-

Benno Barnard

Dagboek van een landjonker

VOORJAAR 2008 – JANUARI 2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2013 Benno Barnard

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Het tuinhuisje van George Bernard Shaw in Hertfordshire © National Trust Images/Matthew Antrobus

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2520 9

e-ISBN 978 90 450 2521 6

D/2013/0108/763

NUR 320

www.atlascontact.nl

-

‘Ik stop in deze zak allerlei zaken – een bepaalde wereld, waaraan u slechts zult wennen in zoverre zij greep op u krijgt; tot dan zal veel ervan u onnodig voorkomen en zult u zich zelfs verbazen dat dit in druk verschijnt.’

WITOLD GOMBROWICZ, DAGBOEK 1953-1969

‘God heeft van mij een schrijver gemaakt en de duivel een Nederlander.’

EEUWREST

-

Verantwoording

Dit dagboek is een composiet van aantekeningen die ik in de loop van vijf jaar heb gemaakt. De meeste ervan zijn gepubliceerd op de literaire website van het weekblad Knack. Omdat de lezer daar kon reageren, reageerde ik weer op de lezer – zo ontstond mijn gewoonte u af en toe rechtstreeks aan te spreken.

Enkele notities komen van ‘elders’: het zijn brokstukken van essays en impressies die ik de moeite waard vond om in het dagboek te integreren. Er hoort ook een interview met mijn vader bij.

Zoals alle dagboekschrijvers herhaal en parafraseer ik mezelf. Ik heb mijn dada’s en obsessies, de meeste klein, sommige van enige omvang. Passages die mij als lezer verveelden, heb ik geschrapt. Onvermijdelijk is het geheel ook een zelfportret, maar ik kan u verzekeren dat ik niet bewust heb geprobeerd mijn trekken te verzachten of te verfraaien.

-

2008

-

MOEURS DE PROVINCE

Maandag

Vandaag ben ik een groot schrijver.

Dinsdag

Gisteren was ik een groot schrijver.

Woensdag

Morgen word ik een groot schrijver.

Vrijdag

Iemand noemde me niet onwelwillend een landjonker.

Hij had volstrekt gelijk: ik ben een landjonker, mijn genetisch materiaal is nog het meest geschikt om er een landjonker uit samen te stellen! Gezonde buitenlucht snuif ik met welbehagen op; ik boots hier op mijn bekoorlijke platteland tussen voormalige boeren de voormalige landadel na. Daartoe bewoon ik een oud boerderijtje, cultiveer elf are grond en koester vele anachronistische inzichten, die muf ruiken in de neus van mijn tijdgenoten.

Lijk ik werkelijk op een landjonker, met alle voor de hand liggende bezwaren tegen de soort?

Zeker, ik ben een dorpsjongen. Een onvolwassene. Een man die nooit volwassen is geworden. Iemand met heimwee. Een nostalgicus: ook met dat woord vleide hij me.

Op mijn zevende verhuisde ons gezin naar een statig achttiende-eeuws huis op het Gelderse platteland, dicht tegen de Duitse grens. De tuin bestond uit een groot gazon, omgeven door een wandelpad, waar beuken en kastanjes zich overheen bogen, zwatelend in Saksisch dialect; er hoorden ook nog een moestuin en een kleine boomgaard bij. In vroeger tijden placht de landadel zich hier te vertreden, onder het reciteren van verzen; zelfs de relatieve verwaarlozing straalde nog de achteloze voornaamheid van een slecht geschminkte douairière uit.

Ook ons door heuvels en bossen omgeven dorp, waar een visrijk riviertje doorheen slingerde, was arcadisch: in de jaren zestig was de naglans van de negentiende eeuw er nog steeds bezig uit te doven. Er hoorde een baron bij, die in een half uitgebrand kasteel woonde; hij was met het laatste dienstmeisje van zijn ouders getrouwd, voor hem de enige manier om er nog personeel op na te houden.

Daar, in dat dorp, in dat grote huis, schreef ik in mijn dierbaarste boeken behalve mijn naam ook ons adres, inclusief het land en het werelddeel; en alsof dat in geval van verlies niet volstond, voegde ik er nog Wereld, Melkweg en Heelal aan toe. Zo breidde ik mijzelf tot een onbestemde wijdheid uit. Maar voor mystiek had ik geen aanleg, hoewel ik nog altijd geen ander woord heb gevonden om datgene aan te duiden waar ik nu al een jaar of veertig naar op zoek ben: mijn ziel.

Neemt u me niet kwalijk, ik ga even met de hond wandelen.

Vrijdagavond

Toen ik zeven of acht was, had ik – behalve een voor die leeftijd opvallend handschrift, met neurotisch keurige haken en lussen, op het kalligrafische af – een merkwaardige geografische obsessie. Ik kan me niet meer herinneren dat ik ooit niet wilde weten waar een plaats of een land was, waar ik zelf was. Mijn ouders hadden geen auto en dus ook geen wegenkaarten. Maar ik studeerde uren in de vooroorlogse schoolatlas van mijn vader, een foliant met een bruin omslag, dat versierd was met goudopdruk. Vooral Duitschland was enorm. Ook waren er landen die niet bestonden.

‘Maar lieverd, die kaarten kloppen toch niet meer,’ zei mijn moeder.

‘Hij kan maar beter leren hoe Europa er werkelijk uitziet,’ zei mijn vader.

Ongetwijfeld had mijn belangstelling voor aardrijkskunde te maken met de vele buitenlandse bezoekers die mijn ouders ontvingen; stuk voor stuk waren dat afgezanten van het vreemde, uitgerust met exotisch snoep en onbekende woorden. Met behulp van wegenkaarten vonden ze mijn dorp. Maar dieper dan de vraag waar mijn dorp lag, reikte de vraag waar ik mij op de kaart bevond.

Waar hoorde ik thuis?

Zondag

Misschien was het een geërfde vraag, want die rare romantische ouders van me wekten altijd de indruk dat ze op een of andere manier ontheemd waren.

Mijn moeder was afkomstig uit een welgesteld Rotterdams milieu. De passage van de Luftwaffe in het jaar 1940 vergruizelde haar behaaglijk om zijn as draaiende wereld, waarvan Duitse dienstmeisjes het mechanisme smeerden – nu werd de tijd niet langer gedood met Schubert en tennislessen, maar doodde de tijd zelf. In mijn jeugd idealiseerde mijn moeder de hare met zoveel toewijding, dat het leek alsof de crisistijd van de jaren dertig een fantasma van arme mensen was geweest.

Mijn vader daarentegen kwam uit de kleine middenstand, een milieu dat in mijn verbeelding naar kamfer rook en waar jaargangen van oude tijdschriften werden bewaard. Maar hij ontsnapte; hij werd dichter. Ik ben dus gekweekt uit een klassieke tegenstelling, die tussen de kunstzinnigheid en de bourgeoisie.

Alles bij elkaar waren mijn jonge jaren, doorgebracht in dat grote oude huis op het platteland, betrekkelijk idyllisch. Maar ik moet toegeven dat mijn jeugd ook wel iets van een vrolijk boek van Sartre had, Huis clos, met opgesloten mensen, en mijn moeder als een bezorgde engel in haar eigen hiernamaals.

Ik heb het allemaal eerder verteld – ik moet het allemaal opnieuw vertellen.

Maandag

Ziehier een bekentenis: ik ben bang voor de technologisering van de wereld; mijn regressieve keuze om weer op het platteland te gaan wonen, een jaar of zes geleden, is mede ingegeven door deze angst. Degene die mij een landjonker noemde – en een nostalgicus – verweet mij ‘angst voor het onbekende’ en associeerde mijn regressie met Der Untergang des Abendlandes.

Dat boek is het product van de door heel Europa verloren Eerste Wereldoorlog, maar godallemachtig, wat is het Duits! Het lijkt op een duistere, nevelige heide, waar iemand roept dat de zon zo warm scheen in het antieke Hellas. Het is even deutschtümelnd als Heidegger. Net als Heidegger koesterde Oswald Spengler een afkeer van de technologische maatschappij, ook al had hij dan natuurwetenschappen en wiskunde gestudeerd. In het laatste deel zeurt hij over de machine, zoals ik dat ook kan doen – zullen toekomstige culturen niet het gevoel krijgen dat met de opmars van de stoommachine de natuur zelf uit evenwicht is geraakt? Met faustische hartstocht heeft de stoom het aardoppervlak veranderd; niet toevallig dateert Faust van Goethe uit de kindertijd van de Industriële Revolutie… ‘De dronken ziel wil boven ruimte en tijd uitstijgen,’ schrijft Spengler.

Het is een Duitse angst waar ik aan lijd, de angst van de romanticus voor de monsterlijke machines. Zowel Spengler als Heidegger heeft fataal met het nazisme geflirt. Slechts een god kon hen redden, nietwaar. Het is dus uitkijken geblazen…

Maandagnacht

Welwillend welft de sterrenhemel zich boven mijn elf are, ergens in de driehoek Brussel-Waver-Leuven. Begrijpend knipogen de sterren naar de taalgrens – een paar honderd meter achter mijn tuin heten ze étoiles.

Boven liggen Joy en de kinderen al uren te slapen.

Waar hoor ik thuis?

Wanneer het oog van Google Earth zich vanuit het Niets omlaag stort, als een terugkerend ruimtetuig, zie ik, op zoek naar mijn plaats, hoe eerst de hele wereld mijn raampje vult, dan Europa, dan België…

Na dertig jaar in het café te hebben gezeten, woon ik opnieuw in een dorp. Ik kan niet in de hele wereld tegelijk wonen. Sinds mijn kinderjaren in Gelderland – jaren waarvan de ontwikkelingspsychologie beweert dat ze zeven keer zo lang duren als onze volwassen jaren – heb ik me nooit meer ergens gevoeld alsof ik er vandaan kwam. Maar mijn actuele dorp poog ik rondom dat voorouderlijke gevoel uit te stallen, rondom het oergevoel van bloed en bodem, in hun oorspronkelijke onschuldige betekenis. Ik idealiseer gretig de valse veiligheid van het platteland op twintig kilometer van de hoofdstad van Europa. Ik romantiseer de overzichtelijkheid, de nabuurschap, de ongehaastheid, ook al rijden de Frankische boeren in mijn tweede dorp achter het stuur van veel te grote auto’s door de landouwen die ons toebehoren, volgens de ironische mythe over de landjonker en zijn pachters die ik op wandelingen met onze arcadische hond voor mijn kinderen verzin; en ook al is de burgemeester een kleine alcoholische potentaat uit een roman van Cyriel Buysse…

Dinsdag

Dit dorp heet Sint-Agatha-Rode en het ligt in de heuvels tussen Brussel en Leuven. Ik hou van oude plaatsnamen met een heilige erin. De heilige Agatha is een Siciliaanse uit de derde eeuw. Gedenkdag 5 februari. Ze moet gruwelijk gemarteld zijn geweest – tot haar attributen behoort een schaal met een tang en borsten. Voor haar kerk verrijst een majestueuze plataan, geplant in 1830, na de Belgische Revolutie.

De oorsprong van het toponiem ‘Rode’ is ‘rooiplek’. In het dialect wordt het dorp ‘Roy’ genoemd, een naam die ik ook op een achttiende-eeuwse kaart heb aangetroffen. Ergens in wat nu het Zoniënwoud heet ontstond een open plek, die de vroegmiddeleeuwse bewoners aan een geliefde heilige wijdden. Op oude ansichtkaarten heet het dorp Rhode-Sainte-Agathe.

De gevel van mijn witte boerderijtje, dat al op zijn heuveltop stond toen Maria Theresia nog keizerin was, is begroeid met wijnranken. Ik zie dat onzichtbare, de taalgrens. Wat een wonderbaarlijke gedachte dat ons stuk taalgrens – die de kronkelingen van het riviertje de Dijle volgt – sinds de komst van de Franken niet meer is verschoven, dat het veertien eeuwen geleden al de grens tussen de geromaniseerde Galliërs en de Frankische allochtonen vormde.

Dinsdagavond

Boven de heuvels aan de overkant van de Dijle hangen vandaag lage, grauwe wolken. Ik verheug me nu alweer op de zomeravonden onder de appelboom, wanneer de vossen opgewonden over kippenhokken keffen en de uilen aan de wijde omgeving hun lugubere sprookjes vertellen. ’s Winters slapen de salamanders onder de houtstapel bij de keukendeur; pas in het voorjaar kruipen ze terug naar de bron in de tuin.

Die bron – ’s zomers een reusachtige ruiker van stokrozen en anjelieren – is wettelijk beschermd. Mijn huis is dat niet; het staat me vrij dit restant achttiende eeuw naar eigen goeddunken te verpesten.

‘Ik mag het zelfs afbreken en veel gele baksteen met een dubbele garage neerzetten,’ zei ik tegen een autochtone liberaal uit een nabije villa.

In mijn pleidooi voor monumentenzorg en een gestrenge ruimtelijke ordening herkende hij groene dwaasheid en conservatieve terreur: ‘Jij leeft in een wereld van oude koeien, buurman. Oude koeien en oude schuren.’

Toen ik iets wilde terugzeggen – iets over gerooide boomgaarden en huizen zonder een ziel – droeg hij plotseling een gedateerd kostuum met een hoge boord: hij was een ander, een rijke herenboer uit de verhalen van Tsjechov; tussen ons gaapte een hoogte die onoverbrugbaar was.

Donderdag

Tegen het licht van de rede danst het stof van de geschiedenis.

Zaterdag

Een boek van Gerrit Komrij kruist mijn pad. In dat studentikoze proza van hem valt hij met een neurotische gedrevenheid vakgenoten aan, maar zodra iemand reageert, roept hij verongelijkt dat het mes in de rug van zijn opponent maar een kartonnen toneelrekwisiet is: het is vorm, theater, poppenkast, literatuur, geen ernst, vooral geen ernst! Komrij misbruikt dus de vorm om iets niet te menen. Ziehier het verschil tussen hem en mij: ik gebruik de vorm om iets wel te menen.

Zondagavond

De zon bescheen vandaag een demonstratie van vele tienduizenden mensen voor hun land, zonder dat daar de minste nationalistische drift aan te pas kwam, zonder dat alle sappen begonnen te borrelen.

Hoewel mensenschuw en ongeschikt voor menigten, trof ik mezelf in Brussel aan. Ik was bang dat ik te midden van ongenuanceerde Franstaligen zou belanden, die hun liefde voor België paarden aan geborneerde minachting voor de Nederlandstalige cultuur; maar dat was een weloverwogen risico, tenslotte wees ik de democratie ook niet af omdat er zoveel extremisten en zonderlingen in rondwaarden.

Mijn vrees bleek geheel ongegrond. Er deden weliswaar meer Franstaligen dan Nederlandstaligen mee, maar dat was logisch, gegeven de Franstalige angst dat het land uit elkaar valt; en iedere Franstalige met wie ik een paar zinnen wisselde sprak Nederlands, al was dat Nederlands soms zo gebroken als de vaas van tante Sidonie in De sterrenplukkers. In dit opzicht was het wonderbaarlijke groepsritueel ook een belijdenis van historische schuld en engagement voor de toekomst – en ik wik mijn woorden, ik besef maar al te goed hoe traag je mentaliteit verandert als je bent opgevoed in een besef van culturele superioriteit, als Voltaire en Proust zich van jouw taal hebben bediend.

In de schaduw van de Europese Unie maakte ik nog een wonder mee: de geboorte van de tweetalige patriottische beurtzang. Franstaligen scandeerden ‘L’union fait la force’, de Nederlandstaligen antwoordden met ‘Eendracht maakt macht’ – en deze antifoon bracht ons bijna in een roes: een groot enthousiasme was in ons gevaren; en andere nationaliteiten zouden bezeten zijn geraakt, koortsachtig, vervuld van een demon misschien; maar op het gepaste moment kreeg iedereen dorst.

Aan sommige Belgische vlaggen was een Vlaamse leeuw of een Waalse haan vastgeknoopt. Ik persoonlijk verkies de haan, het enige beest dat op een mesthoop zijn evenwicht weet te bewaren; en aangezien het in wijn kan worden opgediend, drukt het ook beter de Belgische eetlust uit.

Dinsdag

De Europese subsidies aan cultuur bedragen één procent van het budget, lees ik in de ochtendkrant. De procedures om die subsidies te krijgen zijn waanzinnig ingewikkeld en byzantijns formalistisch – Kafka, die toch wel iets gewend was van de Habsburgers en zijn eigen verzekeringsmaatschappij, zou dit soort bureaucratie adembenemend hebben gevonden. Het lijkt erop dat die procedures alleen maar zijn bedacht om juristen werk te geven en om vooral geen subsidies toe te kennen. De eerste stap is namelijk altijd: met behulp van een microscoop onderzoeken of de aanvrager vormfouten heeft gemaakt. Het belang van het project is tamelijk bijkomstig.

De culturele dynamiek in Brussel heeft niets te maken met de Europese Unie en alles met de aard van Brussel zelf – wat overigens niet verhindert dat ik me zeer wel bewust ben van de status die de stad geniet: hoofdstad van de Europese Unie, internationaal en kosmopolitisch centrum, tweede congresstad van de wereld.

Woensdag

In een brief uit 1860 omschrijft Flaubert de mannelijke potentie als ‘le grand Turc’. Er bestaat in Europa een atavistisch mengsel van ontzag en angst voor de viriliteit van de Levant, dat ook in Flauberts tijd al oud was; maar tot een jaar of veertig geleden heerste er een bestand met het oosten.

Die uitspraak van Flaubert bereikt mij op een moment dat Europa inwendig vermolmd is geraakt. Want wij beheren onze religieuze traditie erg slecht – we hebben de klok uit elkaar gehaald, de veer gevonden die de wijzers vooruitduwt en roepen nu dat de tijd niet bestaat.

Vrijdag

De scheepsjongens van Bontekoe is een klassiek Nederlands kinderboek van Johan Fabricius uit 1924, gebaseerd op het zeventiende-eeuwse scheepsjournaal van schipper Willem IJsbrantsz. Bontekoe uit Hoorn. Onlangs kocht ik voor mijn kinderen de dertigste druk (2007), die verfraaid bleek te zijn met kleurenfoto’s uit de onvermijdelijke verfilming.

Maar toen ontdekte ik voorin de onheilspellende woorden ‘Hertaling Suzanne Braam’, in een verdacht miniem korps. Nergens in de uitgave werd toegelicht wat de activiteiten van mevrouw Braam precies behelsden. Een koude angst besloop me. Ik had al eens een ‘hertaalde’ Dik Trom gezien, waarin de gehele sfeer was verpest ten behoeve van de hedendaagse jeugd, die onontvankelijk werd geacht voor sfeer scheppende archaïsmen als de ‘boezeroen’ van Diks moeder.

Ik belde naar de boekhandel. De verkoopster meende dat de tekst ‘aan onze tijd’ was aangepast, wat nog alarmerender klonk. Mijn zuster bleek het exemplaar uit haar eigen jeugd nog te bezitten: de achtste druk, uit 1960, waarin niets was veranderd buiten de spelling; dat boek mocht ik lenen voor een tekstvergelijkend onderzoek. Ik wilde absoluut weten wat de gerenommeerde uitgeverij van kinderboeken Leopold ten behoeve van mijn nageslacht had uitgespookt.

Nederland moet het enige land ter wereld zijn waar men uit pedagogische of commerciële bekommernis twintigste-eeuwse literaire geschriften in het eenentwintigste-eeuws vertaalt. Deze praktijk getuigt van een treurig cultureel provincialisme; van minachting voor het eigen erfgoed; van een verstoorde verhouding met het nationale verleden, wat nog vreemder is in het geval van Fabricius, omdat het hier een boek over de meest glorieuze periode van dat verleden betreft. In plaats van kinderen het traditionele, in het zeventiende-eeuwse protestantisme gewortelde tekstrespect door te geven, een van de kostbaarste artikelen uit de Nederlandse beschaving, kruipt een uitgever op zijn knieën naar het altaar van het onaantastbare heden.

Wat heeft mevrouw Braam nu zoal aangericht?

Het boek begint met de woorden ‘Satanse jongen’. Omdat mevrouw Braam meende dat de Satan een onbekende grootheid vormde voor de huidige jeugd, heeft ze dat in ‘Duivelse jongen’ veranderd. Ook in de navolgende zin van Fabricius komt de Boze voor: ‘Er mochten onder de bemanning van de Nieuw-Hoorn lamme kerels rondlopen, in doorsnee waren het ronde, gezellige lui, die, als het nodig was, werkten als paarden, voor de duivel niet bang waren en lachen konden, dat de wanden van het vooronder daverden.’

Aangezien dit proza in de visie van mevrouw Braam het bevattingsvermogen van Nederlandstalige jongeren te boven ging, heeft ze er dit van gemaakt: ‘Er liepen misschien een paar nare kerels rond onder de bemanning van de Nieuw-Hoorn, maar over het algemeen waren het rondborstige, gezellige mannen die werkten als paarden als het nodig was. Ze waren voor de duivel niet bang en konden lachen dat de wanden van het vooronder trilden.’

Ik liet de oorspronkelijke zin aan mijn kinderen zien. Het enige woord dat ze niet kenden, maar uit de context van het hele boek ongetwijfeld zouden leren, was ‘vooronder’.

Het slot van Fabricius dan: ‘Vertrouwelijk, als goede raadgevers, wandelden te middernacht twaalf klokkeslagen over de sneeuw. Toen zochten de handen elkaar in diepgevoelde vreugde.’

En dit schrijft mevrouw Braam: ‘Vertrouwelijk, als goede raadgevers, wandelden om middernacht twaalf klokslagen over de sneeuw. Een nieuw jaar was begonnen.’

Deze voorbeelden zijn niet te kwader trouw gekozen; ik kan citeren van om het even welke bladzij, het effect is overal hetzelfde: volstrekt normale woorden als ‘daveren’ zijn zonder enige aanwijsbare reden uitgegomd; ouderwetse woorden als ‘lamme’ (in de betekenis van ‘onaangename’) konden al helemaal niet op gratie rekenen – dusdoende heeft mevrouw Braam het dunne laagje stof weggeblazen, dat na vijfentachtig jaar op de tekst is neergedaald, in plaats van die bezigheid aan mijn kinderen over te laten; en heeft ze het boek al actualiserend zozeer zijn charme ontnomen, dat mijn kinderen na vergelijkende lectuur van de eerste pagina’s spontaan voor het origineel kozen.

Ik ken mevrouw Braam niet, en ik heb geenszins de bedoeling haar het brood uit de mond te stoten; dit is evenwel scandaleus… Laat ik deze zin hertalen: Ik ken die Suzanne Braam niet, en ik wil haar niet werkloos maken; maar dit is een schandaal.

Wat beweegt een respectabele uitgeverij ertoe dit soort literair-historisch vandalisme te plegen? Waarom niet gewoon een paar woordverklaringen onder aan de pagina geplaatst? Denken ze bij Leopold soms dat boek-allergische kinderen zich geestdriftig op vijfhonderd pagina’s storten, mits die maar geen ‘diepgevoelde vreugde’ bevatten?

Zaterdag

Met mijn vader herinneringen aan onze reisjes naar België opgehaald. De oudste dateren van de late jaren zestig. Het Frans was in die tijd nog een dominante aanwezigheid in de Vlaamse cultuur, die daar een bijzondere zwier aan ontleende. De jaloezie van mijn vader op het Frans van zijn Vlaamse (en vaak Vlaamsgezinde) vrienden heeft me gesterkt in de overtuiging dat een lichte vorm van onderdrukking heilzaam kan zijn voor een volk.

In de rest van de wereld neemt men voetstoots aan dat het wiel van de geschiedenis in Parijs en Berkeley aan zijn grote omwenteling van mei 1968 begon. Maar in België was het al twee jaar eerder onrustig, met betogingen van studenten voor ‘Leuven Vlaams’. De universiteit was toentertijd immers nog tweetalig, niet alleen tot ongenoegen van linkse studenten trouwens, maar ook van rechtse flaminganten, bien étonnés elkaar na de Eerste Wereldoorlog nog eens tegen te komen. Provo, flowerpower, de gestencilde revolutie… in Vlaanderen voedden de jaren zestig zich met de humus van een ingewikkelde geschiedenis.

Er was nog een ander element dat het België van de jaren zestig bijzonder aantrekkelijk maakte: er bestonden allerlei vormen van censuur, waardoor iedere literaire uiting een potentieel belang had dat het peil van vermaak oversteeg. De Bijzondere Opsporingsbrigade nam nog de moeite om huiszoekingen te verrichten naar opruiende geschriften, een nummer van Vrij Nederland bijvoorbeeld. Hugo Claus oogstte een rechtszaak met de opvoering van het toneelstuk Masscheroen, waarin drie blote acteurs optraden. Ja, de overheid was zo aardig zich te laten provoceren – kom daar nu eens om.

En daar kwam bij dat de liefde zich in die dagen met een legendarisch geworden onbevangenheid liet bedrijven.

Wat een taart. Wat een kers!

Zaterdagavond

Onlangs zag ik een documentaire met filmbeelden uit de jaren vijftig. In die tijd trok men voor een bezoek aan de opera glacés aan. Ik had altijd gemeend dat de oorlog de Europese cultuur in voor en na had verdeeld. De oorlog was de absolute cesuur. Maar nu zag ik met mijn eigen ogen iets anders: het leek wel alsof de bourgeoisie na het grootscheepse falen van de ethiek haar beschaving probeerde te restaureren met behulp van etiquette. Dat vond ik een interessant idee; en het maakte de educatieve hardhandigheid waarvan bijvoorbeeld Jeroen Brouwers getuigt meteen veel geloofwaardiger. Etiquette is vorm. De verplichte mis is vorm. Levensbeschouwelijke zuilen zijn vormen. Dat massale vernietigen van alle vormen – dat was niet de oorlog, dat was mei 1968.

(Zou het kunnen dat de vorm als structurerend principe in het werk van Jeroen Brouwers niet alleen uit zijn aangeboren muzikale gevoel voortvloeit, maar ook een geschenk is van de omwentelingen van die tijd?)

Maandag

Ik ben opgegroeid in het oude grensgebied van jodendom en christendom, een metafysische streek die ik als mijn intellectuele vaderland beschouw.

Toen mijn uitgeverij een roman aankondigde met de titel Memoires van een antisemiet schrok ik me dus een ongeluk. De schrijver bleek ook nog eens afkomstig te zijn uit Czernowitz, dat ik als de symbolische hoofdstad van het verdwenen Europa beschouw. Met het verdwenen Europa bedoel ik het Europa van voor 1914. Uitgerekend 1914 was het geboortejaar van de schrijver, Gregor von Rezzori, eigenlijk Gregor d’Arezzo, die in 1998 zou overlijden en wiens leven dus min of meer samenviel met de twintigste eeuw. Hoe was het mogelijk dat ik nooit eerder van hem had gehoord?

Czernowitz is een provinciestad in het zuidwesten van Oekraïne, 300.000 inwoners, orthodoxe kathedraal, universiteit, beetje industrie. Ik ben er in 2003 op bezoek geweest. Daartoe vloog ik naar Boekarest en bracht daags nadien twaalf uur aan boord van een zuur ruikende, maar overigens comfortabele Oost-Duitse trein door, waar een kelnerin zwarte thee opdiende in een servies dat vaag aan de koepels van het Kremlin deed denken.

Czernowitz is gevuld met de ongrijpbare substantie van gestorven tijd, althans voor de mensensoort waartoe ik behoor.

Een eeuw geleden lag Czernowitz nog in het uiterste noordoosten van de Habsburgse dubbelmonarchie. Het was een mitteleuropäische versie van Gent of Maastricht, dezelfde welvaart, dezelfde beschaving, maar dan met veel Joden en veel jugendstilgevels. Oostenrijkers, Joden, Roemenen, Polen, Hongaren, Roethenen en Armenen leefden er vreedzaam naast elkaar, allemaal onderdanen van de oeroude keizer Frans Jozef, die zo omstreeks 1908 al haast in een anatomisch preparaat was veranderd. De straatnaamborden waren in het Duits, Roemeens en Oekraïens; onderwijs werd verstrekt in diezelfde talen, maar ook in het Pools, Jiddisch en Hebreeuws.

Van de twintigste eeuw en de nationalisten moest het allemaal kapot. De veeltaligheid werd gesmoord in bloed. De nazi’s en de bevolkingspolitiek van Stalin maakten dat er alleen nog etnische Russen en Oekraïeners overbleven. Van de zevenenzeventig synagogen was er in 2003 nog een in gebruik. In de voormalige hoofdsynagoge was een derderangs bioscoop gevestigd, in de volksmond ‘de cinemagoge’ geheten. Naar het schijnt wordt de afgebladderde architectuur uit de bloeitijd rond 1900 nu gerestaureerd, maar vijf jaar geleden was daar nog niet veel van te zien.

Na 1918 kwam Czernowitz in Roemenië te liggen, zoals het later in de Sovjet-Unie belandde, zonder ook maar een centimeter van zijn plaats op de aardbol te zijn geweken. De op de vlucht geslagen von Rezzori’s keerden naar hun villa aan de rand van de stad terug, waar ze zich als Habsburgers nu zo onopvallend mogelijk moesten gedragen. In het interbellum droeg de geseculariseerde Joodse cultuur als een oude appelboom nog één keer vrucht: Rose Ausländer, Paul Celan, Aharon Appelfeld… Von Rezzori is bij mijn weten de enige niet-Joodse schrijver van naam die Czernowitz heeft voortgebracht.

Ondertussen maakten de Roemeense fascisten het dagelijks leven van de Joden steeds moeilijker. Geen wonder dat veel mensen al voor 1939 een diep heimwee begonnen te koesteren naar de mythische dagen van de monarchie, toen er meer boekhandels dan bakkerijen in Czernowitz waren en de koetsiers van de huurrijtuigen er over de jongste romans discussieerden.

Maandagavond

Wat zegt nu Gregor von Rezzori over die verzonken stad?

‘Er leven daar een dozijn uiteenlopende nationaliteiten en zeker een half dozijn elkaar grimmig bevechtende geloofsovertuigingen samen in de cynische eendracht van wederzijdse afkeer en wederzijds zaken doen.’

Dat klinkt niet als de mening van een multiculturele optimist. In Mir auf der Spur, zijn niet-geromantiseerde herinneringen, noemt hij Czernowitz dan weer ‘de oostelijkste universiteitsstad van de Dubbelmonarchie en een bastion van het westen tegen het Ottomaanse rijk en de Russische erfgenamen van Byzantium’.

Daarmee is de prangende vraag nog niet beantwoord of hij nu werkelijk antisemitische gevoelens koesterde.

Op die vraag heb ik alleen een dubbelzinnig antwoord. Von Rezzori beschrijft een historisch verschijnsel: het pandemische Europese antisemitisme, waarmee hij als zoon van een Oostenrijkse bourgeois en K.u.K.-staatsambtenaar opgroeide en dat misschien zelfs aangeboren was. Hij geloofde sterk in erfelijkheid.

Wanneer de hoofdpersoon van Memoires van een antisemiet een verhouding met een Jodin begint, komt hij met deze bedenking: ‘[…] niet van Joden houden was geen opvatting die je voor een betere kon verruilen. Het was een aangeboren natuurlijke reactie op het andere ras, die je toch niet belette hen op een bepaalde manier ook te mogen.’

Let wel, we schrijven de jaren dertig en het is een romanfiguur die spreekt.

Niettemin word ik van dit soort opmerkingen erg ongemakkelijk. Maar dat neem ik Gregor von Rezzori niet kwalijk – ik word soms ook ongemakkelijk van mezelf.

Von Rezzori zou door heel Europa zwerven en zich ten slotte op een landgoed in de buurt van Florence vestigen. Hij was een nepbaron, maar een echte schrijver, die een tegen de ijdelheid aan schurkende vorm van zelfspot praktiseerde.

We hebben wel wat gemeen, hij en ik.

Dinsdag

Velen in de partij van Bart De Wever (en soortgelijke vaderlandslievende verenigingen) zijn bereid Brussel op te geven, terwijl ze de Rand ten koste van alles willen verdedigen.

Er zijn dus flaminganten die zes dorpen verkiezen boven de hoofdstad van Europa.

Het strijdplan van deze patriotten impliceert dat 60.000 Franstaligen, merendeels van de onuitstaanbare soort, onderdanen van hun fantasmagorische republiek worden, terwijl de 100.000 Vlamingen die in Brussel wonen onder de knoet van een fanatieke Franstaligheid belanden.

Woensdag

Nog altijd ondertitelt de Vlaamse televisie, om te beginnen de staatsomroep, films en series uit het noorden (in het noorden ondertitelen ze dan weer alles wat Vlaams is). De rampzalige subliminale boodschap luidt dat er twee Nederlandsen zijn: het onwelluidende gegorgel der kathedraalpissers en het eigen wormstekige dialect.

De managers van de staatsomroep beweren dat de kijkers hierom vragen. Maar hun koortsachtige streven is de kijkers te behagen, niet ze op te voeden. Wee het volk dat zich door managers laat leiden. Managers verkwanselen iedere vorm van beschaving die geen geld opbrengt.

Overigens vragen de kijkers niet om ondertitels. Vele voetballiefhebbers kijken gretig naar de noordelijke praatprogramma’s over voetbal.

Ik leg de staatsomroep een eenvoudige oplossing voor: stel die ondertiteling ter beschikking via 888. Slechthorenden blijven zo niet verstoken van kunstzinnige producten uit het noorden, maar dan zijn we tenminste verlost van dat dwaze en schadelijke provincialisme.

Dinsdag

Bij de Vlaamse republiek hoort natuurlijk de Vlaamse republiek der letteren.

Joris van Parys heeft de prijs voor non-fictie van ABN AMRO gewonnen met zijn biografie over Cyriel Buysse. Een uitstekend boek, waar ik als bewonderaar van het onderwerp veel genoegen aan heb beleefd.

Ironisch genoeg was Buysse, deze vriend van Verhaeren en Maeterlinck, vele jaren in Den Haag gedomicilieerd, schreef hij voor noordelijke periodieken en gaf hij zijn boeken in Holland uit. Ook zijn huidige uitgever zit in Amsterdam.

Waarom is dat ironisch?

Omdat de bewuste prijs uitsluitend kan worden toegekend aan een Vlaming. Bovendien dient een boek om in aanmerking te komen in Vlaanderen te zijn uitgegeven.

Dit leest u goed.

Geert van Istendael publiceerde in 2007 Mijn Duitsland, een dermate prachtig en leerrijk reisverhaal, dat het nu ook in het door hem beschreven land verschijnt. Maar zijn boek kwam dus niet in aanmerking voor die door een Nederlandse bank uitgeloofde prijs. Mijn vriend is als het ware gestraft voor collaboratie met een vreemde mogendheid.

Dit provincialisme wordt nog ironischer als je bedenkt dat Cyriel Buysse in Vlaanderen werd verketterd als vuilschrijver, een Nederlandse vrouw had en een intieme vriend was van Louis Couperus, met wie hij gaarne Frans sprak, een taal die tegenwoordig ook in Vlaanderen in verval is geraakt.

Men verovert de provincie en betaalt deze triomf met de stadssleutel van Brussel en het onbelemmerde uitzicht op de Côte d’Azur.

Nog steeds woensdag

In de lijst met sterke werkwoorden die mijn troonopvolger van zijn juffrouw moet bestuderen – een lijst die door het ministerie van Onderwijs aan de scholen is verstrekt – stuit ik op de vervoeging slaan-sloeg-geslaan.

Donderdag

De ontdekking dat mijn kinderen op school geen geschiedenisles kregen, schokte me haast even erg als de aanval op de torens van Manhattan.

Bij navraag blijken de zogenaamde eindtermen voor het lager onderwijs erin te bestaan dat een twaalfjarige een algemene notie moet hebben van ‘tijd’, een besef dat de Romeinen eerder dan opa en oma de aardbodem verontreinigden. Hij/zij hoeft met andere woorden niets te weten.

Het feit dat het vak geschiedenis zelf nagenoeg een historisch verschijnsel is geworden – vergelijkbaar met de druïde, de hoepelrok en de brandstapel voor protestanten – is een van de minder spectaculaire, maar daarom niet minder behartigenswaardige aanwijzingen dat de hele westerse beschaving wel eens zou kunnen instorten, precies zoals die torens.

Vrijdag

Te midden van een plotselinge temperatuurstijging, terwijl de isothermen en isobaren hun plicht vervullen, komt het Europese voetbalkampioenschap op ons af. Wat zal de warmte met het volk doen, nu het in de Alpen zijn pullen bier ledigt?

Maar eerst ben ik u een bekentenis verschuldigd.

Ik vind alle sporten stomvervelend, met uitzondering van voetbal. In dat opzicht ben ik onwrikbaar één met het gepeupel. Stadionbezoek zou weliswaar een vorm van zelfkwelling voor me zijn, want het publiek schreeuwt en stinkt en fluit bij balcontact van de tegenstander, maar gezeten voor de televisie beleef ik een mystiek huwelijk met de massa.

In mijn jeugd kwamen alle kinderen van het dorp voetballen in onze achtertuin. Ik kwam uit Amsterdam en in het begin begreep ik de basisterminologie nog niet zo goed. ‘Pauw’ betekende bijvoorbeeld paal, in ons geval een trui of een tas. Maar ik bleek over een aangeboren behendigheid te beschikken, en zo ontstond mijn liefde voor het spel, dat in mijn verbeelding nog altijd daar gespeeld wordt, op ons grote grasveld, met de achttiende-eeuwse gevel van ons huis als stadion, in mijn eigen archetypische tempo doeloe.

Hier kwam bij dat mijn vader herinneringen ophaalde aan het commentaar van Han Hollander op de Nederlandse radio in de jaren dertig, toen interlands zich nog grotendeels in de verbeelding afspeelden. En omdat wij geen televisietoestel bezaten, kon ik de jaren dertig aanraken: samen luisterden we naar Holland-België, tijdens welke wedstrijd de namen van de Nederlander Peijs en de Belg Puys in elkaar verstrengeld raakten. Bovendien schonk hij me het voetbalboek uit zijn jeugd, gebonden en verlucht met zwart-witfoto’s, waarop mannen in zeer lange broeken naar een bruine bal sprongen, die een keeper onder een fabrieksarbeiderspet al dertig jaar tijdig poogde weg te stompen.

Vrijdagavond (ideaal voetbalweer)

Zojuist heeft Nederland met weergaloos voetbal de Italianen teruggejaagd over de Alpen. Het mooiste voetbal houdt het midden tussen schaken, ballet en geometrie, uitgevoerd door fascistisch gestaalde lichamen. De wedstrijd in Bern leek de Engelse theorie te bevestigen dat het Nederlandse voetbal zijn verfijning heeft te danken aan het eeuwenoude efficiënte beheer van een beperkte ruimte – volgens deze redenering gebruikt de Nederlandse ploeg een veld zoals Piet Mondriaan eertijds een doek.

Vanuit een vaag en achterlijk patriottisme hebben Christopher en ik drie keer gejuicht – als zoon van een Nederlander is hij, te jong voor een vadermoord, een overtuigd orangist. Maar wat als Nederland straks in de halve finale tegen Duitsland moet spelen, wat als het canaille de oude vijand zijn vaderlandsliefde wenst te demonstreren, tot de rand toe gevuld met bier? Hoeveel vaderlandsliefde vloeit voort uit het gevoel ergens thuis te zijn en draagt daar tegelijkertijd toe bij; vanaf welke dosis schaadt een dergelijke liefde de geestelijke gezondheid?

Volgens Roger Scruton is de natiestaat zowel de voorwaarde voor als de uitdrukking van de saamhorigheid binnen een volksgemeenschap. Tot op zekere hoogte ben ik dat wel met hem eens, en ik knik ironisch bij zijn bewering dat Europa gered moet worden van de Europese Unie – anderzijds betwist ik zijn monoculturele conclusie dat Vlaamse onafhankelijkheid om die reden de beste oplossing voor het vraagstuk België zou zijn.

Voetbal is het enige aspect van het menselijk leven waarin ik me absoluut Nederlands voel. Ik denk dat ik op de schaal zelfbewustzijn-chauvinisme-patriottisme-nationalisme-jingoïsme een tussenpositie inneem: moge ik nooit geregistreerd raken als ‘Eurish’. Maar ik ben een groot voorstander van welopgevoed applaus voor de tegenstander.

Zaterdag

In Engeland heb ik Christopher een keer meegenomen naar een avondwedstrijd in het stadje waar we woonden. De maan steeg op in een purperen veld. De tegenstander scoorde. Om ons heen gebruikten volwassen mannen woorden als poofters (‘flikkers’), want de Engelse arbeidersklasse koestert bij het schelden de anale regio, een fascinatie die als zodanig overigens niet klassegebonden is.

Ik vertelde hem de anekdote over de vader van koningin Elizabeth, George VI, die ik weer van mijn vader had gehoord. De koning was een stotteraar, maar toen de toeschouwers tijdens een bekerfinale op Wembley in de late jaren dertig iets te luidruchtig werden, sprak hij zijn onderdanen door de microfoon van de stadionspeaker toe, en al bij zijn openingswoorden (‘This is your King speaking…’) werd het muisstil, want het was de hiërarchische Oude Tijd, die de eeuw nog in de factoren totalitarisme en democratie moest ontbinden.

Tijdens de wedstrijd tegen Italië herinnerde ik Christopher aan dat verhaal en ontvouwde ik nog eens mijn visie op voetbal als een artistieke sport voor heren, beoefend in de tuin uit mijn kindertijd, met een publiek zo beschaafd als mijn moeder. Mijn indoctrinatie leert hem dat je mooier moet kunnen voetballen dan je tegenstander, voor wie het publiek evenwel behoort te klappen – en dat er een systeem dient te worden ingevoerd waarbij de schoonheid van een actie ook punten oplevert.

‘Voetbal?’ zei een vriend die halverwege belde. ‘Daar kun je toch alleen van genieten met je verstand op nul?’

Het komt voor dat ik van een kunstwerk geniet met mijn verstand op nul.

Maandag

Walter Pauli verkondigt (in De Morgen van 16 juni) het idee dat de katholieke kerk democratisch zou moeten zijn. Hij doet dat naar aanleiding van de wederinvoering door paus Benedictus XVI van het oude gebruik om de hostie op de tong van de communicant te leggen, in plaats van hem als een koekje bij de thee aan te reiken.

Godsdiensten moeten zich onderwerpen aan de regels van de wereldlijke samenleving waarin ze functioneren: de keizer moet krijgen wat hem toekomt. Maar waarom zou het katholicisme democratisch moeten zijn? De democratie is een methode om de samenleving te ordenen – het katholicisme daarentegen is hiërarchisch van karakter. Een trapvormig wereldbeeld, waarin bepaalde personen, instanties, handelingen, symbolen of wat dan ook superieur zijn aan andere, is natuurlijk verwerpelijk vanuit De Morgen beschouwd. In de optiek van sommige mensen moeten we allemaal dansen voor het altaar van de gelijkheid.

Maar juist de ongelijkheid maakt het bestaan interessant. Je hoeft niet katholiek te zijn om dat in te zien (ik ben niet katholiek). Ook de kunst is in hoge mate hiërarchisch, ook de wetenschap is dat: alleen door die karaktertrek kunnen ze de samenleving dienen en de mens gelukkiger maken.

Dinsdag

Slecht geslapen. In mijn dromen gedebatteerd met Walter Pauli. Nu ik wakker ben, steigert hij weer (nog steeds) bij de gedachte aan een geïnstitutionaliseerde ongelijkheid, want hij behoort tot de generatie die tevreden terugblikt op de afbraak van de katholieke kerk. De Kerk – die met een hoofdletter althans, die van Rome – heeft immers op allerlei manieren weerloze mensen geterroriseerd en de goudmijn van hun domheid ontgonnen.

Dat is waar, dus ik begrijp hem wel.

Ik heb menige Vlaamse intellectueel horen verklaren dat het Vaticaan met het Tweede Concilie een stommiteit heeft begaan. ‘Gelukkig maar!’ Juist doordat de mis even onbenullig werd als de filosofie van de jaren zestig zelf, met andere woorden doordat de gelijkheid werd gevierd in plaats van het mysterie, zijn de kerken leeggelopen.

Donderdag

Het debat over pedofilie naar aanleiding van de kindermoorden in Luik herinnerde me aan een uitzending op Klara vorig jaar. Een filosoof wiens naam ik ben vergeten verklaarde dat het standpunt van Sarkozy hieromtrent weerzinwekkende volksmennerij was. De president had namelijk verkondigd dat pedofilie ongeneeslijk was en als dusdanig door het gerecht bestreden diende te worden, met als mogelijke consequentie gedwongen chemische castratie. Volgens de fulminerende wijsgeer was pedofilie gewoon een ziekte, zoals longontsteking of kinkhoest, die heel wel genezen kon worden, mits men maar de juiste behandeling toepaste.

Van filosofen word ik altijd vrolijk.

De overtuiging – zoals je die bijvoorbeeld in puriteins-christelijke kringen kunt aantreffen – dat homoseksualiteit geneeslijk zou zijn, had ik dezelfde denker bij een eerdere gelegenheid stupide, antiwetenschappelijk en moreel verwerpelijk horen noemen.

Toen was ik het met hem eens.

En dus ben ik het nu met Sarkozy eens.

Alle seksuele aanleg is congenitaal en valt hooguit te negeren, te sublimeren of met behulp van scheikunde te onderdrukken.

Vrijdag

Toen ik klaagde over het feit dat mijn noordelijke geest in Vlaanderen tot mijn laatste snik als een verdacht pakketje op de luchthaven zou worden behandeld, troostte iemand me met deze woorden: ‘Maar jij bent toch een Engelsman met een Nederlandse tong en een Habsburgse ziel?’

Mijn boerderijtje dateert in elk geval uit de Oostenrijkse tijd. En ik woon beslist in Europa: vanaf mijn heuvel aan de taalgrens kan ik door een verrekijker Avignon zien.

-

EEN GESPREK MET MIJN VADER

Maandag

Zondag op bezoek geweest bij mijn vader in Utrecht.

Hij was ‘goed’, zoals dat heet, en hij en ik voerden een lang gesprek, gezeten in zijn tot een appartement gekrompen pastorie van vroeger (steeds kleiner gaan wonen, een pastorie, een rijhuis, een appartement, een doodskist), met een fles port als derde man.

Een ongecompliceerde verhouding hadden wij niet indertijd. Maar ik verdedigde hem ook wanneer iemand op de minzame toon van een Verlicht Mens over ‘de dominee’ begon te zeuren.

‘Hoe dan ook, we zijn altijd in gesprek gebleven,’ zegt hij.

‘Ik herinner me uit mijn kindertijd hoe vaak jij verwees naar een eerdere wereld, die niet per se beter was, maar wel anders. Een kapot gegooide wereld, Rotterdam…’

‘Ja, ik ben hopeloos vooroorlogs…’ zegt hij monter. ‘Ik was bijna twintig toen de oorlog uitbrak, en de verwoesting van mijn stad was een soort mes… een reusachtig mes dat de tijd, mijn tijd in twee stukken hakte. Als jongen van zeventien, achttien genoot ik van het leven, ik had veel vrienden, ik las veel, ik schreef op mijn manier. De oorlog betekende angst en honger, maar ook: niet aan je zedelijk ideaal beantwoorden omdat je te bang was. Dat heeft me mijn hele leven dwarsgezeten. Iemand zoals ik, die zich niet actief verzette, collaboreerde voor mijn gevoel…’

Nu lijkt hij in zichzelf af te reizen naar ergens waar ik hem niet volgen kan. Maar dan is hij ineens (als met een schokje) weer terug in zijn rolstoel: links van hem staat het mahoniehouten dressoir, rechts het biedermeier kaptafeltje van mijn moeder, boven zijn hoofd hangt de tekening van Hendrik Chabot (een schip in een Rotterdams dok)… alle zetstukken uit het woonkamerdecor van mijn jeugd zijn er nog, in een geruststellende onwrikbaarheid.

‘Maar ik was zelf natuurlijk ook al naoorlogs. Ik herinner me mijn angst toen ik op zolder in mijn ouderlijk huis oude geïllustreerde tijdschriften uit de Eerste Wereldoorlog vond. Die schoft van een Kaiser Wilhelm, met zijn door een Schnurrbart gecamoufleerde minderwaardigheidscomplex…’

Kwaad gemompel.

‘Waarvoor was je dan bang toen je die bladen vond?’

‘Dat het weer oorlog zou worden natuurlijk. Onverwacht, net zoals in 1914. Maar aanvankelijk begroetten de mensen die oorlog haast als een vorm van vooruitgang. Carl Zuckmayer vertelt in zijn memoires, Als wär’s ein Stück von mir, hoe zelfs hij, als Duitse pacifist, in de greep raakte van de reusachtige geestdrift onder de bevolking: de zingende soldaten, de meisjes die ze uitgeleide deden, en ze bloemen meegaven… En ze marcheerden regelrecht naar hun graf, die jongens.’

Stilte. Port.

‘Je vader was kapper…’ (Hoe krijg ik hem over het interbellum aan de praat zonder dat ik hem interview?) ‘Ik heb vaak geprobeerd me jouw opvoeding voor te stellen, maar van je kindertijd ken ik alleen wat losse anekdotes en een paar bruine foto’s.’

Hoor, hij lacht zowaar.

‘Ik ken jouw romantische verbeelding van die kappende grootvader. In jouw ogen was hij een soort Chaplin in The Great Dictator… Ik was vijf jaar toen hij de zaak aan zijn meesterknecht verpachtte, die een goed vakman was maar geen goed zakenman. Dat heeft hem veel geld gekost. Bovendien was de beurskrach van ’29 losgebarsten. Een van de slachtoffers was mijn oom Dirk, de broer van mijn moeder. Ik had een goede band met hem. Hij was timmerman en had als meesterproef nog een wenteltrap moeten maken. Oom Dirk was ook het type van de gelovige socialist, die naar de VARA luisterde – de rode omroep – en boeken van de Wereldbibliotheek las.’

‘Goede en goedkoope lectuur voor arbeiders… dat was de slogan van de Wereldbibliotheek. Het socialisme van de volksverheffing.’ (Nog altijd dat verlangen mijn vader te laten weten dat ik ook iets weet.)

‘Ik verveel je al veertig jaar met mijn repertoire.’ Zachtaardige spot in zijn stem: hij steekt de draak met ons allebei. ‘Maar inderdaad, dat soort ouderwetse socialisme, dat door Hitler en Stalin verraden en verkocht is. En na de oorlog in zekere zin ook door de socialistische partijen in het westen, die de arbeiders in consumenten hebben veranderd. Dat begon al onder het nationaal-socialisme met die Volkswagen voor iedereen… Maar om op jouw werkloze oudoom Dirk terug te komen: het socialisme kon hem niet helpen, en mijn vader was teleurgesteld in zijn meesterknecht, en zo zaten die twee elkaar niet op te vrolijken. Ze hadden de oorlog helemaal niet nodig om het bestaan uitzichtloos te vinden. Evengoed had ik grote bewondering voor oom Dirk, die van klosjes naaigaren een schaakspel maakte om tegen mij te spelen. Mijn lieve vrome moeder had niet graag dat hij rode preken hield, maar er ging toch een stille socialistische propaganda van hem uit. Hij zat altijd ook een beetje tegen de rechtse partijen te schaken. Je moet rekenen dat een ei 2½ cent kostte, maar soms steeg die prijs naar 3 cent, en dan kregen we op zondagmorgen géén ei, want dat was echt te duur…’

Oom Dirk en mijn grootvader zijn zwijgend aangeschoven. Een negentiende-eeuwse schemering vult de kleine woonkamer, verduistert het kaptafeltje van mijn moeder, kruipt omhoog langs het dressoir. De fles port gebaart dat ik mijn vader moet bijschenken. Ik knip de schemerlamp op zijn bureau aan. Het licht onthult de plaid die hij over zijn benen heeft getrokken. Het lijkt of hij het voorbije uur gekrompen is.

‘En na de oorlog moest oom Dirk naar het Oudemannenhuis en tante Cor naar het Oudevrouwenhuis,’ zegt hij. ‘Je zou van minder links worden.’

‘Ik heb om een of andere reden altijd gedacht dat je vader een zwijgende rooie was.’

‘Hij stond op als hij de Internationale hoorde, dat was in zijn opvatting ook een soort psalm. Hij was misschien niet zo goed in wereldbeelden. En dat herken ik wel. Mijn eigen wereldbeeld bestaat ook meer uit gezichtspunten dan uit standpunten… Proost.’

Dinsdag (vervolg)

We drinken nog een glas port. Mijn grootvader en oudoom Dirk zijn door de muur verdwenen. De facetten van de kristallen glaasjes waaruit we drinken fonkelen vermoeid – ze komen nog uit het ouderlijk huis van mijn moeder, ze hebben de oorlog en kinderhanden overleefd, ze zijn oud.

‘Je bent politiek altijd links geweest.’

‘Ik heb nooit rechts gestemd. Je moeder trouwens evenmin, hoewel die uit beter gesitueerde kringen kwam, met zes weken zomervakantie aan zee en een Duits dienstmeisje. Zij ging in zekere zin gebukt onder een verheerlijkte kindertijd, waarin iedereen bij de piano Schubert zong en tafelmanieren had.’

‘Was de klassenmaatschappij van een gymnasium in de jaren dertig niet moeilijk voor een jongen uit de kleine middenstand?’

‘Die standenmaatschappij viel wel mee.’ (Zijn schouders beven kort: hij wil ze ophalen, maar daarvoor mist hij de kracht.) ‘Er waren natuurlijk jongens uit de hogere bourgeoisie, die een zekere arrogantie tentoonspreidden. Typerend was het volgende. Op de distributieradio bij mijn ouders ontdekte ik de klassieke muziek. Op een dag vertelde ik enthousiast op school dat ik muziek had gehoord van ene De Bússy… O, Debussy bedoelde ik. Maar dat soort reactie kon me niet schelen: ik ontdekte het allemaal zelf, terwijl zij het van thuis meekregen.’

‘En je studie? Je studeerde toch eerst Nederlands? Waarom ben je daarna theologie gaan studeren?’

‘Als zestienjarige besloot ik van het geloof te vallen. Om mijn moeder een plezier te doen ging ik nog wel naar de kerk, maar dan afwisselend naar de Eglise wallonne, de anglicaanse kerk en een Duitstalige kerk, met als argument dat dat goed was voor mijn talen… Toen kwam het bombardement. Een in mijn ogen merkwaardig effect van de verwoesting van Rotterdam was dat mensen niet ongelovig werden. Dat fascineerde me. De kwestie van goed en kwaad werd in die dagen scherper dan ooit geformuleerd…’

‘En toen?’

‘In dat verbijsterende jaar 1940 ben ik dus maar theologie gaan studeren. Het zal je niet verbazen dat vooral de oorspronkelijke Hebreeuwse en Griekse teksten mijn liefde hadden. Wat een literatuur! En daar buig ik me nu al bijna zeventig jaar over. Nietzsche kletste uit zijn nek toen hij het Nieuwe Testament als literair inferieur afdeed.’

‘En daarna kwam Berlijn…’ Ik wrijf over mijn glas, alsof het een kristallen bolletje is, waarin ik mijn vader als twintiger in Berlijn kan zien. ‘Ik herinner me dingen die je over de Arbeitseinsatz hebt verteld, de bombardementen van de geallieerden… en wat was dat verhaal over het boekenplankje ook alweer?’

‘Dat was van Gustav Deckert. Een wat oudere Berlijnse arbeider die bij Siemens werkte, waar ik toen ook terechtkwam. Hij nam me onder zijn hoede en nodigde me ook wel eens bij hem thuis uit. Op zondag mocht je namelijk de stad in, dan hadden we vrijaf. Zijn vrouw kookte zo goed en zo kwaad als dat in 1943 ging. Hij liet me zijn boekenplankje zien, veel titels die me niets zeiden. Maar op een keer haalde hij de boeken te voorschijn die hij daarachter verstopt had, en dat waren allemaal verbrande titels, zoals wij dat noemden… Heine, Remarque, Heinrich Mann… Joden en decadenten kortom. En toch durfde ik hem niet volkomen te vertrouwen, hij kon een agent-provocateur zijn…’

Hij zwijgt.

‘Daar heb ik nu nog hartzeer van…’

Even is het of stem en glas tegelijk breken – maar dan is hij weer drieëntwintig in het bolletje tussen mijn vingers.

‘We werden om de haverklap bestookt door de geallieerden. Het rare humane gevolg was dat je je solidair ging voelen met de Berlijners, van wie de meesten ook niet om Hitler hadden gevraagd. Ze gooiden die mensen murw en vanuit de lucht waren we allemaal, nou ja, Berliner. In plaats van Auf Wiedersehn zei je Bleib übrig tegen elkaar…’

‘Ik herinner me ook een intellectuele SS’er, met wie je allerlei gesprekken voerde.’

‘Maar die man was geen SS’er, althans niet wat jij daaronder verstaat! Dat was een misleide humanist in een uniform, die eigenlijk allang van zijn nazigeloof was gevallen, en die in mij iemand vond met wie hij over literatuur kon praten. Hij was het tegendeel van de sadistische kampbewaker.’

‘Hoe gaat het met Willem? We zitten al een paar uur te pimpelen… Moet je niet naar bed?’

Een grijns. In mijn kindertijd was zijn kop een levend brons, maar nu is dat imposante hoofd mager geworden. ‘Goed hoor. Als hij maar kletsen kan. En nee, Willem heeft geen zin in bed.’

‘Waar zullen we het nog eens over hebben?’

‘Ik las gisteren in de krant een artikel over Dawkins.’

‘En?’

‘In denken à la Dawkins is geen plaats voor een reden, maar alles heeft wel een oorzaak. Wie in de schepping gelooft, gelooft per definitie in een reden. Als God de wereld geschapen heeft, moet hij dat met een reden hebben gedaan. Alleen is de Bijbel niet zo met die vraag bezig. Misschien moeten mensen zelf in het leven een reden aanbrengen, of die reden zelf uitvinden.’

‘Wat je nu zegt staat vrijwel letterlijk zo bij Nietzsche.’

‘Die Friedrich! Maar ja, dat was op zijn manier ook een dichter. Het heeft allemaal met kunst te maken. Kunst is wat zou kunnen zijn.’

‘Ik herinner me een ander krantenartikel, waarin iemand onder verwijzing naar Nietzsche opgelucht meldde dat God dood was. Jij had in de kantlijn geschreven: “Als God dood is, begint het pas.” Veel mensen zullen dat een rare vorm van theologie vinden.’

‘God is een onmogelijk woord. De vroomheid projecteert daar maar klakkeloos van alles op, en daarom is het zo onbruikbaar. Nietzsche was trouwens bepaald niet de eerste die de dood van God verkondigde. Voor hem zei bijvoorbeeld Jean Paul dat al. Maar het is nog veel ouder. Het besef dat God een erg gevaarlijke notie is, vind je ook in het Oude Testament. Alle met de staatsmacht en het mensenoffer verbonden goddelijkheid wordt daar uitgedaagd en bespot.’

Dan krijgen we het over poëzie, maar ik weet niet goed meer wat hij daarover zei, behalve dit: ‘Een oude vriend van me vroeg eens wat ik toch in Hölderlin zag. Ik begon toen een gedicht voor te lezen, maar ik kon eenvoudig niet verder, de tranen verstikten mijn stem. Bij Lucebert op cd bleef ik laatst ook niet droog. “Waarom huil je?” vroeg Nelleke bekommerd. “Omdat dit zo groots is!” zei ik.’

‘Kon je met mama ook huilen om kunst?’

‘Ja, maar zij was terughoudender in het uiten van haar emoties dan ik.’

‘Ik vond haar als kind al een dame.’

‘Ze is alweer dertien jaar dood… Het is moeilijk om over te praten. Misschien was zij meer dame dan ik heer.’

Ik ben tipsy van vier glazen port. Hij niet. Hij zegt nuchter dat hij weliswaar kreupel in een rolstoel zit, maar toch beter af is dan oudoom Dirk in 1946, die van zijn vrouw gescheiden werd. Hij zegt dat hij graag leeft. ‘Zolang je leeft, moet je vooral bezig zijn met leven, mijn jongen.’

Woensdag

Met Matthias Storme, het externe brein van Bart De Wever, ben ik tegenstrijdig genoeg bevriend geraakt; deze jurist is werkelijk een formidabele intellectueel, niveau Geert van Istendael. Het is heerlijk verkeerde vrienden te hebben. Dat vond ik als twaalfjarige al, toen ik tot verdriet van mijn moeder omging met kleine straatslijpers, sigarettenrokers en bierdrinkers.

Donderdag

De voorzitster van de katholieke partij richtte onlangs het boordgeschut op haar Franstalige landgenoten. Haar losse flodders vuurde ze in Plopsaland af, alwaar een ‘familiedag’ van haar partij plaatsvond.

Ik had nooit van dat oord gehoord, maar mijn kinderen waren er met hun school geweest en hadden zich er doodverveeld, te midden van grote mensen die deden of ze kabouters waren.

Vrijdag

Hoe maken we dit Vlaanderen groot?

In september gaat Christopher – die Bob et Bobette leest met behulp van een vertaalcomputertje – naar de Ecole Communale in Néthen, aan de overkant van ons dal. Dat dorp vervult me bij elk bezoek met een lichte opwinding: er zijn grote vierkantshoeven en achter een door het landschap golvende bakstenen muur ligt een bewoond kasteel in renaissancestijl. Het schoolgebouw, gelegen naast een met populieren omzoomde dorpsbrink, ziet eruit zoals een schoolgebouw eruit behoort te zien, met hoge ramen en een binnenplaats (ik moet er niet aan denken dat Rem Koolhaas een schoolgebouw zou ontwerpen).

De vijfde en zesde klas delen een lokaal. De negentien kinderen delen ook madame Valérie, die ons met de nodige plichtplegingen ontving – ze maakte net geen reverence.

‘Bonjour,’ zei mijn zoon, ‘je veux apprendre le français.’

Ik keek om me heen en was terug in mijn eigen dorp, waar we met drie klassen in één lokaal zaten, in het park van baron Van Pallandt; alleen droeg juffrouw Flipse minder kokette bloesjes dan madame Valérie (de uitsnijding accordeerde met het omringende landschappelijk schoon).

Zondag

De burgemeester van Overijse heeft groot gelijk dat hij het Nederlands in zijn gemeente met alle mogelijke middelen verdedigt, op zijn Québécois om zo te zeggen.

In datzelfde Overijse staat een kasteeltje met torentjes en andere nutteloze ornamenten zich de belle époque te herinneren en een beetje op Pippi Langkous te wachten. Er is een bejaardentehuis in gevestigd. Enig schilderwerk is gewenst, maar het heeft een nostalgische, kuuroordachtige allure.

Dit gebouw gaat tegen de vlakte. Er zal een nieuw bejaardentehuis komen, ongetwijfeld in dezelfde monsterlijke stijl als vrijwel alle gebouwen die in Vlaanderen uit de grond oprijzen, als subterrane creaturen in een nachtmerrie.

Alweer maandag

Ik word dikwijls van nostalgie beschuldigd.

Mijn tegenwerping luidt dat de renaissance een en al nostalgie was – en uit deze fase van de geschiedenis zijn best aardige kunstwerken voortgekomen.

Dinsdag

Nu de Belgische regering weer eens gevallen is, willen alle buitenlanders weten of het einde van België nabij is.

Niet nabijer dan de Jongste Dag, zou ik zo zeggen. Als de verschillende soorten Belgen het al niet eens kunnen worden over de splitsing van een kiesdistrict, worden ze het de komende eeuw ook niet eens over de splitsing van het hele land. De belangrijkste reden daarvoor is uiteraard Brussel, een stad die voor de internationale politiek veel belangrijker is dan de rest van België.

Veel mensen – vooral mensen die niet goed op de hoogte zijn van de intieme aspecten van het Belgische raadsel – menen dat het einde van België niettemin een goed idee zou zijn. Onbewust prijzen ze daarmee het grootste monster van de moderne Europese geschiedenis. Dat monster heet etnisch nationalisme en het eet uit de hand van het Vlaams Belang.

Zowel de interne als de externe vijanden van België wijzen steevast op de kunstmatigheid van het land. Persoonlijk vind ik dat een argument voor België en dus ook voor de Europese Unie. Alles wat in de geschiedenis de moeite waard is gebleken, vioolmuziek, gedichten, nobele wetten, druist in tegen de biologie. En overigens bestaan er geen natuurlijke staten: alle staatkundige eenheden zijn het resultaat van erfenissen en oorlogen. Het Derde Rijk was anti-Belgisch; het propageerde dan ook het recht op natuurlijke, op biologische grenzen.

Sindsdien hebben we de heilloze gevolgen van dat soort nationalisme nogmaals kunnen bestuderen in Noord-Ierland, Baskenland en de Balkan, nog gezwegen van de honderdduizenden die zijn omgekomen bij de gewongen volksverhuizing tussen 1944 en 1947, toen twaalf miljoen etnische Duitsers met instemming van Churchill en Stalin uit de oostelijke delen van het Reich en diverse nieuwe communistische staten werden verdreven. De overwinnaars trokken uit de Holocaust namelijk de conclusie dat er in Europa etnisch homogene landen moesten komen. Zo beschouwd is het een wonder dat er een Europese Unie zou ontstaan, een België in het groot om zo te zeggen.

België, waar nooit enig bloed was gevloeid bij alle gekibbel, ontsnapte aan de naoorlogse etnische zuiveringen. Maar er zijn nog altijd vele flaminganten die de structuur van België een fundamentele vergissing vinden. Daarbij vergeten ze altijd te vertellen dat Vlaanderen al in de Bourgondische tijd tweetalig was en pas binnen het Belgische staatsverband op democratische wijze kon evolueren naar de geëmancipeerde toestand van tegenwoordig, waarbij het onderwijs in geheel Vlaanderen in het Nederlands plaatsvindt.

Er zijn natuurlijk nog altijd Franstaligen van het ancien régime, die zich eenvoudig niet kunnen voorstellen dat het van ouderwets fatsoen en modern denken getuigt als je de taal leert van de omgeving waar je je vestigt, het platteland rond Brussel bijvoorbeeld. Je vindt nog steeds domme eentaligen die hun neus ophalen voor de negerstammen te midden waarvan ze vrijwillig wonen, met een dedain dat in Frankrijk zelf vrijwel uitgestorven is.

Dat is allemaal waar en het verklaart ten dele de huidige crisis. Maar weinig buitenstaanders beseffen dat de Franstaligen het ‘Vlaams’ als volkstaal in de negentiende eeuw vanuit een zekere romantiek altijd hebben beschermd (het lager onderwijs in België is bijvoorbeeld nooit verfranst), omdat Vlaanderen, het ‘Vlaams’ en de hele Vlaamse geschiedenis België nu juist zo anders maakten dan Frankrijk.

Woensdag (koningsweer)

Heeft het koninkrijk België enig nut?

Over deze vraag wordt gewoonlijk louter onzin verkondigd, zowel door buitenlanders als door flaminganten. Om een of andere reden beschouwt iedereen dit land altijd maar als een probleem; laat mij dan de lof ervan zingen.

België biedt alle voordelen van een meervolkerenstaat. Wij, de inwoners van dit land op de grens van de Germaanse en Romaanse wereld, zijn door zijn ligging, cultuur en geschiedenis ware Europeanen. België is zo groot als zijn talen, waartoe ook het Duits behoort – het strekt zich dus in zekere zin van de Waddenzee tot de Pyreneeën en van de Noordzee tot Polen uit. Wrijvingen zijn vervelend, maar scherpen onze zin voor democratie, wat van de Belgen de beste diplomaten ter wereld maakt. Tegen elkaar aan wrijven is soms ook prettig: België heeft ook wel iets van een vrijpartij, met licht sadomasochistische trekken misschien. In elk geval heeft een en ander gemaakt dat de Belgische literatuur en kunst zowel expressionistisch als surrealistisch zijn, en bovenal uitzonderlijk vitaal.

En dan zwijg ik nog van mijn ietwat romantische kijk op België als model van een mogelijk verenigd Europa… een slordig, tegenstrijdig en permanent geïrriteerd Europa dus, maar zo ziet de werkelijkheid van een veelvolkerenstaat er nu eenmaal uit.

‘Admirez-vous les uns les autres!’ riep de Vlaming Emile Verhaeren de Europese volkeren toe.

Deze dichter was niet toevallig een Belg.

Donderdag

Niemand met enige literaire ambitie schrijft voor toneel, zo meende ik lange tijd, behalve misschien om het geld. Opschrijven wat mensen allemaal kakelen, in het grote hoenderhok van de werkelijkheid – dat leek me nu waarlijk het saaiste wat er bestond.

Ik vergiste me deerlijk. Dat ontdekte ik toen ik pour la soupe toneelvertalingen begon te maken, gaande van Shakespeare tot Marivaux en Beckett.

Ten eerste bleken toneelteksten die enige literaire kwaliteit bezaten in het geheel geen realistische weergave te vormen van de menselijke communicatie. Om het leven af te beelden en de uithoeken van de menselijke geest in kaart te brengen, zoals dat ook in een roman pleegt te gebeuren, is het van eminent belang dat je als toneelschrijver juist niet letterlijk opschrijft hoe de homo sapiens zich uitdrukt, want dat geschiedt in brokstukken, halve zinnen, gegrom, gesnauw, gestotter, gesnotter en een enkele keer in een woordeloze tederheid. Dat alles wordt in een schouwburg tamelijk gauw vervelend. In de realiteit verstrooien beelden je geest, je voelt kou en warmte, je ruikt vuil en parfum; misschien mogen je handen twee rijpe borsten omvatten. In elk geval hoef je niet permanent te luisteren naar het gepraat om je heen. Maar op toneel, in een publieke ruimte waaruit je niet zo eenvoudig kan ontsnappen, is dat soort realisme dodelijk. Toneel is kunst, en de taal die in een toneelstuk dient te worden gebruikt is per definitie een kunstmatige taal.

Zo deed ik mijn tweede ontdekking. De kunstmatigheid van de toneeltaal kon worden opgedreven tot een niveau waarop de personages zich met elkaar in verzen onderhielden. Dramatische poëzie was de oudste vorm van toneelschrijfkunst, zoals ik uiteraard heel goed wist, maar in mijn opvatting deed zich daarbij het omgekeerde probleem voor: letterlijke nabootsingen van het leven, hoewel literair waardeloos, waren heel goed te spelen, terwijl toneel in verzen onspeelbaar was, tenzij je met Oude Grieken of Engelsen werkte, en die waren deels uitgestorven en voor de rest het Nederlands niet machtig.

Maar niet alleen ervoer ik dat er literair waardevolle toneelstukken in proza bestonden (proza dat net zomin ‘realistisch’ was als de volzin in de roman), ook bleken er Nederlandstalige acteurs te bestaan die van dichtregels spreektaal wisten te maken, taal die van levende lippen rolde, zonder dat de toeschouwer zich hoefde te ergeren aan de wetenschap dat hij naar namaakleven zat te kijken; hij werd integendeel juist de vortex van de kunst in gezogen.

Zo kwam het dat ik, hierdoor van mijn paard gebliksemd, zelf toneel begon te schrijven, aanvankelijk in verzen, ik ben tenslotte een dichter. Tegenover een bevriende schrijver, die zich nooit aan toneel had vergrepen, getuigde ik vol geestdrift van de literaire mogelijkheden die ik in het versdrama ontwaarde. Hij glimlachte verbaasd. Ik wees hem op de roes waarin de orale poëzie oudtijds de deelnemers aan mysteriecultussen had gebracht en hij keek alsof ik een zonderlinge seksuele techniek aanprees. Maar ik gaf het niet op, ik bleef uitweiden over het theater als ritueel, over de spanning tussen de kunstmatige vorm en het natuurlijke ritme van de spreektaal – en hij reageerde sarcastisch, alsof ik een gek was die volhield dat hij William Shakespeare heette, alsof ik niet van het toneel maar van een demon bezeten was.

Deze bekering had de nodige gevolgen voor mijn lyrische poëzie, die ik meer en meer schreef terwijl ik naar mijn eigen stem luisterde, mijn innerlijke stem, die van zo diep kwam dat het leek alsof ik ook de stem van een ander hoorde, nee, van vele anderen. Dat kwam doordat ik putte uit het substraat van de alledaagse, om mij heen gesproken taal, de taal van iedereen, waarvan een dichter zowel het product als de vertolker is, maar waarmee hij doet wat dichters plegen te doen: verdichten, wat zowel verzinnen als comprimeren betekent.

Iedere week

De werkster schrikt van mijn gemompel boven de krant.

Dinsdag

Als ik een knuppel in het hoenderhok gooi, zijn gewoonlijk alle hoenders dood.

De idiote reacties op mijn blog wanneer ik verklaar van België te houden: ‘Vlaanderen,’ jammeren de separatisten, zo mechanisch als poppen die mama kunnen zeggen.

Dinsdagavond

Blogs! Websites! Gesel van de eeuw! Ongeneeslijke metastase van de vrije emotie! Geef mij papier, een eindredactie, afbakening binnen ruimte en tijd… Grote god, we raken onszelf toch helemaal kwijt in dat universum?

Woensdag

Op een foto in Joods Actueel zie je de gevel van het Antwerpse nazicafé De Leeuw van Vlaanderen, waarop door de eigenaar De beest is geschilderd; daarbij is de letter s als het runeteken van de Schutzstaffel weergegeven. (Na een klacht is die s inmiddels gelatiniseerd.)

De beest? Eigen taal eerst.

Het woord refereert volgens de cafébaas aan die zonevreemde kat uit de Arabische woestijn – maar dan is het verkeerde lidwoord gebruikt, hoewel iedereen in dat hol, waar het Oostfront heldhaftiger lijkt naarmate het langer geleden is, min of meer per definitie de beest uithangt.

Donderdag

Het begint me overigens te dagen dat de linkse extremisten op dit moment gevaarlijker zijn dan de rechtse… althans voor de Joden.

Nog altijd donderdag

Verbazingwekkende gewoonte van links om de voorbije negentig jaar, sinds de Oktoberrevolutie, als door het noodlot verblind altijd weer partij te kiezen voor de verfoeilijkste regimes! Vloeit deze fundamenteel bolsjewistische behoefte om het tegenwringende proletariaat desnoods gelukkig te slaan inderdaad uit de Verlichting voort, uit het denken in absolute categorieën als de Massa en de Gelijkheid?

Vrijdag