ANGELA DEKKER

DIPLOMAAT VAN DE

TSAAR

De ballingen van de Russische Revolutie

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De gebeurtenissen die het leven van de mensheid
diepgaand hebben veranderd, zijn op de een of
andere manier, ergens ver weg, aan mij voorbijgegaan.

P.C. Poustochkine

INLEIDING

De moord op tsaar Nicolaas II in juli 1918 had terugkeer naar zijn vaderland onmogelijk gemaakt. Zijn prille diplomatieke carrière in dienst van het keizerlijke Rusland was in de kiem gesmoord. De zware verliezen tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden mede geleid tot de Russische Revolutie en zijn land binnen enkele jaren doen veranderen in de Sovjet-Unie. Op het Russisch gezantschap aan de Kneuterdijk in Den Haag had Paul Poustochkine de berichten over de bloedige Burgeroorlog en het lot van zijn familie lijdzaam moeten afwachten.

Koningin Wilhelmina was tot zijn opluchting niet bereid de revolutionaire Roden, ‘de moordenaars’ van haar achterneef, de tsaar, te ontvangen. Nederland weigerde de Sovjet-Unie te erkennen. De diplomaat ontving voor de ‘afhandeling van de imperiale zaken’ weliswaar een honorarium uit de Russische schatkist in Parijs, maar de financiële zorgen waren groot. Bezuinigingen hadden overplaatsing van het gezantschap naar zijn eigen huis aan de Haagse Koningskade noodzakelijk gemaakt. Het wachten was op de val van de bolsjewieken. Tot die tijd ontving hij diplomaten, officieren en kunstenaars, en riepen de voorleesmiddagen, geholpen door het werk van Tolstoj, Lermontov en Toergenjev, de sfeer van toen op. Het laatste nieuws werd besproken op grond van de berichtgeving in Russischtalige emigrantentijdschriften. Dat gaf altijd weer opnieuw stof voor discussies over de actuele situatie in de Sovjet-Unie en speculaties over een omwenteling die Poustochkine en de meesten van zijn generatiegenoten niet meer zouden meemaken.

Buitenshuis trof de Russisch-Haagse ‘kolonie’ elkaar in het Russisch restaurant aan de Lange Houtstraat, de speelgoedwinkel met matrjosjka’s en geborduurde rubacha-hemden met opstaand kraagje of in de Russisch-orthodoxe Maria Magdalenakapel. Het diplomatenkerkje werd een toevluchtsoord voor gestrande Russen die troost zochten na de berichten over het verlies van verwanten thuis als gevolg van de strijd tegen de Roden, honger en ontbering. Hier hadden ze hun lot als balling betreurd en gezamenlijk gebeden voor een zekere toekomst.

Den Haag, mei 2011

Het is druk in de Russisch-orthodoxe Maria Magdalenakapel in de Obrechtstraat. De Russisch-Haagse gemeenschap is bijeengekomen voor de feestelijke inwijding van de juist gerenoveerde oudste Russisch-orthodoxe kapel van Nederland. De nazaten van het ‘strandgoed’, zoals de vluchtelingen destijds werden genoemd, hebben een gemeenschappelijk verleden. Kinderen, kleinkinderen van de huisonderwijzer van de tsaar, de priester, grootgrondbezitter, fabrieksmagnaat of consul delen de geschiedenis van de eens welgestelde, soms adellijke families. Ze kennen elkaars verhalen van ouders en grootouders die noodgedwongen in Den Haag hun brood verdienden met een Russische tearoom aan het Lange Voorhout, als wiskundeleraar, verkoper van Haagse hopjes voor confiseurhuis Nieuwerkerk, naaister voor de Haagse chic of ten einde raad op scheepswerf Wilton in Rotterdam.

De nazaten bewonderen de kerkschatten die eerder bij Nederlandse wet tot ‘beschermde verzameling’ zijn verklaard, waarna de kapel met overheidssubsidie en particuliere fondsen een metamorfose heeft ondergaan. Dankzij het nieuwe dak lijden de kostbare iconen niet langer onder waterschade, vloerverwarming zorgt voor een aangename temperatuur in de kapel. Het loshangende haar van Maria Magdalena op de schoongemaakte icoon wordt verlicht door het flakkerend schijnsel van een gerestaureerde lampada. Robijnen en diamanten sieren weer het zilveren vaatwerk en duizenden kapotte zijden draadjes van het antieke goudlamé kazuifel in de vitrinekast zijn opnieuw aangehecht.

Het geroezemoes verstomt als de Haagse burgemeester het woord neemt. ‘Een verborgen Russische schat in Den Haag’ noemt hij het interieur en de kostbare kerkschatten die tsaar Alexander I schonk aan zijn zuster Anna Paulowna bij haar huwelijk in 1816 met de Prins der Nederlanden, de latere koning Willem II. De burgervader roemt de inventaris van de voormalige hofkapel van grootvorstin Anna, waarvan het opvouwbare reisaltaar nog dienst heeft gedaan tijdens de glorieuze veldoorlog van het Russische leger tegen Napoleon in 1812. De prinses van het huis Romanov koesterde haar bruidsschat. ’s Zomers nam ze het altaar vanuit haar Haagse hof mee naar paleis Soestdijk. Ook na haar overlijden zou deze bruidsschat behouden blijven voor de Russisch-orthodoxe eredienst ‘nabij haar tombe’, de koninklijke crypte van de Nieuwe Kerk in Delft, verklaarde ze bij testament. En zo werd in 1865 Anna’s religieuze erfenis overgedragen aan het Russisch gezantschap in Den Haag.

Na de Russische Revolutie stopte het Sovjetbewind de geldstroom naar de kerk in het buitenland. Toen Lenin in 1922 de hongersnood in zijn land aangreep om ‘met een nietsontziende meedogenloosheid’ over te gaan tot ‘de onteigening van de kerkschatten, vooral in de rijkste kerken en kloosters’, vreesde de toenmalig Russisch-Haagse priester voor de lange arm van Moskou. Hij besloot zijn kerkje af te scheiden van het patriarchaat van Moskou en onder te brengen bij de oorspronkelijke moederkerk in Constantinopel.

De kerk raakte verarmd zonder de steun van het moederland en in de loop der tijd moest de collectie religieuze schatten worden aangesproken. In december 1927 brachten tien briljanten achthonderdvijftig gulden op, daarmee kon de modernisering van de riolering van het priesterhuis worden uitgevoerd.

Om nieuwe Russisch-orthodoxe parochies her en der in het land te voorzien, raakten iconen, gouden en zilveren miskelken, het gouden Bijbelboek en een enkel Fabergé-ei verspreid. Aan de hand van de oorspronkelijke inventarislijst en na enig speurwerk zijn in de H. Johannes Chrysostomos en Servatioskerk van Maastricht enkele religieuze schilderijen teruggevonden, in Groningen twee kusicoontjes en in Assendelft een wierookvat en een borduurwerk van grande duchesse Anna Paulowna.

Katja Zaregorodsew zingt al ruim zeventig jaar in het koor van de kapel. De nog altijd trouwe kerkgangster laat na afloop van het officiële gedeelte van de inwijding haar blik over de afbeeldingen van voormalige tsaren, tsarina’s, Russisch-orthodoxe heiligen en koningin Beatrix aan de wand van de pastorie gaan. Ze wijst op een lijstje met de namen van de leden van het kerkbestuur uit de jaren dertig, onder wie Paul Constantinovitch Poustochkine. Als kind heeft Katja ‘djadja’ oom Paul gekend. ‘Hij organiseerde liefdadigheidsavonden voor de verarmde Russische gemeenschap en beheerde het Czaar Peterhuisje in Zaandam.’ Zijn vrouw ‘tante Pous’ maakte haute couture. ‘Ze kleedde Haagse dames uit diplomatieke kringen en schilderde iconen, die nog steeds in het kerkje achter de kaarsenverkoop hangen.’ Iedereen had heimwee, vervolgt ze, kijkend naar de ingelijste namen van de leden van het vroegere kerkbestuur. ‘Kunsthandelaar Paul Loujetzky exposeerde in zijn galerie Kunst van Onzen Tijd aan het Mauritsplein het werk van emigré-schilders. Regelmatig waren er de zeegezichten en landschapjes te zien van Leonid Sologoub, die oorspronkelijk architect was. Hij heeft in 1937 nog meegewerkt aan de verbouwing van onze kapel.’

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Katja kind aan huis in de kerk. ‘Heel wat onderduikers hebben hier een veilige plek gevonden.’ Ze gebaart met haar glas champagne naar het plafond aan de tuinkant. ‘Toenmalig priester-monnik vader Dyonissius heeft me gedoopt in de badkuip op de eerste verdieping.’ Na de oorlog was haar doopvader in euforie over de overwinning van Stalin. ‘Er lag hier zelfs communistische propagandaliteratuur. “De rode priester” heette hij voortaan.’ Een collega-koorlid legt een arm om haar schouders en vult aan: ‘Dyonissius probeerde Gods zegenrijke werk binnen de KGB wortel te laten schieten.’ Ze kunnen er nu beiden om lachen, maar Katja herinnert zich nog goed de scheuring die dit heeft veroorzaakt binnen de Russische gemeenschap. ‘Poustochkine nodigde voortaan een andere priester bij hem thuis uit voor een dienst tussen de schuifdeuren.’

De huidige priester, vader Nikon, kind van Russische emigrés uit Parijs en ‘de baas in de schaapskooi’ volgens zijn parochianen, beweegt zich in vol ornaat tussen het feestelijk geklede gezelschap. Hij houdt zijn kerk van oudsher draaiende met doop-, trouw- en rouwplechtigheden en de verhuur van de appartementen in het bovenhuis. De priester heeft vele emigrés van de eerste golf in 1917 nog persoonlijk gekend. Hij voelt aan zijn witte baard, laat zijn blik dwalen over het gezelschap en wijst dan op de kleinzoon en naamgenoot van diplomaat Paul Poustochkine. De strafrechter komt zelden in het voormalige diplomatenkerkje, bekent hij later. Uit het colbert van zijn donkere kostuum haalt hij enkele foto’s van de kapel van toen en van zijn grootouders, overgrootmoeders en zijn oudtante Pasja. ‘Zij heeft heel wat bordjes havermout voor mij klaargemaakt. Haar kisel, mijn favoriete dessert met bessensap, was onovertroffen. Ze was heel zorgzaam en liep altijd met pantoffeltjes achter je aan.’ Een andere opname toont zijn broodmagere grootvader schoffelend in de achtertuin. ‘Tijdens de Hongerwinter heeft hij aardappelen en groenten verbouwd. Mijn grootmoeder was lief en ook een mevrouw van stand die er heel trots op was dat haar man bevriend was geweest met prins Hendrik.’

De familie Poustochkine woonde in een statig pand niet ver van het priesterhuis. De gevel van het brede herenhuis is sinds zijn jeugd niet aangetast door de tijd. Zelfs de voordeur lijkt authentiek. ‘Ernaast prijkte destijds het bordje Chancellerie de Russie, Paul Poustochkine.’ Na een vergeefse poging door de witte vitrage naar binnen te kijken haalt hij zich de logeerpartijen van de jaren vijftig voor de geest. ‘Het was er donker, het rook naar oud papier, er hing een sfeer van nostalgie. De schuifdeuren van de kamers en suite, volgestouwd met grote donkere meubels, waren meestal geopend. Mijn grootvader zat graag aan de theetafel aan de tuinzijde met een plaid over zijn benen. Met mijn grootmoeder sprak hij Russisch, of Frans, de taal van de Russische adel. Met mij sprak hij Nederlands met een zwaar accent. Hij las me voor uit Baron van Münchhausen en Max & Moritz.’

Zijn beide overgrootmoeders waren meegekomen naar Nederland. De ene overleed na een val van de keldertrap, de andere bewoonde de kamer met erker op de eerste etage. ‘Ze bracht haar dagen door op de divan bij de schouw, met de zilveren samowar binnen handbereik. Meestal ontving ze op haar kamer, alleen op hoogtijdagen kwam ze naar beneden. Soms zat er een gezelschap bejaarde Russen in de huiskamer die elkaar voorlazen uit La Pensée russe of een ander beduimeld emigrantenkrantje uit Parijs. Mijn vader zei dan schamper: “Ze praten elkaar de depressie in.”’ Zijn grootmoeder Nathalie waarschuwde hem al vroeg: ‘Ga nooit naar de Sovjet-Unie. Dan is het afgelopen.’ Na de vestiging van de eerste Sovjetambassade een paar straten verder sloot ze al vroeg in de avond de gordijnen. De angst zat er goed in. ‘Ze zag in iedere voorbijganger een KGB’er.’

Zijn grootvader Poustochkine heeft decennialang aan zijn memoires geschreven en deze zorgvuldig aangevuld met brieven van familie en vrienden. Hij vond het belangrijk een monument op te richten voor dat wat was vernietigd.

Het leven was aan hem voorbijgegaan, schreef hij toen hij in 1944 aan zijn opus magnum begon. Maar met zijn memoires zou hij het verhaal van de Russisch-Haagse gemeenschap in ballingschap vastleggen. Hij vertegenwoordigde een wereld die niet meer bestond, met zijn levenswerk werd hij de chroniqueur van zijn land in exil.

Het is nu bijna een eeuw geleden dat de Russische Revolutie losbarstte. De gevolgen voor de Russische ballingen die hun vaderland niet meer terug zouden zien, laten zich bij hun nazaten tot op de dag van vandaag voelen.

I

DEN HAAG 1913.
HET RUSSISCH GEZANTSCHAP AAN DE KNEUTERDIJK

Den Haag, Sweelinckstraat, juni 1944

Onlangs ben ik achtenvijftig geworden. Als ik nu niet aan mijn memoires begin, de film van mijn leven af zal draaien, dan komt het er misschien niet meer van. Misschien is het zelfs al te laat. Zo zonder dat ik er erg in had, is het gevoel ontstaan dat het leven al geleefd is. Velen van mijn naasten behoren al niet meer tot de levenden. De gastrol van mijn ‘ik’ nadert zijn voltooiing.

Mijn heldere, onvergetelijke indrukken over de afgelopen vijfenvijftig jaar onderscheiden zich niet door grootse daden of ervaringen van heroïsche aard. De gebeurtenissen die het leven van de mensheid diepgaand hebben veranderd, zijn op de een of andere manier, ergens ver weg aan mij voorbijgegaan.

Ik ben nauwelijks omgegaan met grote geesten, geleerden, schrijvers, musici, legeraanvoerders. Ik ben weinig actief geweest, was meer geneigd tot het beschouwelijke, tot het genieten van schoonheid in al zijn gedaanten. Maar ook daarover zou ik nauwelijks een gevleugelde uitspraak kunnen doen […]

Paul Constantinovitch Poustochkine

Het glanzend gepoetste koperen naambordje is afkomstig van het huis van zijn grootvader. Hij heeft het er lang geleden zelf vanaf geschroefd, zegt Paul Poustochkine. In de hal van zijn huis in de omgeving van Den Haag hangt het portret van zijn grootvader uit 1949. In zijn uniform, behangen met onderscheidingen en getooid met driekantige steek en degen, blikt een bejaarde man vriendelijk in de camera. ‘Hij was niet gelukkig met de foto. In een van zijn brieven schrijft hij dat hij veel ouder lijkt dan hij was.’ Ook op het donkere olieverfportret in de huiskamer vertoont het ditmaal wat droefgeestige gelaat van Paul Constantinovitch Poustochkine (1886-1958) diepe groeven, al moet hij nog geen vijfenveertig jaar oud zijn geweest. Zijn vrouw Nathalie Poustochkina, geboren Likhatchew (1889-1969), heeft zichzelf op haar zelfportret in een schitterend witte lange japon afgebeeld.

Op tafel liggen familiealbums, reisverslagen en dozen vol brieven. Twee flinke albums bevatten tientallen ‘Invitations, menus, faire-parts, fêtes, réceptions, diners, naissances, mariages, deuils’. De collectie ‘Cartes de visites 1905-1940’ is voorzien van de aantekening ‘très incomplète’. In de wandkast staan meer dan vijftig door zijn grootvader zelf ingebonden boeken met goudopdruk. ‘Mijn overgrootvader was al werkzaam geweest in de diplomatieke dienst en de correspondentie tussen zijn moeder en hem is vrijwel compleet bewaard gebleven. Hij is consul geweest in Nederland. Zijn ervaringen hebben mogelijk te maken met de sombere voorgevoelens van mijn grootvader voor diens komst in 1913 naar Nederland, zoals beschreven in zijn memoires.’ Hij slaat een dik boek open met honderden ingebonden brieven. ‘Een jaar na de geboorte van mijn grootvader in 1886 werd zijn vader vanuit Napels overgeplaatst naar Amsterdam om de consulaire belangen van het keizerlijke Rusland te vertegenwoordigen.

Het leven in de polder viel hun en vooral Nonoesjka, mijn grootvaders grootmoeder, niet mee, schrijft ze.’ Hij laat de Russische brieven voor wat ze zijn en haalt de Nederlandse vertaling voorzien van een ringbandje en met foto van zijn betovergrootmoeder met haar kleinzoon in traditioneel wit jurkje uit de kast.

Het jonge gezin Poustochkine met grootmoeder Nonoesjka (Kreta, 1911).

Amsterdam, 1887

Na de blauwe Napolitaanse hemel, nu in Nederland, het slechtste klimaat van Europa. Om ons heen klinkt een onbegrijpelijke en afgrijselijke taal en het lijkt onmogelijk om vrienden te maken, de mensen hebben niemand nodig. Amsterdam is een doodsaaie stad, zonder enig groen of mooi achterland. Je ziet geen fietsen en de paar-dentrams gaan zo langzaam dat je te voet sneller vooruit komt. Bovendien is het leven hier duur. In de mooie winkels zie je klanten uit de gegoede stand.

Poustochkine behoorde tot de Sint-Petersburgse adel. Omdat zijn voorouders in 1848 niet de nodige bewijzen konden overleggen van hun oude afkomst, werd de familie ingeschreven in het tweede, minder hoog aangeschreven adelsboek: het militaire. In het Museum van het Zeekadettenkorps in Sint-Petersburg hangen twee marmeren platen met de namen van twee admiraals Poustochkine. Ze zouden generaal Aleksandr Soevorov in 1787 hebben bijgestaan in de strijd tegen de Turken om de Zwarte Zee. Kleinzoon Paul Poustochkine denkt er het zijne van. ‘De familie heeft zich bij mijn weten vooral rustig met het beheer van haar landgoederen beziggehouden.’

Nonoesjka vervolgt haar verhaal uit 1887 met de verhuizing na een verblijf van drie weken in het toen al chique Amsterdamse Hotel de l’Europe naar een ‘doodgewoon Hollands benedenhuis’. Het niettemin kapitale pand aan de Tesselschadestraat 1B grensde aan het jongensweeshuis in de toenmalige nieuwbouwwijk, destijds aan de rand van de stad. De openslaande deuren aan de achterkant leidden naar het terras van de tuin met uitzicht op het Vondelpark. Het bevolkingsregister geeft aan dat peuter Paul sinds de komst van de familie in 1887 verschillende inwonende Hollandse kindermeisjes heeft gehad. Clara mocht hij het liefst, zou hij later schrijven. ‘Ze zag er leuk uit, was heel aardig en zorgzaam.’

Poustochkine heeft een plattegrond getekend van ‘ons bescheiden huis in Amsterdam’, voorzien van een toelichting. De kleine Paul slaapt ‘in een hoekje’ bij zijn ouders op de slaapkamer op de eerste verdieping, waar ook de kamers van zijn grootmoeder en dienstboden zijn ingetekend. In het kabinetje aan de straatkant huisde de keukenmeid. Nonoesjka haatte de ‘afschuwelijke kamers op de verschillende etages’, noteerde ze in haar dagboek. Haar oordeel is nu, ruim honderd jaar later, niet meer te schatten. Het pand heeft plaatsgemaakt voor een moderne woonkazerne met te kleine ramen van Rem Koolhaas, een beautycenter en een filiaal van Club Med.

‘Nonoesjka’, zoals zijn grootvader diens grootmoeder liefkozend noemde, beleefde des te meer plezier aan haar kleinzoon Paul. ‘Ze kuste ’s ochtends mijn voetjes, kleedde me aan en voerde me de door mij zo gehate gekookte melk. Op zondag nam mijn vader me mee naar Artis, maar alle andere dagen ging Nono met me uit wandelen.’ Langs de statige Koepelkerk, inmiddels gesloopt, met aan de overkant de metersdikke eik die de kaalslag wel heeft overleefd, evenals het daarachter gelegen monumentale American Hotel, liepen ze naar het Vondelpark. ‘Zij was achtenvijftig, al vijfentwintig jaar weduwe en nog steeds gekleed in het zwart. Zelf droeg ik een matrozenpakje. We waren kameraden door onze beperkte bewegingsvrijheid: ik door mijn jeugd, zij door haar ouderdom. Zij liep met een wandelstok, ik beklom de bankjes en de heuveltjes in het park.’

Zijn vondst van het halvecentstuk is naar Russisch gebruik tussen tal van emblemen en monogrammen verwerkt in een zilveren sigarettenkoker die bewaard is gebleven. De koeien in het Vondelpark liepen in de wei voor ‘de boerderij’ en hij kreeg melk ‘waar de damp nog vanaf kwam’.

Er hing een speciale geur van de primusbrander waarop koffie en thee werd gezet. Vijfentwintig jaar later, in 1913, bezocht hij de boerderij opnieuw en herkende de geur. ‘De primusbrander van toen deed nog steeds dienst. Het houten automaatkastje met chocoladerepen en zuurtjes was uit de zaal verwijderd en hing buiten aan de muur.’ Weer tien jaar later ziet hij tot zijn teleurstelling aan de kant van de wei een terras met een keurig hekje eromheen, ‘terwijl we daarvoor gewoon op de open plek onder de bomen zaten’.

Groot was de vreugde in het gezin Poustochkine toen vader drie jaar later, in 1890, tot consul werd benoemd in Brody op de grens van Rusland en het Habsburgse rijk, dat tegenwoordig in Oekraïne ligt. Paul bezocht er de lagere school tot hij naar het Keizerlijk Alexander-lyceum in Sint Petersburg ging. Aan die periode had hij ‘weinig prettige herinneringen’ overgehouden. ‘De onderlinge relaties werden gekenmerkt door een ongehoorde ongegeneerdheid en grofheid. Je moest volledig in je schulp kruipen of voor zover mogelijk zelf de ploert uithangen en agressief zijn. Verbazingwekkend hoe diezelfde jongens buiten het lyceum vertegenwoordigers werden van de welopgevoede, om zo te zeggen “aristocratische jeugd”.’

Tot zijn geluk ontmoette hij Pjotr Pletnioff. ‘Mon cher,’ luidt steevast de aanhef van Poustochkine in de latere brieven aan zijn klasgenoot die een vriend voor het leven zou worden. ‘Hij opende voor mij de deuren naar de wereld van de kunst en cultuur, boeken, theater, muziek, schoonheid. Ik verloor mezelf geheel in dit nieuwe geluk. Thuis werd uitsluitend voorbeeldig gedrag van mij geëist, maar ik kreeg niets aangereikt om invulling aan mijn leven te geven. Bij mijn ouders vond ik warmte, maar geen voedsel voor de ziel. Papa’s boekenkast was gevuld met de allerbanaalste Franse bellettrie. De kennissen en verwanten van mijn ouders blonken uit in onbeduidendheid. Het huis van Pletnioff was voor mij een tempel vol interessante mensen. Het begon met naïeve passies voor Böcklin en Chopin, maar langzamerhand bereikten we grote hoogten. We lazen samen, of hij las voor terwijl ik tekende. Als we het moe waren, vlogen we weer uit, op de slee, langs de donkere straten naar de Neva. Daarna lazen we opnieuw en praatten tot drie uur in de nacht.’

De vernietigende Japanse aanval op de Russische vloot in Port Arthur in 1905 bracht aanvankelijk sterk nationalistische gevoelens teweeg bij de leerlingen van het lyceum. Ze zouden de Japanners wel een lesje leren. Toen de aanhoudende nederlagen niet meer te ontkennen waren, sloeg de patriottische stemming geleidelijk om in verontwaardiging over de leiders van de nationale troepen.

‘De maatschappelijke onvrede werd uitgebuit door duistere krachten die zich leken te verheugen over de mislukkingen van onze strijdkrachten. Iedereen was gespannen. Ik daarentegen leefde als een ware filosoof en vervulde met een voorbeeldige werklust mijn studieplicht.’

Poustochkine trad in 1906 in de voetsporen van zijn vader met de diplomatenopleiding van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij genoot van het Sint-Petersburgse nachtleven, tot hij zich in 1909 verloofde met Nathalie Likhatchew, afkomstig uit een ‘eerzame en welgestelde’ koopmansfamilie. ‘Daar hielden ze bij ons op het ministerie van.’ Hijzelf vermoedelijk evenzeer omdat hij niet zoals zijn collega’s over eigen kapitaal beschikte om zich de functie van diplomaat te kunnen permitteren. In het voorjaar van 1910 reisde het pasgetrouwde paar af naar hun eerste post, op Kreta. Paul werd viceconsul. Toen hun eerste zoon Constantin werd geboren, noemde Poustochkine zijn leven ‘weldadig’. Hij genoot van de ‘grote diners’ en ‘vele feestavonden’.

Desondanks was de jonge vader niet gelukkig. ‘Het lukte me niet om thuis één prettige gezamenlijke bezigheid te vinden. Op kantoor viel de afschuwelijke relatie met mijn superieur ook niet mee. Hij zat gevangen in een keurslijf van carrièredrang, zelfingenomenheid, lichtgeraaktheid en haatdragendheid. Ter ontspanning trok ik de natuur in en zat op het strand met mijn boeken en mijn gedachten.’

Toch klopt het beeld van zijn romantisch, eenzaam bestaan niet helemaal. Uit de niet ingebonden correspondentie van jaren later met een oud-collega en vriend vertelt hij over Tanja, de dochter van zijn baas, ‘een wilde dame, niet dom en met een ideeënrijke geest’. Had haar vader hen betrapt? De diplomaat zou zich er niet over uitlaten. Twee jaar na aankomst op Kreta vermeldde hij alleen een ‘onoverkomelijke ruzie’ met zijn superieur en de plotselinge terugkeer van het jonge gezin naar Sint-Petersburg.

Het rijke aanbod aan kunst en cultuur in de hofstad deed hem goed. Hij ging graag naar copieuze diners, voorlees- en bridgeavonden, het theater en zag dat jaar Vivaldi’s Juditha Triumphans met de vermaarde operazanger Fjodor Sjaljapin in de hoofdrol. Tijdens de zomer bracht hij vele dagen door op de datsja, het buitenhuis van zijn schoonfamilie. In de winter was er volop schaats- en skipret en nam hij deel aan een spiritistische seance, waarbij met hulp van een medium contact werd gemaakt met overledenen.

Toch beschreef Poustochkine die periode – hij was zesentwintig – als ‘een van de zwaarste in mijn leven’. Hij had gefaald op zijn eerste post op Kreta. Dat werkte niet in zijn voordeel. Was hij bang dat zijn carrière op de post Juridische bijstand van het ministerie van Buitenlandse Zaken zou stranden? Hoe dan ook informeerde gezant Swetchine de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken op 22 januari 1913 over de benoeming van ‘Mr. Paul Poustochkine’ als tweede secretaris op de ‘Légation Impériale de Russie’ in Den Haag.

Vreemd dat ik in die wervelwind van indrukken dezelfde sombere stemming bleef houden. Ik voorvoelde de in aantocht zijnde stormen. Het afscheid van Sint-Petersburg, voorjaar 1913, was diep treurig. Ik had geen plannen, geen dromen voor de toekomst. Ik stelde me mijn toekomst in Nederland voor en zag een brede, kale, mysterieuze straat, een straat zoals ik die tot nu toe nooit gezien had… Ik bracht kanaries mee… een vreemde fantasie die ik pas veel later heb verwezenlijkt. Het was het definitieve afscheid van Rusland…

In zijn memoires overzag Poustochkine het verleden, maar toen hij op 22 maart 1913 in Hotel des Indes arriveerde, liet hij zich leiden door alles wat de diplomatenkringen van de residentie hadden te bieden. Vanaf dat moment werd hij volledig in beslag genomen door afspraken en lunches met zijn collega’s op het gezantschap aan de Kneuterdijk 6. Hij raakte al snel bevriend met consul Iwan de Peterson. Ze gingen samen naar voorstellingen in theater Diligentia, vierden met beider echtgenoten gezamenlijk oud en nieuw. Nathalie Poustochkine, die zich oefende in het portretschilderen, legde het echtpaar De Peterson, dat elkaar had ontmoet in de wandelgangen van het Hermitagepaleis, vast in olieverf.

Talrijke uitnodigingen voor kennismakingsbezoeken, raouts en gala’s op de Italiaanse, Roemeense, Duitse, Engelse, Franse, Amerikaanse of Oostenrijkse ambassade in het boek met ‘Invitations’ getuigen van zijn entree in de Haagse diplomatieke kringen. Een enkel toegangskaartje voor een casino of restaurant doet vermoeden dat de jonge diplomaat ook van het lokale uitgaansleven hield.

Het Russisch gezantschap was gevestigd in het Johan de Witthuis, tegenwoordig in handen van het ministerie van Buitenlandse Zaken als representatieve ruimte. De met fabels beschilderde tableaus in de Fontaine-tuinzaal sierden destijds al de hoge wanden. De voorstellingen van de Raaf en de Vos en de Wolf en de Ooievaar, ton sur ton in blauwgroene verf, waren de stille getuigen van het gezelschap in de tuinzaal dat zich naar verluidt vergaapte aan de levende beren van gezant Schwetchine in de achtertuin. De kleurenetsen van Constant tegen de muren zijn van recente datum, maar de brede schouwen die het zes eeuwen oude rijksmonument telt, vormen het decor op enkele foto’s van de jonge diplomaat, al dan niet geflankeerd door collega’s.

Het Russisch gezantschap in Den Haag: eerste secretaris Henri de Bach (zittend, midden), tweede secretaris Paul Poustochkine (zittend, rechts naast hem) en secretaresse Valentina Rosanoff (staand) (1918).

De komst van Poustochkine naar Den Haag viel samen met het jubeljaar. De honderdste verjaardag van de bevrijding van de Fransen door de kozakken in 1813 werd uitbundig gevierd. Hij moet tijdens het onafhankelijkheidsfeest in de zomer vanaf het balkon van het Russisch gezantschap een kleurrijke historische optocht aan zich voorbij hebben zien trekken. Vanaf ditzelfde balkon had de Prins van Oranje, de latere koning Willem I, zich na zijn terugkeer in Den Haag en benoeming tot soeverein vorst op 3 december 1813 laten toejuichen door het Haagse volk. Vanaf ditzelfde balkon had Poustochkine aan de linkerkant zicht op het voormalig paleisje waar Anna Paulowna in 1816 na haar huwelijk met Willem II resideerde. Tegenwoordig zetelt de Raad van State in het vroegere paleis en herinnert alleen de iconostase van de huiskapel nog aan de aanwezigheid van de vorstin.

In 1913 vond ook de feestelijke opening van het Vredespaleis plaats. Het prestigieuze hof was gebouwd op de plek van het voormalige Haagse zomerverblijf Rustenburg-Sorghvliet van Anna Paulowna. Na haar overlijden in 1865 kreeg het Russisch gezantschap het witte buiten in handen. Met de sloop van de villa had ook de inpandige kapel moeten wijken voor het Wereldvredecentrum. Aan de bouw van het monumentale internationale gerechtshof met de barokke torentjes waren twee internationale vredesconferenties, in 1899 en 1907, in Nederland voorafgegaan. Nicolaas II had het initiatief hiertoe genomen. Er diende een halt toegeroepen te worden aan de bewapeningswedloop, zo meende de Russische tsaar in een schrijven aan alle ambassadeurs en gezanten in Sint Petersburg. De vrede moest voortaan langs diplomatieke weg worden bestendigd. De reacties op deze alternatieve oekaze waren niet unaniem juichend. De Russische imperialist houdt in een spotprent van weekblad De Wereldkroniek uit 1899 de zweep over zijn onderdrukte volkeren even stil om de Nederlandse dankbetuiging voor zijn vredesinitiatief in ontvangst te nemen. De sceptici legden het echter af en de twee vredesconferenties over de beslechting van internationale geschillen resulteerden dankzij een schenking van anderhalf miljoen dollar van staalmagnaat Andrew Carnegie in de vestiging van het Permanent Hof van Internationale Justitie in Den Haag.

Tijdens haar openingsrede in het Vredespaleis in juni 1913 sprak koningin Wilhelmina over de tegenwoordige ‘vrijheden en het zelfbestuur der bevolking’, de verbeterde arbeidsvoorwaarden en het nobele streven naar ‘zedelijke en geestelijke verheffing’. Ze roemde de ‘eendracht van alle Nederlanders zonder onderscheid van rang of staat of van godsdienstige gezindheid’. Geestelijk vader van het paleis Nicolaas II ontbrak tijdens de feestelijkheden, maar had wel gezorgd voor een geschenk. De vijf meter hoge en 3200 kilo zware jaspis vaas met vergulde handvatten, voorzien van zijn eigen initialen en het embleem van de Romanovs, pronkte voor de kleine Rechtszaal en is nog altijd duidelijk zichtbaar vanuit de centrale hal van de ‘Tempel van de Vrede’.

Alle goede bedoelingen ten spijt, heeft het Internationale Hof in Den Haag de conflicten die tot de Eerste Wereldoorlog zouden leiden niet kunnen beslechten. De lente hieraan voorafgaand vertrokken de Poustochkines met vakantie naar de Zwitserse Alpen, beschrijft hij in zijn memoires.

Vanuit Luzern namen we de raderboot en vertoefden boven Brunnen in pension Friedheim. Een maand lang verbleven we in de meest idyllische sprookjesachtige situatie en genoten in het bijzonder van de wandeling naar de Frohalpstock. De natuur was overweldigend. Op zondagochtend verlieten we Brunnen om terug naar Den Haag te gaan. Ik verkeerde in de mij welbekende neerslachtige geestesgesteldheid.

Vakantie met de De Seumes in 1914 in Zwitserland. ‘Een maand lang verbleven we in de meest idyllische sprookjesachtige situatie.’ Bij terugkeer voorvoelde Poustochkine ‘de komende ellende’. Paul Poustochkine (zittend, links), boven hem staat Nathalie Poustochkine, rechts zit de kleine Iwan Poustochkine en staan Lex de Seume (met wandelstok) en Troedotsjka de Seume.

Het was me op een of andere manier onverdraaglijk zwaar te moede… Ik voorvoelde de komende ellende… We overnachtten in Freiburg. Op straat hingen Duitse soldaten rond in witte uniformen… De hitte was tropisch. Zondagse feestrust maar droefheid bij iedereen. Ik was weemoedig gestemd, zittend op een bankje aan de bosrand hoog boven de stad. Zelfs de verbazingwekkende gotische kathedraal met één toren kon mij niet troosten. De gebakjes in de plaatselijke Konditorei smaakten walgelijk zoet. Ik had een onrustige nacht.

De volgende ochtend, 28 juni, werd hij bij de kapper overvallen door het bericht over de ‘tragedie’, de moord op aartshertog Frans Ferdinand en zijn vrouw Sophie in Sarajevo. Halsoverkop reisde de familie terug naar Den Haag. De staat van beleg was afgekondigd, defensie nam de leiding over. En ook al had de Rijks Post Spaarbank teruggave van spaargelden en rente gewaarborgd, voor De Nederlandsche Bank aan het Haagse Noordeinde vormde zich een lange rij rekeninghouders die hun bankpapieren in harde valuta wilden laten omwisselen.