Van Edwin van Meerkerk verscheen eerder

Willem V & Wilhelmina van Pruisen

Edwin van Meerkerk

De gebroeders
Van Hogendorp

Botsende idealen in de
kraamkamer van het Koninkrijk

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© Edwin van Meerkerk

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagillustratie links

Gijsbert Karel van Hogendorp © collectie Museum Rotterdam

rechts Dirk van Hogendorp © KITLV

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 680

ISBN 978 90 450 216 2

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 450 1933 8

www.atlascontact.nl

.

Inhoud

‘GIJ WILT ALLES WAGEN’ – 1813-1814

1. Een keizerrijk verloren, een koninkrijk geboren

‘PRINCIPES VAN EER, EERZAAMHEID EN AMBITIE’ – 1761-1795

2. Badend in weelde: het regentengezin Van Hogendorp

3. Twee Hollandse jongens onder de Pruisische krijgstucht van Frederik de Grote

4. Dirk in de collegezaal bij Immanuel Kant

5. Passie voor boeken: Gijsbert Karel vindt zijn mentor

6. Weerzien met vader: Dirk gaat scheep naar de Oost

7. Gijsbert Karel gaat op theevisite bij George Washington

8. Lord Cornwallis leert Dirk het Britse koloniale systeem kennen

9. Patriots of prinsgezind? Gijsbert Karel moet een keuze maken

10. Een gezin gesticht: Gijsbert Karel terug in Rotterdam

‘OM DE MENSEN TE HERVORMEN, BEGINNE MEN BIJ DE ECHTGENOTEN’ – 1793-1813

11. Gouverneur in Surabaya: Dirk bouwt een paleis

12. Een handelsman op reis: een nieuwe carrière voor Gijsbert Karel

13. Nooit zonder Oranje? De broers leggen hun kaarten op tafel

14. Dromen van een modelkolonie: Gijsbert Karel verbetert de wereld

15. Dirk aan het hof van tsaar Alexander

16. Iedereen bedelt om de gunsten van koning Lodewijk Napoleon

17. Dirk gevangen in een belegerde stad met madame De Staël

18. Gijsbert Karels eenzame jaren op Adrichem

19. Dirk raakt in de ban van keizer Napoleon

‘MIJNHEER VAN HOGENDORP IS ERG BEZORGD’ – 1813-1834

20. Hamburg 1813: het schrikbewind van maarschalk Davout

21. De Grondwet van Van Hogendorp

22. De kluizenaar op de berg

23. Gijsbert Karel voert oppositie

Illustraties

Woorden van dank

Literatuur en bronnen

Illustratieverantwoording

Noten

‘Gij wilt alles wagen’

1813-1814

1

Een keizerrijk verloren, een koninkrijk geboren

Den Haag, 17 november 1813. Op de Kneuterdijk, om de hoek van het Binnenhof, schoolden mensen samen. Ze fluisterden opgewonden. Zou het waar zijn? Het onoverwinnelijke leger van keizer Napoleon was op 19 oktober verslagen bij Leipzig. Geruchten gonsden dat de Fransen zich uit Nederland zouden terugtrekken. Na bijna negentien jaar onder Franse troepen te hebben geleefd, durfde niemand die gedachte hardop uit te spreken. Sinds Napoleon in 1806 het continentaal stelsel had ingevoerd, was de handel stil komen te liggen en de economie ingestort. Franse soldaten waren verplicht ingekwartierd bij Nederlandse burgers. De ellende was nog vergroot doordat 40 000 jongemannen onder dwang waren gerekruteerd voor het Franse leger, van wie ruim de helft met de Grande Armée naar Rusland was getrokken. Er was niemand in het land die niet door het keizerlijke bewind was geraakt.

Dat het tij zou keren, was voor velen niet te geloven. Maar toch: over de Kneuterdijk kwam een groep heren aangelopen met oranje kokardes op de dikke jassen die hen moesten beschermen tegen de novemberkou. Oranje, de kleur van de in 1795 afgezette stadhouder, was een verboden politieke uiting. Mensen wezen, liepen op hen af. De mannen – duidelijk van hoge afkomst – deelden pamfletten uit. Ze lazen de tekst hardop, scandeerden de laatste woorden:

Oranje boven.

Holland is vrij.

De Bondgenooten trekken op Utregt.

De Engelschen worden geroepen.

De Franschen vlugten aan alle kanten.

De zee is open.

De koophandel herleeft.

Alle partijschap heeft opgehouden.

Al het geledene is vergeeten

En vergeeven.

Alle de Aanzienlijken komen in de Regeering.

De Regeering roept den Prins uit

tot Hooge Overheid.

Wij voegen ons bij de Bondgenooten

en dwingen den vijand tot vrede.

Het volk krijgt een vrolijken dag

op gemeene kosten,

zonder plundering noch mishandeling.

Elk dankt God.

De oude tijden komen wederom.

Oranje Boven!1

De schrijver van het pamflet was Gijsbert Karel van Hogendorp; de mannen met de pamfletten waren zijn zoons. Toen hij hoorde dat Napoleon in de Slag bij Leipzig was verslagen, was hij weer opgeleefd en had zijn overgebleven vrienden bijeengeroepen. Was dit niet het moment om oude tijden te laten herleven? De vrienden, allemaal voormalige regenten uit de tijd van de stadhouder, waren bang. Ze zeiden: ‘Gíj wilt alles wagen, en wíj willen zeker spel spelen.’ Gijsbert Karel wilde van geen wijken weten. Hij voelde dat de tijd was gekomen om te handelen en durfde zijn nek uit te steken. Hij stuurde een brief naar de prins van Oranje in Londen en schreef zijn pamflet Oranje boven. Holland is vrij. Gijsbert Karels geestdrift werkte aanstekelijk. Met de graaf Van Limburg Stirum en zijn oude kameraad Van der Duyn van Maasdam stelde hij een voorlopig bestuur samen. De jaren begonnen te tellen: in oktober had Gijsbert Karel zijn 51e verjaardag gevierd. Hij werd grijs, begon wat krom te lopen. Hij had een half dozijn revoluties vanaf de zijlijn meegemaakt en nu pleegde hij zijn eigen staatsgreep.2

De Franse bezetting was niet uit de lucht komen vallen. Vanaf de jaren 1780 was de onvrede over het oude politieke bestel gegroeid. Toen in 1795 met Franse steun een nieuwe staat werd gesticht, was Dirk van Hogendorp, de één jaar oudere broer van Gijsbert Karel, een van de mensen die de nieuwe orde omarmden. Zoals zovelen had hij zich jarenlang geërgerd aan de misstanden in het bestuur van het land. De vriendjespolitiek, corruptie en trage besluitvorming waren velen een doorn in het oog. Dirk, op dat moment gouverneur van de Oosthoek van Java in Surabaya, liet een meiboom planten, verbood dat men hem met ‘heer’ aansprak, en pleitte voor hervorming van het corrupte koloniale stelsel. In 1799, in Nederland teruggekeerd, maakte hij carrière onder de nieuwe orde. Hij werd minister, ambassadeur en ontving de hoogste onderscheidingen. Telkens weer zocht hij een nieuwe uitdaging, met telkens weer hoge ambities. Het bracht hem ver: hij trouwde een prinses Von Hohenlohe Langenburg; de Russische tsaar was peetvader van zijn kinderen. Toen het Franse keizerrijk Nederland in 1810 annexeerde, was Dirk het eerste lid van het gezantschap dat namens Holland naar Parijs ging.

In Parijs aangekomen, groeide Dirk uit tot vertrouweling van keizer Napoleon. Hij was een van diens twaalf persoonlijk assistenten en kon bij de keizer binnenlopen wanneer hij wilde. Toen Napoleon zijn Nederlandse provincies bezocht, leidde Dirk hem rond, terwijl Gijsbert Karel werkloos thuiszat. De keizer bracht heel Europa onder één bestuur, één moderne wet waaronder iedereen in principe gelijk was. Dat was een ideaal waar Dirk zich voor inzette. Hij werd meerdere keren onderscheiden en kreeg de titel Graaf van het Keizerrijk. Tijdens de Russische veldtocht van 1812 was Dirk het logistieke bruggenhoofd van de Grande Armée van Napoleon. Hij dekte de aftocht van de keizer na diens nederlaag in de barre Russische winter. In 1813 benoemde de keizer hem tot gouverneur van de stad Hamburg, de plaats waar het oprukkende Russische leger zou moeten worden tegengehouden. Op het portret dat Napoleon bij die gelegenheid van Dirk liet maken, zien we een gedecoreerd brigadegeneraal ons aankijken. Een strenge, krachtige blik, de traditionele snor van een grenadier, een volle haardos zonder een spoortje grijs. Dirk, graaf van het keizerrijk, was 52 jaar oud, maar nog in de kracht van zijn leven.

Als aanhanger van de prins van Oranje was Gijsbert Karel aan de zijlijn blijven staan vanaf het moment dat de revolutionaire Franse troepen in de bitterkoude winter van 1795 het land waren binnengevallen. Gijsbert Karel had zich jarenlang verbeten, had getwijfeld of hij niet toch, zoals zovelen, een baan in Franse dienst moest aannemen. Per slot van rekening had hij jarenlange ervaring als pensionaris van Rotterdam, een belangrijke functie. Hij zou zich nuttig kunnen maken. Vragen om een functie was echter beneden zijn stand. Af en toe kreeg hij het verzoek om in een adviescommissie plaats te nemen, maar daar haalde hij zijn neus voor op; voor minder dan een ministerspost deed hij het niet. Van Hogendorp trok zich terug in zijn studeerkamer. Hij bestudeerde de oude wetten van de Nederlandse Republiek en haalde de aantekeningen en vlugschriften die hij in de voorgaande jaren had geschreven uit zijn lade. Op basis hiervan schreef hij, tegen beter weten in, een ‘Schets voor een Grondwet’, voor het geval de Fransen toch nog verdreven zouden worden.

Al een jaar lang, vanaf Napoleons fatale veldtocht naar Moskou in 1812, had Gijsbert Karel overlegd met de paar geestverwanten die hij nog had over het juiste moment om de onafhankelijkheid uit te roepen. De keizerlijke gouverneur haalde zijn schouders op over de club oude heren die zich bij het huis van Van Hogendorp aan de Kneuterdijk verzamelden. Oud en grijs verlangden ze terug naar de tijd van de stadhouder. Die was al in 1806 overleden, en waar zijn zoon was, wist bijna niemand. Wie kon het Franse keizerrijk bedreigen? Al meer dan tien jaar lang was het leger van Napoleon onverslaanbaar gebleken. Bovendien geloofden veel mensen, net als Dirk van Hogendorp, nog altijd in de idealen van de Franse Revolutie: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Voor Gijsbert Karel stond de revolutie gelijk aan de dood van koning Lodewijk XVI onder de guillotine en de bezetting door Napoleon van heel Europa. Franse troepen bevonden zich overal in het geannexeerde Nederland. Nog in juni 1812 werd Gijsbert Karels oudste zoon Willem door gendarmes uit huis gehaald om in Franse dienst te gaan. De rekrutering leidde tot veel onvrede onder de burgerij en zelfs een kleine opstand van boeren in de omgeving van Leiden, maar het Franse gezag bleef gehandhaafd en de Russische kozakken waren nog ver weg.3

Prins Willem Frederik liet bericht uit Londen sturen dat hij bereid was te komen. Sterker: hij begon direct over de titel die hij zou krijgen: vorst, groothertog, of toch koning? In elk geval wilde hij geen Willem VI zijn, maar Willem I. Nederland zou een nieuw begin maken. Dat klonk als muziek in de oren van Gijsbert Karel, die in 1801 nog, midden in de Bataafs-Franse tijd, een pamflet had gepubliceerd met de oproep Oranje terug naar Nederland te laten komen en die zijn Grondwet voor het nieuwe vaderland klaar had liggen. Intussen rukten de Kozakken snel op en ontruimden de Fransen Amsterdam. Het Keizerrijk begon te wankelen. Bijna negentien jaar wachten kwam tot een einde. Dagelijks vergaderden alle betrokkenen aan de Kneuterdijk. Binnen enkele dagen was Van Hogendorp uitgegroeid tot de onbetwiste leider van het Voorlopig Bewind, dat de terugkeer van de prins van Oranje naar Nederland voorbereidde. Uit Amsterdam klonken kritische geluiden, maar daar liet Van Hogendorp zich niets aan gelegen liggen. Ook al waren de Franse troepen nog niet vertrokken, hun tijd was voorbij.

Op 30 november 1813 landde de zoon van de laatste stadhouder, prins Willem Frederik van Oranje-Nassau, bij Scheveningen en op 6 december werd hij te Amsterdam uitgeroepen tot soeverein vorst Willem I. De basis voor het Koninkrijk der Nederlanden was gelegd. Gijsbert Karel werd voorzitter van de Staten-Generaal, voorzitter van de commissie die op basis van zijn eigen schets een Grondwet zou schrijven. Minister van Staat, vicevoorzitter van de Raad van State, de graventitel: het voelde als gerechtigheid. De carrière die hij als jong politiek talent in 1787 in Rotterdam was begonnen en die door de Franse inval van 1795 plotseling was afgebroken, kreeg een waardig slot.

Oranje boven, Holland is vrij was niet het enige pamflet dat in deze dagen verscheen. Een stroom aan gedichten, prenten en liederen bezong de glorie van het vaderland. Oude tijden zouden weerom komen, voorspoed was onderweg. In veel pamfletten kregen de Fransen er flink van langs. Hun bewind, dat veel mensen kort tevoren nog van harte hadden gesteund, bleek een verschrikking te zijn geweest. Dat er ook veel goed was gegaan, werd al snel vergeten.4 Alle gruwelen van de oorlog werden breed uitgemeten. In één pamflet konden de mensen lezen hoe de Fransen zich in de Duitse havenstad Hamburg hadden misdragen. Hamburg werd belegerd door Russische troepen. De Franse bezetters vormden het laatste bolwerk van de keizer in Duitsland. In dezelfde maand dat Willem I in Amsterdam werd ingehuldigd, waren daar, op kerstavond nog wel, 40 000 armen in de winterkou de stad uit gezet, ‘een schouwspel waarbij het menschelijke hart bloeden moet’. Het ergste was nog wel dat de gouverneur van de stad zelf een Nederlander was: Dirk van Hogendorp.5

Het anonieme pamflet Geschiedkundig tafereel van den ware toestand van Hamburg beschreef de situatie in Hamburg in al zijn gruwelijke details. Alle huizen en schuren buiten de vestingwallen werden gesloopt. Al het vee en de voedselvoorraden uit de wijde omtrek werden in beslag genomen. Dirk zou, als gouverneur van de stad, zijn binnenplaats vol vee hebben gehad, terwijl de inwoners van de stad haast van de honger omkwamen. Hij zou de Hamburgers alles hebben afgenomen, tot hun huisraad aan toe. ‘Stoelen, tafels, kasten, deuren, vensterbanken en ramen, alles [...] werd aan stukken geslagen.’ Wie het waagde te protesteren tegen deze ‘ware Fransche menschlievendheid’ kon rekenen op stokslagen.6

Pas nadat de bevolking van alles was beroofd, kwam het bevel dat iedereen verplicht was om voldoende voorraden te hebben om zelf de winter door te komen. Alles wat in de magazijnen opgeslagen was, was bestemd voor de soldaten. Wie hier niet aan kon voldoen, zou de stad uit worden gezet. Voor een woord van troost konden ze niet meer in kerken terecht, want die werden gebruikt als paardenstallen. Dirk zou schouderophalend hebben gezegd dat een voorstelling in de schouwburg beter zou zijn dan een preek in de kerk. Zo stapelde hij goddeloosheid op wreedheid. De schrijver van het pamflet liet er geen twijfel over bestaan: zo waren de Fransen. Verhalen van de gruweldaden van de troepen van Napoleon gingen de wereld over. In Nederlandse pamfletten werd daarbij telkens die ene naam genoemd: Dirk van Hogendorp, landverrader, moordenaar.7

Op 29 maart 1814 stelde de vergadering van Nederlandse notabelen de Grondwet van het vorstendom Nederland vast. De tekst was gebaseerd op de schets die Gijsbert Karel bijna twee jaar eerder had geschreven en vormt tot op de dag van vandaag de basis voor de Nederlandse constitutie, waarin nog hele passages van zijn hand letterlijk terug te vinden zijn. Zijn betekenis voor de geschiedenis van Nederland is onomstreden. Het was mede aan Gijsbert Karel te danken dat de Oranjes na de Franse bezetting weer een centrale rol in de Nederlanden kregen. Zijn coup van november 1813 legde het fundament voor het Koninkrijk der Nederlanden en bewerkstelligde dat er een einde kwam aan een turbulente tijd van revoluties en oorlogen. Het huis van Oranje werd hersteld, ‘de oude tijden’ kwamen inderdaad wederom. Na de patriottentijd en de Bataafse Revolutie leek er een andere weg te zijn ingeslagen, maar in de jaren 1813-1815 werd de klok teruggezet. In Europa brak het tijdperk van de restauratie aan: vorsten keerden terug op hun troon, grenzen van weleer werden hersteld. Ook Nederland, vanaf 1795 een vazalstaat van Frankrijk en in 1810 ingelijfd bij het keizerrijk, verscheen weer op de kaart.8

Dirk van Hogendorp meende, nadat keizer Napoleon in april 1814 was afgetreden, met opgeheven hoofd te kunnen terugkeren naar zijn vaderland. Alle beschuldigingen over de onderdrukking van de Hamburgse bevolking ontkende hij. Sterker nog: hij beweerde dat hij juist als enige de bevolking had geholpen. Hij voelde zich geen landverrader. Hij had Nederland altijd gediend, of het nu onder de stadhouder was, tijdens de revolutie of onder Napoleon. Nu de keizer was afgetreden, zou hij zich een even trouw onderdaan van de Oranjes betonen. Dirk kwam op 15 mei 1814 aan in Den Haag en meldde zich voor een audiëntie bij de nieuwe vorst. Natuurlijk trok hij daarvoor het generaalsuniform aan dat hij van Napoleon had gekregen; zo kon hij laten zien wat hij waard was. Gijsbert Karel was verbijsterd toen hij dat zag en wist hem op het laatste ogenblik nog tegen te houden. Als aanhanger van Napoleon bij de koning op bezoek gaan was waanzin. De tijden waren veranderd. Dienen onder de keizer werd gezien als verraad. Gijsbert Karel liet een burgerpak voor zijn broer maken en hoopte dat de koning mild zou zijn.

Veel Nederlanders die de revolutie en Napoleon hadden gediend, mochten terugkeren onder koning Willem I. Het was alleen de vraag of Dirks naam niet te veel was bezoedeld door de verhalen over Hamburg. De Nederlanders waren verbitterd over het Franse bewind, niet alleen door de economische crisis, maar ook door het verlies aan mensenlevens. Van de 15 000 Nederlandse soldaten die Dirk voor de keizer had gerekruteerd, keerden er slechts enkele honderden uit Rusland naar huis terug. Alle keizerlijke eerbetoon van de afgelopen jaren was nu niets meer waard. De ware vaderlanders waren mensen als Gijsbert Karel, die tegen de stroom in trouw waren gebleven aan de Nederlandse drie-eenheid: God, Vaderland, Oranje. De nieuwbakken koning vertrok naar Parijs voor de vredesonderhandelingen. In afwachting van zijn audiëntie trok Dirk bij Gijsbert Karel in. Voor het eerst in vele jaren deelden ze het huis waarin ze woonden.9

Samen in één huis wonen betekende in elk geval dat ze elkaar geen brieven hoefden te schrijven. Dan staat de historicus met lege handen. Hun leven lang hadden Dirk en Gijsbert Karel met elkaar gecorrespondeerd en zo hun levens blootgelegd voor latere generaties. Brieven schrijven was in deze tijd méér dan noodzakelijke communicatie of een uiting van vriendschap, het was de kern van het sociale leven. Iedereen die schrijven kon, en zeker leden van de hogere klasse, schreef talloze brieven aan vrienden, familie en zakenrelaties. Uren per dag gingen ermee heen. Net als veel anderen hielden de gebroeders Van Hogendorp daarnaast dagboeken bij, of noteerden in elk geval hun belangrijkste ideeën, afspraken en gesprekken. De papieren nalatenschap van de meeste mensen verdween met hen het graf in. Alleen van de belangrijkste personen bleef de schriftelijke nalatenschap bewaard.

Dat de brieven en notities van Gijsbert Karel niet zouden worden weggegooid, was vanzelfsprekend. De stichter van het Koninkrijk en schrijver van de Grondwet mocht niet worden vergeten. Daar had hij zelf al het voorwerk voor gedaan door zijn brieven en aantekeningen netjes geordend te bewaren, in de geest van zijn hele leven. Een halve eeuw na zijn overlijden begon zijn zoon Frederik met de uitgave van een deel van deze Brieven en gedenkschriften. De zeven kloeke delen die daaruit voortkwamen, besloegen maar een deel van het enorme archief dat Gijsbert Karel had aangelegd. Voor historici waren de Brieven en gedenkschriften, zeker zolang de nalatenschap nog niet aan het Nationaal Archief was overgedragen, een goudmijn. Gijsbert Karel behield er de status van vaderlandse held door die hij in november 1813 had verworven.

Ook Dirk schreef veel, maar hij was niet zo geordend als zijn jongere broer. November 1813 had voor zijn archief desastreuze gevolgen. Dirk gebruikte zijn dagboeken, aantekeningen en brieven nog wel om in zijn laatste levensjaren aan zijn memoires te werken, maar daarna is het meeste materiaal verdwenen. Pas in 1887 gaf zijn kleinzoon de in het Frans geschreven memoires uit. Toen kwam Dirk weer in de belangstelling te staan. Historici stortten zich op deze gepubliceerde bron en Dirk werd toegevoegd aan de nationale geschiedenis als eerste belangrijke pleitbezorger van koloniale hervormingen. Uit het geheugen van de doorsnee-Nederlander was hij al lang verdwenen. Voor Gijsbert Karel gold dat lange tijd niet. Hij kreeg straten, pleinen en scholen naar zich vernoemd. Er staan standbeelden van hem in Den Haag en Rotterdam. Maar zou de gemiddelde bezoeker van de beurs in Rotterdam weten van wie het kolossale beeld is dat er op de trappen bij de ingang prijkt?

Alleen historici houden zich nog met Dirk en Gijsbert Karel bezig. Dat doen zij in de traditie van de eerste publicaties over de gebroeders Van Hogendorp: gericht op de een of op de ander. Zo is een beeld van de gebroeders ontstaan als twee eigenstandige mannen. Op papier raakten hun levens elkaar niet. Zij waren in de geschreven geschiedenis geen broers in de betekenisvolle zin van het woord. In een geschiedenis over parlement of grondwet komt Gijsbert Karel aan bod. In een verhaal over het koloniale verleden figureert Dirk. Hooguit wordt de ‘saaie broer’ van de avontuurlijke Dirk als contrast opgevoerd in een verhaal over het leven van de koloniaal hervormer. In de belangrijkste biografie van Gijsbert Karel, die van Henriëtte L.T. de Beaufort uit 1946, vervult Dirk een omgekeerde contrasterende rol: de man die niet trouw was aan de Oranjes. Wie zich in de levens van Dirk en Gijsbert Karel van Hogendorp verdiept, ziet echter al snel dat de gebroeders Van Hogendorp hun leven lang met elkaar verbonden zijn gebleven.10

Wie terugkijkt naar de 200-jarige geschiedenis van het Koninkrijk der Nederlanden ontkomt niet aan de gebroeders Van Hogendorp. Niet alleen speelden zij een belangrijke rol in de aanloop naar de stichting van het Koninkrijk, ze belichamen vooral ook de dilemma’s van de tijd. Hun levens weerspiegelen de overgang van de achttiende naar de negentiende eeuw, van de tijd van de stadhouder tot de eeuw van het liberalisme. Door met beide gebroeders Van Hogendorp en de verschillende keuzes die zij maakten mee te kijken is het mogelijk om de gebeurtenissen te zien zonder voortdurend de uitkomst – een Nederlandse eenheidsstaat met een parlementaire democratie – op het netvlies te hebben. Dirk en Gijsbert Karel groeiden samen op in een klassiek regentenmilieu en deelden dezelfde ambities. Toch dreef het lot hen zo ver uiteen dat zij in november 1813 aan de weerszijden van het politieke spectrum kwamen te staan. Hun levensloop weerspiegelt die van veel van hun tijdgenoten. De biografie van Dirk en Gijsbert Karel verbeeldt dan ook veel meer dan hun eigen levens, maar is een venster om een veel grotere geschiedenis in beeld te krijgen. Daarvoor moeten de vervlochten levens van de gebroeders Van Hogendorp samen worden verteld, van het begin tot het einde.11

‘Principes van eer,
eerzaamheid en ambitie’

1761-1795

2

Badend in weelde:
het regentengezin Van Hogendorp

De Hollandse elite bezat in de regel minstens twee huizen: een statig pand in de stad voor de winter en een ruim buitenhuis voor de zomer. Toen hij nog in Rotterdam woonde, bezat Willem van Hogendorp, de vader van Dirk en Gijsbert Karel, een buitenplaats bij Heenvliet op het eiland Voorne-Putten, ten zuiden van de stad. Het moet een klein buitenhuis zijn geweest in vergelijking met de tuinen van de baronnen Van Alderwerelt, de heren van Heenvliet, even verderop, maar voor een burgerlijk regent als Van Hogendorp was het een bron van status en aanzien. Hier werd Dirk van Hogendorp op 3 oktober 1761 als oudste telg van het regentengeslacht geboren en tien dagen later als Diderik gedoopt. Het was kort voor het winterseizoen aanbrak. Gijsbert Karel, die iets meer dan een jaar later ter wereld kwam, werd op 27 oktober 1762 in het winterhuis aan de Leuvehaven in Rotterdam geboren. De Leuvehaven lag in het hart van het Rotterdams havengebied, dat de stad aan de Maas in de voorgaande anderhalve eeuw zoveel rijkdom en groei had gebracht. Van een onbeduidende stad aan de rand van het gewest was Rotterdam aan het begin van de achttiende eeuw de tweede stad van de Republiek der Verenigde Nederlanden. De status en invloed van zijn regenten groeide daarmee mee.12

Hoewel de familie veel van de huisraad dubbel bezat, was de verhuizing van Heenvliet naar Rotterdam elk jaar weer een hele onderneming. De achtergebleven meubels moesten in lakens worden gepakt, en de bedienden borgen juwelen en kleding in koffers en kisten voor de tocht naar de grote stad. Met de boot voer het gezelschap dan vanaf de Nieuwe Sluis over de Maas door de smalle vaargeul bij de Vondelingplaat, en daarna door de brede stroom van de Maas door het drukke scheepsverkeer langs Pernis, Schiedam en Delfshaven naar Rotterdam, om pal voor de deur van het herenhuis aan de Leuvehaven de boel weer uit te laden. Met een baby erbij was de operatie nog inspannender dan voorheen. Misschien was de ervaring van de verhuizing kort na Dirks geboorte wel een extra reden om het jaar erna, toen Carolina zwanger was van Gijsbert Karel, tijdig naar Rotterdam te verkassen. Ook de volgende vier kinderen, Willem, Anna, Geertruide en Frits, zouden in Rotterdam worden geboren.

In 1769 verhuisde de familie Van Hogendorp vanuit Rotterdam naar de Hofstad. De jongetjes waren al zes en zeven jaar oud. De ambitieuze Willem van Hogendorp was door de stad Rotterdam benoemd tot afgezant bij de Staten van Holland en kon niet in Rotterdam blijven wonen. Met de vertegenwoordiger van Amsterdam was hij daarmee een van de invloedrijkste figuren aan het Binnenhof. Willem kocht een huis aan het Noordeinde, op de hoek bij de Scheveningsebrug. De woning grensde aan de paleistuinen van het Nieuwe Hof, nu Paleis Noordeinde, toen geen al te vooraanstaande buurt voor Haagse begrippen, maar nog altijd een huis op stand. De carrière van Willem van Hogendorp verliep voorspoedig. Hij was weliswaar slechts regent en geen edelman, maar zijn neef Johan François van Hogendorp was wel van adel, net als zijn vrouw Carolina. Die had als kind nog met de stadhouder gespeeld. Zoals veel regenten probeerde Willem van Hogendorp zijn burgerlijke achtergrond te overstijgen en door te dringen tot deze adellijke kringen.13

Willem van Hogendorp en zijn vrouw, Carolina van Haren

.

Bij zo’n status hoorde veel uiterlijk vertoon. Willem nodigde daarom veel buitenlandse gasten uit en richtte zijn woning in als een paleis. ‘Het huis straalde weelde uit,’ noteerde Dirk later in zijn memoires. Hun moeder wilde haar kinderen leren hoe zich in een dergelijke omgeving te gedragen. De kleine Dirk en Gijsbert Karel dienden elke keer present te zijn als er een ambassadeur of gedeputeerde op visite kwam. Een pruikje op, een pakje aan: twee volwassenen op schaal. Het is geen wonder dat de jongetjes het hoog in de bol kregen. Dirk en Gijsbert Karel kwamen vaak twee andere kinderen tegen bij wandelingen door Den Haag. ‘Op zekere keer, om eens te weten of hun soortgenoten al voldoende bedreven waren in de Fransche conversatie en tevens genoegzaam ingewijd in de geheimen der aardrijkskundige wetenschappen, stelden de kleine, ietwat pedante Hogendorpjes de geleerde vraag, waar ligt Alexandrië?’14

Het landgoed Sion

Na de verhuizing naar Den Haag deden de Van Hogendorps het huis in Heenvliet van de hand. Veel van de buitenplaatsen van de Haagse regenten lagen aan de rand van de duinen, zoals het lommerrijke Duinrell bij Wassenaar. Willem van Hogendorp kwam een halve eeuw te laat om zich bij deze oude elite te voegen, maar kreeg via een erfenis het landgoed Sion, aan de andere kant van de Hofstad, in bezit. De nieuwe buitenplaats lag op 7,5 kilometer van het Binnenhof, even ten zuiden van de vaart tussen Delft en Den Haag. Dat had als voordeel dat het met de trekschuit comfortabel op en neer reizen was. De trekschuiten voeren weg vanaf de hoek tussen het Zieken en het Spui, aan de zuidoostgrens van de stad, een tiental minuten lopen vanaf de stadswoning van de familie Van Hogendorp. Daar, op de buitenplaats Sion, brachten Dirk en Gijsbert Karel de zomers van hun jeugd door. Vaak zullen ze op de grote vijver hebben gespeeld met de twee miniatuurschepen die er lagen. Hun oudoom Gijsbert van Hogendorp, die het landgoed in 1710 had gekocht, had twee modelschepen laten bouwen, een fregat en een boeier, een kleiner zeilschip.15

De boten zouden zich hebben geleend voor de vele spelletjes die de broers met elkaar speelden. Gijsbert Karel haalde in een brief aan zijn moeder herinneringen op aan het spel Caesar en Civilis, waarin de broers elkaars tegenspeler waren in een nagespeelde Bataafse opstand tegen het Romeinse gezag aan het begin van de jaartelling. We zien Dirk al zitten op zijn fregatje, Gijsbert Karel in de andere boot, twijfelend of het kanon ook daadwerkelijk geladen was. ‘Het was spel, maar aan het eind veranderde dat altijd en werd het serieus.’16

De rollen waren van meet af aan duidelijk verdeeld. Dirk had er schik in zijn peinzende broertje aan het schrikken te brengen. Daar was niet veel voor nodig. Toen ze een jaar of zeven waren, tekende hij een rij kanonnen op een papiertje en hield die voor de neus van de nietsvermoedende Gijsbert Karel. ‘Boem! Boem!’ riep Dirk, waarop Gijsbert Karel de kamer uit rende en de deur achter zich dichtsmeet. Dirk ging hem achterna, gooide de deur open, hield het papiertje voor zich en riep weer: ‘Boem! Boem!’ Dirk vermaakte zich kostelijk en treiterde zijn broer net zo lang tot die het papier afpakte en in stukken scheurde. Dirk keek beteuterd naar de snippers op de grond. Zijn kanonnen waren kapot.17

In de achttiende eeuw werd het leven op een buitenplaats een ware cultus onder de Hollandse aristocratie. Op de kleine kasteeltjes met hun geometrisch aangelegde parken werden lofdichten geschreven, er werden gravures van huis en tuin gepubliceerd en veel regenten voegden de naam van hun landgoed toe aan hun familienaam. Als vorsten in de polder heersten zij over hun eigen domein. Dirk en Gijsbert Karel kenden geen andere wereld; ze sliepen en aten er, kregen er les van de huisleraar en als ze ergens op bezoek gingen, was het bij familie of een ander regentengeslacht met precies zo’n buitenplaats. En alle buitens waren aangelegd met dezelfde geometrische tuinen. Landgoed Sion was er beroemd om: nergens waren de paden zo recht en de vijvers zo vierkant. De zeven meter hoge hagen konden alleen worden gesnoeid met het zogenoemde ‘spook’, een speciaal hiervoor gebouwde scheerwagen, die voor de jonge Dirk en Gijsbert Karel een indrukwekkend apparaat moet zijn geweest. Een rijdend gevaarte van zeven meter hoog dat traag langs de bomenhaag rolde en hagen achterliet die zo recht waren als een liniaal.

Het was een kunstmatige wereld, weg van de rumoerige stad en gelegen te midden van een uitgestrekt landbouwgebied. Voor Dirk en Gijsbert Karel zou Sion hun leven lang het symbool blijven van een veilige jeugd. Sommige andere families hadden hun tuin al in de – veel modernere – Engelse landschapsstijl aangelegd. Daar kon je verdwalen op kronkelpaadjes en stil een roman lezen in een van de verborgen hoekjes. De jonge Otto van Eck, kind uit een Delftse regentenfamilie, bracht een paar jaar later met zijn moeder een bezoek aan Sion en ergerde zich mateloos aan het tegen die tijd wel heel erg ouderwetse tuinontwerp: ‘Ik vond niets anders dan hemelhoge gladgeschoren heggen en vijvers van wel twee morgen lang.’ Walgelijk vond de romantisch ingestelde Otto het.18

Al bracht de familie Van Hogendorp de zomerse dagen door op het comfortabele Sion, het was niet van hen. Sion was in het bezit van Willems nicht Jacoba van Hogendorp, die ongetrouwd was. In haar testament bepaalde zij dat Willem na haar dood als eerste gelegenheid moest krijgen om Sion te kopen, maar toen het zover was, had hij het geld niet. De Nederlandse regenten leefden niet meer van handel of industrie; het meeste geld was belegd. Het comfort waarmee de Van Hogendorps en hun mederegenten zich omringden, kon niet verhullen dat de Republiek der Nederlanden niet langer het paradijs was van een eeuw eerder. De Nederlandse economie was een zeepbel geworden, maar niemand doorzag het wankele fundament onder de rijkdom van de elite. Het aantal bedelaars op straat nam toe, arbeiders hadden steeds minder geld en de elite zelf leefde langzamerhand vooral van leningen en beleggingen, in plaats van van reële inkomsten uit handel en nijverheid. En dat terwijl ze leefden als vorsten in de polder. De enige echte inkomsten van de Van Hogendorps, boven op de uitkeringen voor de functies die Willem van Hogendorp bekleedde, bestonden uit de opbrengst van het productiebos bij Sion.19

Al leefden ze op de pof, het kon niet op in huize Van Hogendorp. Er ging vrijwel geen dag voorbij zonder een diner of souper met hoge gasten, zowel in Den Haag als op Sion. Voor de elite waren dergelijke diners en bals noodzakelijk: wie niet meedeed, viel buiten de boot. Daar werden afspraken gemaakt, banen verdeeld en allianties gesmeed. Wie vaak een feest gaf waar de belangrijkste mensen verschenen, had status. Regenten als de familie Van Hogendorp leefden in hun eigen wereld en hadden nauwelijks contact met mensen buiten hun stand. Van wat zich achter de hoge heggen van Sion afspeelde, hadden ze maar weinig benul. Er bestaat een fraaie gravure uit deze tijd van de ingang van het landgoed Sion, waarop twee mannen hun praam onder de Brug-met-de-Stenen-Palen door duwen. Het is een warme zomerdag op de Noordhoornse Watering tussen Delft en Rijswijk. Tegen de zon in kijken ze omhoog naar de man die over de brug komt lopen. Hij kijkt niet op of om. Achter de bomenrij op de gravure dobberden de scheepjes van Dirk en Gijsbert Karel in de onnatuurlijk rechthoekige vijver.

De kloof tussen de regenten en het gewone volk nam steeds verder toe. De sociale verschillen zouden al snel leiden tot politieke conflicten, maar het duurde lang voordat Oranje-gezinde families zoals de Van Hogendorps dat doorhadden. Hun leven speelde zich af in een zorgeloze wereld van luxe, ’s zomers op Sion en ’s winters in Den Haag. Toen Dirk in 1817 het landgoed kocht waar hij zijn laatste jaren zou slijten, noemde hij het Novo Sion, ter herinnering aan de onbezorgde zomers achter de Noordhoornse Watering. Tegen die tijd was het oude Sion niet meer in familiebezit.

Was er dan niemand die deze klassentegenstellingen aan de kaak stelde? Zulke mensen waren er wel, maar de schrijvers die naderhand golden als radicale wegbereiders van de revolutie, waren in deze jaren vooral nog salonfähig bij de elite. De schrijvers van wie men later zou zeggen dat ze de revolutie hadden voorbereid, waren bon ton aan het hof. Prinses Wilhelmina van Pruisen, icoon van macht en adel in de Nederlanden, las vol bewondering het werk van Rousseau. Haar boezemvriendin prinses Amalia de Gallitzin raakte rond deze tijd bevriend met niemand minder dan Denis Diderot, die met zijn werk aan de Encyclopédie en zijn toneelstukken achteraf gezien elke vorm van autoriteit scherp ter discussie stelde. Ook vader Willem van Hogendorp correspondeerde met Diderot. Hoewel prinses Gallitzin later wel degelijk radicaal het roer omgooide, was in deze jaren aan de buitenkant van haar vrijgevochten karakter niets te zien. In de Hofstad gold zij als het centrum van het mondaine leven.20

Wat in sommige historische studies het voorspel is tot een reeks revoluties in Amerika en Europa, was voor de meeste tijdgenoten geen bijzondere tijd. Gijsbert Karel zou nog tot in de volgende eeuw het woord ‘revolutie’ gebruiken voor het herstel van het oude gezag, niet voor het omverwerpen ervan. Toch was er beweging onder de oppervlakte. Het werk van Diderot en andere radicale schrijvers was wel degelijk revolutionair. In de Britse koloniën in Noord-Amerika stak Samuel Adams de lont in het kruitvat met de door hem georganiseerde ‘Boston Tea Party’, die de aanleiding vormde voor de opstand tegen het gezag van de Britten in de Noord-Amerikaanse koloniën. Die opstand in 1776 zou de zaken in een stroomversnelling brengen. De Hollandse regenten maakten zich daar voorlopig niet druk om.

Willem joeg de erfenis van zijn vader en de bruidsschat van zijn vrouw er snel doorheen. Een groot deel van het kapitaal had hij belegd, want om op de lange termijn op grote voet te kunnen blijven leven, moest het vermogen groeien. Het was leven op de rand van een vulkaan. Na de vorige grote beurscrisis, in 1763, leek de internationale economie spectaculair te zijn gegroeid, met als gevolg een sterke toename van de speculatie op effecten. Ook Willem van Hogendorp deed hieraan mee en stak al zijn geld in onduidelijke financiële constructies. Het bleek een gigantische financiële zeepbel te zijn. In de zomer van 1772 dreigde de Bank of England, de grootste financiële instelling ter wereld, in gevaar te komen, waarna de crisis oversloeg naar de beurs in Amsterdam. In plaats van in te zien dat de schommelingen op de aandelenmarkten een teken waren van een naderende crisis, hadden handelaren het stijgen en dalen geprobeerd te gebruiken om winst te maken door te speculeren op de volgende golfbeweging. De handel in echte goederen leverde echter al lang niet meer zulke grote winsten op als voorheen.

In 1773 stortten overal de beurzen in. Handelshuizen en banken gingen failliet, en anders dan bij eerdere crises werden nu ook veel particulieren geraakt. De aandelen waarin Willem van Hogendorp zijn vermogen had belegd, bleken van de ene op de andere dag niets meer waard te zijn. Hij verloor zijn hele vermogen. Willem was net nog herbenoemd als lid van de Rotterdamse vroedschap, maar de functie vereiste een leven op stand dat hij zich nu niet meer kon veroorloven. Als hij die functie zou neerleggen, zou hij ook nog eens dat inkomen verliezen. Nadat hij vier jaar in Den Haag had geleefd te midden van adel en buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders, verloor hij zijn hele fortuin.21

Willem had zijn geld in de voorgaande jaren echter niet helemaal voor niets over de balk gesmeten. De vorstelijke levensstijl van de familie Van Hogendorp had hun goede contacten bezorgd. Carolina was bevriend geraakt met prinses Gallitzin en was een vaste gast aan het stadhouderlijke hof. De stadhouder zelf kende ze al vanaf haar vroege jeugd, toen haar eigen vader adviseur was van prinses Anna van Hannover, de moeder van Willem V. Zoals Carolina haar man eerder van een forse bruidsschat had voorzien om carrière mee te maken, zo was het nu aan haar te danken dat Van Hogendorp niet aan de bedelstaf raakte.

Stadhouder Willem V, die ook opperbewindhebber van de Verenigde Oost-Indische Compagnie was, benoemde Willem tot resident van Rembang op Java. Daar kon een handig man in korte tijd een groot vermogen vergaren, ook al wist hij niet eens waar het lag. Willem van Hogendorp koos de vlucht voorwaarts. Ze zouden onmiddellijk gaan, met z’n allen. Carolina was in tranen. Ze maakte Dirk en Gijsbert Karel wakker en vertelde hun het nieuws. Dirk zat onmiddellijk rechtop in bed: naar het land van de tijgers! Iets mooiers kon hem niet overkomen. Gijsbert Karel trok wit weg en bleef met een strak gezicht liggen. Carolina dacht dat hij het misschien niet begrepen had – hij was immers net tien – maar de volgende dag beweerde hij stellig liever te sterven dan naar Indië te gaan. Hij kreeg zijn zin: Willem zou alleen gaan.22

Het faillissement scheurde de familie uiteen. Niet alleen Willem zou vertrekken, ook Dirk en Gijsbert Karel moesten het ouderlijk huis verlaten. Er was geen geld meer voor een fatsoenlijke opvoeding. Op de cadettenschool van het Pruisische leger in Berlijn zouden zij, op voorspraak van prinses Wilhelmina, een opleiding krijgen. Op hen rustte de taak door een militaire carrière de familie er weer bovenop te helpen. Hun achtjarige broer Willem ging in de kost bij de rector van de Latijnse school in Gouda, en Frits, die pas vier was, werd bij zijn tante Aemilia, zus van Carolina, in Maastricht ondergebracht. Carolina verhuisde met Geertuide en Anna – Truitje en Antje –, nog maar zeven en zes jaar oud, naar een kleiner huis aan de Fluwelen Burgwal, aan de andere kant van de stad.23

Willem van Hogendorp ging aan boord van de Pallas, een schip onder het gezag van kapitein Asmus Hendrik Sterrenberg. Aan boord van het schip met een laadvermogen van 1150 ton waren 163 VOC-dienaren, onder wie Willem, die de rang van koopman had gekregen, 85 soldaten, twaalf ambachtslieden en vier gewone passagiers. Onderweg stierven 51 schepelingen door ziekte, maar Willem bleef gezond. Hij vertrok op 5 mei 1773 van Texel voor een reis van negen maanden. Niemand stond hem uit te zwaaien.24

3

Twee Hollandse jongens onder de Pruisische krijgstucht van Frederik de Grote

In juni 1773 kwamen Dirk en Gijsbert Karel in een koets vanuit Den Haag aan in Berlijn. Ze werden begeleid door hun moeder en haar vriendin Amalia de Gallitzin. Over Unter den Linden, de pas drie jaar daarvoor van zandweg tot koninklijke allee uitgebreide laan van de Tiergarten naar het Stadtschloss, reden ze de stad binnen. Prinses Gallitzin had vóór haar huwelijk in Berlijn als hofdame gediend en leerde daar prinses Wilhelmina kennen. Dankzij haar kregen Carolina en haar zoons een welkom onthaal in Berlijn. Koning Frederik II van Pruisen nodigde Carolina van Hogendorp en haar vriendin zelfs uit voor het diner. Het zal haar gerust hebben gesteld: haar jongens waren in goede handen aan het hof, al zat ze met tranen in de ogen aan tafel. Zo redde prinses Wilhelmina de eer en de toekomst van de familie Van Hogendorp.25

Dirk en Gijsbert Karel, respectievelijk tien en elf jaar oud, traden op voorspraak van de prinses toe tot de cadettenschool van haar oom en mentor Frederik. Hun opleiding was de laatste en enige kans voor de familie Van Hogendorp. Zij stonden diep in het krijt bij de prinses en het was de verantwoordelijkheid van de twee jongetjes om die schuld in te lossen. Niemand besefte dat beter dan Gijsbert Karel, die er in zijn brieven en dagboeken vaak op terug zou komen. Zijn leven lang zou hij Wilhelmina dankbaar zijn.

Carolina gaf voor ze vertrok opdracht portretten van de jongens te laten maken wanneer hun uniformen gereed waren. Toen ze die, een paar maanden later, thuis ontving, zag ze twee vrijwel identieke jongens. Alleen kleine details toonden de verschillen. De beschouwende, zelfbewuste blik van Gijsbert Karel, die weg lijkt te kijken van de portretschilder, laat een ander karakter zien dan die van Dirk. Die heeft de blik meer naar binnen gericht en lijkt zijn kiezen op elkaar te klemmen, alsof hij niet zo lang stil kan zitten als hij van de schilder moet.

Zodra hun moeder, nog geen week na aankomst, weer naar Den Haag terugreisde, begon voor Dirk en Gijsbert Karel een heel ander leven. Op 7 juni 1773 werden de jongens geïnstalleerd in het cadettenkorps en vielen ze onder de Pruisische krijgstucht. Ze verhuisden naar het cadettenhuis, een oud gebouw tegen de muren van de oude stad. Voor vertrek had Carolina er nog even een kijkje mogen nemen. ‘Het is een goed instituut, maar helemaal militair. Er heerst veel orde,’ schreef ze aan haar man in Indië. Hier begon hun leven opnieuw.26

Het Pruisische leger was het meest prestigieuze van het midden van de achttiende eeuw. De vader van Frederik de Grote, Frederik Willem I, had de basis gelegd. De krijgstucht was nergens hoger. Het eliteregiment van de koning, de zogenoemde Lange Kerls, bestond uit een imponerende verzameling van de grootste soldaten van het continent. Toen koning Frederik Willem I in 1740 overleed, begon zijn zoon Frederik II aan een reeks oorlogen die van Pruisen binnen de kortste keren de machtigste staat van Centraal-Europa maakten en die hem de bijnaam ‘de Grote’ bezorgden. Binnen enkele jaren was de macht van de keizer in Wenen gebroken en was het reusachtige koninkrijk Polen van de kaart geveegd. De discipline van de Pruisische soldaten, de bravoure van de koning en het tactisch inzicht van zijn generaals maakten Frederik II onoverwinnelijk. Tegelijkertijd was de koning een groot liefhebber van de kunsten. Vanaf zijn vroege jeugd speelde hij muziek, en schrijvers als Voltaire waren kind aan huis in zijn lustslot Sanssouci bij Potsdam.27

Berlijn veranderde onder Frederik de Grote van een Brandenburgse provinciestad in een bloeiende metropool. Frans was er de tweede taal en boekwinkels hadden de meest recente literatuur in de schappen liggen. Frederik haalde de top van de internationale wetenschap naar Berlijn voor de door hem gestichte academie. In de rest van Brandenburg stichtte hij fabrieken en ziekenhuizen en hervormde hij de landbouw. De welvaart steeg en de vorst werd op handen gedragen. Ook al duldde Frederik geen enkele inspraak, hij gold als een voorbeeld voor moderne denkers. Immanuel Kant, de beroemde filosoof uit Koningsbergen, in het uiterste oosten van Pruisen, hemelde zijn vorst op in het artikel ‘Wat is Verlichting?’. Deze tekst legde de basis voor de moderne filosofie met de strijdkreet Sapere aude!, ‘Durf te weten!’ Kant schreef: ‘Dit is het tijdvak van de Verlichting, of de eeuw van Frederik.’28

De basis voor de bloei van Pruisen was gelegd door het leger. De belangrijkste vernieuwing was de door Frederik Willem I verbeterde opleiding van aanstaande officieren, de cadetten. Het onderkomen van de cadetten, het Kadettenhaus im Hetzgarten, stamde uit 1712 en was, toen Dirk en Gijsbert Karel er zestig jaar later arriveerden, sterk verouderd. Het logge, ronde gebouw was gelegen in de vestingring van de oude stad. Inmiddels strekte Berlijn zich ver voorbij de grachten uit en maakten de verdedigingswerken een oude en achterhaalde indruk. Het gebouw was bovendien vanaf het begin te klein geweest. Lang niet iedere jongen had een eigen bed. Door de overbevolking stonk het verschrikkelijk in het duistere gebouw en in de zomer werden regelmatig groepen cadetten tijdelijk ondergebracht in het slot Oranienburg, zo’n dertig kilometer ten noorden van de stad, vanwege de verstikkende lucht. Ondanks de fysieke ongemakken moest de uiterlijke schijn van een geordend leger worden opgehouden. Voor sommige, toch al door de overbevolkte ruimtes en de slechte hygiëne op de proef gestelde cadetten was het strenge regime te veel. De Pruisisch-Nederlandse baron Jean Baptiste Cloots, die later in de Franse Revolutie nog een belangrijke rol zou spelen, zag naar eigen zeggen vanuit zijn raam in de militaire academie in de Spree met regelmaat de lijken van zelfmoordenaars voorbijdrijven.29

Alle jongens kregen een uniform aangemeten met een gele broek en een geel vest, een donkergrijze jas en een gepoederde pruik. Het uniform diende te allen tijde onberispelijk te blijven. De kameroudsten werden bevorderd tot korporaal en droegen gouden tressen op hun jas. Zij waren verantwoordelijk voor hun kamergenoten, waarschijnlijk vijftien tot twintig jongens, die elke ochtend in de overvolle kamer hun laarzen zaten te poetsen en hun pruiken zaten te poederen. De wolken poeder in de slaapzalen zullen onder de tienerjongens vaak tot grappen en ergernis aanleiding hebben gegeven. Eenmaal aangekleed marcheerde de groep de kamer uit, de stad door, over de Spree, langs het koninklijke Stadtschloss naar de Excercierplatz bij de dierentuin voor het eerste van zestien uur exercitie in de week. Het was nog maar een jaar geleden dat Gijsbert Karel, negenenhalf jaar oud, met Pasen een ‘prijsboek’ had geschreven: een oefening in schoonschrift om aan de huisleraar en zijn ouders te laten zien hoe keurig hij schrijven kon. Nu marcheerde hij met een geweer in de arm door Berlijn.30

Tussen de adellijke cadetten, allemaal een paar jaar ouder dan de Van Hogendorpjes, voelden de twee broers zich verloren. Ze spraken geen Duits, waren jonger, kleiner. In tegenstelling tot de jongens uit Pruisische Junker-geslachten hadden ze geen ervaringen in jacht of gevecht. Ze kenden de oorlog alleen uit hun zelfverzonnen spelletjes en de geschiedenisboeken die ze van hun huisleraar hadden moeten lezen. Voor Dirk was het leger daarom soms ook een droom die uitkwam. Hij hield van de kameraadschap en kon de fysieke oefening goed aan.

De brieven die ze naar huis schreven, schetsen een ontroerend beeld. Gijsbert Karel schreef, in een smetteloos handschrift, vrijwel dagelijks lange brieven. Op volwassen toon deed hij in zijn schoolfrans verslag van de dagelijkse gebeurtenissen. Dirk was onregelmatiger en slordiger. Hij smeekte zijn moeder in een brief of hij naar huis mocht, maar liet vervolgens een tijd niets van zich horen. Ook Gijsbert Karel had heimwee en huilde zichzelf in slaap bij de herinneringen aan Den Haag. Carolina, van haar kant, maakte zich zorgen dat haar jongens hun eerste jaren zouden vergeten. Zouden ze het Nederlands verleren? Hielden ze nog wel van haar? Gijsbert Karel, haar trouwste correspondent, sprongen de tranen in de ogen bij die verwijten. Natuurlijk kende hij zijn eigen taal nog wel – als hij zich herinnerde hoe hij vroeger met haar Nederlands sprak, werd het hem opnieuw zwaar te moede. Het was misschien wel zijn eerste leugen.31

De jongens verleerden het Nederlands snel. Opgegroeid in een Franstalig huishouden en nu opgenomen in een gemeenschap van jonge Pruisische Junkers die alleen het Duits machtig waren, verdween hun landstaal naar de achtergrond. Toen Gijsbert Karel enkele jaren later naar huis terug zou keren, moest hij de grootst mogelijke moeite doen het Hollands op te diepen. Hij vroeg zijn zusjes Anna en Geertruide hem brieven in het Nederlands te sturen om te kunnen oefenen, zodat hij bij terugkeer geen al te grote flater zou slaan. Carolina schreef hem een later beroemd geworden brief terug, waarin ze uitlegde hoe de Hollandse elite omging met taal. In brieven gebruikte men Frans, boeken las men in het Latijn en spreken deed men Nederlands, vooral met ‘gewone mensen’ – in de praktijk spraken regenten onderling vaak wel weer Frans. Die meertaligheid van de aristocratie was in Europa een relict aan het worden. De Nederlandse elite hield lang vast aan de Franse taal, om zich van de ignorants, de onwetenden, de dommeriken, te onderscheiden. De Duitse elite was al veel eerder naar de moedertaal overgestapt en ook in de Nederlanden groeide de weerzin tegen de Franse taal en manieren. De taal vormde een extra barrière tussen volk en elite.32

De andere cadetten waren nieuwsgierig naar de twee knulletjes die, zo zal snel duidelijk zijn geworden, op voorspraak van ’s konings favoriete nicht in deze elitekweekschool waren geplaatst. Nog niet gewend aan het militaire regime maakten ze zich zorgen over hun kleding. Vooral Dirk kon maar niet wennen aan de grove katoenen kousen die bij het uniform hoorden. Die pasten niet bij iemand van hun stand. Hij vroeg zijn moeder of ze meer geld kon sturen, zodat hij zijden kousen kon kopen. Carolina wees dat boos van de hand en stak in haar brief een preek af over haar financiële situatie. Dirk trok zich er niets van aan en kocht de kousen toch, wat hem op een nieuwe uitbrander kwam te staan. Deze ijdelheid diende hij snel af te leren. Het uniform dat hij van de koning kreeg, was goed genoeg. Dirk bleef er moeite mee houden zich te schikken. Hij kwam graag goed voor den dag en genoot van de belangstelling van anderen. Hij trok dan ook steeds vaker met andere cadetten op, terwijl zijn broer de brieven naar huis schreef en boeken las. Gijsbert Karel trok zich de wijze lessen van zijn moeder veel meer aan: zuinigheid was voor hem de norm. Alleen zo kon hij de eer van de familie herstellen.33

Dirk en Gijsbert Karel werden voortdurend in de gaten gehouden vanuit de Nederlanden. Behalve met hun moeder correspondeerden Dirk en Gijsbert Karel ook met hun tante Aemilia, de zus van Carolina, die in Maastricht woonde. Hun jongste broer, Frits, was bij haar ingetrokken. Geregeld ontvingen zij een brief van haar met goede raad. ‘Mijn rol is een beetje tegen u te preken,’ schreef ze. Aemilia trad op als het geweten van haar neefjes, over wie ze zich zorgen maakte. Regelmatig hield ze hun het voorbeeld van hun vader voor, die moest boeten voor zijn onvoorzichtigheid, maar die nu door hard werken zijn familie er weer bovenop hielp. ‘Wat een motivatie voor jullie samen om dat te overtreffen en je te wijden aan de goede zaak!’ Gijsbert Karel maakte op haar meteen de beste indruk door zijn regelmatige antwoorden, in het Engels en het Duits. Over Dirk klaagde ze: ‘Het is al duizend jaar geleden dat mijn lieve Dirk aan me gedacht heeft.’ Net als hun moeder bleef tante Aemilia erop hameren dat Gijsbert Karel de braafste was, en Dirk het zorgenkind.

Omdat Frits bij haar in huis woonde, waren de brieven van Aemilia voor de broers ook een extra band met thuis. De jongste van de vier broers kwam in elke brief opnieuw ter sprake: hoe hij groeide, hoe hij verlangde naar verhalen van zijn oudere broers, welke talen hij al sprak. Zo hield tante Aemilia hun familie levend. Ze vreesde dat Dirk en Gijsbert Karel anders zouden vervreemden van hun wortels; ze ging er zelfs van uit dat de jongens zich de zomers in Sion niet meer herinnerden. Gelukkig was het niet zo erg, maar Dirk en Gijsbert Karel bleven wel van het familieleven verstoken in het cadettenhuis. Aemilia was zich daar goed van bewust en beschreef het dagelijks leven in haar gezin om de broers een idee te geven van het normale leven in de Nederlanden.34

In Berlijn leerden de jongens alles wat ze leren moesten om goed voor den dag te kunnen komen als officier. Niet alleen in het leger, maar ook in de maatschappij. De broers blonken, mede dankzij de docenten die ze in Rotterdam en Den Haag aan huis hadden gehad, uit in alle schoolvakken. Hun moeder was erop gebrand dat haar kinderen allemaal veel leerden en controleerde alles, ook nadat alle jongens elders waren ondergebracht. Haar zus Aemilia moest per uur aangeven wat Frits in Maastricht deed en van wie hij wat leerde. Op dezelfde manier probeerde ze vanuit Den Haag in de gaten te houden wat de oudste broers in Berlijn uitspookten. De Van Hogendorpjes waren nog altijd wijsneuzen. Vooral Dirk hoefde geen enkele moeite te doen bij de lessen wiskunde, geschiedenis, logica, natuurkunde, Frans en tekenen. Alles kwam hem aanwaaien en hij moet zich veel hebben verveeld in de veertig uur die per week aan lessen werden besteed. Ook het paardrijden en schermen gingen hem gemakkelijk af – te gemakkelijk. ‘Ik werd er slordig van,’ merkte hij op.35

Gijsbert Karel had het juist zwaar met de fysieke lessen. Hij werd snel moe van al het dansen, marcheren en schermen. Hij probeerde het wel, maar haakte telkens weer af. Het enige wat hem echt boeide waren de theoretische lessen die ze kregen en de boeken die hij las. Wat vooral tegenviel was het sobere onderkomen en het slechte eten. Daarover klaagden ze in de brieven naar huis, en ongetwijfeld ook bij hun kamergenoten. De broers moeten er de eerste dagen en weken wat nuffig bij hebben gelopen in de ogen van hun medecadetten. Waren die Hollandse kereltjes rijk misschien? Het tegendeel was waar, maar te midden van de vele zonen van verarmde Duitse ridderfamilies hadden de broers het zo slecht nog niet. Bovendien: geld kon vrienden maken, dat doorzag Gijsbert Karel meteen. ‘Ik ken diverse vrienden van mijn geld, geen enkele van mijzelf.’ Dat gold niet voor Dirk: die maakte vrienden door branie en bravoure, en ging vooraan staan toen de grote Frederik op inspectie kwam.

‘Hoe oud ben jij?’

‘Zestien, sire.’

‘Dan ben je wel klein.’

‘Ik zal er niet minder goed door dienen.’36

Waarop de oude koning lachte en hem, terwijl hij feitelijk nog te jong was, plaatste in het regiment van de oude generaal-majoor Steinwehr. ‘Gedraag je goed!’ sprak de koning nog, en zo beleefde Dirk, zestien jaar oud, zijn vuurdoop. In één klap was de cadettentijd voorbij. Dirk was enthousiast, verlangde naar actie en stond er nauwelijks bij stil dat dit betekende dat hij voor het eerst van zijn leven van Gijsbert Karel gescheiden zou worden. Hij had ook geen tijd om daarbij stil te staan, want direct hierna brak in 1779 een oorlog uit tussen Pruisen en Oostenrijk, over de opvolging van de koning van Beieren, al kwam het niet tot de spectaculaire veldslagen waar Dirk van droomde.37

Zoals meestal het geval was, bestond de Beierse successieoorlog vooral uit omtrekkende bewegingen van Pruisische en Oostenrijkse troepen. Deze zogeheten Kartoffelkrieg zou alleen slachtoffers eisen door honger, ziekte en uitputting van soldaten die door leeggeroofde gebieden heen en weer moesten marcheren. Dirk kwam onder het bevel van Henckel von Donnersmarck, een aide de camp (persoonlijk assistent) van prins Hendrik, de jongere broer van de koning. Dirk werd benoemd tot vaandeldrager, wat betekende dat hij tijdens de strijd tot taak had het loodzware vaandel te allen tijde omhoog te houden. Ook al werd er niet gevochten, voor een jonge officier van de cadettenschool was er niets zo begerenswaardig als te dienen in de strijd.38

Gijsbert Karel was jaloers op zijn broer. Ook hij verlangde naar actie, en hij diende bij de gouverneur van de school, de hertog Von Buddenbrock, een verzoek in om zijn broer te volgen. De hertog weigerde, maar Gijsbert Karel hield net zo lang vol tot het hem werd toegestaan. Net als Dirk werd hij tot vaandeldrager benoemd en marcheerde hij lange dagen in de legertros door de Boheemse bossen. Von Buddenbrock schreef hem dat hij ervan uitging dat Gijsbert Karel alle bevelen tot op de letter zou opvolgen, maar dat hij bang was dat de jonge vaandeldrager te zwak was voor een echte campagne. Hij had gelijk: Gijsbert Karel kon het gewicht van het vaandel niet aan en moest worden afgelost door een onderofficier. Hoe graag hij ook wilde, voor dit leven was hij, anders dan Dirk, ongeschikt. Zodra zijn regiment het kamp opsloeg, viel hij uitgeput in slaap.39

De dagen van marcheren, kamp opslaan, de wacht houden en wapens poetsen regen zich aaneen. Gijsbert Karel was teleurgesteld, in zichzelf, maar ook in het fenomeen oorlog, waarvan hij zich uit de boeken die hij had gelezen zoveel had voorgesteld. Dan was het cadettenhuis zo slecht nog niet, al was het maar omdat hij daar Dirk nog had gehad. Al marcherend zagen ze elkaar een keer in het voorbijgaan, maar meer dan naar elkaar zwaaien konden ze niet. Gelukkig bleef hem het echte gevaar bespaard – Pruisen en Oostenrijk sloten zelfs een akkoord om geen slag te leveren en de oorlog verliep zonder dat er ook maar één schot werd gelost. De tijden van de grote bloedige oorlogen op het Europese continent leken voorbij. Militaire campagnes waren kaarten geworden in het diplomatieke spel tussen de grote mogendheden. In het voorjaar van 1779 streken regimenten neer. Gijsbert Karel was niet ver van Berlijn; Dirk was in Oost Pruisen beland, waar hij de kans kreeg om te gaan studeren aan de pas opgerichte militaire academie in Koningsbergen. Gijsbert Karel ging, zonder Dirk terug te hebben gezien, weer naar Berlijn.40

4

Dirk in de collegezaal bij Immanuel Kant

Zoals alle jonge officieren werd Dirk ondergebracht bij een Koningsbergse familie. Door de goede contacten van thuis had hij het geluk te mogen intrekken bij de graaf Von Keyserling en zijn echtgenote. De voormalige Baltische adelsfamilie was een vooraanstaand geslacht in de ruim 50 000 inwoners tellende stad. Koningsbergen was weliswaar slechts een derde van Berlijn, maar bijna twee keer de omvang van München in die tijd. De dicht bebouwde vesting aan de rustige Vistula-baai, met zijn imposante kasteel en de pas kort tevoren, in 1777, voltooide barokke kathedraal, was het middelpunt van het verder dunbevolkte Oost-Pruisen, een garnizoensplaats, studentenstad en handelsmetropool ineen. Langs de oevers van de Pregel en over de zeven bruggen in de stad flaneerden de soldaten en studenten in de lange zomeravonden. Als enige grote plaats in de wijde omgeving trok Koningsbergen de elite van de wijde omtrek aan. Gravin Charlotte von Keyserling onderhield een salon, waar de Koningsbergse culturele en intellectuele elite kind aan huis was. De cultuur bloeide volop in de stad, waar de satirische schrijver Theodor Gottlieb von Hippel burgemeester was.41

De militaire academie in Koningsbergen was gesticht door Frederik II, die eerder al eenzelfde instituut in Berlijn had gevestigd. De opleiding was bedoeld als vervolg op de cadettenschool. Hoewel orde en tucht nog altijd hoog in het vaandel stonden, draaide het op de academie minder om het militaire bedrijf en meer om intellectuele vorming. De studenten waren voorbestemd om behalve de hoogste militaire rangen ook een plaats te vervullen in de politiek. Frans was hier dus de voertaal en in tegenstelling tot in Berlijn was Duits spreken aan de academie zelfs verboden. Dirk studeerde vooral filosofie, logica en retorica.

De hele opleiding stond in het teken van het denken van de verlichte vorst, die naast strateeg vooral naam had gemaakt als dichter en filosoof. De studenten aan de academie droegen hem dan ook op handen. Dirks landgenoot Cloots, die kort daarvoor aan de academie in Berlijn studeerde, schreef over Frederik: ‘Hij heeft een gelukkige revolutie in de wereld bewerkstelligd door zijn wetboek, zijn tactiek, zijn proza, zijn verzen, zijn overwinningen, zijn genie en zijn universele heldendom. De verering voor deze godheid is overal zo stevig gevestigd dat andere vorsten al lof krijgen als ze hem bewonderen en proberen hem na te doen.’42

.

Immanuel Kant, hoogleraar filosofie aan de Koningsbergse universiteit, was een vaste gast aan de tafel van de familie Von Keyserling. Kant was eerder tutor geweest van de kinderen van de Pruisische graaf. Kant stond bekend om zijn regelmaat (het verhaal gaat dat mensen hun klok gelijkzetten op zijn middagwandeling) en zijn komst bij de Von Keyserlings was nooit onverwacht. Dirk leerde hem aan de tafel van zijn gastgezin kennen en raakte geboeid door de intelligente filosoof. Tijdens een diner bij Von Keyserling raadde Kant de leergierige Dirk aan zijn colleges te volgen. In zijn lezingen aan de universiteit hield Kant zich vooral bezig met antropologische kwesties, zoals de verschillen tussen de rassen. Hier werd Dirk naar eigen zeggen sterk gevormd in zijn denken. Kant was nog niet de beroemdheid die hij later zou zijn, maar zijn faam was al groeiende. In 1781 zou hij zijn eerste hoofdwerk, Kritik der reinen Vernunft, publiceren. Dat boek zou uitgroeien tot een van de meest baanbrekende werken uit de geschiedenis van de filosofie. Ook Gijsbert Karel ontmoette Kant bij de Von Keyserlings thuis en lijkt van de kortstondige kennismaking onder de indruk te zijn geweest: jaren later liet hij zich er nog op voorstaan een vurig aanhanger van de inmiddels wereldvermaarde filosoof te zijn.43

In 1781 kwam Frederik Willem, de neef en beoogd opvolger van koning Frederik de Grote, op bezoek in Koningsbergen. Als officier, protegé van de familie en gast van de Von Keyserlings zat Dirk aan bij alle banketten die werden gehouden en speelde hij mee in het toneelstuk dat de lokale adel opvoerde voor de toekomstige koning, die een broer van Dirks weldoener prinses Wilhelmina was. Dirk voelde zich zichtbaar op zijn gemak. Hij was opgevoed door ambitieuze ouders, die hem hadden geleerd in de allerhoogste kringen te verkeren en hem de manieren hadden bijgebracht die daar van hem werden verwacht. Een droom leek uit te komen. ‘Vrouwen en politiek, liefde en ambitie maakten mijn hoofd en mijn hart licht,’ schreef hij in zijn memoires.44