Lizzy van Leeuwen

DE
HANENBALKEN

Zelfmoord op het platteland

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

PROLOOG

‘Dat is een raadsel, waarop je nooit uitgedacht raakt.’

(Bartje, in Bartje, Anne de Vries, 1935)

Op YouTube staat een vertederend filmpje van twee blonde boerenkinderen. Een broertje en een zusje van een jaar of vier, vijf, allebei in een blauwe overall, rijden op een zelfsturend schoonmaakkarretje langzaam door de ligboxenstal van hun vader. Ze glunderen. Af en toe komen ze klem te zitten tussen twee koeienlijven of botsen ze tegen een uitstekende achterflank. Ze geven geen kik. Ze kijken naar hun vader. Die is buiten beeld en bescheurt zich van het lachen. Hij zegt: ‘Als ze maar niet gaan poepen, hè,’ en: ‘Nou effe zwaaien… doei, doei…’ De kinderen roepen: ‘Doei papa!’ en, even later: ‘Hé, dat is de bandjeskoe!’ ‘Ja, dat is de bandjeskoe, die hebben we ook,’ antwoordt de vader. Hij waarschuwt: ‘Er komt een scherpe bocht aan, let op.’ Ze zwaaien en lachen naar de camera en komen er zonder brokken doorheen. ‘Ik vind dat jullie dat heel mooi kunnen hoor,’ zegt de vader, ‘en nou is het mooi geweest.’ ‘We gaan naar huis, hè,’ hoor je het popperige kleine meisje nog net zeggen aan het eind van de opname.

Het is september 2013 als ik het filmpje bekijk. Ik weet dat de vader, een succesvolle jonge Zuid-Hollandse boer, vier maanden na het ritje door de stal een einde aan zijn leven heeft gemaakt. Ergens in het afgelopen voorjaar.

Het filmpje grijpt me onverwacht aan. Tranen. En opnieuw vraag ik me af: Waarom. Waarom?

Anderhalf jaar lang heb ik geprobeerd achter het raadsel te komen van wat in de Verenigde Staten agrosuicide heet en wat ik ‘boerenzelfmoord’ heb genoemd: de aan de agrarische sector gelieerde zelfdoding. Zonder het aanvankelijk te weten heb ik me daarmee op in Nederland onontgonnen terrein begeven. Als cultureel antropoloog ben ik altijd geïntrigeerd geweest door het verband tussen boerenbestaan en zelfdoding dat in de wereldliteratuur wordt gelegd. In de wereldliteratuur en dus ook in Nederlandse romans, verhalen, gedichten en orale tradities is het thema van de boer die de dood verkiest een bekend gegeven. Dat is dus in de wereld van de fictie, van verzonnen verhalen en de vrije loop van de verbeelding.

Die wereld staat niet op zichzelf. Het betekenisvolle beeld van de bungelende boer komt voort uit de niet-fictieve wereld, uit de werkelijkheid. Heel af en toe lezen we terloops over die werkelijkheid, zoals in het boek Hoe God verdween uit Jorwerd (1996) van Geert Mak of in de laatste editie van De Graanrepubliek (2010) van Frank Westerman. Maar in de regel bereikt ons taal noch teken. Gaat het om een realiteit waarvan wij in Nederland weinig of niets willen weten?

In die anderhalf jaar heb ik regelmatig mensen gesproken die van dichtbij te maken kregen met een zelfgekozen dood op of rond de boerderij. Dat deed ik niet uit morbide of modieuze nieuwsgierigheid. Ik wilde onderzoeken of het misschien een bepaald aspect van de ‘boerencultuur’ was dat tot deze bijzondere, kennelijk universele suïcidaliteit aanzette. Maar gaandeweg raakte ik daarbij ook verwonderd over een verborgen kant van de Nederlandse open en vrije samenleving: het grote taboe dat op boerenzelfmoord rust.

Als bekenden me de afgelopen anderhalf jaar vroegen waar ik mee bezig was, zeiden ze even later steevast: ‘Zelfmoord door boeren? Komt dat zo vaak voor dan in Nederland? Nog nooit van gehoord.’ Behalve als ik agrariërs sprak, of hun verwanten of nazaten, hun veeartsen, leveranciers of buren. Dan werd ik aangekeken met een veelzeggende blik en volgden er soms anekdotes – verhalen van en over de verborgen kant. Maar ook kreeg ik soms boze of vijandige reacties, zoals van een bestuurder van de Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland, die mij ‘opdringerigheid’ verweet. ‘Deze problematiek lossen wij op in eigen kring,’ liet hij weten. ‘Uw onderzoek is niet welkom.’ Bij al mijn ontmoetingen en gesprekken speelde het feit dat ik zelf geen agrarische achtergrond heb een rol – het kwam altijd ter sprake. Om zo duidelijk als ongewenste buitenstaander te worden neergezet was confronterend, maar maakte me ook direct duidelijk wat de betekenis is van de kloof tussen boeren en burgers in Nederland.

In Nederland zegeviert nog steeds het eeuwenoude beeld van het idyllische platteland. Het is de plek waar de natuur groeit en bloeit, waar vrije ruimte is en waar onschuld en argeloosheid worden geademd. Het platteland vormt de ideale achtergrond voor romantiek en blijde verwachting. Daarom kijken miljoenen mensen jaar na jaar zo graag naar Boer zoekt vrouw: om de plezierige, bucolische kant van de landbouwbeoefening te zien. Het prettige, onschuldige beeld dat Boer zoekt vrouw schept van de land- en tuinbouw, sluit naadloos aan bij het prestigieuze internationale gezicht van de Nederlandse agrarische sector. Het kleine Nederland staat immers op de tweede plaats, na de Verenigde Staten, in de wereldranglijst van agrarische exportlanden. Daar is de agrarische sector terecht trots op.

Maar is het beeld van Boer zoekt vrouw echt het enige beeld dat we willen zien van het agrarische plattelandsbestaan? Kennelijk wel. Anders bestonden er geen glossy agrarische tijdschriften zoals Landleven, boerenglossy Driek, Boer & liefde – Romantiek op het platteland, Hooi Hooi!, de voorlichtingsglossy Gerda van het ministerie van Landbouw en straks het Boer zoekt Vrouw-magazine. Anders was ook nooit een romantische komedie als Leve Boerenliefde (2013) in de bioscoop gekomen. Het aantal televisiereclames – ook voor niet-agrarische producten – waarin welgevormde jonge boeren en boerinnen figureren tegen de achtergrond van een zonnig weidelandschap, is haast niet bij te houden.

Het is daarbij veelzeggend dat KRO’s Boer zoekt vrouw niet goed bestand blijkt tegen oer-Hollandse spotternij en satire. In een praatprogramma van de VARA had een cabaretière het gewaagd om grapjes te maken over de kandidaten. Dat kwam de verantwoordelijke omroep op een openbare bestraffing door de KRO te staan. Het lijkt er veel op dat de culturele plek die Boer zoekt vrouw in Nederland inmiddels inneemt, een onaantastbare en gecanoniseerde wijkplaats is.

Dat ligt in België anders. In België, waar het geen geheim is dat boeren vaak zelfmoord plegen en waar de Vlaamse overheid een preventieprogramma heeft geïnitieerd, werd in een satirisch televisieprogramma een parodie op de Vlaamse versie van Boer zoekt vrouw vertoond. Te zien was hoe een boer op vijf verschillende manieren zelfmoord pleegt, net op het moment dat de lieftallige Boer-zoekt-vrouw-presentatrice de boerderij komt inspecteren. Als Boer-zoekt-vrouw-spin-off was deze verwikkeling overigens minder schokkend dan wat in Oostenrijk gebeurde, waar een vertwijfeld geraakte ex-kandidaat-boer van Bauer sucht Frau met een mes daadwerkelijk een einde aan zijn leven maakte.

Voor de meeste mensen die van nabij te maken kregen met zelfdoding in een agrarische setting, is het heel moeilijk of ondoenlijk om te praten over het gebeurde. De gevoelens van schaamte en schande maken communicatie onmogelijk, soms zelfs met de eigen gezinsleden. Zelfmoord door een boer raakt immers aan een taboe dat anders en groter is dan het ‘gewone’ taboe op suïcide. De daad lijkt te refereren aan een agrarisch collectief onderbewustzijn: aan een gevaarlijk, geheimzinnig instinct dat zich onverhoeds tegen het boerenleven kan keren. Iets, kortom, waarover beter gezwegen kan worden binnen de familiekring en binnen de kring van de gemeenschap, hoewel iedereen precies weet waarover het gaat.

Sommige nabestaanden wíllen hun verhaal wel kwijt, maar kunnen er niet toe besluiten. Ze mogen niet van zichzelf. Zoals de weduwe uit het zuiden van Nederland, die had laten weten open te staan voor een ontmoeting. Nog niet zo lang geleden was haar echtgenoot ’s ochtends een eind zijn weiland in gelopen en had hij daar een fles landbouwgif ingenomen. Deze boer wist al tientallen jaren dat hij zijn melkveebedrijf moest verplaatsen omdat zijn land op termijn een natuurbestemming zou krijgen. Maar hij wilde het niet weten; de boerderij en het land waren al generaties lang in de familie. De tijd drong. De echtgenoot versomberde en nam zijn besluit; hij stierf in het ziekenhuis na nog afscheid te hebben genomen van vrouw en kinderen.

Toen ik haar aan de telefoon had, vertelde ze dat ze zich bedacht had. Ze wilde niet meer praten want de suïcide van haar man had bij nader inzien niets te maken met het feit dat hij boer was geweest. Bijna twee uur lang bleef ze aan de lijn. Een jaar later – ze wilde nog steeds niet praten, vertelde ze – herhaalde deze langdurige telefonade zich. Stel je voor dat haar kinderen te weten zouden komen dat ze met mij had gepraat? En haar schoonfamilie? Ze vonden toch al dat ze het er te vaak over had.

Hoewel ik op zoek was naar de aard van het verschijnsel boerenzelfmoord – wat is de culturele betekenis ervan, waarom wordt er zo graag over geschreven en gelezen, wat zegt het over de wijdere samenleving – verschoof mijn aandacht zich regelmatig naar de omvang ervan, een sociologisch gegeven. Want onvermijdelijk kreeg ik vragen op me afgevuurd over hoe het gesteld was met de cijfers. Waren de cijfers wel alarmerend genoeg? Was het met statistieken aantoonbaar dat agrariërs meer risico liepen op suïcide dan anderen in Nederland?

Nee, dat is het niet. We weten het niet. Het Centraal Bureau voor de Statistiek registreert geen gegevens over beroepsuitoefening in de suïcidestatistieken, in tegenstelling met de praktijk in veel andere landen. De suïcidoloog Ad Kerkhof liet me weten dat, voor zover hij wist, zulke informatie niet meer is verzameld in Nederland sinds 1963. Voor sommigen, zeker uit de landbouwsector zelf, is dat een reden om te denken en te zeggen dat er niets aan de hand is. Maar wie de moeite neemt om naar de cijfers van andere landbouwstaten in Europa en de rest van de wereld te kijken, ziet direct dat er iets gaande is. Boeren lopen een (veel) hoger risico om door eigen hand om het leven te komen dan de doorsneebevolking in bijvoorbeeld Groot-Brittannië, Ierland, Frankrijk, Denemarken, Noorwegen, Canada en Australië, in vele staten van Noord-Amerika, in Japan en in India. In 2005 schreef de psychiater Jan Spijker in het Maandblad Geestelijke volksgezondheid dat ervan kon worden uitgegaan dat resultaten van buitenlandse studies op het gebied van psychopathologie onder boeren ook voor de Nederlandse situatie gelden. Vermoedelijk is er ook in Nederland een verhoogd suïciderisico onder boeren; dat verdient speciale aandacht en moet worden onderzocht. ‘Maar,’ zo adviseerde Spijker, ‘gezien de ernst van dit vermoeden en het grote leed voortkomend uit suïcides, moeten we de resultaten van dergelijk onderzoek niet afwachten maar nu al starten met preventieprojecten.’

Met deze aanbeveling is destijds niets gedaan. In 1930 had een Franse socioloog op basis van bestaand kwantitatief onderzoek al geconcludeerd dat boeren in Nederland een opvallend hoog suïcidecijfer kenden, vooral waar het oudere boeren betrof. In 1960 is de constatering opnieuw gedaan, door de bekende suïcidoloog Cor Kruijt in zijn standaardwerk Zelfmoord. Met beide constateringen is in het verleden eveneens niets gedaan. De vraag is of dat in 2013 anders zou zijn. We hebben net zoals in 2005 geen cijfers, dus we kunnen er niets echt over zeggen.

Het onderzoek dat in het buitenland is verricht naar suïcide onder agrariërs heeft tot een veelvoud aan waarnemingen, verklaringen en theorieën geleid. Bijvoorbeeld dat boeren hun leven vooral in het voorjaar beëindigen en dat ze dat het vaakst doen op maandagmorgen. Dat boeren relatief weinig zelfmoordpogingen doen: hun suïcide voltrekt zich doorgaans volgens plan, door het gebruik van harde methoden. Dat boeren niet vaak afscheidsbrieven schrijven. Een belangrijke, wereldwijde risicofactor is de slechte sociaaleconomische positie van boeren. Een ander zorgwekkend punt is de hoge drempel die op veel plekken blijkt te bestaan wat betreft de toegankelijkheid van geestelijke gezondheidszorg op het platteland. Er is een theorie die ervan uitgaat dat de nabijheid van dodelijk materieel op de boerderij (geweren, landbouwgif, gier, touw) een rol speelt; een andere denkrichting zoekt het in het idee dat boeren beroepshalve alles makkelijk doden en uitwieden wat in hun beleving geen direct nut meer heeft, dus ook zichzelf. Sommige wetenschappers speculeren over het bestaan van speciale ‘agrarische genen’ die zich tegen de boer zelf kunnen richten; anderen onderzochten de langetermijneffecten van regelmatige blootstelling aan landbouwgif. Vanuit de Masculinity Studies komt de hypothese dat de marginalisering en feminisering van de traditionele landbouw de boer levensmoe maakt. Er is ook een stroming die vermoedt dat het toenemende sociale isolement waarin agrariërs werken, hen vatbaar maakt voor hopeloosheid en depressies, die vervolgens onbehandeld blijven. En er is ten slotte de school die het zoekt in de zogenaamde rigide persoonlijkheidsstructuur van boeren: als geboren solisten, trotse doorzetters en hardwerkende perfectionisten zijn ze niet geneigd tot praten en het delen van hun problemen en gaan ze kopje onder als tegenslag te lang blijft voortduren – als ze vinden dat ze gefaald hebben.

Waar taboes bestaan wordt gezwegen, ontkend, genegeerd en steekt cynisme de kop op.

Met zulke reacties heb ik de afgelopen tijd veel meer dan de gemiddelde onderzoeker te maken gekregen, zowel binnen als buiten de agrarische sector. Het zelfmoordtaboe kent daarnaast nog een expliciete waarschuwing: publiceren over suïcide kan leiden tot een toename van suïcides. Maar wie weet wat de prijs is van ‘terughoudendheid’? Hoe lang moet er nog worden gezwegen, ontkend, genegeerd en cynisch worden gedaan?

Wat dit boek beoogt, is een eerste stap zetten in het doorbreken van het taboe rond zelfmoord in de land- en tuinbouw. Dat probeer ik door de agrosuïcide in de Nederlandse geschiedenis, de Nederlandse literatuur en de Nederlandse realiteit op te zoeken en een plaats te geven. Maar ook door te onderzoeken hoe het gesteld is met de sociaalpsychische hulp en bijstand aan boeren in Nederland en, ter vergelijking, in Noord-Amerika. Dat alles bij elkaar – een schets van een verborgen, nare kant van de realiteit – maakt dat dit boek voor velen beslist niet makkelijk te lezen zal zijn.

In een persoonlijk contact kan de moeilijke, maar rechttoe rechtaan vraag ‘denk je wel eens aan zelfmoord’ alle suïcidaliteit bij de gesprekspartner laten verdampen. In de publieke sfeer kan een boek – een moeilijk maar rechttoe rechtaan boek – een soortgelijke rol vervullen. Ik hoop dat De hanenbalken die bestemming ten deel zal vallen. Ook al had Bartje misschien gelijk en gaat het hier om een raadsel waarop je nooit uitgedacht raakt en waarover tranen zullen blijven vloeien.

DEEL I

Geschiedenis

Het is van alle tijden

1293: Adam Le Yep, een vrije boer en grondbezitter in Worcestershire, werd wegens zijn zeer armoedige toestand heringedeeld bij de klasse van horigen (landloze boeren). Hij zag af van deze sociale degradatie en verkoos zich te verdrinken in de rivier de Severn.

1358: Jacquet de Fransures, een gearresteerde opstandige boer, wurgde zichzelf in wanhoop met het touw waarmee hij rond zijn schouders vastgebonden was.

1387: Jean Lunneton, een pachtboer van de Abdij van Chaalis, heeft zich uit radeloosheid verhangen nadat vraatzuchtige soldaten zijn voedselvoorraad hadden opgegeten.

Deze meldingen – in het boek The History of Suicide van de Franse historicus Georges Minois – behoren tot de oudste gedocumenteerde beschrijvingen van zelfmoord door een boer in Europa. Zulke berichten zijn zeldzaam. Over de levens van kleine boeren werd in de Middeleeuwen waarschijnlijk weinig genoteerd door henzelf of door anderen. En over hun einde, zeker als dat zelfgekozen was, was dat vrijwel zeker niets. Het is alsof deze mensen niet bestaan hebben. De essentie van bovenstaande meldingen – de onteigende, failliete, teruggezette boer – is echter na al de tussenliggende eeuwen nog steeds actueel. Het spreekt tal van boeren aan, over de hele wereld verspreid. Nog steeds verbinden boeren hun levenslot aan het lot van hun boerderij en hun land en soms is dat een noodlot. Hoe dat gebeurde en nog steeds gebeurt, waarom dat gebeurde en nog steeds gebeurt blijft normaal gesproken in het duister. Er wordt weinig over gedocumenteerd. Het handelt immers over zelfmoord, lange tijd een marginaal onderwerp. En het handelt over boeren, een marginale bevolkingsgroep.

In 1968 besloot de cultureel antropoloog Eric Wolf dat hij de geschiedenis wilde schrijven van de ‘mensen zonder geschiedenis’. Daarmee bedoelde hij de mensen die wel eens de verliezers van de geschiedenis worden genoemd: de mensen die tijdens de opkomst van Europa overwonnen werden, ergens anders moesten gaan wonen of werken of niet meer gezien mochten worden. Vrijwel niemand vond het in het verleden de moeite waard om de ervaringen van deze mensen op papier te zetten. Niet omdat ze slachtoffers waren. Maar omdat hun verhaal niet paste in het grotere en machtige verhaal van de economische en politieke overwinnaars. Door hun onbekende histories van over de hele wereld met elkaar te verbinden, laat Wolf zien hoe iedereen in de wereld ertoe deed en doet.

In zijn vijfhonderd bladzijden dikke boek, Europe and the People without History, besteedt Wolf ook aandacht aan boeren ‘zonder geschiedenis’. In de negentiende eeuw namen veel kleine boeren de stap om voor de wereldmarkt te produceren. Dat kon dankzij een emancipatieproces – boeren werden meer en meer zelfstandig. En ook doordat ze zich helemaal gingen toeleggen op de landbouw en veeteelt. Ze deden er niets meer naast zoals voorheen de gewoonte was. Er ontstond gaandeweg een wereldmarkt voor graan, rijst, vlees en fruit en daar ging enorm veel geld in om.

Maar niet alle boeren waren in staat om voor de markt te produceren. Tijdens de overgang moesten veel armere boeren verdwijnen: ze hadden te weinig grond of waren niet gezond of gewiekst genoeg om zich aan de nieuwe situatie aan te passen. Ook over deze boeren – over hun persoonlijke ervaringen – is bijna niets bekend. Hun lotgevallen speelden zich af in de periferie van de geschiedenis. Toch is hun geschiedenis en die van hun voorgangers essentieel om te begrijpen waarom de wereld geworden is zoals hij nu is. Dat gaat des te meer op voor de onbekende geschiedenis van boeren die hun eigen historie hebben bekort: de landbouwers die plundering of verhongering tegemoet zagen, de landbouwers die in de vele en moeilijke fasen van radicale economische, politieke en agrarische verandering hun land verloren of om een andere reden geen toekomst meer zagen.

Waar wél over werd geschreven is over de veranderende visies op de betekenis van zelfdoding door de geschiedenis heen. Zo komen we steeds meer te weten over het taboe dat op suïcide rust. Ook in de geschiedenis van het taboe op zelfmoord kan een centrum – de grote stad – en een periferie – het platteland – worden onderscheiden. Hoe zag het taboe op zelfmoord op het Europese en specifiek het Nederlandse platteland eruit en waar kwam het vandaan? Is het in de loop der eeuwen van gedaante veranderd en zo ja, hoe? En waardoor?

Als een boer een einde aan zijn leven maakte in de Middeleeuwen werd daar anders naar gekeken dan naar een edelman die zich opzettelijk liet doden tijdens een toernooi of een kruistocht. In het oordeel over zelfmoordenaars waren dus opinies over zijn of haar klasse, geslacht of leeftijd verwerkt. Zo werd er vroeger op het Groningse platteland schande van gesproken als een kleine boer zichzelf had omgebracht met een pistool, in plaats van zich te verhangen zoals het in zekere zin hoorde. Het gebruik van pistolen was weggelegd voor de herenboer. Van deze ideeën – over wie zoiets kan doen, waarom en hoe – zijn vandaag de dag nog sporen terug te vinden, bijvoorbeeld in de manier waarop zelfmoordstatistieken worden bijgehouden. Niet voor niets werden deze statistieken in de negentiende eeuw ‘morele statistieken’ genoemd. Van sommige personen is het zo moeilijk te accepteren dat er zelfmoord in het spel is, dat de schouwarts bij twijfel haast onbewust als doodsoorzaak ‘ongeluk’ noteert. De zelfmoordstatistieken van het zuiden van Nederland van begin twintigste eeuw zijn bijvoorbeeld als onbruikbaar opzijgelegd. De invloed van het rooms-katholieke geloof ter plaatse had ze onbetrouwbaar gemaakt.

Want wat bijna overal speelt is het taboe op de daad van zelfvernietiging: dat is zo oud als de mensheid zelf. Als een mens er daadwerkelijk voor koos om een einde aan zijn of haar leven te maken, heeft dat – bijna nog meer dan de dood zelf – haast altijd angst, onrust en afkeer veroorzaakt. Het zo belangrijke sociale verband tussen mensen berust op een grote, gezamenlijke poging om de dood op afstand te houden. Het is de drijvende kracht achter groepsvorming en sociale samenhang. Het soms voor de hand liggende gegeven dat iemand er goed aan heeft gedaan om zijn of haar leven te bekorten, de gedachte dat zelfmoord een redelijk alternatief kan zijn, mag en mocht daarom niet makkelijk bij mensen opkomen. Daarmee zou immers de bijl aan de wortels van de gemeenschap worden gelegd. Het taboe rond suïcide moet voorkomen dat het zich tot een ‘ingeburgerde’, geaccepteerde gedragsvorm ontwikkelt. Zelfmoord wordt daarom universeel beschouwd als een verwerpelijke en zieke daad. Daarover bestaat bijna overal grote overeenstemming, zoals bleek uit de geschokte reacties in het buitenland op de Nederlandse euthanasiewetgeving. In sommige van die buitenlanden is zelfdoding nog steeds strafbaar als misdaad; in bijvoorbeeld de Verenigde Staten is de strafbaarstelling pas geschrapt in 2003, in Groot-Brittannië in 1961. In Nederland is dat gebeurd ergens in het begin van de negentiende eeuw. Maar het taboe ziet er niet overal hetzelfde uit en het blijkt dus ook in de loop der tijd te kunnen veranderen.

In Nederland is weinig historisch onderzoek gedaan naar zelfdoding in vroeger eeuwen, zowel wat betreft de vragen hoe vaak, waar en wie, als naar de achterliggende oorzaken en de opvattingen erover. In de ons omringende landen is zulk onderzoek wél gedaan en voor een deel hebben de uitkomsten van dat onderzoek ook waarde voor de historie van ons land.

In de Klassieke Oudheid bestond er geen algemene afwijzing van zelfdoding. Elke filosofische school had een eigen opstelling. Zo kon in Athene een zelfmoord soms worden gevolgd door een bestraffing – van het dode lichaam wel te verstaan. En om er zeker van te zijn dat de zelfmoordenaar geen verdere wandaden zou plegen, werd in het oude Athene de rechterhand van het lichaam afgesneden. Dit onschadelijk maken van het lijk gebeurde trouwens ook als de zelfmoord niet op afkeuring was gestuit. Het was een uiting van de oude angst dat de ziel van zelfmoordenaars niet opstijgt naar de hemel, maar achterblijft om de levenden dwars te zitten en te hinderen. Bij de Grieken was er sprake van expliciete goedkeuring en zelfs aanmoediging van de daad als het om een patriottistische suïcide ging, of een liefdesdood. De filosofische zelfmoord was een vraagstuk dat de Grieken lang bezighield. De vrijheid van het individu hield volgens de meeste filosofen in dat de mens een einde aan zijn leven mocht maken als dat leven niet langer meer waardig en goed was. Daarom moest een mens niet twijfelen en zichzelf doden als een redelijk leven er niet meer inzat. De lijst van beroemde Grieken – historische figuren zowel als half mythische personages – die er zelf een einde aan hebben gemaakt is dan ook lang.

De oude Romeinen verschilden niet diepgaand van mening over de toelaatbaarheid van zelfmoord. Maar los van hun morele oordeel over de zelfmoord namen zij, net als de Grieken, voorzorgsmaatregelen tegen mogelijke wraakacties van de zielen van zelfmoordenaars. Als mensen de hand aan zichzelf hadden geslagen als protestdaad tegen zijn tirannie, liet Tarquinius de Oude bijvoorbeeld hun lichamen kruisigen op een afgelegen plek – de boze geesten zouden op die manier, hoog boven de grond genageld, gedesoriënteerd raken terwijl vogels zich tegoed konden doen aan de lichamen en zodoende hun kwaadwilligheid absorberen. In het oude Rome bestond wel een grote weerzin tegen het zich verhangen als gekozen methode. Men dacht dat daar een schadelijke invloed van uitging. Zelfs tot aan de vroegmoderne periode bleef de verwerpelijkheid van de verhanging een actueel gegeven in Europa. Men verkoos het zwaard. Een verklaring hiervoor is de manier waarop de Romeinen mensenoffers pleegden: zij wurgden de slachtoffers, zodat er geen bloed zou vloeien, want bloed vergieten zou de goden niet hebben aangestaan. Het zich verhangen zou neergekomen zijn op een vorm van heiligschennis die zo ernstig was dat de weerzinwekkende associatie nog eeuwenlang in zwang bleef. De mogelijkheid van zelfdoding werd door de Romeinen echter beschouwd als een grondrecht.

In het oude Rome ontstond ook, tijdens perioden van grote culturele verandering, het fenomeen van de zelfmoord uit afkeer van het leven; uit een ultieme vorm van verveling en gevoel van zinloosheid, taedium vitae. Zulke zelfmoorden hebben zich daarna steeds voorgedaan in tijden van culturele revoluties, als traditionele waarden onder druk kwamen te staan, morele zekerheden wankelden en religieuze, intellectuele en wetenschappelijke dogma’s onhoudbaar bleken te zijn. De Renaissance was zo’n tijdperk, evenals het einde van de twintigste eeuw.

In de beginfase van het christendom waren de meningen over de toelaatbaarheid van suïcide verdeeld. Christelijke teksten waren niet duidelijk over de problematiek. De centrale gebeurtenis van het christendom, de kruisdood van Jezus, kon immers als een vorm van zelfmoord worden beschouwd. Het voorbeeld van Jezus werd in de loop der tijd door veel martelaren nagevolgd. Kerkvaders raakten verontrust en gaven daarom remmende richtlijnen uit. Dat er uitnodigingen tot zelfmoord in het Nieuwe Testament staan was onmiskenbaar. Het aardse leven werd afgeschilderd als kort en zinloos, iets wat verafschuwd zou moeten worden omdat de ware gelovige alleen taalde naar het eeuwige leven na de dood, in Gods nabijheid. Maar een zelfmoord zoals die van Judas werd beschouwd als een zondige wanhoopsdaad. Het uiteindelijke eindoordeel van de Kerk over de zelfgekozen dood was dat hoewel het leven vreselijk was, het toch verdragen moest worden. De dood mocht niet zelf gezocht en veroorzaakt zijn tenzij daarmee een geloofszaak geheiligd kon worden.

Maar de onduidelijkheid van zowel Bijbelteksten als het morele klimaat zorgden ervoor dat kerkvaders drie eeuwen lang met elkaar in discussie bleven over wat nu eigenlijk het juiste standpunt was. Er waren geen sancties tegen mensen die probeerden zich het leven te benemen. Pas aan het eind van de vierde eeuw, toen het nog jonge christendom van alle kanten werd belaagd door vreemde riten en heidense invloeden, werden de teugels strakker aangehaald. Eerst werd de vrijwillige dood, ook die van martelaren, in ernstige termen veroordeeld. Kort daarna werd besloten dat er niet meer gebeden mocht worden voor zelfmoordenaars behalve als er sprake was van krankzinnigheid.

Kerkvader Augustinus trok de lijn verder door. Hij kwam met de ‘zware’ doctrine die zelfmoord onder alle omstandigheden verbood, het oordeel dat nog steeds het officiële standpunt is van de Rooms-Katholieke Kerk. Het verbod werd gebaseerd op het gebod ‘gij zult niet doden’. Zelfmoord was nu als misdaad eigenlijk erger dan moord, want bij moord doodde de dader alleen een lichaam; bij zelfmoord werden lichaam én ziel gedood. Augustinus bekleedde zijn barse oordeel met argumenten: zelfmoordenaars waren bijvoorbeeld lafaards die voor de makkelijke weg kozen. Het waren ijdeltuiten die bang waren voor de publieke opinie. Vrouwen mochten geen zelfdoding begaan om het lot van verkrachting en moord te ontlopen. Zelfmoord werd hoe dan ook altijd een toegevoegde misdaad, het maakte een penibele situatie nóg erger. De enige uitzondering bestond ten slotte uit een speciale boodschap met toestemming voor zelfmoord, afkomstig van God zelf.

De economische situatie verslechterde in die tijd in snel tempo en daardoor begon de omvang van de bevolking te slinken. De Romeinse keizers reageerden daarop met vrijheidsbeperkingen. Om te zorgen dat de agrarische productie op peil bleef werd een systeem ingevoerd van horigheid van boeren. Ze bleven in naam vrije personen, maar het was ze verboden om het land dat ze bewerkten te verlaten en ze mochten niet trouwen of voor een andere bezigheid kiezen zonder toestemming van hun meester. In feite waren het slaven. Als iemand toen zelfmoord pleegde om een proces te ontlopen kwamen diens goederen in handen van de staat. Ook mochten geen religieuze offers meer worden gebracht. De zelfmoordenaar werd dus schuldig verklaard en gestraft. De Kerk veroordeelde niet alleen de zelfdoding maar verbood ook alle anticonceptie en abortus en het doden of achterlaten van pasgeboren baby’s. De kerkvaders stimuleerden huwelijkssluitingen, relativeerden het belang van maagdelijkheid en stelden seksuele onthouding voor als ziekelijke toestand. Kerk en wereldlijke macht versterkten elkaar in de strenger wordende afwijzing van suïcide. In de zesde eeuw werd zelfmoord zelfs strenger gestraft dan moord. In de vroege Middeleeuwen bepaalden kerkvaders dat het omkomen tijdens een duel als zelfdoding gold en dat zielen van zelfmoordenaars reddeloos verloren waren en verdoemd. Ze mochten niet meer op christelijke begraafplaatsen worden begraven.

Kerkelijke en wereldlijke machten sloegen hun handen ineen om suïcide volledig in de ban te doen. Leven en arbeidskracht van de gewone man moesten in dienst staan van de boven hem gestelden en daarom moest zijn vrijheid zo veel mogelijk worden ingeperkt. De Kerk stelde zelfmoord voor als een vergrijp tegen God zelf; de wereldlijke overheid strafte de zelfmoordenaar door het verbeurdverklaren van diens bezittingen, zodat de nabestaanden berooid en vol schaamte achterbleven. Dit allemaal om de arbeidskracht op peil te houden in het door hongersnoden en ziekte-epidemieën geteisterde West-Europa, waar ontvolking steeds dreigde. De notie waarmee suïcide voortaan geassocieerd zou worden was schande. In de dertiende eeuw verscheen de doctrine voor de komende eeuwen: zelfmoord was een zonde tegen de natuur, want de mens wil nu eenmaal leven; zelfmoord was een zonde tegen de samenleving waarin iedereen zijn rol heeft te vervullen en zelfmoord was een zonde tegen God, die de eigenaar is van het leven van de mens. De persoonlijke biecht met de door de priester verleende, onmiddellijke vergeving van zonden maakte zelfmoord om redenen van wanhoop, angst en schaamte ook onnodig.

Dat een zondaar bijna als vanzelf met God verzoend kon worden én het feit dat er nog altijd wonderen konden geschieden, betekende dat de clerus zelfmoord ging beschouwen als een daad van krankzinnigheid. Dat hield in dat als een ‘normaal’ iemand tóch een einde aan zijn leven had gemaakt, het bestraffingsritueel voortaan genadeloos en uiterst wreed was. Ook hierin werkten de Kerk en lokale gezagsdragers nauw samen. Dat resulteerde in strenge religieuze traktaten en nauwgezette handleidingen voor gezagsdienaren.

Van de ‘primitieve’ riten die in prechristelijke tijden werden toegepast bij zelfmoorden, zijn bepaalde hardnekkige elementen altijd in gebruik gebleven. Vooral de rituelen die voortkwamen uit de angst dat de ziel van de overledene voorgoed zou blijven ronddolen, als ‘ondode’, bleken moeilijk uit te roeien. De Kerk nam daarom sommige oude rituelen op in de officiële liturgie. Zo stond het religieuze verbod om een zelfmoordenaar in gewijde grond te begraven in verband met de oude vrees dat een al te nabij gelegen graf voor ongewenst bezoek van de rusteloze ziel zou zorgen. Maar ook de wereldlijke overheid begon – naast de verbeurdverklaring van de goederen van de overledene – bizarre regels af te kondigen, waarin oude magische praktijken werden vermengd met de nieuwe behoefte aan strenge bestraffing. Uit de dertiende eeuw stamt bijvoorbeeld het voorschrift dat het lichaam van een zelfmoordenaar over de grond naar het galgenveld moest worden gesleept (de plek waar terechtgestelden ter afschrikking tentoon werden gesteld) en daar opgehangen; de lichamen van vrouwelijke zelfmoordenaars moesten worden verbrand. Deze praktijk vond eerst plaats in Noord-Frankrijk, maar ook in de Lage Landen raakte deze manier van doen in de late Middeleeuwen ingeburgerd. Daarbij hoorde ook dat het lijk van een zelfmoordenaar die onverhoopt een kerkelijke begrafenis had gekregen, weer moest worden opgegraven en alsnog tentoongesteld op het galgenveld. Als het lijk te erg ontbonden was werd er ook wel een levensgrote pop gemaakt en geëxecuteerd. Soortgelijke regels verspreidden zich door heel Europa en werden aangepast aan oudere lokale gebruiken.

Uiteindelijk ontstond er ook in onze streken een toegepast model voor de bestraffing van de zelfmoordenaar. Dat heette voortaan in de volksmond de ‘hondsbegrafenis’ of ‘ezelsbegrafenis’, om het vernederende aspect ervan te benadrukken. Strafvonnissen na zelfmoorden werden in de steden geveld door het zogenaamde Geregt van Desperatie. Die kwamen erop neer dat het lijk, met het gezicht naar beneden, door de belangrijkste straten van de gemeente moest worden gesleept op een soort platte slee, om daarna aan één been te worden opgehangen aan een ‘spriet’ (een gespleten paal) op het galgenveld, als afschrikwekkend voorbeeld, tot er niets meer van over was. Het lichaam kon ook in of op de ‘mik’ worden gezet, een soort plateautje op een paal. In geval van verhanging liet men de strop om de hals van het slachtoffer zitten. Soms werd het lichaam aan de staart van een paard voortgesleept, altijd met het gezicht naar beneden. Als het lijk over het water naar het galgenveld moest worden gebracht, zoals in Amsterdam over het IJ (naar de ‘Vogelewijck’), dan gebeurde dat in een smerige koeschuit. Het hele spektakel moest zo vernederend, wreed en weerzinwekkend mogelijk zijn, om de toeschouwers flink af te schrikken. Suïcide, voorheen het werk van allerlei kwade geesten, was nu de schuld van de duivel. Het bestraffingsritueel had daarom ook elementen in zich van duiveluitdrijving. Familieleden van het slachtoffer waren gedwongen toe te kijken, waardoor ook zij voor lange tijd met schande overladen werden.

De meeste gemeenten in de Lage Landen beschikten over zo’n galgenveld of galgenberg, vaak midden in het boerenland, waar zwermen kraaien en raven zich te goed deden aan de lichamen. Die galgenvelden en galgenbergen herinnerden aan de plaatsen waar in de Prehistorie mensenoffers werden gebracht volgens de Germaanse godencultus. Aan de constructie van de eikenhouten galgen mochten daarom geen spijkers of metalen onderdelen te pas komen. De komst van het christendom en later de reformatie (die erop gebrand was oude mystieke plekken en gewoonten uit te wissen) heeft vreemd genoeg nauwelijks iets veranderd aan deze prehistorische praktijken.

Plaatselijk werden er symbolische voorzorgsmaatregelen in acht genomen, eveneens afkomstig uit onheuglijke tijden en soms universeel van inhoud. In Zwitserland bijvoorbeeld kregen de lichamen van mensen die zich met een mes van het leven hadden beroofd een houten staak door hun schedel geramd; zij die zich hadden verdronken werden vlak bij de rivier begraven en zij die zich te pletter hadden laten vallen werden begraven onder een grote stapel stenen met extra grote keien op hun hoofd, buik en voeten. Ook in streken in West-Afrika werden houten staken door de borst van zelfmoordenaars geslagen en werd het lichaam door doornige struiken gesleept, om op een afgezonderde plek begraven te worden. De dode persoon is dan beschadigd, dus beschaamd en zal de levenden niet meer dwarszitten, zo was de wijdverspreide gedachte. In sommige streken van Frankrijk werd, als een boer binnenshuis zelfmoord had gepleegd, het dak van zijn boerderij verwijderd, evenals de muren naast de haard; zijn akkers werden verbrand en zijn boomgaarden en wijnstokken teruggesnoeid tot op manshoogte.

In de Lage Landen werd de oude gewoonte voortgezet om het lijk van de zelfmoordenaar niet door de voordeur naar buiten te brengen (als de zelfmoord binnenshuis had plaatsgevonden) maar door een gat in de muur, of door het stoffelijk overschot onder de drempel door naar buiten te trekken. Deze praktijk was wijdverbreid: diverse Afrikaanse volken, zoals die in Ivoorkust, gebruikten speciaal gemaakte gaten in de muur om zelfmoordenaars uit huis te halen. In een besluit van de stad Utrecht uit 1539 staat expliciet dat de zelfmoordenaar Jan Pieters het ‘niet waardig’ is om door de deur naar buiten gebracht te worden, maar dat hij ‘als een hond’ door een gat in de muur, met behulp van touwen naar buiten moet worden gesleept. Er bestaan vele verklaringen van dit gebruik. Het meest waarschijnlijk is dat aldus de dolende ziel op een dwaalspoor raakt (door de juiste weg naar buiten te maskeren). Om deze reden werd het lijk hier ook wel zonder kist begraven op een kruispunt van wegen (dit gebeurde ook met de as van zelfmoordenaars in Centraal-Afrika, die werden verbrand met het hout van de boom waaraan zij zich verhangen hadden) of in een oude put gegooid. Kruispunten waren magische plekken omdat daar de weg kon worden kwijtgeraakt. Om de verachtelijkheid van de zelfmoordenaar te benadrukken werd het dode lichaam ook wel op een vuilnisbelt gegooid, uit een raam naar beneden geworpen, in een dichtgetimmerde ton gedaan en in de rivier gegooid, tot as verbrand (alleen in Groningen) of met een balk doorboord en op een houten rad te kijk gezet op het galgenveld. Als het lijk was opgehangen aan een spriet of op een rad gezet, werd soms het wapen of werktuig waarmee de zelfdoding was begaan boven het lichaam gehangen. Zelfmoordpogingen werden, niet verwonderlijk, ook zwaar bestraft; als ze begaan waren in afwachting van een strafproces volgde de doodstraf. Gewone gevallen werden gestraft met geseling en daarna verbanning.

Was er in sommige opzichten een verschil tussen de stad en het platteland bij de gang van zaken rond zelfdoding? Dat is nu, eeuwen later, moeilijk om te beoordelen. De oudste bronnen die ons iets vertellen over de zelfmoorden van gewone landlieden dateren zoals gezegd uit de Middeleeuwen. Die bronnen zijn meestal dagboeken, memoires en gerechtelijke en kerkelijke processen-verbaal, die de betrouwbaarste documenten blijken. Af en toe is daarin een notitie te vinden over een boer die een einde aan zijn leven had gemaakt, meestal met een korte beschrijving van de omstandigheden waaronder dat was gebeurd. Hier zijn nog een paar voorbeelden uit Frankrijk en Engeland:

1718: Een boer uit Wiltshire doodde per ongeluk zijn zoon doordat hij hem op het veld raakte met een steen. Toen zijn vrouw hiervan hoorde rende ze het huis uit en liet ze haar baby alleen achter. Het kind viel van de tafel en overleed, waarna de boer zich verhing.

1728: Joseph Castille, een boer uit Bretagne, verhing zichzelf aan een appelboom. Hij leed al lange tijd aan alcoholisme en danste halfnaakt rond. Hij sprak met vogels. Toen hij zichzelf doodde was hij vijftien dagen aaneen dronken geweest.

1724: Een boer uit Pouldavid verhing zichzelf nadat al zijn bezittingen wegens schulden in beslag waren genomen. Hij bezat geen cent meer.

1773: De boer Christophe Caud, die leed aan kwaadaardige koortsen, verhing zichzelf in Vergeal.

1784: François Gregoire, een boer uit Lannion, verhing zichzelf in zijn graanzolder. Niemand kon een reden bedenken waarom hij dat had gedaan.

Vrijwel al deze boeren werden schuldig verklaard aan hun zelfmoord; hun lichamen werden gestraft en de nalatenschappen verbeurd verklaard.

Nogmaals, boeren en hun knechten hielden geen dagboeken bij, schreven geen memoires en over hun levens werd door anderen heel weinig opgetekend. Dat was anders voor veel stedelingen en voor de leden van de aristocratische en kerkelijke klassen. Juist in de tijd dat zelfmoord als een zwaar vergrijp begon te worden gezien en het taboe erop verzwaarde, verminderde de precieze verslaglegging van gevallen van zelfmoord. Hoe vaak zelfdoding voorkwam in de Middeleeuwen en wie de mensen waren die geneigd waren een eind aan hun leven te maken, is daardoor onbekend. Maar aangezien over een lange termijn gemeten het aantal suïcides in een bepaalde samenleving verhoudingsgewijs ongeveer hetzelfde blijft, zal zelfdoding toen waarschijnlijk niet vaker zijn voorgekomen dan nu.

Voor aristocraten was het makkelijk om een zelfmoord(poging) te verhullen als daad van moed en offervaardigheid, zoals bij het heldhaftig ten strijde trekken tegen de vijand, of het eervolle deelnemen aan toernooien en duels. Zij hadden dus toegang tot indirecte vormen van suïcide. Neigingen tot zelfdestructie werden op een algemeen geaccepteerde wijze ingekleed als agressief aanvalsgedrag met ongewisse gevolgen. Hetzelfde indirecte mechanisme ging op voor het lot van de christelijke martelaar, een alternatief dat ook door vrouwen uit de bovenklassen kon worden verkozen. Deze vrouwen lieten verder een legitieme voorkeur zien voor een eervolle zelfmoord als hun kuisheid door de vijand werd bedreigd. Een geaccepteerde manier van directe zelfmoord voor edelen was in de latere Middeleeuwen de eervolle suïcide op grond van een onbeantwoorde liefde. Al deze zelfmoorden werden gezien als ‘altruïstisch’ en werden nooit bestraft; verbeurdverklaring van goederen kwam bij deze klasse haast nooit voor.

Boeren en handwerkslieden hingen zichzelf op uit armoede en ellende; om zichzelf verder lijden te besparen. Het waren bij uitstek deze zelfmoorden die werden bestraft op de bovenbeschreven wrede manier. Ze werden door de heersende klassen gezien als laffe en gemakzuchtige daden van een niet-gewaardeerde bevolkingsgroep, voortkomend uit ‘egocentrisme’. Zelfmoorden leken in de Middeleeuwen dus vaker voor te komen onder boeren en lagere klassen, maar of dat werkelijk het geval was, is de vraag. De lichamen van de talrijke geestelijken die een einde aan hun leven hadden gemaakt, bijvoorbeeld, werden discreet weggewerkt. Als hun zelfdoding toch aan het licht kwam werd die verklaard uit ‘krankzinnigheid’.

Herhaald onderzoek heeft laten zien dat mannen drie keer zo vaak zelfmoord pleegden als vrouwen in de Middeleeuwen, net zoals nu het geval is. Er waren pieken in maart en april – als er een algemene verzwakking optrad door de lange vastenperiode – en op het platteland in juli, als het agrarische werk tot fysieke uitputting en stress leidde. Het was ook op het platteland, en niet in de steden, dat het volksgeloof in de ronddolende geesten van zelfmoordenaars – voorgoed tussen de wereld van de levenden en die van de doden – het langst bleef voortduren. Daarom waren ze gevaarlijk en onrein. Er werd vaak een houten staak door het lichaam van de zelfmoordenaar gedreven om het lijk letterlijk vast te pinnen aan de bodem. In Engeland deed zelfs nog tot in de twintigste eeuw een dergelijk spookverhaal de ronde. Het is genaamd The Vow Breaker en gebaseerd op een waar gebeurde geschiedenis uit de zestiende eeuw: een adellijke jongeman was verliefd geraakt op en verloofd met een boerendochter, totdat haar ouders haar overhaalden te trouwen met een rijke oude man. Uit kwaadaardige wanhoop hing de jongeman zich op haar trouwdag op in haar woning. Om zijn wraak te vervolmaken bleef hij na zijn dood net zo lang rondspoken in haar huis tot zij, tot waanzin gedreven, uiteindelijk in het niets verdween. Deze geschiedenis is in vele vormen doorgegeven, als ballade, als pamflet, als volksverhaal en als toneelstuk – het kon niet vaak genoeg worden aangehoord, lijkt het wel. Toch begrepen gewone mensen – boeren en handwerkslieden – heel goed waarom anderen overgingen tot zelfdoding: als gevolg van zakelijke tegenslag, misoogsten en andere ellendige gebeurtenissen, emotionele uitputting, geestesziekte of zwaar lichamelijk lijden. Maar dit weerhield hen er niet van te geloven dat de duivel in het spel was.

Pas aan het eind van de zeventiende eeuw werden de afschrikkingspraktijken in de Lage Landen geleidelijk aan minder gruwelijk, afhankelijk van de regio. Er werd onderscheid gemaakt tussen degenen die zich het leven hadden benomen bij het volle verstand – ‘uit opzettelijke boosheid’ – en degenen die dit in een vlaag van krankzinnigheid hadden gedaan. In plaats van de standaardbehandeling werd er soms ‘gratie’ verleend voor de krankzinnigen en melancholieken. Die bestond eruit dat de zelfmoordenaar direct begraven werd op het galgenveld of op een andere plek waar gewone mensen niet begraven werden. Dat moest dan wel ’s nachts en in alle stilte gebeuren. Ook de verbeurdverklaring van de bezittingen bleef soms achterwege. De nagedachtenis van de zelfmoordenaar bleef op deze manier gespaard, wat belangrijk was voor de nabestaanden.

Pas veel later werden bijna alle gevallen van zelfmoord als gevolg van levensmoeheid en ‘mijmerij’ door de vingers gezien, met als gevolg dat ook geen verbeurdverklaringen meer plaatsvonden. Bij zelfdodingen werd voortaan standaard van krankzinnigheid uitgegaan. De afkeer van zelfdoding door verdachten die hun straf wilden ontlopen bleef echter aanwezig. Nog in 1789, zo is te vinden in de ‘Ruige Registers’ van Middelburg, werd het lichaam van een van een overtreding verdachte vrouw, die zich verhangen had, naar het galgenveld gesleept en aan een paal gezet. Men kende geen medelijden: in 1736 had een boerenmeid uit Kruiningen na een ongewenste zwangerschap haar ’s nachts geboren kind gedood en overleed zij ‘ellendig’, na alle hulp van anderen resoluut geweigerd te hebben. Zij werd veroordeeld omdat zij het ‘bestaan had niet alleen als een ontaarde moeder de hand te slaan aan haar eigen natuurlijke vrucht, maar daarenboven in zoverre ontmenst was geweest, dat zij zich niet had ontzien door het weigeren van de haar aangeboden bijstand als anderszins zichzelf moorddadig te beroven van het leven’. Haar lichaam werd op een horde naar het galgenveld van Middelburg gesleept en in een hoge houten standaard gehangen. Haar goederen werden verbeurdverklaard. Dezelfde geschiedenis herhaalde zich zelfs nog in 1799, met dit verschil dat het dode lichaam van de jonge vrouw in een lege put op het galgenveld werd geworpen, nadat het door de stad was gesleept. In Frankrijk was zelfmoord door criminelen toen allang niet meer strafbaar; in 1782 was in Brussel de bestraffing van suïcide afgeschaft. De Noordelijke Nederlanden liepen in dit opzicht dus duidelijk achter.

In de meeste kleine steden, op het platteland en in de uithoeken van de gewesten, werden de praktijken van vervolging, afschrikking, beschimping en verbeurdverklaring relatief lang aangehouden. Maar in de Europese hoofdplaatsen kwam vanaf de late vijftiende eeuw een aarzelend intellectueel debat over het onderwerp suïcide op gang. In de Renaissance gingen schrijvers en denkers kijken naar Griekse en Romeinse teksten. Zo ontdekten ze dat er in de Oudheid anders en genuanceerd werd gedacht over zelfmoord. De aanleiding van hun interesse kwam voort uit de indruk die overal in Europa leefde, dat het aantal zelfmoorden toenam. Ook de Nederlandse humanist en priester Erasmus veronderstelde zoiets, waarschijnlijk ten onrechte. In Engeland bijvoorbeeld is gebleken dat de toentertijd door justitie bijgehouden suïcidestatistieken onbetrouwbaar waren. Dat kwam doordat de vervolgingsofficieren ervan profiteerden als een sterfgeval een zelfmoord bleek te zijn; ze ontvingen dan een geldelijke premie voor het vervolgingsonderzoek. Als er dan een schuldigverklaring volgde, profiteerde ook de Kroon mee, namelijk van de verbeurdverklaring. Geen wonder dat de suïcidecijfers daar tussen 1510 en 1580 een fikse stijging te zien gaven. Dergelijke vertekeningen in de statistieken kwamen en komen, zoals gemeld, overal voor.

In de Renaissance kwam, voor het eerst na de Middeleeuwen, de gedachte weer naar voren dat de mens uit zuivere levensmoeheid voor de dood kan en mag kiezen. De heroïsche voorbeelden van klassieke zelfmoordenaars werden opnieuw bediscussieerd. Langzaam maakten de oude vrees en schaamte, verbonden met suïcide, plaats voor interesse en een onbevangen instelling bij de bovenklassen. Individuele vrijheid betekende zelfbeschikkingsrecht, ook als men de dood verkoos boven het leven.

Dat vertaalde zich ook in de toneelstukken, gedichten en romans uit die tijd. Zodoende kwam een publiek van geletterden in aanraking met andere opvattingen over zelfmoord. Filosofen relativeerden of verdedigden de keuze voor suïcide. Erasmus ging daarin ver: hij schreef niet alleen vol bewondering over de klassieke zelfmoordenaars, maar behandelde het onderwerp ook nog op een luchtige en ironische toon. Tijdgenoten namen dat over. Een Franse dichter liet in 1538 zelfs een oude boerin in een vers verzuchten dat zij ‘na een bestaan van zwoegen en zich afbeulen geen zin meer had in het leven en er vast en zeker van overtuigd was dat de dood beter was dan het leven’.

Maar zowel de rooms-katholieke als protestantse geestelijken bleven zwaar gekant tegen zelfmoord. Zij vormden ook een drijvende kracht achter de lange handhaving van barbaarse gewoonten rond zelfmoord op het platteland. Het oude, angstige volksgeloof in het ‘werk van de duivel’ en de lokale, bezwerende rol van priesters en predikers speelden op elkaar in en versterkten elkaar.

In 1663 werd bijvoorbeeld Samuel Hammarinus, een dominee in Zweden, op staande voet ontslagen, alleen omdat hij het lichaam van een zelfmoordenares had aangeraakt. Zijn dienstmeisje had zich in zijn huis opgehangen en omdat geen van zijn ondergeschikten in de buurt van het lichaam wilde komen om haar los te snijden, deed hij het zelf. Hij werd toen niet alleen door hofdignitarissen van de staatskerk, maar ook door het lagere volk verketterd. Door het lichaam van een verhangene aan te raken had hij het ambt van predikant bezoedeld en moest hij weg.

In de zeventiende en achttiende eeuw was de angst voor de eeuwige verdoemenis bij potentiële zelfmoordenaars uit het gewone volk heel groot geworden. Toen stak in Noord-Europa een verontrustend verschijnsel de kop op: de suïcidale moord. De zelfmoordkandidaat redeneerde dan dat zij – het ging voor het grootste deel om vrouwen – het eeuwig branden in de hel kon vermijden door de beul zijn werk te laten doen. Door een willekeurige moord te plegen en te bekennen kon de daderes namelijk rekenen op veroordeling en executie. Ondertussen kreeg ze de tijd om haar zonden te belijden en God te vragen om vergiffenis voor haar wandaad. Zodoende kon ze met een schoon geweten haar terechtstelling tegemoet zien – een vroege voorloper van de suicide by cop. Het waren bijna altijd kinderen die op deze manier vermoord werden. Zij vormden immers de makkelijkste slachtoffers en bovendien waren ze ‘onschuldig’: ze kwamen toch wel in de hemel terecht. Het vermoorden van volwassenen zonder dat deze de kans hadden op vergeving van hun zonden, zou de zelfmoordenaressen een ‘extra’ zonde hebben opgeleverd. Het lugubere verschijnsel ging tegen het jaar 1700 in Stockholm, en rond 1760 in Denemarken en Noord-Duitsland zulke grote vormen aannemen, dat overheden ingrepen. Ondertussen waren zelfmoordkandidaten ook op het idee gekomen om moorden te bekennen waar ze niets mee te maken hadden gehad. En steeds meer vrouwen claimden hun pasgeboren baby gedood en weggedaan te hebben. Een nog weer andere variant van de indirecte suïcide dook op. Tussen 1600 en 1800 werden in Zweden ongeveer zevenhonderd mannen, meest boeren en soldaten, ter dood gebracht wegens het bedrijven van seks met dieren (het zou dan om koeien of merries zijn gegaan). Dit misdrijf kon in het Scandinavische land méér dan waar dan ook rekenen op afgrijzen van het volk en genadeloze vervolging door de autoriteiten. Omdat het relatief makkelijk was om hierover een valse getuigenis af te leggen, in de vorm van een zelfbeschuldiging, wordt ervan uitgegaan dat het bij een groot deel van deze terechtstellingen om indirecte zelfmoorden handelde. De onterechte maar fatale zelfbeschuldiging kwam uiteindelijk zo vaak voor in Zweden dat het verschijnsel na een tijdje ‘jezelf uit het leven liegen’ heette in de volksmond.

Om dit soort moord- en zelfbeschuldigingspraktijken tegen te gaan werd in Duitsland de doodstraf niet meer uitgevoerd bij een vermoeden van indirecte zelfmoord, maar kwam er een levenslange gevangenisstraf voor in de plaats. In Zweden is dit ook overwogen, maar daar vond men toch dat men tegen Gods wetten in zou gaan door de doodstraf niet uit te voeren. Eerst bedacht men daarom, net als in Denemarken, dat executies voortaan niet meer ‘plechtig’ (met een door vier paarden getrokken koets en met linten versierde kledij voor de veroordeelde) mochten zijn, maar ‘sober en onterend’. Toen dat niet hielp werd bepaald dat de veroordeelde vóór aanvang van de executie gemarteld moest worden; later werd dit ook de praktijk in Zweden. Uiteindelijk koos de overheid in Denemarken in 1767, net als in Noord-Duitsland, voor levenslange opsluiting als straf voor suïcidale moord; Zweden volgde daarmee in 1787. De gewenste daling in de cijfers voor indirecte suïcide zette toen in, ook veroorzaakt door de mentaliteitsverandering in heel Europa als gevolg van de Verlichting: het was veel makkelijker geworden om ‘gewoon’ zelfmoord te plegen.

De genuanceerde visie op zelfmoord, die ondertussen in vele publicaties tot uiting was gekomen, was tot bredere lagen van de bevolking doorgedrongen. Wat daaraan mee had geholpen was het voortschrijdende inzicht dat aan zelfmoord vaak een bepaald psychisch proces voorafging. Die bijzondere gemoedstoestand werd in de zeventiende eeuw en begin achttiende eeuw ‘melancholie’ genoemd, een geestelijke afwijking of ziekte. In tegenstelling met de wanhoop, die als een moreel defect werd gezien, was melancholie een ziektebeeld dat bestreden werd met allerlei experimentele geneeswijzen, waaronder het gebruik van sint-janskruid (de ‘duivelsuitdrijver’) en transfusies met kalverbloed.

Vanzelfsprekend waren de zeventiende-eeuwse geestelijken niet te spreken over deze klinische visie op suïcide, die de boze invloed van Satan of andere kwade geesten buiten beschouwing liet. Hun invloed bleef nog even bestaan; pas in de achttiende eeuw, tijdens de Verlichting, zou de nieuwe intellectuele beweging ontstaan die gericht was op een ‘normalisering’ van zelfmoord. Rond 1750 begon men anders te denken over het sterven en de dood: doodgaan werd iets bijzonders, een afgeschermd privégebeuren. Voorheen was het een ‘doodgewone’ aangelegenheid van de hele gemeenschap, waar zo veel mogelijk mensen bij aanwezig waren. Het nieuwe individualisme en de nieuwe drang tot identificatie met anderen veranderden bij de bovenklassen zowel de moraal als de wetgeving.

De opkomst van het kapitalisme heeft zeker een stijging in de Europese zelfmoordcijfers veroorzaakt. Mensen werden voor het eerst in de geschiedenis op grote schaal geconfronteerd met het harde lot van individuele economische ondergang, want de oude collectieve sociale arrangementen waren in onbruik geraakt. Verstedelijking en industrialisatie eisten hun tol. Het oordeel over individuele zelfmoorden hing in deze tijd meer dan ooit af van iemands sociale klasse, zijn of haar kennelijke motieven en de bijzondere omstandigheden van het geval.