Jan Donkers

Zo dicht bij Amsterdam

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam / Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een financiële bijdrage
van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 1996, 2013 Jan Donkers

Omslagontwerp: Roald Triebels

Omslagillustratie: © Filmmuseum (boven)/Siebe Swart/Veerpont over het IJ/Hollandse Hoogte (onder)

e-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 680

ISBN 978 90 450 2493 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de 7e, herziene druk 2013 met ISBN 978 90 450 2465 3

www.atlascontact.nl

Inhoud

1 Iets gebeurd

2 Lola de Negervrouw

3 Sy syn liefhebberen van den arbeyd

4 Mir nichts, dir nichts

5 Nusfad

6 Met grote liefde en eindeloos geduld

7 Niet kapot te krijgen

8 Onze kleine oorlog

9 Een Turk is goedkoper, of: compleet met moskee, vlak bij huis!

10 Oudere jongeren

11 De Volewijckers

12 Hoeveel uren heeft een dag

13 Zij zijn groot en ik ben helemaal niet klein meer

14 Een iets asymmetrische schaapskotelet

15 Zeven jaar later

16 Opnieuw vier jaar later

17 Jaren later

Envoi

Dankwoord

Geraadpleegde literatuur

HOOFDSTUK 1

Iets gebeurd

Op de avond van 16 november 1992 trok ik voor de laatste keer de deur dicht van het huis aan de Purmerweg waar ik het grootste deel van mijn jeugd en mijn jonge volwassen jaren had doorgebracht. Ik wist dat het de laatste keer was. Een blik door het venster op het nu wel zeer grondig gesloopte interieur maakte dat daar moeilijk twijfel over kon bestaan. Maar het rare was dat het me niets deed. Zeventien jaar kwetsbare persoonlijke geschiedenis, en ik sloot ze met een wat roestende lipssleutel schijnbaar onaangedaan en vastberaden af.

Een week tevoren was mijn vader verhuisd naar het Eduard Douwes Dekkerhuis. Twee jaar had hij het nog in zijn eentje volgehouden in dat tuindorphuis waar we drieënveertig jaar tevoren waren komen wonen. Twee jaar in zijn eentje voortmodderen tussen de oude spullen, toezien hoe zijn dierbare tuin verging, voor de zoveelste keer een pannetje droog laten koken en wachten tot de telefoon rinkelde.

‘Hallo Jan,’ zei hij dikwijls als hij opnam.

‘Hoe wist je nou dat ik het was?’ vroeg ik dan, met aanvankelijk oprechte verbazing.

‘Omdat je zuster vanochtend al gebeld heeft.’

Toen het bericht kwam dat het Eduard Douwes Dekkerhuis een kamer voor hem had aan de kant van de zonsondergang, was hij begonnen op last van de woningbouwvereniging het huis leeg te halen. Niet alleen moest het huis leeg worden opgeleverd, ook moest wat hij wilde behouden aan huisraad worden teruggebracht tot wat in zijn nieuwe kamer zou passen. Voor de rest moest alles weg. Het kwam slecht uit dat ik net voor langere tijd in het buitenland was. Nee, erg vond hij dat niet, ‘je hebt het al druk genoeg jongen’.

We wisten nog wel te regelen dat de eigenlijke verhuizing pas plaats zou vinden wanneer ik terug was. Met hulp van mijn zoon installeerden we hem en hij leek tevreden. Uiteraard, want hij lijkt altijd tevreden. Het huis inviteerde ons na het verhuiswerk op een welkomstmaaltijd in de eetzaal beneden. Daar zaten we, tussen de oudjes. Drie generaties Donkers aan de hachee.

Maar een paar dagen later belde hij me op. De woningbouwvereniging vond dat het huis niet afdoende was ontruimd. Dat verbaasde me niks, maar ik had heimelijk gehoopt dat zij, als ik, er de ogen voor hadden willen sluiten. Er was nog veel achtergebleven, en als de vorige bewoner daar niet zelf voor zorgde ging er een opruimploeg tegenaan. ‘En dat gaat achthonderd gulden kosten,’ hijgde mijn vader van verontwaardiging.

Ik belde met de woningbouwvereniging. Daar bevestigde men dit bedrag. ‘Het is bijna een hele container wat er op de vloeren en aan de muren zit.’

Achthonderd gulden. Ik zei dat ik het dan liever zelf maar deed. Met genoegen had ik dat bedrag neergeteld om van het probleem af te wezen – maar iets weerhield me. Was het een idiote, bijna atavistische angst voor de wrok van mijn vader? Nauwelijks, want ik had de operatie met gemak geheim kunnen houden voor hem.

Maar nee, ‘dan doe ik het liever zelf,’ hoorde ik mezelf opnieuw zeggen.

Na enig heen-en-weergetelefoneer met de vuilnisophaaldienst kreeg ik tot mijn verbazing te horen dat het hier geen grofvuil betrof – en dus kon het gewoon aan de vooravond van de reguliere ophaal op de stoep, na zonsondergang welteverstaan.

‘Maar er is één probleem,’ realiseerde ik me meteen. ‘Het licht is al afgesloten en ik krijg dat niet in het donker voor elkaar.’

Aan de andere kant van de lijn werd diep gezucht, de man had zowaar begrip voor het probleem. ‘Ach meneer, van mij mag u het buiten zetten wanneer u wilt. Wij zitten helemaal niet om werk verlegen. Maar het zijn altijd de buren hè die...’

‘Die wat?’

‘Nou ja, u weet wel wat ik bedoel. En als de reinigingspolitie een melding krijgt, tja, dan moeten ze er wel op af.’

In de namiddag gingen mijn Italiaanse schoonzoon Andrea en ik, gewapend met her en der geleende klauwhamers, koevoeten en breekijzers de restanten van het interieur te lijf. Ik had me gerealiseerd dat mijn vader al die drieënveertig jaar het merendeel van zijn vrije tijd had gespendeerd aan het naar eigen inzicht herscheppen van zijn hele woonomgeving – geen boek of er zat een zelfgemaakt kaftje om, geen wandversiering die niet door een in huisvlijt gefabriceerd lijstje was ingesloten, geen geluidsapparaat dat het moest doen zonder extra behuizing. Maar dat het zich zo grondig uitstrekte tot die hele, vijf kamers grote woonomgeving, verblufte ook mij. De tl-buis, die decennialang via een uitsparing boven de tussendeur eetkeuken én woonkamer had beschenen, was niet alleen aan weerszijden door matglas afgeschermd, maar bleek bovendien gevat in een kunstige beschutting van triplexlatjes. Eerst nu drong tot me door dat twee wanden van de woonkamer, én een achter de eettafel in de keuken, geheel met schrootjes waren betimmerd. Onder de zeilresten lag in alle vijf kamers een laag viltpapier alsmede een gehele extra vloer van triplex die mijn vader, te oordelen naar de afbeeldingen op de onderkant, had meegenomen van de sigarettenfabriek waar hij had gewerkt. Zowel in woonkamer als eetkeuken was de ophanging van de gordijnrails ingepakt in een stellage van triplex die de roeden aan het zicht moest onttrekken. In de bijkeuken en boven het keukenblok was in de loop der jaren een soort zwanennest aan latjes, haakjes, verbindinkjes ontstaan dat nu, ontdaan van elke functie, me niet eens meer bizar voorkwam. Ik kreeg, dit alles en de identieke overblijfselen van de bovenverdieping in ogenschouw nemende, ineens een inzicht in het brein van mijn vader dat nog nooit zo helder was geweest: dit was allemaal zozeer een gegeven geworden in de zin van natuurlijke woonomgeving, dat hij zich simpelweg nooit kon voorstellen dat er van hem verlangd werd dat hij dit weg zou moeten halen. Wie dit weghaalde, haalde wat hem betreft de fundamenten van het huis weg. En wie kon er wonen in een huis zonder fundamenten?

Mijn schoonzoon keek met heuse schrik in zijn ogen toe hoe ik mijn jasje uittrok en zonder het geringste vertoon van deernis aanviel op de wanden en de vloeren.

‘Hoelang heb je hier gewoond, Jan?’ wilde hij weten. Ik antwoordde niet, ik trok, beukte, wrikte, sloeg en hakte, sleepte alles naar de straat. Andrea liet zich vervolgens ook niet onbetuigd, beukte, wrikte, sloeg, hakte en sleepte naar mijn voorbeeld. Toen we halverwege de bovenverdieping waren, op driekwart van de klus, en de volgende lading net langs de stoep deponeerden, hield daar het snelle wagentje van de reinigingspolitie stil.

Goedenavond. Wat of wij dachten dat wij aan het doen waren? Ik legde uit, vatte de teneur van de voorafgaande telefoongesprekken samen; tja, daar konden de beide heren reinigingsinspecteurs wel begrip voor opbrengen, maar ja, de zon was nog niet geheel ter kimme (we weigerden allen ostentatief naar de hemel te kijken omdat het een grijze, volstrekt zonloze dag was geweest, een novemberdag van Bloem, zij het zonder regen) en dus moest alles toch wel even weer helemaal naar binnen.

Ik herhaalde mijn dilemma, dat toch werkelijk niet nieuw kon zijn in de praktijk van beide functionarissen: als het donker was, was ik weliswaar gerechtigd de troep achter te laten, maar dan kon ik in dat donkere huis ook niet meer slopen tot aan de vereiste voorwaarden was voldaan. Wie of ik er nu mee in de weg zat, met dat vuilnis een paar uur langer aan de rand van de stoep?

Ze keken een beetje schrikachtig naar de belendende percelen en de overkant: waarschijnlijk wisten ze werkelijk niet waar het alarmerende telefoontje vandaan was gekomen. We bereikten een compromis: over een uurtje was het donker, dan was het spitsuur bovendien geheel en al voorbij en dan mocht wat de heren betrof de ontruiming plaatsvinden.

‘En als er dan een andere buurvrouw gaat klagen?’

Het leek iedereen verstandig geen antwoord meer te geven of op een antwoord aan te dringen.

Andrea en ik sleepten zwijgend alles weer naar binnen. Daarna gingen we een halfuur in het snel vallende duister uitrusten op de stapels latten, triplexplaten, vloerbedekking, zeilresten en vuilniszakken. Ik keek om me heen, in de hoop herinneringen of mooie gedachten te genereren. Ik voelde: niets. Andrea leerde me het Italiaanse woord voor verklikken: spifferare.

Toen er drie kwartier voorbij was sleepten we opnieuw de stapels afval naar buiten; met wat er van boven nog bij kwam lag daar inderdaad voor driekwart container aan troep, zo constateerde ik vergenoegd toen het een uur verder was. Op de hoek en aan de overkant zag ik snel een gezicht achter een gordijn verdwijnen.

Nog één keer liep ik alle kamers door; daar heeft mijn bed gestaan, probeerde ik nog eens in mezelf, daar was het gleufje onder de plint waar ik mijn spaargeld verstopte voor mijn zusje. Daar, links in de tuin, ligt mijn dierbare kater Elvis begraven. Daar zat mijn moeder naast de kachel met de asla op schoot, nog bruikbare stukjes kolen te vergaren die ze teruggooide in het vuur. En daar... laat maar. Ik draaide de roestende lipssleutel voor de laatste keer om.

Terwijl ik de auto startte kwam het pas naar buiten. Eerst nog zacht, alleen op de adem in mijn mond, maar al snel dieper vanuit mijn keel, terwijl we richting Volendammerweg en Ring reden.

‘Kut Noord! Groot Kut Dorp!’ tierde ik. ‘Grote Teringbuurt met je aangevers en je kleinzieligheid en je domheid en je haat en je... je...’ Andrea begon eerst te lachen, maar toen ik niet meelachte zweeg hij, zoals je zwijgt in het bijzijn van iemand die zijn verstand is kwijtgeraakt.

De explosie duurde een paar minuten en toen zweeg ook ik, terwijl we terugreden over de ringweg, en ik bleef zwijgen van verbazing. Waarom had deze hele expeditie me zo weinig emotie gekost? Waarom had elke neiging tot vertedering, tot exploratie van de restanten van mijn jeugd, het zo hardhandig afgelegd tegen een mijzelf ook verbazende woede en destructiedrift? Het waren mijn laatste stappen in het ouderlijk huis, en ik had alleen maar willen vernielen, wegmaken, tot deerniswekkende stapel afval reduceren wat me dierbaar had moeten zijn. Ik was verbaasd over de woede die in me zat en zag tot mijn schrik dat ik met een vaart van honderdzestig door de Zeeburgertunnel stoof. Andrea lachte alweer.

Een halfjaar later, om precies te zijn op 22 mei 1993, verscheen in Het Parool (maar ook in andere dagbladen) een advertentie van de Nederlandse Spoorwegen ter grootte van een halve pagina. AMSTERDAM IS OMSINGELD stond erboven. Een koddig tekeningetje van een man met een conducteurspet die twee losse stukken treinrails aan elkaar knoopt, sierde de advertentie, die tot doel had de aandacht erop te vestigen dat de volgende dag op feestelijke wijze ‘de Zuidtak’ zou worden geopend. ‘Het was een hele operatie,’ meldde de tekst, ‘maar op 2 mei is het dan zover... Amsterdam heeft een ringspoorbaan.’ Gevolg? ‘Vele minuten tijdwinst.’ En dus? ‘Open dag met gratis vervoer.’

Op het afgebeelde kaartje zag je inderdaad hoe een ring werd gelegd van het CS naar Sloterdijk, via de De Vlugtlaan, Lelylaan en Zuid WTC, RAI, Duivendrecht, Amstel, Muiderpoort en weer terug naar het CS.

Wie dit schematische kaartje goed bekeek zag wat de tekst al deed vermoeden: het Amsterdam dat door de spoorwegen was ‘omsingeld’ omvatte heel Amsterdam, alles tot aan Sloterdijk en andere buitengewesten als Duivendrecht, Diemen-Zuid, zelfs Weesp... maar niet Amsterdam-Noord. Dat stadsdeel lag als een niet nader aangeduide en uit het kader verdwijnende vlek wel midden bovenaan in de tekening, maar geen enkele lezer die niet beter wist werd erdoor op het idee gebracht dat hier nog een stuk van Amsterdam lag. Het werd immers niet ‘omsingeld’ door de ns? Hoe kon het dan Amsterdam zijn?

Ik bespeurde tot mijn verbazing enige verontwaardiging over het feit dat Noord werd genegeerd, een gevoel dat vrij nieuw voor me was. Iets soortgelijks had ik ook al bij mezelf bespeurd toen op 27 september 1990 minister May Weggen de ringweg om de stad Amsterdam voor geopend had verklaard; diezelfde dag had ik gepoogd met de auto naar het huis van mijn ouders te rijden, maar was nog voor ik de Zeeburgertunnel bereikte alweer via Oost omgeleid. Blijkbaar hoefde Noord dus nog niet bereikbaar te zijn om een Amsterdamse ringweg officieel voor geopend te verklaren.

Ik herinnerde me, ook uit 1993, hoe ik de nieuwe editie van Richter Roegholts Amsterdam na 1900 had gelezen, het standaardwerk dat de geschiedschrijving van onze stad oppakt waar H. Brugmans’ Geschiedenis van Amsterdam ophoudt. Ik had bij een vorige gelegenheid de eerdere, tweedelige editie al eens doorgenomen op verwijzingen naar Noord, en er toen maar bar weinig gevonden. Maar nu, nu dat hele stadsdeel juist in de door Roegholt beschreven eeuw was uitgegroeid tot een agglomeratie even groot en even volkrijk als Alkmaar of Hilversum, met meer dan tachtigduizend bewoners, zou het toch wel wat meer pagina’s waard zijn?

Nee dus. Dat er een stuk Amsterdam benoorden het IJ bestaat, ontdekt de lezer pas bij de bespreking van het Algemeen Uitbreidingsplan van 1935, waarin Noord een ‘stedebouwkundige fout’ werd genoemd (een gedachte waarop in dit boek nog zal worden teruggekomen). De stadsuitbreidingen van de jaren vijftig en zestig zijn een alinea waard, maar verder komt Noord alleen ter sprake als iets wat verbonden moet worden met ‘de stad’. Roegholt maakt melding van de bouw van de Schellingwouderbrug, van de IJtunnel, van de plannen voor de inmiddels voltooide ring. Maar dat al deze verbindingen met Noord ook daadwerkelijk ergens héén leiden valt uit het boek niet op te maken. Roegholts geschiedschrijving wekt sterk de indruk dat de auteur nooit een stap benoorden het IJ zette, bijvoorbeeld omdat de auteur vindt dat dit deel van Amsterdam geen Amsterdam is – en als zodanig is die opvatting een juiste weerspiegeling van de opinie van de overgrote meerderheid van de Amsterdammers, veel Noord-Amsterdammers inbegrepen.

Het is ook, laat daar geen misverstand over bestaan, mijn opinie. Waarom dan ergernis als ik dat bevestigd zie? Boos omdat Noord te kort wordt gedaan? Het is al te gek voor woorden. Mijn leven lang was ik de meest haatdragende Noord-renegaat geweest van heel Amsterdam. Ik had me als het ware het monopolie willen toe-eigenen op de formulering van die wrok, omdat ik immers wist Waar Ik Het Over Had. Ik was er namelijk geboren. Maar rondom dezelfde tijd dat ik de deur van Noord definitief achter me had dichtgetrokken merkte ik dat ik die wrok niet meer zonder bijmenging kon proeven. Blijkbaar was er, om met Joseph Heller te spreken, Iets Gebeurd.

HOOFDSTUK 2

Lola de Negervrouw

In het voorjaar van 1985 kreeg mijn moeder in het zwembad een beroerte. Ze lag enkele weken in het ziekenhuis en bij het onderzoek naar haar hersenfuncties werd de ziekte van Alzheimer gediagnosticeerd. Een tijdje verbleef ze in de Valeriuskliniek, tot we de artsen ervan wisten te overtuigen dat ze nog wel een tijdje thuis kon worden verzorgd.

Mijn vader redderde sindsdien met eindeloos geduld over haar; en eigenlijk al veel langer, zo begonnen mijn zuster en ik te beseffen. ‘Ze is al jaren niet goed meer,’ gaf hij pas nu toe, en we kregen de hele treurgang bij stukjes en beetjes te horen. Het meest greep me nog aan het relaas van hoe ze, de winter voor de attaque, avond aan avond na het eten met haar jas aan in de deuropening was verschenen.

‘Gaan we nog naar huis of hoe zit dat?’ vroeg ze dan. ‘Maar lieverd, je huis is hier...’ antwoordde mijn vader met tranen in zijn ogen.

‘Dan werd ze natuurlijk boos, je weet hoe je moeder is,’ vertelde hij verder, ‘en dan liep ze alvast naar de auto. Dus deed ik ook mijn jas maar aan en dan reden we naar de Koekoeksstraat. Dan stapte ze uit voor het huis waar ze had gewoond en liep naar de deur. Daar staat nu een bordje op met Yilmaz of Yulmaz... nou ja, zo’n buitenlandse naam zal ik maar zeggen. En daar stond ze dan een tijdje te kijken en dan stapte ze huilend weer in.

“Als mijn vader dat merkt zwaait er wat,” zei ze de eerste keer. “Maar lieverd, je vader is al veertig jaar dood,” zei ik dan natuurlijk, maar het heeft geen zin hè, dat te zeggen. De volgende avond was het hetzelfde liedje. En de avond erna weer...’

Een volgende attaque schakelde ook haar spraakvermogen uit en sindsdien kon ze alleen nog maar woordloos brabbelen, zij het vaak met ogen die gloeiden van woede. Mijn vader bleek in afnemende mate opgewassen tegen de zorg. Er kwam hulp voor twee middagen in de week, en ik probeerde hem te ontlasten door mijn moeder elke dinsdag mee te nemen voor een tochtje met de auto. Eerst gingen we nog wel op avontuur door buurten van Noord die ook voor mij een ontdekking waren; soms gingen we zelfs naar de stad. Maar naarmate het communiceren en lopen moeilijker werden, stabiliseerde die uitstap zich tot één en dezelfde route die we nu al jaren volgen, elke week weer. Hij heeft voor mij de geruststellende aantrekkingskracht van het vertrouwde. En voor mijn moeder is hij elke week weer nieuw.

Ik haal haar op in het huis, we gaan de ringweg op, bij afslag S115 verlaten we die weer en rijden Schellingwoude binnen, langs een rijtje dorpshuisjes dat ooit nog figureerde in een boek van Janwillem van de Wetering. Dan slaan we linksaf de dijk op. SCHELLINGWOUDE, ZO HOUDEN! maant een handbeschilderd bord, maar op het oog is dat een nauwelijks noodzakelijke kreet. Want vanaf hier tot zo ver we in het Waterland zullen komen is er in mijn ogen nauwelijks iets veranderd in de decennia dat ik hier kom.

We rijden onder de oprit naar de nu al overbodig geworden Schellingwouderbrug door; ik zie de stenen trappen waar ik mijn fiets tegenop placht te duwen als ik naar Oost moest en huiver opnieuw bij de herinnering aan de fietstocht die op dat karwei volgde. We houden de dijk rechts van ons en zijn kilometers alleen met de wolken en met de weilanden aan onze linkerhand, doorsneden door sloten en afgeperkt met kragen riet. In de verte is dan al het eerste rijtje huizen zichtbaar van Durgerdam, dat ook, sinds ik hier voor het eerst kwam als kind, op geruststellende manier hetzelfde is gebleven. Met zijn houten huizen op de dijk, goed in de verf, de was altijd aan de lijnen en de masten van de bootjes in het haventje een pendant van het riet aan de andere kant, heeft het de heldere aanblik van door wind en water gewassen nuchterheid, de geur van het eeuwige.

Voorbij de behuizing begint links alweer de polder, met grazende paarden en schapen en de platte toren van Ransdorp, maar al meteen maakt het grasland plaats voor het Kinselmeer met zijn rommelige campings ernaast. Het riet hier is het mooiste bij een lage zon, wanneer het als een roze waas het landschap kleurt. De weg kronkelt nu kilometers langs de dijk, hier en daar leidt een trappetje van steen tot boven aan de dijk waar een fietspad loopt; als je daar staat kun je je nog inbeelden dat het IJsselmeer helemaal reikt tot Friesland.

In de bochten van de weg staan voor recreanten hier en daar houten banken en tafels opgesteld, het hout oerdegelijk vastgeklonken omdat de planken een tijdlang maar bleven verdwijnen, alsof het hier nog steeds hongerwinter was.

Voorbij het meer zien we weer weilanden aan de linkerhand, met schapen die, als het regentijd is, staan te soppen in de plassen, en rommelige boerderijen met stallen, autowrakken, giertonnen en hooischuren als garnituur. Geen mens te zien doorgaans, of het zijn rietbinders of Italiaanse toeristen in hun respectievelijke seizoenen. Het leven komt van de vele eenden, ganzen, meerkoeten, zwanen, reigers en andere vogels in de weiden en sloten.

Tegen de tijd dat we Uitdam bereiken, niet op de dijk gelegen maar in de luwte ervan en aan twee zijden van de weg bebouwd, is mijn moeder meestal al ingedommeld. Ik maak haar wakker om haar aan te moedigen naar de schaatsers te kijken, of naar de nieuwe lammetjes, en we slaan midden in het dorp, langs wat uit de toon vallend grote nieuwbouw, linksaf, van het IJsselmeer vandaan. ‘Over vier kilometer zijn we in Zuiderwoude,’ zeg ik. Maar mijn moeder is alweer ingedommeld. Via een bochtige weg naderen we Zuiderwoude, dat beslist de parel is van dit Waterland, met van de brug tot aan de hervormde kerk zijn gave rij houten huizen, geen twee gelijk, met hun puntige daken die nederig net onder de toppen van de hoogste bomen blijven.

Dan is ons tochtje na een klein uur al bijna voorbij; Broek in Waterland, even verderop, is uitgedijd tot een oninteressante doorsnee agglomeratie en vandaar rijden we de N247 op, terug naar Amsterdam, terug naar huis.

Dit is het Waterland waar ik opgroeide. Hier fietsten we Tour de France-etappes na en ging Dirk Wiarda bij een tussensprint kopje onder in een modderige sloot. Hier testten we al na twee nachten vorst het ijs op de slootjes, hier vingen we salamanders en leerden boerenzoons ons hoe je je moest afrukken. Hier fietsten we helemaal heen om de van onze vaders gepikte sigaretten op te roken, ver weg van de spiedende blikken van onze moeders. We woonden in Amsterdam, en toch aan de rand van het boerenland.

Ons gezin verhuisde hierheen toen ik zes was, naar Tuindorp Nieuwendam waar de huizen, in een optimistische, naoorlogse stijl, nog maar net waren neergezet. Ons huis had een tuin en als toppunt van toenmalige luxe een douchecel en drie slaapkamers op de bovenste verdieping – een voor mij dus ook.

Een heerlijke plaats om op te groeien, zó dicht bij het Waterland dat je in de zomer het kwakende kikkerorkest hoorde door het open venster. Er was overal ruimte om te spelen, zelfs voetballen deden we voor de deur.

Een dierbare tijd, die jaren vijftig, en een dierbare plek, ons tuindorp, om met een wereld kennis te maken die nog overzichtelijk leek. In die wereld hadden onze vaders degelijke rijwielen en onze moeders gebloemde jurken, scheen de zon de hele zomer lang en was de krantenwijk van Het Vrije Volk veruit de zwaarste. Onze vaders waren de hardwerkende arbeiders aan wie het land toen zei zo’n behoefte te hebben. Als er verkiezingen naderden werden de aan de bruggen bevestigde bordkartonnen borden van de CPN nog eerder kapotgekogeld dan die van de KVP. Van onze moeders mochten we niet het ‘Blauwe Zand’ of de ‘Rimboe’ in, waarom werd me nooit duidelijk; misschien omdat de armoede daar wat minder net was, de CPN scoorde er dubbele cijfers, de jeugdcriminaliteit nam er, zo ontdekte ik pas veel later, al exorbitante vormen aan.

Alle ingrediënten voor een onbekommerde jeugd. Maar al vanaf mijn vroegste jaren herinner ik me de verbittering van mijn moeder als het onderwerp Amsterdam-Noord ter sprake kwam, het stadsdeel waar ze was opgegroeid, waar ze haar hele leven had gewoond, en waar ze ook zal sterven. Noord als obstakel voor haar even zinderende als gefrustreerde ambitie. ‘D’r kan hier helemaal niks in dit dorp!’ hoor ik haar nog roepen met een gezicht alsof ze rauwe lever heeft doorgeslikt. ‘In de stad ja, daar heb je alles. Maar hier?’

Ik moest behoorlijk wat ouder worden om echt te begrijpen waar ze het over had. Er was geen middelbaar onderwijs, er waren geen ziekenhuizen, er waren geen uitgaansmogelijkheden. Er was inderdaad niets te doen in Noord, en in Tuindorp Nieuwendam al helemaal niet. Behalve in spelen, douchen en slapen was er in weinig anders voorzien in onze nieuwe buurt.

Langzaam begon het tot mij door te dringen dat er zoiets bestond als de Stad.

De Stad lag aan de andere kant van het IJ, en om er te komen moest je met de pont, dat wil zeggen de Tolhuispont als je met de bus ging, en de Valkenwegpont als je met de fiets ging of liep.

De Stad had alles wat Noord niet had. We (dat wil zeggen Dirk Wiarda, Wakjoe bin Tanja, Frankie Minne en ik) maakten er voor het eerst kennis mee op de vrije zondagmiddagen, ’s zomers, als er niet gevoetbald werd. Dan kregen we onze netste jacks aan en een kwartje voor de Cineac op het Damrak. Maar waar we eigenlijk naar op zoek gingen was naar Lola de Negervrouw. Dit wezen van welhaast mythische allure, dat volgens het aan haar gewijde rijmpje gezegend was met ‘haren op haar kut als kabeltouw’, huisde ergens in een steeg in de buurt van het Oudekerksplein. Wat ze daar precies deed, daar hadden we geen idee van, maar Herbert, die in de vakanties al moest meehelpen op de boerderij, had ons verteld dat dat met neuken te maken had, evenals de zo onschuldig ogende witte ballonnetjes die je in de haven en de grachten zag drijven, overal, als je maar goed keek.

We hingen bang en giechelig wat rond in de stegen rondom de Oude Kerk, loerden wat om hoekjes en gaven elkaar nu en dan een zet, waar we dan zelf van schrokken. En dan holden we maar weer terug naar de pont en verzonnen avonturen rond Lola de Negervrouw die we de volgende dag op school vertelden.

Maar pas goed maakte ik kennis met de Stad vanaf de tijd dat ik naar de middelbare school ging. Mijn moeder had al haar plaatsvervangende ambitie in de strijd geworpen en het in haar hoofd gezet dat ik naar de hbs moest. In de Stad dus. Het hoofd der Rozenburgschool, een verachtelijk roodharig mannetje dat elke dag met de trein uit Leiden kwam, probeerde haar geduldig op andere gedachten te brengen. De Hogere Burgerschool, die was voor kinderen van dokters en notarissen, de naam zei het al; kinderen uit Noord gingen daar niet naartoe. Je had in Noord een ambachtsschool en een mulo, was dat soms niet mooi genoeg? Wisten mijn vader en zij wel hoe duur alleen al de schoolboeken waren voor zo’n hbs?

Het was in die middelbareschooljaren dat het IJ mijn vijand werd, de geografische barrière, de maar al te zichtbare symbolisering van wat me achterlijk hield in die tijd – want zo zag ik het. In later jaren, toen er een IJtunnel was aangelegd, een Coentunnel, een Zeeburgertunnel, een Schellingwouderbrug en een ringweg, die allemaal hadden bijgedragen aan de ontsluiting van het stadsdeel, lukte het me steeds minder makkelijk dat sentiment over te dragen.

Over dat IJ ging, toen evenals nu, een pont. Met het verstrijken der tijd heeft die pont een wat romantisch aureool verworven, omdat steeds meer nieuwe bewoners te jong zijn om zich een voorstelling te maken van de tijd toen die pont geen (deels frivool) alternatief was, zoals nu, maar een barre noodzaak.

Want alleen die ponten verbonden ‘de overkant van het IJ’ met de Stad, en daar was iedereen dus op aangewezen die noodgedwongen van hier naar daar moest. En weer terug.

Regenen deed het altijd in die jaren. Ik weet wel dat iemand met meteorologisch en ander ondeugdelijk bewijsmateriaal mijn ongelijk kan aantonen, maar toch is het verstandiger mij te geloven. Het regende altijd. In elk geval elke werkdag tussen acht en negen en tussen vier en vijf. ’s Ochtends rukten vanuit heel Noord drommen in regenpakken en poncho’s verpakte, grimmige en ochtendhumeurige fietsers op naar Valkenweg, Buiksloterweg en Distelweg. Honderden, duizenden, op weg naar de Stad, naar een baan of een school die ze zichtbaar haatten, met trommeltjes schaars belegd regeringsbrood op de bagagedrager gebonden, de kaken verwrongen van weerzin tegen de elementen en de wereld. Bij het naderen van de pont werden ze een fuik in gedreven, afgesloten door een man met een uniform en een touw. Uit die fuik werden ze pas losgelaten als de pont zich had ontdaan van het verkeer dat uit de Stad kwam. Dan mochten de auto’s erop, die gehaat werden omdat ze zoveel plaats in beslag namen, de voetgangers die hollend en struikelend uit de bussen A, B en C kwamen en die evenzeer gehaat werden omdat zij verzekerd waren van een droge plek – in de voetgangerscabines op de eerste verdieping.

En dan wij, de fietsers. Sinds die dagen heb ik de naakte, fysieke strijd om het bestaan alleen nog maar in de derde wereld zo lijfelijk ondervonden. Wie niet hard genoeg fietste, wie niet wrong met de ellebogen, wie zich niet voldoende assertief kon verweren legde onherroepelijk het loodje en werkte zich als een van de laatsten over de dekklep. Te laat voor een plek onder de overkapping en dus veroordeeld de trage tocht te maken op het onoverdekte stukje achterin of op het middendek, tussen of achter de auto’s. Soms kon de fiets alleen nog maar verticaal tegen de dekklep aan en moest je hem zo de hele vaart in bedwang houden. Een enkeling die reden had de toorn van prikklok of conciërge meer dan gemiddeld te vrezen, vond een plek aan de buitenkant van de reling, hield zich met één arm daaraan vast en hield met de andere zijn fiets boven het water. Langzaam zette de pont koers naar de stad. Sneeuw of regen sijpelde onverbiddelijk door tot de onderkleding. Meeuwen poepten op je hoofd. Niemand sprak. Iedereen haatte iedereen.

De pont voer ook toen al de hele nacht door, dat wel, en was in de weekends wel eens de verzamelplaats voor nafeestende nachtbrakers. Een van mijn mede-Noord-renegaten herinnert zich met grote stelligheid dat de dekknechten, die een hekel aan hun nachtdiensten hadden, het dan als hun enige pleziertje beschouwden om de klep vlak voor een naderende fietser op te trekken, ‘vooral als je met grote snelheid naderde. Dan moest je niet alleen een halfuur wachten, maar was ook nog eens je naaf gebroken.’

Veel anderen die in die tijd op de pont waren aangewezen hebben als mooiste herinnering de staking van het Amsterdams gemeentepersoneel van 1955, toen dienstplichtige militairen werden ingezet om de ponten te bedienen. Dat was lachen geblazen. De soldaatjes hanteerden de logge platbodems als botsautootjes, zetten volle kracht vooruit en remden pas af als de steigers aan de overkant al bijna bereikt waren. Letterlijk bereikt, want niet zelden werden ze welhaast midscheeps geramd, met een dermate grote snelheid dat alle passagiers onderuitgingen. Lachend, dat wel, want het was weer eens wat anders. Helaas was de staking na vijf dagen alweer voorbij – en verloren, overigens.

Being born on the wrong side of the tracks... Zo heette het in de boeken die ik was begonnen te lezen en de liedjes waarnaar ik was begonnen te luisteren in die middelbareschooljaren. Een jeugdtrauma waar je je nooit ongestraft aan ontworstelt. Je kunt berusten in je achterstelling, in het isolement, in de deprivatie, of je kunt erbovenuit klauteren; maar de compensatieverschijnselen, in dat laatste geval, zijn soms nog schrijnender.

Het zal ergens in die jaren zijn geweest dat ik het nogal pathetische besluit nam dat ik weg moest uit Noord, wilde ik ooit nog ergens serieus genomen worden. Want het besef dat Noord in alle opzichten the wrong side of the tracks was, was zich in die middelbareschooljaren grondig gaan vastzetten. Ik liftte in de vakanties heel Europa door en leerde andere steden kennen die zich aan weerszijden van het water hadden ontwikkeld, Londen, Parijs, Florence, Rotterdam, maar nergens was er een stad die zijn ‘overkant’ zo overduidelijk als een stiefkind zag en behandelde.

Amsterdam had maar één helft die telde. De Stad, dat was waar de boekhandels waren en de theaters en allerhande cafés waar klasgenoten over vertelden; en vooral ook: de meisjes die bij die boekhandels en die cafés en die theaters hoorden. Alles wat zich in mijn puberdromen aandiende kon worden samengevat onder één noemer: het was niet Noord.

Niet Noord, waar je door de politie werd aangehouden als je na middernacht nog even een wandelingetje maakte: of je wel wist hoe laat het was? Niet Noord, waar als je in café Het Sluisje even een aantekening maakte in je agenda, honend werd gevraagd wie je wel dacht dat je was, een soortement Simon Carmiggelt soms? Niet Noord, waar je al zo gek deed als je gewoon deed dat je zelfs dát dan maar het liefst binnenskamers deed. Niet Noord, dat als enige bioscoop het buurttheater Astoria had en waar boeken alleen te koop waren in een zijkamertje van sigarenhandel Bob Fiolet, aan de Nieuwendammerdijk, naast bakkerij De Duivekater.

Na zes jaar middelbare school ging ik sociologie studeren aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Ik ontdekte tot mijn onuitsprekelijke opluchting dat kaalgeschoren worden niet een voorwaarde was om tot colleges toegelaten te worden en ik werd lid van de studentenvereniging Olofspoort, een aardige en redelijke club waar men niet ontgroende maar ‘kennismaakte’. De Olofspoort was onderverdeeld in disputen, kleinere en hechtere samenklonteringen die op basis van persoonlijke affiniteit of geaardheid ontstonden. Ik mocht toetreden tot Ping Wong, een linksig en hecht met Politeia en de Studenten Vak Beweging verbonden dispuut.

Ping Wong kende ook het verschijnsel ‘kameravonden’, die beurtelings bij de leden werden gehouden en aangezien mijn achternaam met een D begint was ik al heel snel in het studiejaar aan de beurt.

Waar of ik woonde, vroegen mijn nieuwe vrienden en vriendinnen met de agenda in de hand.

‘Purmerweg 26,’ antwoordde ik.

‘Wélke weg?’ klonk het uit een dik dozijn verbaasde monden. De weerzin waarmee men mij aanhoorde toen ik de route begon uit te leggen nam bijna tastbare vormen aan. ‘Dus als je van de pont af komt rijd je de Valkenweg uit en daarna ga je rechts de Meeuwenlaan op. Die fiets je helemaal af, een flink eind, totdat je aan je rechterhand een smal oud dijkje ziet met bebouwing aan weerszijden...’

Op dat moment klapte de praeses van het dispuut ongeduldig zijn agenda dicht. ‘Moeten we ook kralen en spiegeltjes meenemen?’ onderbrak hij me honend. Er werd hard, maar ook wat ongemakkelijk gelachen toen men zag hoe grondig deze opmerking mij van de kaart veegde, en een paar dichtbij zittende meisjes verzekerden me snel dat ze tóch zouden komen, hoor.

Ik haalde veel te dure wijn en veel te duur bier en veel te dure zoutjes in huis voor de bewuste avond. Hoe ondermaats precies de opkomst was weet ik niet meer, dat heb ik geroutineerd verdrongen.

Zo gauw als ik kon ging ik weg: eerst naar Kattenburg, nog later naar Zuid. Maar nauwelijks was ik als rancuneuze renegaat verdwenen of Noord begon, in die jaren na 1965, danig van karakter te veranderen. Zo wilde men mij tenminste laten geloven, maar ik had er geen oren naar. Noord zou nooit veranderen, daar was ik van overtuigd. Ja, er werd steeds meer gebouwd, dat was waar. Er kwam luxe hoogbouw, er groeide een hele stad daar in de richting van Zaandam. Johnny van Doorn ging er wonen, Ivo de Wijs ging er wonen, John Muller ging er wonen... Ze verzekerden me dat het er hartstikke ruim was, en rustig! Ik moest ook eens...

Vol walging wendde ik het hoofd af voor ze hun zin konden afmaken.

Zelfs mijn moeder begon daar, op haar ouwe dag, in te geloven. Ze wees me er fijntjes op dat in het huis van de notaris aan de Nieuwendammerdijk nu Ageeth Scherphuis woonde en ze begon advertenties voor huizen uit De Noord-Amsterdammer voor ons uit te knippen.

Ook anderen streken neer op de Nieuwendammerdijk, in Het Hoogt en Het Laagt, er kwam een tunnel die het stadsdeel ineens dichtbij leek te brengen en plotseling kon je personen van onverdacht pluimage vol vertedering horen praten over hoe pittoresk en aangenaam het rustige leven in Noord toch was.

Met een peilloos dedain luisterde ik naar hun verhalen; alsof die mensen ook maar enig recht van spreken hadden. Waar hadden zij het over? Hadden zij jarenlang dag in, dag uit in de stromende regen op de pont staan wachten? Hadden zij geleefd met de dorpsheid en de achterlijkheid van Noord? En nog erger: wisten zij wel dat wij, op de plek waar hun betonmassa stond, vroeger oorlogje speelden en kikkerdril verzamelden? Dat ze mijn uitzicht versperden vanaf de rand van ons Tuindorp op de toren van Ransdorp?

Ik heb Noord met zoveel wrok en wrevel de rug toegekeerd in zijn pre-tunnelperiode, dat ik er misschien nooit nog een stap zou hebben gezet als mijn ouders er niet nog steeds zouden wonen. Maar ze wonen er nu eenmaal, en sinds de ziekte van mijn moeder kwam ik er alweer geregelder dan ik er in decennia was geweest. Inderdaad, je bent er snel hoor met die tunnel, en met die ringweg helemaal. Soms kwam ik er op rare tijden. Ik begon er zelfs, noodgedwongen, af en toe mijn boodschappen weer te doen. Op onze wekelijkse tochtjes, voor we onze eigen Waterlandroute hadden gestabiliseerd, kwam ik in buurten waar ik sinds mijn jeugd niet meer was geweest. Het begon me op te vallen hoe makkelijk ik weer in hun tongval en lichtelijk verongelijkte intonatie verviel als ik met Noorderlingen praatte; hoe snel ik wende aan de wat luidruchtiger, fysieker kwaliteit van het leven dan bij ‘ons’ in Zuid.

Als ik, bij Dirk van den Broek aan de Meeuwenlaan, met mijn karretje in de rij bij de kassa wachtte, zag ik altijd opvallend veel generatiegenoten, mannen met trainingspakken of jacks uit het rek van Hij, met een neiging tot buikvorming en kaalhoofdigheid (gevolg, zo wil een nog niet bevestigde theorie van mij, van de ongecontroleerd hevige zwaveluitstoot van Ketjen in de jaren vijftig). Als daar niet de hevige plaatsvervangende ambitie van mijn moeder was geweest, was ik ook zo’n man geworden, bedacht ik eerst; dan had ik ook zo’n vrouw gehad als die er doorgaans naast stond, sexy en assertief, met strakke jeans en felle monden waar het ‘zeg, maak ’m effe’ in bestorven lijkt.

En van daar was het maar een kleine stap naar het volgende besef: want natuurlijk wás ik zo’n man, al droeg ik dan geen trainingspak en werkte ik niet in de videotheek om de hoek of in een lasserij aan de Asterweg.

Dit was waar ik vandaan kwam en waar ik in heel essentiële zin nog steeds thuishoorde. Ik realiseerde me dat al de karakteristieken die ik met Noord associeer (nuchterheid, dorpsheid, arbeidzaamheid) evenzeer in mijn botten zitten als in die van de andere mensen in de rij. Ik mocht dan vaker boodschappen doen in de Beethovenstraat dan hier aan de Meeuwenlaan. Ik mocht dan het hart van Manhattan en Florence beter kennen dan de buurt waar ik geboren was. Ik mocht mijn jasjes vaker uit een rek van Hugo Boss halen dan van Hij. Maar dit was wel waar ik vandaan kwam. Ontkennen hielp niet meer. Nu niet en nooit niet.

Misschien was het tijd om me te realiseren dat Noord er niets aan kon doen dat het zo schrijnend inadequaat was geweest als decor van mijn puberdromen. En misschien moest ik zo langzamerhand ook eens gaan toegeven dat die journalisten en kunstenaars die op de Nieuwendammerdijk waren komen wonen omdat het er zo enig landelijk was, en op wie ik was gewend te schamperen, met hun paarse macramé en hun tweedehands plattelandsgetrut... dat die ondertussen al bijna net zo lang in Noord woonden als ik er gewoond had. En dus hadden ze volgens elk geldend criterium evenveel recht van spreken.

Misschien.

HOOFDSTUK 3

Sy syn liefhebberen van den arbeyd

Het is vrij duidelijk aan te geven vanaf wanneer er zoiets bestond als een Amsterdam over het IJ: dat was het begin van de twintigste eeuw. Tot aan dat tijdstip bestond er geen Amsterdam-Noord. De stad werd sinds ongeveer 1200 ter noordzijde begrensd door het IJ en aan de overzijde daarvan lag Waterland, een streek waar godvruchtige vissers, zeelieden en kooplui woonden. Dat Waterland moet er, zo stel ik me voor, door de eeuwen hebben uitgezien als Durgerdam zoals het nu voor je ligt wanneer je het benadert vanaf het water, of Zuiderwoude gezien vanuit de verte, vanaf de weg naar Uitdam. Een stuk grasland dat te drassig was voor landbouw, en waar de wind in het achterland vrij spel had met de dorpen Zunder-dorp, Ransdorp en het welvarende Buiksloot, evenals met wat daar als een korte trits op de dijk lag langs het water: Nieuwendam, Schellingwoude, Durgerdam.

De zestiende-eeuwse historicus Wilhelmus Gaudamus schreef over dit gebied: ‘Waterlant, in ’t gesichte van Amsterdam geleegen, heeft grote ryckdom. De inwoonderen bouwen niet alleen ’t Aerdrvck maar oock de Zee. Inden Somer varense na Oosten en Westen. Hier om Zout te halen, daar om ze te brengen, en weeder in te voeren allerlei stof. Het land is veldachtig, met slooten doorsneden, soo dat een gemeene Man twintigh koeyen houd. In ’t ghemeen om van hunne zeeden te spreken: soo nogh erghens in de Weerelt de Deugd schuylt, so isse hier in dit hoeckje. Sy syn liefhebberen van den arbeyd, nuttigen melck en kaas, drincken Wey sonder datse den Wyn haten, hebben garene wat goeds, sijn van een welghestelde gestalte. Een Waterlander is maghtig in ’t vangen en in ’t slaan: hy wordt met koeyemelck ghevoed, daarvan de krachten wassen.’1

Een beschrijving, dunkt me, die niet rigoureus afwijkt van wat een hedendaagse antropoloog over de bewoners van deze regio zal opmerken. En dus loont het de moeite naar de geschiedenis van dit stadsdeel te kijken omdat Noord en de Noorderlingen van tegenwoordig mij nog altijd meer door Waterlandse karakteristieken lijken bepaald dan door Amsterdamse – hoe onwaarschijnlijk dat historisch gezien ook moet zijn.

De eerste annexatie van een stuk van dit Waterland door de zich uitbreidende en machtiger en welvarender wordende stad aan de overzijde vond plaats in 1393. Toen werd bij decreet van graaf Albrecht van Beieren de landtong die gemeenlijk de Volewijck werd genoemd, aan Amsterdam toegevoegd. De graaf verleende de stad het recht van ambachtsheerlijkheid over dit gebied; daarnaast verkreeg Amsterdam ook het privilege om dat stuk land door een dijk te omgeven. Luttele jaren later werd het door Albrechts zoon en opvolger graaf Willem vi ook onder de jurisdictie van Amsterdam gebracht, hetgeen aldus Groen inhield ‘dat het jagen op geboefte en het doen van gerechtelijke uitspraken er niet langer het werk waren van de baljuw van Waterland maar van de schout van Amsterdam’.2

Een van de gevolgen van die laatste beslissing was nog hetzelfde jaar een ander besluit, namelijk dat in die Volewijck een zogenaamde galgenput geïnstalleerd zou worden waar de lichamen opgehangen moesten worden van hen die elders in de stad, op de Dam of de Nieuwmarkt, geradbraakt, opgehangen of op andere wijze ter dood waren gebracht. Blijkbaar vond men het, in een zonderlinge opwelling van kiesheid, toch niet gewenst de lijken zo midden in de stad te laten hangen en dus werden ze na de executie per boot over het IJ gebracht en daar blootgegeven aan wind, regen en roofvogels. De lichamen bleven daar hangen, goed zichtbaar vanaf het water en de overzijde van het IJ, totdat het touw van de strop was verteerd en het lijk in de put gevallen was. Betrof het een booswicht die was onthoofd, dan werd het hoofd op een staak geprikt en het lichaam op het rad eronder gelegd.3

De enige uitzondering op het gebruik van de galgenput, zo vermeldt Groen, was er een die werd gemaakt voor mensen die vanwege hun homoseksuele geaardheid om het leven waren gebracht: hun lichamen werden met een gewicht van honderd pond verzwaard en daarna in het IJ geworpen op de plek waar het water het diepst was. Voor zoiets onsmakelijks werd zelfs het gebiedje over het IJ te goed geacht; maar voor het overige was met deze galgenput het eerste voorbeeld gegeven in een historische reeks van zaken waarmee Noord werd opgescheept omdat ze in de rest van de stad als ongewenst werden beschouwd.