Geert van Istendael

•••

Arm Brussel

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 1992, 2002, 2013 Geert van Istendael

•••

Eerste druk 1992

Tweede, herziene druk, 2002

Zesde, herziene druk, oktober 2013

•••

Omslagontwerp Zeno

Omslagfoto’s Filip Van Zandycke

Foto auteur Bart Lasuy

Typografie binnenwerk Zeno

Illustraties binnenwerk Filip van Zandycke

Drukkerij Wilco, Amersfoort

•••

ISBN 978 90 450 2519 3

D/2013/0108/757

NUR 323

•••

www.atlascontact.nl

••

Van Geert van Istendael verschenen ook:

•••

Bekentenissen van een reactionair

Vlaamse sprookjes

Het geduld van de dingen

Anders is niet beter

Altrapsodie

Nieuwe uitbarstingen

Verhalen van het Heggeland

Veldwerk in Vlaanderen

Alle uitbarstingen

Taalmachine

Arm Brussel (nieuwe editie)

De zwarte steen

Mijn Nederland

Alfabet van de globalisatie

Berichten, bezweringen

Mijn Duitsland

Kerstverhaal

Gesprekken met mijn dode god

Sociale zekerheid en andere gedichten

Tot het Nederlandse volk

Manneke Pis

Een geschiedenis van België voor nieuwsgierige kinderen (en hun ouders) (samen met Benno Barnard)

••

Voor alle mensen die in de Vierwindenschool van Molenbeek keihard werken om de kinderen van Brussel een beetje toekomst te geven.

••

Bij deze nieuwe uitgave

•••

•••

Waarom heb ik dit boek geen nieuwe titel gegeven: Rijk Brussel? Brussel schijnt op twee na de rijkste regio van Europa te zijn. Dat meldt Eurostat (bericht van 21 maart 2013). Alleen Centraal Londen en het Groothertogdom Luxemburg doen het beter. Na Brussel komt Hamburg en vervolgens Île de France, zeg maar Groot Parijs, dat laatste op gelijke voet met, niet schrikken, Groningen.

Toch heb ik de oude titel behouden, niet zozeer omdat ik tegen beter weten in stijfhoofdig ben, maar omdat ik ervan overtuigd blijf dat hij juist is.

Brussel is arm én rijk tegelijkertijd. Volgens de cijfers van de Belgische Federale Overheidsdienst Economie liggen de drie armste gemeenten van België in het Brusselse Gewest en bij de tien armste zijn er zeven uit de regio Brussel (bericht van 24 oktober 2012). Bovendien wonen in Brussel arm en rijk, op elkaars lip, soms nog geen steenworp van elkaar verwijderd. Bovendien verdiept de kloof tussen het welvarende zuidoosten van de stad en het berooide centrum en westen zienderogen. Bovendien groeit meer dan één derde van de kinderen op in een gezin zonder inkomen uit arbeid. De armoede is vaak, of moet ik zeggen meestal, uitzichtloos. Geen wonder dat hoogleraren, andere intellectuelen en politici het erover eens zijn dat vandaag armoede en werkloosheid de zwaarste problemen zijn in de hoofdstad van Europa.

Ik blijf erbij, Arm Brussel, zo moet dit boek blijven heten.

•••

Wellicht zal de lezer het vreemd vinden dat ik zoveel bladzijden besteed aan de geschiedenis van Brussel. Ook daar heb ik goede redenen voor.

Brussel is van beslissende betekenis geweest in de geschiedenis van België en Nederland én van Europa, vooral sinds de zestiende eeuw, maar evengoed vandaag.

Brussel is zeker niet de enige Europese stad die geprobeerd heeft haar oorspronkelijke taal te verloochenen. Maar Brussel is wél een van de zeldzame Europese steden die proberen haar oeroude en haar betrekkelijk nieuwe taal in vreedzaam evenwicht te houden. Dat alles kun je alleen begrijpen als je de historische verhalen kent van deze stad.

•••

Daarom wilde ik de bladzijden over de vreemde geschiedenissen van Brussel behouden. Maar van heinde en verre zijn talloze mensen met hun talloze andere talen tot ons gekomen. Dankzij hen kon ik de oude verhalen aanvullen met nieuwe, die op hun beurt historisch zullen worden.

Maar dat is grondstof voor andere boeken, voor boeken die anderen zullen schrijven.

•••

Brussel, 30 juni 2013

••

Een lang istaure

Een lange geschiedenis

Une longue histoire

••

Hoofdstuk 1

Den aven taëd

De oude tijd

Le vieux temps

•••

•••

•••

Dit is een boek voor alle Brusselaars. Ze kunnen afkomstig zijn uit een geslacht dat al eeuwen in de Brusselse kuip woont of ze zijn misschien gisteren hier aangeland, ze kunnen zwart zijn of sproeten hebben, gezegend zijn met een wipneus of een haakneus, klein, groot, vrouw, man, jongen, meisje, vrolijk of droef, stuurs of vriendelijk, vrijzinnig of vroom, zij zijn mijn medeburgers, mijn medestedelingen en ik, die hier toevallig geboren ben, ik vind dat zij allen er alle belang bij hebben de verhalen van hun stad, mijn stad, onze stad te kennen. Vooral de oude verhalen moeten ze kennen, de verhalen waar ze niet mee vertrouwd zijn, de verhalen over het reilen en zeilen van Brussel toen de grootouders van de grootouders van hun betovergrootouders leefden, hier of elders op aarde, de geschiedenis van ons aller Brussel.

•••

Kom met me mee, we trekken het verleden in, het verre verleden, meer dan duizend jaar dalen we af in de poel van de tijd.

In het jaar onzes Heren 977 zou een zekere Karel, broer van de West-Frankische vorst Lotharius, het hertogdom Neder-Lotharingen geërfd of wellicht als beneficium gekregen hebben, dat wil zeggen, als een voordeel horend bij zijn ambt. De nieuwe hertog bestuurde een gebied tussen Rijn en Schelde dat voor hedendaagse begrippen onvoorstelbaar uitgestrekt was. Onvoorstelbaar – denk de autosnelwegen weg, de hogesnelheidstreinen, de vliegtuigen, de waterwegen, denk mobieltjes en internet weg en vergeet alle navigatiesystemen, weg, weg, weg. Laat de edelman zijn leen bereizen zoals hij het werkelijk deed: te paard, te voet en, tijdens het gunstige seizoen, wanneer de stromen zich gedeisd houden, in een houten schuit. Hoe ver raak je zo op één dag? Hoeveel dagen duurde duizend jaar geleden honderd kilometer? De koningsstad Aken lag en ligt verder weg, honderddertig kilometer te voet van Brussel. Als je acht uur per dag stapt over onze uitstekend verharde wegen duurt het ten minste drieënhalve dag. In die tijdsspanne reis je vandaag van Brussel naar Los Angeles via Peking. Karels hertogdom was zo groot en zo woest als Patagonië.

Ergens in Noordwest-Europa, daar waar een heerweg langs het onberekenbare water van de rivier de Zenne liep, te midden van rietpollen en vennen, onder de kreten van de roerdompen, bouwde Karel een burcht, een voorpost aan de uiterste westrand van het Regnum Francorum Orientalium, het rijk der oostelijke Franken, dat later de naam Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie zal gaan heten. Hij moest daar in zijn uiterste uithoek de keizer van dat rijk dienen, wat erop neerkwam dat hij ervoor zorgde dat niemand de westelijke grens schond en dat de schaarse onderdanen zonder opstandige gebaren hun dagelijkse pot vreten uit de grond bleven krabben.

Op die plek, voor ons onherbergzaam, voor de verre voorvaderen beter bewoonbaar dan andere plekken, ontstond Bruocsella, de nederzetting (sele, sala, zaal) in het moeras (bruoc, broek, dat betekent drasland dat ’s winters onderloopt). En hij bracht het gebeente van de aldaar in slikken en op heuvelen vereerde Sint-Goedele naar zijn hol, veilig en versterkt verscholen op een slijkbank in de Zenne. Goedele is tot op heden populair gebleven in Brussel. Zelfs jongere bewoners van deze stad noemen de hoofdkerk zelden spontaan Sint-Michiel. Een fractie van een seconde eerder staat telkens opnieuw die adellijke kloosterlinge uit de vroege Middeleeuwen klaar, Goedele, na meer dan twaalfhonderd jaren. Ze zou in de achtste eeuw geleefd hebben, zou, want Goedele hoort thuis in vrome legenden.

Waar Karel op het einde van de tiende eeuw zijn burcht van ruwe boomstammen liet timmeren, stonden al een paar honderd jaren hutten te verzakken bij een primitief kerkgebouw dat, ja toen al, aan Sint-Michiel was gewijd. De stulpen hurkten op de randen van de Zennemeander, Sint-Michiel hurkte boven op een helling, maar helemaal vast staat de naam van de patroonheilige niet. Boeren zouden een onderkomen hebben gezocht onder vochtige strodaken en vrijwel zeker werd er een of ander vissers- en jagersgermaans gefluisterd. Vanaf 965 slaat men er munten, misschien komen rond die tijd zelfs kooplieden naar een markt. De plek is dan toegewijd aan Sint-Gorik, wat niet de toepasselijke naam van de beschermer der zompen is, maar drager van vreugde betekent. Het Sint-Goriksplein bestaat nog altijd, het ligt vlak bij de Beurs, het galmt van feestgedruis en Brussels oudste en jongste instelling, het caféterras, is oppermachtig in het straatbeeld.

Brussel, leugen en vreugde.

Ik lees een brochure uit het jaar 2000. Zij werd uitgegeven door het Commissariat Général aux relations internationales de la Communauté française Wallonie-Bruxelles en verschaft toelichting bij een tentoonstelling die bestemd is voor buitenlands gebruik. ‘Bruxelles compte aujourd’hui quelque 90% de Francophones’, schrijft het illustere commissariaat, Brussel telt vandaag zowat 90 procent Franstaligen en tot op heden blijven Franstalige Brusselaars van hoog tot laag dat cijfer koesteren. De meer dan 50 procent Brusselaars van Marokkaanse, Turkse, Italiaanse, Spaanse, Griekse, Deense, Japanse, Duitse, Britse, Zweedse, Pakistaanse, Poolse, Roemeense, Bulgaarse en andere herkomst die weten wat hun te doen staat: Frans spreken of ze bestaan niet langer. Wel erkennen de francofonen dat de mensen hier ooit thiois, Diets, praatten, dit wil zeggen Nederlands. Stop! Dat laatste woord is taboe.

Zelfs de naam Brussel mag volgens deze mensen niet Nederlands zijn. Hij zou van het Keltische woord bruoc komen, dat betekent moerassige plek vol struiken en van het Latijnse woord cella, dat dan kapel of kluis betekent. Keltisch, oftewel Gallisch + Latijn = Frans, nietwaar? Wat je niet allemaal uit je duim moet zuigen als je weigert en blijft weigeren de waarheid te zeggen, namelijk dat Brussel in zijn meer dan duizendjarige bestaan meestal Nederlands heeft gesproken, althans, de Brabantse variant van het Nederlands of een van zijn archaïsche voorlopers. Leert men dan nooit iets? Want dit is recidive. In 1979 hebben de Franstaligen al eens geprobeerd door middel van een tentoonstelling Brussel een Keltisch-Romaanse oorsprong toe te dichten. De nazi’s hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog een tentoonstelling georganiseerd met de titel Prag – Tausend Jahre deutsche Stadt. Je moet af en toe toch uitkijken in welk gezelschap je je begeeft.

•••

Laten we terugkeren naar de feiten, naar de elfde eeuw. Waar de Zenne bevaarbaar wordt voor broze, houten scheepjes, komt een brug. Een vlek van enkele in elkaar geflanste hokken – kippen, zwarte varkens, een paar vaten, een paar glibberige vlonders – heet portus, dit wil zeggen dat hier handel wordt gedreven over het water. Brusselse munten tref je bij tientallen aan in die andere moerassen, aan de andere uiterste rand van het Heilige Roomse Rijk, op de oevers van de Baltische Zee. Druk verkeer en stapeling en verlading. Van boten op karren, van karren op boten, wol, zout, schapen, wijn. Herbergen en – al heel vroeg wonen in Brussel Joden – geldwisselaars.

Brussel wordt bestuurd door de graven van Leuven. Tot in de achttiende eeuw zal Leuven pretenderen dat het de eerste stad van Brabant is, maar al in de Middeleeuwen wordt het door Brussel overvleugeld. Na 1585 scheurde het hertogdom Brabant, de economische en culturele kern van de Zeventien Provinciën, in twee stukken. Het noorden was generaliteitsland, het zuiden lag in de Spaanse Nederlanden. Aan het eind van de achttiende eeuw verdeelde de Franse bezetter dat zuidelijke deel in het département de la Dyle en het département des Deux-Nèthes, die later twee Belgische provincies zouden vormen, Antwerpen en Brabant. Pas nu, nu de laatste restanten van het luisterrijke hertogdom Brabant onherkenbaar verminkt zijn – ooit strekte het zich uit van ’s-Hertogenbosch tot de oeroude Chaussée Brunehaut – nu slechts een stomp Vlaams-Brabant rest en een romp Brabant Wallon, nu Brussel uit Brabant werd verstoten, nu eindelijk kan Leuven zich weer hoofdstad noemen, van het overschotje Vlaams-Brabant, niet meer.

Terug in de tijd, naar de elfde eeuw. Graaf Balderik laat het gebeente van Sint-Goedele naar een Sint-Michielskerk dragen op de berg. Zelf kiest hij woonst op de Koudenberg, wat verder op de hoogte. Het is nog te vroeg voor gotiek, en het strakke, stralend witte Koningsplein dat vandaag de dag de heuvel bekroont, moeten we uit het hoofd bannen. Een kleine kerk van ruw gehakte steen, ramen als spleten, dat was Sint-Michiel op de berg. Vermoedelijk stond het roomse gebedshuis boven op een paar verzonken, maar daarom nog niet vergeten Keltische of zelfs pre-Keltische offerstenen.

Balderik is een ijverig bestuurder. Hij verbetert de hoofdweg op de plek waar die de Zenne oversteekt. Het is niet de eerste de beste hoofdweg. Hij verbindt de rijkste haven van West-Europa, Brugge, met de belangrijkste stad in het Duitse Rijnland, het bisschoppelijke Keulen. Brugge ligt op dat moment in het buitenland, in het verre graafschap Vlaanderen, dat, anders dan Brabant, een leen is van de Franse koning. Balderik zou ook een kapittel van kanunniken hebben gesticht in Sint-Michiel op de berg, zodat deze kerk voorrang krijgt boven de omliggende parochies. Maar veel meer dan een open plek in de nabijheid van het Zoniënwoud, waar rook opsteeg en waar een paar broze boten in het oeverslijk lagen, was Brussel toch niet.

•••

We weten zelfs niet met zekerheid wanneer de eerste stadswal om Brussel heen werd gebouwd. Als je langs de geheel uit betonafval, grootheidswaanzin en wansmaak opgetrokken gebouwen van de Keizerslaan loopt, zie je naast een kegelbaan een stuk oude wal met de Hoektoren. Het fragment staat haaks op de richting van de straat. Er is nog de Zwarte Toren, die je vindt als je op weg bent naar een der visrestaurants op het Sint-Katelijneplein, en als je geld te veel hebt en een kopje koffie drinkt in het SAS-hotel, valt nog een onderdeel van de eerste muur te bewonderen, zij het een vervalst onderdeel. Je hebt nog een half dozijn stenen bij de Fortis-bank, de Plebaantoren in de tuin van de Sint-Michielsdekenij is goed verborgen, met wat geluk vindt de toevallige bezoeker de Villerstoren, maar het brokstuk op de speelplaats van de Cellebroersschool zal hem zeker ontgaan. Ga liever kijken hoe de Zwarte Toren in de eveneens Zwarte Lievevrouwstraat klem gezet werd door een hedendaags hotel en onthoud deze schande. Zij zal in de volgende bladzijden vele plekken in de stad ontsieren. Brussel is de stad die zichzelf onophoudelijk vernielt. Onbekommerd gaat zij haar eigen vlees te lijf. Andere steden zijn puinhopen na bombardementen. Brussel heeft geen oorlog nodig, wij, Brusselaars vernietigen onze stad zelf wel, in vredestijd.

De oude wal was de eerste beschermende muur, de eerste scheidslijn tussen horig en vrij, tussen burger en buitenman. De Brusselaar is hem allang vergeten, precies zoals Brussel voortdurend zijn verleden probeert weg te moffelen, niet alleen de wallen, maar ook de straten binnen die wallen, de huizen langs die straten, de taal die in die huizen wordt gesproken, de schrijvers die die taal hebben geboekstaafd. Voortdurend ondermijnt Brussel zichzelf, minacht het zichzelf ten voordele van iets anders en liefst van eet neut, eet gruût, iets nieuws, iets groots.

De heersers van de stad zullen naar de Koudenberg blijven trekken. Is één naam met grotere trefzekerheid gekozen dan juist die: Koudenberg? Wat macht heeft, gaat te werk zonder emotie en bekijkt vanuit zijn ijzige hoogte wat geen macht heeft. De Brabantse hertogen wonen er, de Bourgondische hertog Filips de Goede houdt er verblijf, keizer Karels landvoogdessen en Filips II’s Spaanse bloedzuigers, later aartshertog Albrecht en Isabella, de Oostenrijkers, de Belgische koningen. Alleen Europa, geenszins de wreedste, maar zeker de kilste van alle, troont niet op die berg. Het kruipt liever in een krater ergens tussen Etterbeek en Jubelpark.

•••

In de loop van de dertiende eeuw al werd Brabant een machtig en welvarend hertogdom. Het behelsde behalve Brussel, Leuven en ’s-Hertogenbosch nog andere belangrijke steden als Antwerpen en Breda, het reikte over de Kempen heen tot bij de grote rivieren. Voor zover er al iets als een officiële taal werd gebruikt, was dat het Latijn en later steeds vaker het Middelnederlandse Brabants, behalve voor le Roman Païs, dat is het gebied rond Wavre, Gembloux en de oude abdij van Nijvel. In Brussel was nergens een spoor van Frans te bekennen, zeker niet in de bestuurstaal.

Tegen het einde van de dertiende eeuw wordt Jan I hertog van dat rijke gewest. Hij was toen vijftien jaar oud, vocht in toernooien, zoop, zat achter de vrouwen aan en dichtte in de volkstaal. Deze jonge god zou beslissen dat oorkonden voor het eerst niet meer in het Latijn maar in het Nederlands werden opgesteld. Dat was géén vanzelfsprekend besluit. In het graafschap Vlaanderen, ten westen van de Schelde, spraken de graven Frans en was de grafelijke bestuurstaal Frans. Het gebied ressorteerde dan ook onder de Franse kroon. We mogen daarbij niet uit het oog verliezen dat de gewone mensen in hun dagelijkse leven onvergelijkelijk veel minder met de overheid te maken hadden dan wij nu. En Jan I, geboren Brusselaar, ... die Brussel minde vor alle steden die hi kinde ... maakte van zijn geboortestad zijn gebruikelijke residentie, ten nadele van Leuven.

•••

In de loop van de dertiende en de veertiende eeuw ontstaat langzamerhand de Brusselse cuype, een gebiedsomschrijving die ruwweg overeenkomt met de helft van het huidige Brusselse Gewest of de negentien gemeenten. We moeten er ons echter voor hoeden voorafbeeldingen van Belgische compromissen, die thuishoren in de twintigste eeuw, te zoeken in de Middeleeuwen. Het woord cuype heeft te maken met tolheffing en betekent dat inwoners uit dorpen in de omgeving van Brussel dezelfde lasten betalen en dezelfde voorrechten hebben als de mensen van de stad zelf.

•••

Zeven schepenen besturen de stad. Zij zijn patriciërs uit machtige geslachten: Coudenberge, ’s Huge’s Kints of Clutinc, Leeuws, Rodenbeke, Serroelofs, Uten Steenwege, Weerts. Zij hadden onder meer de plicht de zeven stadspoorten te bewaken en hadden het privilege recht te spreken over telgen uit hun eigen sibbe. Toch waren zij niet van adel. Herhaaldelijk werd geprobeerd die clans oeroude voorvaderen te bezorgen. Zo zou Weerts rechtstreeks afstammen van een vorst der Vandalen.

Dat de zeven geslachten de zeven poorten van Brussel bewaakten, maakt zelfs deel uit van een heus corpus arcanum. Was Brussel niet op zeven heuvelen gebouwd, net zoals Rome? Waren er niet zeven parochies? Was niet met elke naam een metaal verbonden, goud, zilver, ijzer, kwik, tin, koper en lood? En met elk metaal een planeet? En werd die naam niet zowel door vaders als door moeders doorgegeven aan de nakomelingen? Wees dat niet op een voorchristelijke vruchtbaarheidsgodsdienst? Voor we het weten, raken we verstrikt in geheime riten van druïden, in de zwarte arbeid van alchimisten en de duistere praktijken van heidense magiërs. Vast staat dat de namen van de zeven geslachten voor het eerst vermeld worden in 1306. Daarvoor zouden het er meer geweest zijn. Het kan geen toeval zijn dat net díé vooraanstaande families samen met hertog Jan II een volksoproer, een commoigne hebben bedwongen. Wees overigens niet verbaasd over de curieuze schrijfwijze van het woord commune. In de mate van het mogelijke geeft die spelling een combinatieklank weer die je alleen met een nieuw teken zou kunnen opschrijven, een korte oe, samengedrongen met iets wat naar w zweemt, een j en een n in één oign-stoot. De klank is, zij het in andere woorden, nog altijd zeer verspreid in het oude dialect van de stad. Dat deel van de commoigne heeft niemand ooit kapot gekregen.

Het gemene volk en de kleine burgerij komen in opstand. Ze willen deelnemen aan het bestuur en dat lukt hun ook. Van 1303 tot 1306 worden de stadszaken beheerd door de commoigne van zesendertig ambachten. Lang zingen ze het niet uit. De hertog kiest de zijde van de patriciërs, de patriciërs scharen zich in groten getale aan de zijde van de hertog. Met vereende krachten hakken zij op een natte wei bij Vilvoorde de Brusselse ambachten in de pan. Het was 1 mei, maar nog lang geen feest voor de arbeiders:

•••

Het was een cranc mei dat si haelden:

Want si swaerlijke betaelden

Met scanden ende smerten.

Daer verloren si al haer herten,

Ende quamen tshertoghen wille,

Ende swegen voerdane stille, ...

•••

schrijft Jan van Boendale.

Het blijft niet bij een smadelijke nederlaag. Hertog en patriciërs willen dat het gemeen, volgens het woord van de dichter, voortaan zwijgt. Dozijnen worden zonder vorm van proces vermoord, enkelen van hen levend begraven. Ambachtslieden mogen geen wapens meer dragen, zelfs vrij in de stad rondlopen is er niet meer bij. De patriciërs die partij hadden getrokken voor de ambachten verliezen hun voordelen. Pas in de vijftiende eeuw zouden de commoignes voor de kleine man deelname in het bestuur afdwingen – driehonderd jaar voor de in bloed gesmoorde commune van Parijs.

•••

Niet lang daarna, in 1312, heeft dezelfde Brabantse hertog Jan II in het dorp Kortenberg, op een boogscheut van Brussel, een overeenkomst gesloten, onder meer met steden als Brussel, Leuven, Antwerpen en ’s-Hertogenbosch. In die oorkonde erkent een vorst voor de eerste keer in onze gewesten en voor de tweede keer in Europa (na de Engelse Magna Carta), plechtig de rechten en vrijheden van de burgers. Het Charter van Kortenberg is een zeer vroege vorm van grondwet.

In 1356 ondertekenen hertogin Johanna van Brabant en haar gemaal Wenceslas de Blide Incomste of Blijde Inkomst. Ook deze keure was een aanzet tot grondwet, zij het uitgebreider dan het Kortenbergse document. Zij snoert de almacht in van al wie zal heersen over Brabant. Koningen en keizers zullen de eed van getrouwheid zweren op de Blijde Inkomst, tot aan het eind van de achttiende eeuw de Fransen er een eind aan maken.

•••

Naast het stadhuis, in de Karel Bulsstraat, is een korte galerij over de stoep heen gebouwd. Daaronder kun je tegen de muur een halfverheven beeldwerk in brons zien. De metaallegering is groen uitgeslagen, alleen de arm van een in losse gewaden gewikkelde, liggende man glanst als goud. Wie blijft wachten, zal merken dat voorbijgangers even over de elleboog van de bronzen man strijken. Nu zijn het Japanners, Duitsers, Nederlanders die, nadat ze iets in een glanspapieren toeristenfoldertje gelezen hebben, wrijven, giechelen, fotograferen en doorlopen. Toen ik klein was, liepen er geen Japanners door de Karel Bulsstraat. Ik aaide voorzichtig de blote arm en keek de man van dichtbij recht in het gezicht, zo hoog was ik toen. Sliep hij? Was hij dood? Met de hulp van vader en oudere broer ontcijferde ik de vaag gotische letters op de onderste rand van het monument: Everhardo t’Serclaes, patriae liberatori. De man die hier in metaal vereeuwigd was, had het vaderland bevrijd. Ik hoorde dat wie zijn arm aaide geluk zou krijgen in het leven. Jaren later las ik dat alleen trouwlustige mensen t’Serclaes’ arm moeten aanraken, dan gaan ze binnen het jaar naar het gemeentehuis. Of was het om gauw kinderen te krijgen? Al dat bijgeloof stamt niet uit de Middeleeuwen, hoe had het gekund, het beeld is nog maar één eeuw oud, nee, het zou pas vorige eeuw, tussen de twee wereldoorlogen, ontstaan.

Everhard t’Serclaes was een steenrijke patriciër en heeft werkelijk het vaderland, dit wil zeggen het hertogdom Brabant en de stad Brussel, gered. Tijdens een van de talloze oorlogen tussen middeleeuwse vorstendommen had de graaf van Vlaanderen zijn kans schoon gezien om het welige Brabant aan te vallen. Op 17 augustus 1356 vernietigde een leger van duizenden, hoofdzakelijk Vlaamse, grafelijke soldaten op de hoogte van Scheut de Brusselse stadsmilitie. Sedertdien heet die dag in de oude taal van Brussel koeë goenstag, kwade woensdag. Heel Brabant valt in handen van de Vlaamse graaf Lodewijk van Male, alleen ’s-Hertogenbosch ontglipt hem. De graaf roept zichzelf uit tot hertog van Brabant, legt, geheel volgens aloude Vlaamse grafelijke gewoonte, de Brabantse steden het Frans als ambtstaal op, zodoende Brussel ongehoord provocerend, en reist, nog nagenietend van zijn zege, naar Parijs om overleg te plegen met zijn suzerein, de Franse koning.

Dat is het uur van Everhard t’Serclaes. Hertogin Johanna, die in de enige nog vrije Brabantse stad ’s-Hertogenbosch verblijft, geeft hem de opdracht in het geheim Brussel binnen te dringen, het Brabantse leger zal volgen. De jonge Everhard kent de wallen van zijn stad als de plooien van zijn wambuis.

Het regent dat het giet en het is aardedonker, want nacht en oktober en Middeleeuwen. Met een honderdtal getrouwen sluipt t’Serclaes door het Warmoesbroek en zet ladders tegen de vestingwal, vlak achter zijn eigen huis. Ze lopen de Etengatsteeg in en staan een paar minuten later op de Grote Markt, schreeuwen Brabant den groten hertog, smijten het Vlaamse vaandel op de grond en jagen met hulp van een snel aanzwellende menigte het garnizoen van de afwezige Vlaamse graaf door de Sint-Katelijnepoort de stad uit. Het leger van de Brabantse hertog staat klaar en na Brussel worden de andere steden van het goede hertogdom stuk voor stuk heroverd.

Everhard t’Serclaes bracht het tot schepen van de stad Brussel, maar is, ondanks roem en hoge ambten, ellendig aan zijn einde gekomen. Hij had zich verzet tegen een onbetamelijke gebiedsuitbreiding die de heer van Gaasbeek ten nadele van Brussel had geëist. Wanneer t’Serclaes op Witte Donderdag van het jaar 1388 zijn bezittingen in het dorp Lennik verlaat en terugrijdt naar de stad, wachten de bastaardzoon en de baljuw van de heer van Gaasbeek hem op bij de plek die tot vandaag de Koeë Weige, Kwade Wegen heet. De twee sleuren t’Serclaes van zijn paard, snijden zijn tong af, omdat hij daarmee ten nadele van Gaasbeek heeft gepleit, en hakken hem een voet af, omdat hij bij zijn toespraak op één knie was gezonken voor de hertogin. t’Serclaes overlijdt vijf dagen later; de baljuw krijgt de brandstapel, de bastaard wordt verbannen. Everhard t’Serclaes gaat de geschiedenis in als martelaar voor de Brusselse zaak en volksheld.

•••

Die hele veertiende-eeuwse historie lijkt haast te mooi, te af om waar te zijn. Toch is het, voor zover we het kunnen nagaan, een waar verhaal. Desondanks werd het misbruikt.

Franstalige scherpslijpers hebben er de afgelopen jaren met genoegen op gewezen dat Brussel een Vlaamse aanval te verduren kreeg en door de Vlamingen bezet werd, allemaal precies zoals in de twintigste eeuw, zeggen ze en ze voegen er triomfantelijk aan toe dat de Brusselaars toen de Vlamingen hebben verjaagd. Wie het historische verhaal herleest, denkt allicht: ze hebben gelijk. En toch is het geschiedvervalsing.

Die wordt in de hand gewerkt door een andere geschiedvervalsing, die de Nederlandstalige Belgen in de negentiende en de twintigste eeuw gebruikten om hun eigen emancipatiegeschiedenis wat meer glans te geven. De middeleeuwse rijkdom en roem van het graafschap Vlaanderen, dat ten eerste een leen was van de Franse koning, dat ten tweede begrensd werd door Noordzee en Schelde, dat, ten derde, met de huidige provincies Vlaams- en Waals- en Noord-Brabant en Antwerpen en zeker met Brussel volstrekt niets te maken had – die rijkdom, die roem moesten volgens de romantische verdedigers ertoe bijdragen dat een ander, even kunstmatig bedenksel, de Vlaemsche tael, uitstraalde over de hele noordelijke helft van België. Zij scheepten ons op met Breydel, De Coninck en Van Artevelde, ruwe helden uit Brugge en Gent, steden die ooit toonaangevend waren geweest voor Europa, maar die al eeuwen geleden vervielen tot provincienesten. Ik prijs de Here dat we gekozen hebben voor het Nederlands en dat het Vlaemsch een doodgeboren kind was. Maar zoals het wel vaker gebeurde in de Vlaamse emancipatiebeweging, waren de bedoelingen nobel en de gevolgen heilloos. Zo komt het dat al wie Nederlands spreekt in België ten onrechte Vlaming wordt genoemd en dat zowel Belgen als Nederlanders heel Nederlandstalig België benoemen met de historisch hoogst twijfelachtige naam Vlaanderen. Dát Vlaanderen is een artificiële constructie uit de negentiende eeuw en dát Vlaanderen, zo praten Franstalige fanatici ons nu dankbaar na, heeft in de veertiende eeuw Brussel verdrukt. Even een detail. De Vlaamse graaf Lodewijk van Male was een Frans edelman, zoon van Louis de Nevers, en sprak of verstond geen gebenedijd woord Nederlands, of het nu het hese Vlaams was uit zijn eigen gebied of het mollige Brabants van het veroverde Brussel. Nog een detail. Everhard t’Serclaes verheft na de herovering van Brussel onmiddellijk het Nederlands opnieuw tot ambtstaal van de stad, zodoende de toestand van voor de Vlaamse bezetting herstellend, tot algemene tevredenheid van de Brusselaars. Vrijwel niemand in Brussel kende Frans en de ingezetenen vonden dat zij er niet waren voor het gemak van een Franstalige Vlaamse grafelijke snoeshaan.

Je fabriceert een rits leugens om je taal wat voze glorie te verschaffen, en hop, je tegenstanders maken er handig gebruik van om het bestaan van je taal en cultuur in je eigen hoofdstad te miskennen en zelfs te ontkennen, desnoods door de eeuwen heen tot in het jaar 1356.

•••

Op 5 oktober 1430 wordt de Bourgondische hertog Filips de Goede in Leuven ontvangen als hertog van Brabant. Onder zijn bewind kalft de Brabantse zelfstandigheid danig af. Brabant maakt voortaan deel uit van een groot staatkundig complex dat zowel de bergachtige Franche-Comté, dat vandaag bij Frankrijk hoort, als drassig Holland omvat. Wel zweren de Bourgondiërs nog trouw aan de Blijde Inkomst, de keur die de rechten en plichten van Brabantse vorsten en ingezetenen regelt.

Dat Brabant Bourgondisch werd, betekent niet dat het gevoegd werd bij een andere staat, zoals bijvoorbeeld gebeurd is met de DDR, die werd opgeslorpt door de Bondsrepubliek. Van een overheidsapparaat is nauwelijks sprake. Er zijn een paar heel beperkte raden en kleine ambten, er is wat hofhouding en dat is al. Brabant is alleen door een personele unie verbonden met de andere Bourgondische bezittingen. Het betekent dat één vorst vele verschillende streken bestuurt.

In de vijftiende eeuw is Brussel een belangrijk centrum. Het heeft bijvoorbeeld binnen zijn muren een grotere oppervlakte dan enige andere stad in de Nederlanden. Filips de Goede vestigt zijn residentie in Brussel, maar dat wil niet zeggen dat Brussel de hoofdstad is van een Bourgondisch Rijk. De Orde van het Gulden Vlies wordt bijvoorbeeld in Brugge gesticht en Filips’ zoon, Karel de Stoute, draagt Brussel niet in zijn hart. Hij brengt de Rekenkamer over naar Mechelen, in Mechelen installeert hij het Parlement. Die twee instellingen zullen het volhouden tot de Fransen ons bezetten aan het eind van de achttiende eeuw.

•••

Het laken en de geldwissel dragen de Brusselse economie. In de veertiende eeuw nemen lakenweverij en -handel een hoge vlucht. Het Brusselse laken werd beschouwd als het fijnste en het beste van Europa; het was duurder dan Byzantijns fluweel en volgens de Parijse lakenwevers:

•••

... les plus notables de Bruxelles sont drapiers, qui mesme sont du Conseil et des gouverneurs de la ville ...

(... de meest notabele Brusselaars zijn de lakenwevers, zij zitten zelfs in de Raad en in het stadsbestuur ...)

•••

Maar in de Bourgondische tijd is de lakennijverheid al sterk in verval. De tapijtweverij bloeit op en zal haar hoogtepunt bereiken in de zestiende eeuw. Brusselse wandtapijten zijn miraculeus mooi. Ze raken verspreid over heel Europa en zijn vandaag de dag te bezichtigen van Madrid tot Sint-Petersburg. In Kraków heb ik door de Wawel gedwaald, de burcht van de Poolse koningen. Zaal na zaal na zaal hangen daar de gobelins uit Brussel, een niet-eindigende lente van kleuren, vermiljoen, hemelsblauw, aquamarijn, stoeten van kuierende jagers, statige hinden, dochters van Noach, net niet bewegend en toch bewogen, star en toch hoofs, vertolkend de mythen, legenden en Bijbelverhalen, niet lettend op bosaardbeien, distels, anemonen, heggenranken, torren, konijnen en hazewinden aan hun voeten. Schilders als Rogier van der Weyden of Barend van Orley zouden de kartons voor die wonderlijke tapijten hebben ontworpen. De Poolse vorsten hebben hun onderdanen doortastend gebrandschat, dergelijke kunstwerken kostten fortuinen.

Ook in Brussel waren ze er, die fortuinen. Vooral sinds de Bourgondiërs hof hielden op de Koudenberg, verwierf de stad een reputatie van luxe en elegantie die ze ondanks dodelijke crisissen en verwoestingen tot op heden behouden heeft. De stad Brussel heeft zich welhaast geruïneerd om de hovelingen een zo aangenaam mogelijk decor te schenken voor hun goede sier. Vijfhonderd jaar later maakt Brussel van zichzelf een ruïne om de Europese hovelingen ter wille te zijn.

Het kasteel op de Koudenberg, de Curia Brabantiae, groeit gaandeweg uit tot een waar paleis, een van de oogstrelendste vorstenverblijven in Europa. Was het niet afgebrand in de winter van 1731, dan zou de Brusselse Koudenberg nog altijd de vergelijking met het Praagse Hradcˇany glansrijk kunnen doorstaan.

In de Bourgondische vijftiende eeuw raken de mooiste bouwwerken van de Brabantse gotiek voltooid. De kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele op de berg is na ruim twee eeuwen noeste arbeid af. In 1454 wordt de mei op de toren van het stadhuis gehesen, op het hoge wonder dat we te danken hebben aan Jan van Ruysbroeck. Verwar hem niet met de geniale mysticus Ruusbroec, nee, hij was de meester van den steenwerke van den torre van der stad raethuse. De toren staat niet precies in het midden van de gevel en volgens een oud verhaal zou Jan van Ruysbroeck zich in een vlaag van zinsverbijstering van zijn eigen toren hebben gestort. In feite is hij op zeer gevorderde leeftijd kinds gestorven. Maar dat hij een ware meester van het steenwerk was, leggen honderden Japanse fototoestellen elke dag weer vast.

•••

In 1482 breekt onze band met het huis van Bourgondië. Hertogin Maria sterft ten gevolge van een zwaar jachtongeval. Zij was gehuwd met een Habsburger, Maximiliaan van Oostenrijk. De zoon van Maria en Maximiliaan, Filips, trouwt met Johanna van Aragon. Zij is de erfgename van het koninkrijk Spanje en van het koninkrijk Napels en beide Siciliën. Johanna zou later de Waanzinnige als bijnaam krijgen. Zij had met Filips zes kinderen: de latere koningin van Frankrijk, die van Portugal, die van Denemarken en die van Hongarije, en ook nog een latere Duitse keizer, Ferdinand. De oudste zoon heette Karel.

Karel werd in 1500 in Gent geboren. Bij de dood van zijn vader in 1506 vielen hem de Bourgondische erflanden ten deel, in 1515 werd hij ontvoogd, in 1516 kreeg hij de Spaanse kroon. In 1520 liet Karel zich tot Rooms-Duitse koning kronen in de Dom van Aken. Daarenboven noemde hij zich gekozen Rooms keizer, maar pas in 1530 zou paus Clemens VII hem volgens de regels die golden in de christenheid tot keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie kronen. Karels heerschappij strekte zich uit over Spanje en overzeese koloniën in Amerika, over de Duits-Oostenrijkse gebieden in Centraal-Europa en de Nederlanden. In mijn rijk gaat de zon nooit onder, was zijn lijfspreuk.

Keizer Karel was niet de joviale, goedlachse kerel die uit talloze volksverhalen naar voren komt. Hij was veeleer, zoals alle vorsten van zijn tijd, een onderkoelde verdediger van eigen heerschappij. Hij was niet wreder dan andere machthebbers, maar zonder enig spoor van wroeging liet hij ketters op de brandstapel brengen. Toch wist hij zelfs in die voor hem heilige strijd te geven en te nemen. Meedogenloos was hij omdat zijn macht grenzeloos was. De fanatici, vandaag zouden we hen fundamentalisten noemen, komen pas later.

Karel V droeg zorg voor zijn geboorteland. Systematisch verwierf hij Nederlandse gewesten, Utrecht, Friesland, Gelre en Doornik, of hij maakte ze los van de Franse kroon, Vlaanderen, Artois. De Nederlanden van Kamerijk en Atrecht tot Luxemburg en Leeuwarden heeft hij verenigd in de Bourgondische Kreits of, een benaming die wellicht meer vertrouwd klinkt, de Zeventien Provinciën. Karel heeft van de Nederlanden een duidelijk afgebakend, afzonderlijk geheel binnen zijn wereldrijk gemaakt en hij beval dat ze alleen als geheel binnen het huis van Habsburg overgeërfd mochten worden. De Spanjaard of de Oostenrijker zou de Nederlanden niet kunnen vierendelen of opslokken. En Karel V heeft het bestuur van de Zeventien Provinciën gecentraliseerd in Brussel.

Brussel wordt Karels keizerlijke residentie in de Nederlanden. Dat betekent niet dat hij er vaak verblijft, hij voelt zich genoodzaakt op de Koudenberg landvoogdessen te installeren die zijn geboortestreek in de gaten houden telkens als hij zich te velde begeeft. Hij hervormt ’s lands leiding door middel van de collaterale raden. Vanaf 1531 werken die alle drie in Brussel: de Raad van State, voor algemene politiek, de Geheime Raad, voor de toepassing van het beleid, en de Raad van Financiën. Zij zullen welhaast ononderbroken blijven werken tot het eind van de achttiende eeuw. De Staten-Generaal van alle Nederlanden komen bij voorkeur samen in Brussel. Alleen de Grote Raad, het opperste rechtscollege, zetelt in Mechelen. Het systeem is een eerste vorm van gecentraliseerd bestuur in de moderne betekenis van het woord. Ten slotte, niet onbelangrijk, de eerste postdienst voor het hele rijk, het model van alle postdiensten die later opgericht zullen worden, waar ook ter wereld, komt uit Mechelen, waar hij door de adellijke familie Thurn und Taxis voor het eerst werd georganiseerd, naar Brussel en zal daar blijven.

Brussel is de hoofdstad der Nederlanden, een gebied dat Karel V ver over zijn sterfbed heen verenigd wil zien, een gebied waar drie talen gangbaar zijn, een gebied dat voor zijn tijd buitengewoon dichtbevolkt is en welvarend, vooral in zijn Vlaamse en Brabantse gewesten, een gebied waarin de grootste haven ter wereld ligt, Antwerpen, een gebied dat toonaangevend is zowel in wetenschap als in schilderkunst en muziek. Na 1585, wanneer de Spanjaarden het zuidelijke deel definitief bezetten, zal Brussel de hoofdplaats zijn van uitgehongerde en verdrukte provinciën, waar vanaf de zeventiende eeuw cultuur snel vervaagt tot een herinnering aan verdoft goud.

Keizer Karel is een vastberaden verdediger van het roomse geloof, het zijne en bijgevolg het enige ware, het enige dat hij kan en wil en zal dulden. Tegen de eerste luthersen en wederdopers vaardigt hij de gehate plakkaten uit. De plaatselijke overheid past ze niet dan met grote tegenzin toe. Karel legt de Nederlanden de barbaarse Inquisitie op. Node werken schepenbanken samen met de hardvochtige godsdienstijveraars. Karels wetgeving is plus escripte de sang que d’encre, meer geschreven met bloed dan met inkt, lezen we in een kroniek uit die tijd.

Brussel is de eerste stad in Europa waar protestanten ter dood worden gebracht nadat Luther in Wittenberg zijn vijfennegentig stellingen op de deur van de slotkerk gespijkerd heeft. Op 1 juli 1523 bestijgen de ketterse augustijner monniken Henricus Vos en Johannes van den Esschen de brandstapel op de Grote Markt. Maarten Luther zal voor hen een koraal schrijven, Ein neu Lied von den zweyen Märterern Christi, zu Brüssel von den Sophisten zu Löwen verbrannt. Verterend vuur, Inquisitie noch strenge plakkaten kunnen baten. De ketterij verspreidt zich. Zowel eenvoudige als welgestelde lieden lopen te hoop bij de hagenpreken buiten de stadswallen. Telkens opnieuw moet de overheid schotschriften en bijbels in beslag nemen. Wie kan lezen, leest ze toch.

Wanneer Karel V in het paleis op de Koudenberg – de resten liggen nu verborgen onder het Koningsplein en men kan wat overblijft van de zalen betreden – afstand doet van zijn troon, we schrijven 25 oktober 1555, rust zijn van jicht verwrongen hand op de schouder van de beste zijner prinsen, Willem van Oranje, le Taciturne, de Zwijger. Niet Willem echter zal hem opvolgen. Naast hem wacht Karels zoon Filips. Die dag wordt hij koning Filips II. Geen van de drie bevroedt dat de Nederlanden massaal zullen opstaan tegen de nieuwe koning, niemand in de zaal kan zich voorstellen dat juist Willem de leiding zal nemen van het oproer, dat hij in Brussel zijn triomfantelijke intrede zal doen als redder des vaderlands en dat in datzelfde Brussel diezelfde Willem de eretitel ruwaard van Brabant zal krijgen. Voor Willem van Oranje zou het later vaststaan dat Brussel de hoofdstad moest zijn van de bevrijde Nederlanden. Maar in de jaren na de troonsafstand en Willems Brusselse triomf zal Filips II de Nederlanden aan stukken rijten omdat hij liever regeert over een woestijn zonder ketters dan over een rijk land waar al was het maar één ketter woont. Hij krijgt zijn zin. Hij richt de zuidelijke Nederlanden te gronde en ruïneert in dezelfde beweging zijn eigen Castilië.

We hoeven Filips niet als de baarlijke duivel af te schilderen, die er een hels genoegen in schiep om goedhartige, doch verlichte geuzen, verdedigers van de Nederlandse zaak, aan mootjes te laten hakken. Maar dat Filips Brussel verafschuwde, is buiten kijf. Hij haatte de Nederlanden, hun oude vrijheden en hun nieuwe ketterijen. Hij kende geen woord Nederlands, voor dat rauwe idioom hadden zijn Madrileense opvoeders slechts minachting, hij sprak alleen ... de Spaensche tael ende wat broken Walsch ... en hij wenste ook helemaal niet de talen te kennen die gangbaar waren in het noorden van zijn onmetelijke rijk. Filips was nog veel minder verdraagzaam dan zijn op het punt van katholicisme al zo scherpslijpende vader. Hij werd opgevoed in de zwartste, hardste en enghartigste vorm van katholicisme die ooit bestaan heeft, de Spaanse. Dat katholicisme had al bloedig bewezen dat het geen afwijking duldde, al wie in Spanje joods of islamitisch was kon daarvan meespreken.

Karel had zijn portie protestanten laten vermoorden. De eerste prooien van Filips in de Nederlanden waren twee Brusselse patriciërs, Gillis en Antoon van Hilversele. In 1558 al werden zij in het openbaar geworgd en verbrand. De repressie kende geen maat, het verzet wakkerde aan.

•••

Wanneer ik mijn huis verlaat, richting metro Merode loop en rechtsaf sla, kom ik in de Linthoutstraat. Hier lag tot in de negentiende eeuw een uitloper van het Zoniënwoud. In het Linthoutbos werd ooit het calvinisme gepreekt en het verhaal gaat dat de adel van de Zeventien Provinciën er vergaderde om het Eedverbond der Edelen te sluiten. Het klinkt mooi, maar het klopt niet. De edelen kwamen samen in de woning van de heer van Culemborg, in het centrum van Brussel. Hoewel de meeste hoge heren min of meer katholiek waren, vonden ze dat die versteende prins in het verre Madrid moest ophouden een handvol calvinisten te vervolgen.

En zo kon het gebeuren dat op 5 april 1566 Margaretha van Parma, landvoogdes der Nederlanden, door het raam van haar Brusselse paleis zag hoe een paar honderd edele heren zonder hun wapens de Koudenberg bestegen onder leiding van graaf Hendrik van Brederode. De bloem van de adel kon je het niet noemen. Willem van Oranje bleef wijselijk weg, Egmont en Hoorne waren niet te bespeuren. De edellieden kwamen de landvoogdes trots maar hoofs vragen de plakkaten te milderen en de Inquisitie in het land af te schaffen. Knarsetandend heeft Filips II achteraf dat verzoek goedgekeurd. Hij kon niet anders, hij had al zijn soldaten en schepen nodig om een Turks offensief in de Middellandse Zee te stuiten. Maar hij liet door een notaris noteren dat hij, de katholieke koning, handelde onder dwang. Hij broedde op wraak. Zodra hij de goddeloze Turken verslagen had, zou hij zijn vernedering wreken. En hoe.

Toen de edelen hun rekwest aan landvoogdes Margaretha overhandigden, zou haar raadsman, graaf Berlaymont, die in één oogopslag had gezien dat de fine fleur van de Nederlandse adel nergens te bespeuren was, goed hoorbaar hebben gefluisterd: N’ayez crainte, Madame, ce ne sont que des gueux (Vrees niet, mevrouw, het is maar een stelletje schooiers).

Door zijn hooghartigheid had Berlaymont iets ontketend waarvan we de gevolgen vandaag nog voelen. Iedere Belg en iedere Nederlander krijgt het te horen in de lessen vaderlandse geschiedenis (voor zover die lessen nog bestaan). De naam gueux, geuzen, werd een eervol epitheton, zeg maar een geuzennaam. Ter ere van de gueux hielden de edellieden diezelfde dag nog een groot feest, ze zwoeren elkaar trouw op de bedelzak, er werden geuzenpenningen gesmeed. Dat was het begin van wat zou uitgroeien tot de grote opstand tegen Filips II.

Waar vroeger het Linthoutbos zich uitstrekte, kun je nu gaan kijken naar de straten die daar omstreeks 1900 werden aangelegd. Er staan rijen deftige burgerhuizen langs, de versloddering begint plaats te maken voor renovatie. Op de bordjes lees je namen als Knapzakstraat, Napstraat en Eedgenotenstraat. Op het Geuzenplein zie je ’s ochtends de eurocraten die naar hun kantoor gaan. ’s Avonds laat spelen er Brusselse kinderen van Marokkaanse herkomst.

Volgde hetzelfde jaar nog de Beeldenstorm, die vanuit het Vlaamse Steenvoorde, nu in Frankrijk gelegen, tot ver voorbij Utrecht raasde. Maar Brussel bleef gespaard.

Volgde in 1567 Alva, de hertog die de Raad van Beroerten instelde, een bijzondere rechtbank, die wegens haar meedogenloosheid al gauw bekendstond als de Bloedraad. Alva wilde de Nederlanden te vuur en te zwaard onderwerpen aan paus en moderne belastingen. Zonder afkoelen smeulden de brandstapels van de

•••

Helsche duvel, die tot Bruyssel sijt,

Uwen naem ende faem sy vermaledijt,

Uw rijck vergae sonder respijt,

Want heeft geduyrt te langen tijt.

•••

Op last van Alva heeft de beul voor het stadhuis van Brussel de graven van Egmont en Hoorne onthoofd:

•••

...

Een heeft dat zweert uutghetoghen,

Darmen hem zijn hooft af sloeg:

Sijn bloet sachmen daer stralen,

Edel van Ordens verbont,

Godt sal die wrake verhalen

Van die Grave van Egmondt.

•••

Terstont daer na quam vooren

Edel van Stam en Bloet,

Die Edele Graef van Horen,

Liefhebbende Gods woort soet,

Lieflijck sachmen hem daer treden,

Als een Slachtschaep in noot,

Comende ter selver steden,

Daer hy moste sterven den doot.

•••

Zonder enige twijfel waren Egmont en Hoorne in de eerste plaats bezorgd om eigen voorrechten, die ze dan vrijheden noemden, en zonder twijfel waren ze rooms. Maar het geringste blijk van tolerantie was doodzonde, letterlijk, volgens de verwrongen hersenkronkels van de Spanjaard. Ze waren er niet in geslaagd de Beeldenstorm neer te slaan, die zwakheid kon Alva hun nooit vergeven, in zijn ogen verdienden ze maar één straf: de dood. Was het principe van de Bloedraad, in de woorden niet:

•••

… Haeretici frexentur templa, boni nihil fecerunt contra; ergo debent omnes patibulari.

(De ketters hebben de kerken in brand gestoken, de goeden – de katholieken, GvI – hebben daar niets tegen ondernomen, bijgevolg moeten ze allemaal hangen.)

•••

Dat hangen betekende in dit geval dat de twee katholieke graven hun hoofd verloren.

Ze staan op de Kleine Zavel, Egmont en Hoorne. Vroeger bevond hun tweevoudig beeld zich op de Grote Markt. Nu kan iedereen ze bezoeken in het fraaiste park dat ik ken. In hun gezelschap staan gracieuslijk bronzen beeldjes die de ambachten uit de zestiende eeuw moeten voorstellen, al is dat gedeeltelijk negentiende-eeuwse fictie van de liberale ontwerper Hendrik Beyaert, een deel van die beroepen bestond helemaal niet in de eeuw van Alva. In de onmiddellijke omgeving tref je de grote Nederlandse humanisten en prinsen uit de tijd van de geuzen aan. De Kleine Zavel is een negentiende-eeuws antiklerikaal monument. Pal aan de overkant staat de kerk van Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zavel. De renovatie begon vier jaar na de aanleg van het geuzenparkje.

•••

Historici geven 1568 op als het beginjaar van de Tachtigjarige Oorlog, het grote godsdienstconflict dat de Nederlanden in tweeën zou scheuren. In 1576 proberen de Nederlandse gewesten in de Pacificatie van Gent een eerste vorm van tolerantie te bereiken. In 1577 sluiten ze de Eerste Unie van Brussel. De aangesloten partijen beloofden, enigszins anders dan in de pacificatie, la conservation de nostre saincte foi et religion Catholicque Apostolicque Romaine (het behoud van onze Apostolische Rooms-katholieke godsdienst). Maar nog hetzelfde jaar sluiten ze een Tweede Unie van Brussel en die is al een heel stuk breeddenkender. De verdragsluitende partijen zullen niet toestaan dat de protestanten vervolgd worden: … que l’on machine ou attente quelque chose contre iceulx, ny qu’ilz soyent injuriez, molestez ou irritez à l’occasion de leur dicte religion… (… dat men iets beraamt of probeert te doen tegen hen en evenmin dat zij beledigd of lastiggevallen of gehinderd worden wegens hun godsdienst …).

Dat laatste gaat een aantal (Franstalige) gewesten te ver. In 1579 sluiten Artois en Henegouwen, benevens de steden Rijsel, Douai en Orchies de Unie van Atrecht. Zij willen een gunstige regeling met Filips II en in geen geval erkennen zij een andere godsdienst dan de katholieke. Van de weeromstuit sluiten een paar weken later Holland, Zeeland, Utrecht, de Groningse ommelanden en Gelre de Unie van Utrecht. Ze zouden samenwerken om de Spanjaard te verdrijven en ze wilden een manier vinden om de twee godsdiensten, het calvinisme en het katholicisme, naast elkaar te laten bestaan. Naderhand sloten andere gewesten en steden als Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent en Ieper zich aan. Brussel doet mee met de Unie van Utrecht. Brussel wordt zelfs korte tijd een calvinistische republiek, maar in 1585 moet het capituleren voor de opperbevelhebber van de Spaanse troepen, Alexander Farnese, een prins uit een der aanzienlijkste Italiaanse geslachten. Aan de voltooiing van het Palazzo Farnese in Rome werkte Michelangelo mee. Amper twee maanden later vallen Gent en Antwerpen als twee dominostenen voor de Spaanse scharen. De zuidelijke helft van de Nederlanden is nu bezet gebied. Er wordt jaren over en weer gevochten, maar voortaan loopt dwars door de Nederlanden een scheur die vandaag nog altijd niet verdwenen is.

Alles bij elkaar werden in Brussel 169 protestanten terechtgesteld. De laatste was een doopsgezinde vrouw, Anneken uyten Hove. Drie jaar gevangenis brachten haar geloof niet aan het wankelen. Op 19 juli 1597 werd ze levend begraven op de Harenheide. Daarna waren de ketters op. De Zuid-Nederlanders waren gelijkgeschakeld of gevlucht naar het noorden.