-

Maarten Asscher

APPELS EN PEREN

LOF VAN DE VERGELIJKING

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

© 2013 Maarten Asscher en Uitgeverij Augustus

Omslagillustratie © Paula Rego Untitled 3

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2522 3

e-ISBN 978 90 450 2524 7

D/2013/0108/750

NUR 320

www.atlascontact.nl

-

Voor Willem, bij wijze van antipasto misto.

-

APPELS EN PEREN

LOF VAN DE VERGELIJKING

Op 21 februari 1822 werd bij het Dogenpaleis in Venetië het doodvonnis uitgesproken over de Italiaanse schrijver Silvio Pellico, onder andere auteur van het toen in eigen land geliefde toneelstuk Francesca da Rimini. In Lombardije en de Veneto, het noordelijke deel van wat veertig jaar later de Italiaanse eenheidsstaat zou worden, hadden sinds het Weens Congres van 1815 de Oostenrijkers het voor het zeggen, een zeggenschap die met harde politiehand en met actieve censuur werd gehandhaafd. De literaire en journalistieke kringen waarin Pellico verkeerde, waren bevolkt met vrijdenkers, anti-Oostenrijkse liberalen, zowel fanatieke onafhankelijkheidsstrijders als wat je tegenwoordig ‘kritische intellectuelen’ zou noemen. Minder of meer geheime samenkomsten van gelijkgestemden, in publieke ruimtes en in privéhuizen, waren aan de orde van de dag. Wat er tijdens die bijeenkomsten ook precies besproken en beraamd werd, de Oostenrijkse geheime politie beschouwde het al snel als staatsgevaarlijk ‘carbonarisme’ en ging er vanaf 1819 met verhoogde paraatheid achterheen. In Venetië werd een speciale commissie ingesteld, geleid door de briljante Tiroler jurist Antonio Salvotti, die zich met de opsporing, vervolging en veroordeling van deze verraders moest bezighouden. Tientallen arrestaties waren het gevolg, en zo belandde ook Pellico in het gevang, nadat hij op vrijdag 13 oktober 1820 op verdenking van hoogverraad was gearresteerd.

Het doodvonnis van Pellico werd omgezet in vijftien jaar carcere duro, later verder teruggebracht tot zevenenhalf jaar, maar gezien de omstandigheden waarin de straf moest worden uitgezeten – in de duistere en kille kerkers van het kasteel Spielberg in Moravië – mag het een wonder heten dat de zwakke Pellico deze jarenlange aanslag op zijn gezondheid heeft doorstaan. Hij schreef er zijn beroemde gevangenisboek Le mie prigioni (1832) over.

Voordat hij op 25 maart 1822 per gondel en vervolgens per koets werd afgevoerd naar de lugubere Spielberg, werd het Pellico toegestaan nog enkele mensen te schrijven. Die gelegenheid gebruikte hij onder meer voor een paar lange brieven aan zijn vader en ook voor een uitzonderlijk kruiperig bedankje aan het adres van de infame Salvotti, een epistel zo ongehoord onwaarschijnlijk in zijn schijnheiligheid dat je er in elk geval als moderne lezer met uitpuilende ogen kennis van neemt. Ongetwijfeld had hij zijn redenen om heil te verwachten van een dergelijk onderdanige toonzetting. Hetzelfde geldt vast ook voor de volgende passage, uit een brief van 23 maart 1822 – twee dagen voor zijn transport naar de gevangenis – gericht aan de Sardijnse viceconsul in Venetië, die hij om vriendschappelijke hulp bij enkele praktische zaken vraagt:

Aan de vertroostingen die ik u vraag aan mijn ouders over te brengen, verzoek ik u nog het u welbekende feit toe te voegen dat ik hier steeds met de meest genereuze zachtheid ben behandeld.

Ik kan deze passage niet lezen zonder direct te denken aan eenzelfde afscheidsverklaring die door Sigmund Freud werd afgelegd toen hij na de Oostenrijkse Anschluss in 1938, te midden van het exuberante antisemitisme waaraan de Oostenrijkse en de Duitse nazi’s zich nu met vereende krachten overgaven, voorbereidingen trof om samen met zijn gezin naar Engeland uit te wijken, waar hij de laatste jaren van zijn leven zou doorbrengen. Voordat de autoriteiten de stokoude Freud uiteindelijk lieten gaan, stonden ze erop dat hij – zoals zovelen schaamteloos weggetreiterd uit eigen land – een verklaring zou afleggen dat de Gestapo hem behoorlijk had behandeld. Die verklaring ondertekende Freud inderdaad, en in een bui van sardonische humor voegde hij aan de afgelegde verklaring in handschrift nog toe:

Ik kan iedereen de Gestapo van harte aanbevelen.

De vraag is of je deze historische parallel, tussen de afscheidsverklaring van Pellico en die van Freud, eigenlijk wel kunt trekken. In beide gevallen gaat het om mensen aan wie in onze ogen – anders dan in die van de machthebbers van hun tijd – niets te verwijten valt: de een was een schrijver die bezwaren koesterde tegen de vreemde overheersing van zijn land en die daarover met anderen heeft gesproken en gecorrespondeerd, de ander was een Joodse dokter die er vele internationale contacten op na hield. Beiden werden naar onze normen schandalig behandeld, iets wat ze bij gelegenheid van hun gedwongen vertrek uit eigen land in buitengewoon beleefde bewoordingen schriftelijk ontkenden. Beiden waren duidelijk niet vrij om op te schrijven hoe het werkelijk zat, al zijn we daar langs andere wegen toch gedetailleerd mee bekend.

Dat zijn inderdaad overeenkomsten, maar de gangbare tegenwerping luidt dat zo’n vergelijking mank gaat. De historische omstandigheden waaronder Pellico door de staatspolitie naar het gevang werd gebracht en de historische situatie waarin Freud door de geheime staatspolitie het land uit werd gezet, zouden daarvoor te zeer verschillen. Toch is het de vraag wat precies het trekken van deze vergelijking ongeoorloofd zou maken. Is het moreel verwerpelijk om dit te doen? Strookt het niet met wetenschappelijke eisen? Gaat het louter om het punt dat er 116 jaar tijdsverloop tussen zit? Om het feit dat Oostenrijk in 1822 en Oostenrijk in 1938 totaal onvergelijkbaar zijn? Wat bedoelen wij eigenlijk als we zeggen dat een vergelijking ‘mank gaat’?

Het verwijt van mankheid wordt dikwijls tegen het trekken van vergelijkingen ingebracht, tegen vergelijkingen tussen volkeren bijvoorbeeld, of tussen boeken. Neem het op één lijn stellen van Grieken en Turken of van Joden en Palestijnen. Of neem de vergelijking die de Amerikaanse literaire kritiek trok tussen De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch en het werk van Homerus en Dante. Wie zich aan dergelijke vergelijkingen waagt, zal allerlei weerstand moeten overwinnen. En de meeste weerstand van al wordt opgeroepen door de historische vergelijking. Wie een pleidooi wil houden voor de vergelijking als manier om de werkelijkheid te onderzoeken treft in de historische vergelijking de hardste noot om te kraken. Laten wij een poging wagen.

In het kerstnummer 2010 van Vrij Nederland stond een interview waarin de toenmalige PvdA-leider Job Cohen ‘Ja’ antwoordt op de vraag of moslims in onze tijd net zo worden buitengesloten als dat gebeurde met Joden rond het begin van de Duitse bezetting van ons land. Dat kwam hem van vele kanten op heftige kritiek te staan. Schrijver Joost Zwagerman noemde de uitspraken van Cohen in de Volkskrant ‘infamerend’, rabbijn Evers meende in het NIW dat Cohen met deze vergelijking moslims absoluut geen dienst bewees en dat zijn woorden tegelijk onrecht doen aan de geschiedenis van de Joden in Nederland.

Korte tijd daarvoor werd het verschijnsel van de historische vergelijking ook al op de proef gesteld door Nexus-voorman Rob Riemen, die in een essay getiteld De eeuwige terugkeer van het fascisme stelde dat de ideeën en de politieke beweging van Geert Wilders sterk doen denken aan de beginfase van het fascisme. Ook hierop volgden krachtige afwijzingen, van zowel historici als politici, waarvan de basale strekking was: dergelijke vergelijkingen mag je niet maken. Daarvoor zijn de verschillen tussen toen en nu te groot.

Al even omstreden is de historische vergelijking in debatten over de Nederlandse betrokkenheid bij vredesmissies in Afghanistan; eerst in Uruzgan, vervolgens in Kunduz. In die debatten klinkt bij herhaling de al dan niet uitgesproken vergelijking met onze tragische ‘militaire vredesmissie’ naar Srebrenica mee. Deelnemers aan de discussie rond nieuwe internationale missies voelen steeds weer de behoefte om zich af te zetten tegen een parallel met de fatale gebeurtenissen van 1995. Zo bijvoorbeeld Joeri Boom in De Groene Amsterdammer van 3 oktober 2007: ‘Uruzgan is géén Srebrenica. De vergelijking gaat op vele punten mank.’

Vooral ingezonden-brievenschrijvers hebben er een handje van om in hun ogen mank gaande vergelijkingen aan de kaak te stellen. Voor dat type verontwaardigde verwerping is de volgende reactie op een geschiedeniswebsite representatief: ‘De historische vergelijking dient als historisch stijlmiddel te verdwijnen uit het politiek jargon. […] De historische vergelijking gaat doorgaans nog meer dan andere vergelijkingen mank, en vertroebelt zo slechts het debat. Zij roept voornamelijk misverstand en wrevel op.’

Hoe vaker en hoe harder men zich afzet tegen de historische vergelijking, des te meer raak ik ervan overtuigd dat het trekken van zulke parallellen eigenlijk juist zeer interessant is, leerzaam ook, en dikwijls verhelderend, in het bijzonder wanneer die vergelijking betrekking heeft op gebeurtenissen van vandaag.

Wie vanuit het heden een historische vergelijking trekt, verbindt een verschijnsel van nu dat nog aan het gebeuren is, dat dus nog niet is uitgekristalliseerd, met vroegere gebeurtenissen die ons in hun verloop en gevolgen goed bekend zijn. Datgene waarvan nog onduidelijk is wat het precies zal gaan betekenen krijgt aldus een interpreterende of zelfs waarschuwende verwijzing mee naar een of meer gebeurtenissen uit het verleden waarvan wij de afloop en de consequenties kennen. Voorbeeld: na de publieke mededeling van de toenmalige Amsterdamse hoofdcommissaris Welten dat hij het aankomende boerkaverbod van het kabinet-Rutte I niet zou gaan handhaven, viel de Haagse politiek – Wilders twitterend voorop – unisono over de politieman heen: die moest gewoon zijn werk doen en de wet uitvoeren. Maar in NRC Handelsblad van 10 januari 2011 stond een klein ingezonden briefje van een Haagse mevrouw die schreef: ‘Als we in 1940-’45 een politiecommissaris als Bernard Welten hadden gehad, die vond dat politiemensen geen Joden uit hun huis moesten sleuren, was er misschien iets minder leed geschied en was er na de oorlog iets minder kritiek geweest op de politie.’ Ziehier een mooi voorbeeld van een historische vergelijking die in één klap, met weglating van alle verschillen, een onderwerp vergelijkenderwijs op scherp stelt en een gezichtspunt overbrengt dat langs andere weg nog niet zo gemakkelijk, althans niet zo compact, over het voetlicht had kunnen worden gebracht. Kortom, de historische vergelijking is door haar selectieve, naar haar aard simplificerende effect een uitermate effectief middel om iets duidelijk te maken.

Maar die simplificatie, is die niet funest voor een juist begrip van de verschillen tussen verleden en heden? Daar geloof ik niks van. In het voorbeeld van Job Cohen, die in het genoemde interview verhaalt hoe zijn moeder zich aan het begin van de oorlog net zo buitengesloten voelde als hij zich voorstelt dat moslims zich in onze tijd buitengesloten voelen, is zonneklaar wat de verschillen tussen toen en nu zijn. Op de actieve en systematische uitsluiting door de Duitse bezetters volgden razzia’s, gevangenneming, gedwongen transport en een even doelbewuste als massale vernietiging. Iedereen weet – en zeker Job Cohen zelf – hoezeer dat weliswaar in 1940-1945 aan de orde was, maar dat in onze tijd niets erop wijst dat van een dergelijk vervolg opnieuw sprake zal zijn. Cohens historische vergelijking zegt dus niet: toen en nu zijn hetzelfde, maar signaleert een overeenkomst tussen het gevoel van uitsluiting van de ene groep begin jaren veertig en het gevoel van uitsluiting van de andere groep in onze tijd. Wie een vergelijking trekt tussen de Russische veldtocht van Napoleon en Hitlers Operatie Barbarossa hoeft zich niet te verontschuldigen voor de talloze verschillen tussen 1812 en 1941, als hij maar iets zinnigs en overtuigends doet met de parallel die hij poneert. Zo zou ook Job Cohen niet moeten worden bekritiseerd om de punten waarop zijn historische vergelijking zogenaamd mank gaat, maar afgerekend moeten worden op het inzicht dat hij aan die vergelijking probeert te ontlenen, voor zover die zijns inziens wél opgaat.

Een volgend argument dat pleit voor de historische vergelijking is dat het expliciteren van een vergelijking de transparantie en de falsifieerbaarheid van iemands beweringen bevordert. Tegen impliciete beweringen is het veel lastiger polemiseren. De meeste historische parallellen worden impliciet getrokken, die liggen meestal reeds in de taal zelf besloten. Bijvoorbeeld in mijn beschrijving hierboven van het milieu waarin de Italiaanse carbonarist Silvio Pellico verkeerde, sprak ik over ‘vrijdenkers’, ‘liberalen’ en ‘onafhankelijkheidsstrijders’. Dat is een woordkeus waaraan mijn interpretatie van het carbonarisme al direct af te lezen valt. Ik had het ook kunnen hebben over ‘verraders’, ‘samenzweerders’ en ‘opstandelingen tegen het wettige Oostenrijkse gezag’. Alleen al door mijn woordkeus trek ik een impliciete vergelijking met andere (Europese) revoluties en bevrijdingsbewegingen. Hoe explicieter ik die vergelijking maak, des te duidelijker weet de lezer waar ik sta, en des te beter kan ik voor mijn interpretatie ter verantwoording worden geroepen.

Een laatste voordeel van de historische vergelijking is nog dat zij – juist door de persoonlijke keuze die eraan ten grondslag ligt – veel kan onthullen over de achtergrond van waaruit iemand een bepaald onderwerp tegemoet treedt. De vergelijking van Cohen tussen de positie van moslims in het Nederland van nu en die van Nederlandse Joden aan het begin van de Duitse bezetting, liet duidelijk zien – duidelijker dan welke beschrijving van het heden ook – met welke associaties, welke gevoeligheden, welk referentiekader de PvdA-prominent het vraagstuk van immigratie en integratie benaderde. Het gaat er niet om wat u en ik vinden van de achtergronden van zijn ‘Ja’, waar het om gaat is dat deze vergelijking ons een verhelderend kijkje gunt in de morele keuken van Job Cohen. Degenen die het met hem eens zijn, zullen in deze historische vergelijking spontane steun vinden voor hun verbondenheid met zijn denkbeelden, degenen die het niet met hem eens zijn, zullen daardoor des te beter in staat zijn Cohens visie op het onderwerp te bestrijden.

Met andere woorden: lang leve de historische vergelijking, vooral wanneer zij mank gaat. En dat doet zij bijna altijd, want vergelijkingen gaan nu eenmaal per definitie mank. Dat maakt ze juist zo interessant en zo bruikbaar. Niemand hoeft uit te leggen dat de Oostenrijkse nazi’s die zo gretig met de Duitse Gestapo samenwerkten om een ongewenst element als Sigmund Freud het land uit te krijgen heel andere Oostenrijkers waren dan de Oostenrijkers die in Noord-Italië op carbonaristen joegen en de arme Silvio Pellico coûte que coûte achter de tralies wilden krijgen. De vergelijking tussen 1822 en 1938 die ik in mij voelde opkomen en die ik hier als verhelderend staande houd, brengt tot uitdrukking dat het hier in beide gevallen om Oostenrijkers gaat, dat in beide gevallen – op grond van klakkeloze gehoorzaamheid aan een als absoluut waargenomen gezag en dito staatsbelang – politiefunctionarissen grif bereid waren individuele medeburgers in het verderf te storten, en dat die medeburgers in beide gevallen een ontlastende verklaring hebben nagelaten met betrekking tot de politiebehandeling die zij hebben ondergaan, een verklaring waarvan de spontaniteit en de oprechtheid ernstig betwijfeld moeten worden.

Wat de vergelijking tussen het ene en het andere historische voorval minimaal aantoont, is dat het dus in beide gevallen niet om een historisch uniek incident ging. Misschien geeft deze parallel wel voedsel aan een bepaald negatief beeld van de Oostenrijkse of – zo men wil – de Groot-Duitse politiementaliteit. Of wellicht vallen er juist argumenten aan te ontlenen om vol te houden dat in die mentaliteit wel degelijk plaats is voor een besef van goed en kwaad, maar dat praktische omstandigheden nu eenmaal soms zwaarder wegen dan humanitaire principes. Allemaal mogelijke argumenten en inzichten die te formuleren en te bediscussiëren zijn dankzij het trekken van deze vergelijking.

Geschiedschrijving heeft zich van oudsher altijd meer beziggehouden met het onderscheidende dan met het gemeenschappelijke, meer met het bijzondere dan met het algemene. Herodotus, door Cicero geëerd als pater historiae (vader der geschiedschrijving), schreef zijn levenswerk naar eigen zeggen vooral ‘opdat de daden der mensen niet in vergetelheid zullen raken’. Een dergelijke strekking, af en toe vermengd met de wens om bij ‘the powers that be’ in het gevlij te komen, bezitten ook de meeste andere geschiedkundige werken uit de Griekse en Romeinse Oudheid, meer dan dat zij het oogmerk hadden om andermans geschiedenis expliciet met de eigen historie te vergelijken.

Wie op het eerste gezicht wél van de vergelijking zijn methode maakte, was Plutarchus, auteur van de parallelle levensbeschrijvingen van beroemde Romeinen en Grieken, maar zijn opzet was niet zozeer die van de historicus als wel die van de biograaf. Bovendien een biograaf met bijbedoelingen, die het er ten dienste van zijn politieke beschermheren op aanlegde dat zijn Romeinse lezers zich in moreel opzicht zouden spiegelen aan hun illustere Griekse counterparts. Ook de zestiende-eeuwse ‘vader der kunstgeschiedenis’ Giorgio Vasari ging het in zijn levensbeschrijvingen van de beroemde kunstenaars van zijn tijd eerder om de unieke karakteristieken van hun werk, hun leven en hun kunstenaarschap dan om het trekken van onderlinge vergelijkingen. Hetzelfde geldt (mutatis mutandis) voor heiligenlevens, kerkhistorische werken en vaderlandse kronieken.

Pas de Verlichting, met haar geobjectiveerdere en vroegmoderne wereldbeschouwing, en nadien de opkomst van de sociale en economische wetenschappen in de negentiende eeuw, versterkt door de nationalistische rivaliteit tussen de grote Europese mogendheden, begunstigde de vergelijking als onderzoeksmodel, ook in de historische wetenschappen. Met name de socioloog Émile Durkheim en de economisch historicus Max Weber propageerden de vergelijking als een verhelderende wijze van interpreteren. Nieuwe soorten gegevensmateriaal, zoals in de vorm van statistieken, maakten ook vergelijkingen mogelijk die eerder ondenkbaar waren geweest. Na de Eerste Wereldoorlog, toen historici als Marc Bloch in een vergelijkende analyse probeerden te achterhalen hoe vanuit uiteenlopende nationale achtergronden een dergelijk grootschalig wereldconflict had kunnen ontstaan, mondde de ‘vergelijkende geschiedwetenschap’ zelfs uit in een afzonderlijke discipline en in alomvattende overzichtswerken, zoals de twaalfdelige wereldgeschiedenis van Arnold Toynbee of studies waarin de ondergang van het hele ‘avondland’ (Oswald Spengler) werd beschreven. Maar dergelijke super-generalistische studies waren eigenlijk een misvorming van het vergelijkende perspectief, omdat de termen van de vergelijking niet altijd even duidelijk omschreven werden.

Ook na de Tweede Wereldoorlog bleef het vergelijkende perspectief leidend, bijvoorbeeld in de geschiedschrijving van de industriële revolutie. Het is zelfs de vraag of men een dergelijk onderwerp zonder internationaal vergelijkend perspectief recht zou kunnen doen. Tegelijk kwam onder historici ook een tegenbeweging op gang: niet langer werd alomvattende, internationale metageschiedenis geschreven, met alle generalistische interpretaties van dien, maar werd juist de ‘micro-geschiedenis’ bestudeerd. Daarbij moest het kleinst mogelijke partikel, het strikt particuliere, model staan voor het grotere verhaal van de geschiedenis. Neem Carlo Ginzburg met zijn De kaas en de wormen, Emmanuel Le Roy Laduries Montaillou of uit eigen land A.Th. van Deursen met Het dorp in de polder over het zeventiende-eeuwse dorp Graft.

De moderne beschouwer van kunst, literatuur of geschiedenis heeft bij de aanpak van zijn onderwerp eigenlijk altijd de keuze uit twee richtingen. Hij kan generaliseren of hij kan particulariseren. Anders gezegd, er is de deductieve methode of de inductieve. Wie, zoals ik, graag met een vergelijkende blik kijkt, heeft van nature een voorkeur voor de tweede methode: de particulariserende, de inductieve. Eerst het bijzondere onder woorden brengen en van daaruit naar het algemene gaan. Als de beide termen van een vergelijking aldus voldoende scherp omschreven zijn, ontstaan er twee verhalen die men tegenover elkaar kan stellen en in hun onderling verband tot hun recht kan laten komen.

De bezwaren die traditioneel tegen de inductie worden ingebracht, en waar ook degene die een vergelijking (en a fortiori een historische vergelijking) trekt zich tegen teweer moet stellen, zijn grofweg tweeërlei: te subjectief en te impressionistisch. Ook het feit dat de historische vergelijking grote retorische effecten kan sorteren maakt haar in de ogen van sommigen verdacht. Ten onrechte, lijkt me, want zoals reeds gezegd dient een historisch voorbeeld toch eerst en vooral op zijn inhoudelijke overtuigingskracht beoordeeld te worden en niet op basis van de emoties die een vergelijking op het eerste gezicht oproept. Maar dat die emoties op de loer liggen, is evident.

Die emoties spelen bijvoorbeeld direct op zodra iemand de uniciteit van een bepaalde gebeurtenis geweld aandoet door die gebeurtenis met een andere te vergelijken. De historische bestudering van het verschijnsel genocide (op de Joden, de Armeniërs, de Tutsi’s) is een dergelijk mijnenveld. Maar ook een vergelijking tussen de ‘veiligheidsmaatregelen’ waarmee de VS het internationale telefoon- en internetverkeer in de gaten blijken te houden en de ‘bescherming’ die China toepast op het bel- en surfgedrag van zijn inwoners zal onmiddellijk tot heftige politieke stellingnames leiden. Hetzelfde geldt voor een vergelijking tussen de betogingen op het Tahrirplein in de Egyptische hoofdstad Caïro in 2011 en de betogingen twee jaar later op het Taksimplein in Istanbul. Dergelijke vergelijkingen zijn bijzonder licht ontvlambaar.

Of neem een vergelijking tussen het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië in 1978 en de Olympische Spelen in Berlijn van 1936. Op het eerste gezicht een typisch manke vergelijking. Toch valt er een overtuigend opstel op te baseren, over sport als propagandamiddel van een totalitaire staat, over mensenrechtenschendingen die in opdracht van een fout regime buiten het beeld van de camera’s werden gehouden, terwijl miljoenen toekeken hoe sportlieden aller landen zich zogenaamd aan het verbroederen waren. Enkele tientallen of honderden kilometers buiten het stadion bevonden zich in beide gevallen de detentiecentra, concentratiekampen of martelkamers waar de politiek of etnisch ongewenste elementen uit de Argentijnse respectievelijk Duitse politiestaat werden gefolterd of vermoord.

Een dergelijke vergelijking zou mij zeker op enige ingezonden brieven komen te staan, vooral van voetballiefhebbers die in juni 1978 vredig en met sportieve spanning naar de WK-wedstrijden hebben zitten kijken en daarover met terugwerkende kracht beslist geen gewetensnood aangesmeerd willen krijgen. Als ze oud genoeg zijn, hebben ze zich indertijd waarschijnlijk al kapot geërgerd aan Freek de Jonge, die schreeuwend vanaf zijn theaterpodium de Oranjespelers opriep om niet naar Buenos Aires af te reizen. Tevergeefs, zoals trouwens ook in Amerika in de aanloop naar de Olympische Spelen van 1936 zonder resultaat een beroep op de atleten werd gedaan om thuis te blijven. Menselijkerwijs begrijpelijk, maar wel typisch een geval van niet willen weten. En vooraf niet wíllen weten is het spiegelbeeld van achteraf zeggen dat je niet geweten hébt, althans niet precies genoeg om tot actie over te gaan.

De vergelijking is een beladen stijlmiddel, maar als dat middel met zorg wordt gehanteerd, is het een ijzersterk inhoudelijk denkgereedschap, een instrument tot analyse, debat en beter begrip. Dat geldt voor alle typen vergelijkingen, en meest van al voor de historische vergelijking, waartegen althans in onze tijd het vaakst en het hardst wordt geprotesteerd. Hoe vaker ik het bezwaar van ‘mankheid’ tegen historische en andere vergelijkingen hoor, des te enthousiaster ben ik er gaandeweg over geworden. Met een beroep op een poëtische vergelijking zou je kunnen zeggen: een welgekozen vergelijking hoeft helemaal niet te lopen, dus mankheid is geen enkel probleem. Zij krijgt als vanzelf vleugels, zoals de albatros in het beroemde sonnet van Charles Baudelaire, die om zijn kreupelheid op het dek door matrozen wordt bespot, maar even later soeverein het luchtruim kiest: ‘l’infirme qui volait.’

In deze bundel heb ik een aantal uiteenlopende stukken samengebracht waarin het vergelijkende perspectief leidend is voor de beschouwing. Of het nu om geschiedenis gaat, om literatuur of om kunst, steeds heb ik naar een ‘stereoscopische’ blik gezocht, op de wijze van de twee onderling iets verschillende foto’s die je vroeger in een stereoscoop met beide ogen in één beeld kon bekijken. Juist dankzij het verschil tussen de beide foto’s ontstond het effect van diepte, van de derde dimensie. Zo hoop ik ook dat, hoezeer de onderwerpen van deze beschouwingen ook verschillen, de gehanteerde vergelijking (het verschil, de parallellie, de nevenschikking) voor diepgang zorgt, voor perspectief op een verder gelegen inzicht.

Elke historische gebeurtenis, elk leven, elk boek, ja elk onderwerp is per definitie uniek in de letterlijke zin van eenmalig, en als zodanig uitsluitend met zichzelf te vergelijken. Maar aangezien je daar weinig begrip aan kunt ontlenen, is de vergelijking met andere historische gebeurtenissen, levens, boeken en onderwerpen zowel noodzakelijk als verhelderend. Appels met appels vergelijken, daar is nog nooit iemand wijzer van geworden.

-

ZANDVOORT AAN DE MIDDELLANDSE ZEE

KEES FENS EN PREDRAG MATVEJEVIĆ

Er zijn legio boeken waar een uitgever zich met volle liefde en enthousiasme sterk voor maakt, maar die in commercieel opzicht helaas totaal niet tot hun recht komen. In zo’n geval is het voor die uitgever (en niet te vergeten voor de auteur en eventueel de vertaler) soms een niet geringe troost als er ten minste een paar recensies verschijnen die de betrokkenen het idee geven dat zij met de publicatie van het betreffende boek, althans in de ogen van enkele gelijkgestemde geesten, een goede daad hebben verricht. Als ook die paar recensies achterwege blijven of als die zelfs regelrecht negatief uitpakken, dan zit er niets anders op dan je wrok te koesteren en jaren later te proberen langs andere weg je gelijk te halen. Dat is wat ik zou willen doen met een boek getiteld Mediteranski brevijar (letterlijk ‘Mediterraan brevier’), geschreven door de van origine Kroatische auteur Predrag Matvejević.

Vanaf het eerste moment dat ik het in de Franse Fayard-editie in handen kreeg (Bréviaire méditerranéen, 1992) was ik gefascineerd door dit exuberante en onstuitbare eerbetoon aan de zee der zeeën. Twee jaar na de Franse editie verscheen het dan ook op mijn instigatie in een Nederlandse vertaling van Tom Eekman bij Meulenhoff (De Middellandse Zee. Een getijdenboek), met een bevlogen voorwoord van de Italiaanse schrijver Claudio Magris. Die noemde het boek ‘geniaal, oorspronkelijk en briljant’. Kwalificaties die mij uit het hart gegrepen waren, en zijn.

Wie zich van het boek van Matvejević een voorstelling wil maken, stelle zich een boek over de Middellandse Zee voor, geschreven door een auteur die een tijdloze combinatie vormt van Herodotus, Atte Jongstra, Plinius de Oude en Boudewijn Büch. Het is, kortom, een boek dat met maximale nieuwsgierigheid, maximale detailzucht en maximale volledigheidsdrift probeert een soort biografie samen te stellen van de onuitputtelijke topografie, geschiedenis, natuurlijke en culturele rijkdom van wat in de antieke wereld ‘onze zee’ (‘mare nostrum’) werd genoemd.

Sinds zijn oorspronkelijke (Servo-)Kroatische publicatie in 1987 werd het boek in meer dan twintig talen vertaald. Op de website van de University of California Press, de Amerikaanse uitgeverij van het boek, zag ik het gerubriceerd staan onder: ‘Geography, Classics, Folklore & Mythology, Cultural Anthropology, European Studies, European History, Travel’. Dat is een betekenisvolle opsomming, en wel om twee redenen. In de eerste plaats moet er met dit boek van nauwelijks meer dan tweehonderd bladzijden iets opmerkelijks aan de hand zijn, dat het er kennelijk in slaagt om zich tegelijkertijd op zoveel verschillende vakgebieden te begeven. In de tweede plaats is het boek van Matvejević zelf in zekere zin als één grote opsomming op te vatten, en is het dus toepasselijk dat de commerciële bibliografen van de uitgeverij een dergelijke enumeratio hanteren om het boek in al zijn onclassificeerbare veelzijdigheid tot zijn recht te laten komen.

Groot was dan ook mijn teleurstelling en verbazing toen de door mij bewonderde literair criticus Kees Fens in de Volkskrant van 13 juni 1994 het boek van Matvejević helemaal, maar dan ook helemaal met de Nederlandse grond gelijkmaakte. Ik had juist stilletjes gehoopt dat hij het zou bespreken, in de vaste verwachting dat het boek ook hem zou aanspreken. Maar hij had er werkelijk geen goed woord voor over, met als enige uitzondering de vertaling van Tom Eekman. Een confrontatie van zijn vernietigende oordeel met mijn nog altijd springlevende enthousiasme brengt in mijn ogen iets aan het licht over ‘het mediterrane’: als mentaliteit, als oriëntatie, ja misschien wel als eigenschap, die men heeft of niet heeft.

Predrag Matvejević werd in 1932 geboren in Mostar, een plaats die zijn bekendheid in West-Europa vooral dankt aan de tijdens de Balkanoorlogen vernielde zestiende-eeuwse brug over de rivier de Neretva. Tot aan zijn emigratie naar Frankrijk was hij hoogleraar Frans in Zagreb, nadien doceerde hij Slavische talen aan de Sorbonne. Zo draaide zijn bestaan zich 180 graden van Oost- tot West-Europeaan. Wat er zij van Oost of West, zijn boek over de Middellandse Zee bevestigde hem in elk geval als Europeaan: in 1991 kreeg hij er in Italië de Premio Malaparte voor, en in de daaropvolgende jaren de Franse Prix du Meilleur Livre Étranger en de Prix Européen de l’Essai Charles Veillon.

De Kroatische stad Mostar ligt op vijftig kilometer landinwaarts van de Adriatische kust. Je zou De Middellandse Zee. Een getijdenboek kunnen opvatten als een grootscheepse poging van de auteur om die afstand te overbruggen, vanuit de wens om het mediterrane tekort van die vijftig kilometer te compenseren en alsnog een geboorterecht aan de oevers van de Middellandse Zee op te eisen. Matvejević pakt dat in zijn boek op drie manieren aan, die overeenkomen met de drie delen waaruit het boek bestaat.

In het eerste deel (‘Getijdenboek’) geeft hij een uitgebreide fenomenologie van de Middellandse Zee, waarin hij alle grote en kleine verschijnselen en uiteenlopende kenmerken van deze zee aan de orde stelt: baaien, pieren, havenkantoren, visnetten, algen, golven, winden, wolken, kusten, vuurtorens, teer, vijgen, olijven, sponzen, eilanden, schiereilanden, meeuwen, riviermondingen, vloeken, talen, maten, methoden van zoutwinning, et cetera. Aan de hand van al deze karakteristieken komen talrijke verhalen en wetenswaardigheden bovendrijven. Bijvoorbeeld dat steden aan de Middellandse Zee niet uit dorpen zijn gevormd, maar zelf de omliggende dorpen hebben voortgebracht. Of dat de aard van een haven wordt bepaald door de vraag of die door een rivier uit het achterland is ontstaan dan wel vanuit zee is gekozen. Of de vraag waarom Tunesië niet en de Peloponnesos wel als een schiereiland wordt beschouwd. Of de gedachte dat er – naar voorbeeld van migraties van volkeren, vogels en vissen – ook zoiets bestaat als zeeverhuizingen. Of de ijdelheid van baaien, die zich soms trachten voor te doen als een hele zee, zoals de Adriatische Zee die vroeger – bescheidener – Golfo di Venezia heette. Of de overeenkomst tussen vuurtorenwachters en monniken. Of het feit dat de Zwarte Zee minder zout is dan de Zee van Marmara. Allemaal nutteloze feiten en vragen, waar de auteur ons heerlijk mee opscheept.

In deel II (‘Kaarten’) behandelt Matvejević de Middellandse Zee als een cartografische bibliotheek. Hij neemt ons mee langs de levens en werken van de grote en de vergeten kaartenmakers, die sinds mensenheugenis hebben getracht om ‘onze zee’ op papier uit te tekenen, ten bate van reizigers, vissers, zeelieden, admiralen, piraten en – last but not least – speurneuzen in archieven en bibliotheken. Zo zijn er eilanden in kaart gebracht die wij nooit zullen kunnen bezoeken, omdat zij niet door zee omspoeld worden, maar die als een imaginaire poort afsluiten: het noordelijke Ultima Thule of de westelijke Eilanden der Gelukzaligen. Een bijzondere categorie zijn de kaarten waar slechts beschrijvingen door anderen van zijn overgeleverd. De pracht, de suggestiviteit en de accuratesse daarvan zullen we nooit meer kunnen reconstrueren. Via de kaarten komt Matvejević ook te spreken over de expedities, de oorlogen en de veroveringstochten van Phoeniciërs en Grieken, Venetianen en Arabieren, Osmanen en Spanjaarden, Carthagers en Portugezen. Hoe de Arabische cartografen hun voornaamste meridiaan langs Mekka tekenden en het (dat wil zeggen ‘ons’) zuiden bovenin plaatsten. Hoe de grote cartografen het theater en de spiegel als favoriete metafoor kozen voor hun afbeeldingen van de landen en zeeën der oude wereld: Theatrum orbis terrarum en Spiegel der Zeevaert. En over het eeuwenoude verband tussen zeeroutes en de posities der sterren: Teatro del Cielo e della Terra. Hoe in de Oudheid de aardrijkskunde een kritiek werd op de roman, hoe de grote Mercator haar promoveerde tot kritiek op de fantasie en uiteindelijk Voltaire de geografie zou uitroepen tot kritiek op de ijdelheid van vorsten.

Door zijn archivistische en bibliothecaire ontdekkingen heen weeft Matvejević ook eigen waarnemingen, varend langs Griekse eilanden aan boord van het schip de Dodekanesos. Zo geeft hij bijvoorbeeld een half ironische beschrijving van een geografencongres in Amalfi, waar ter ere van de Russische cartograaf Leonid Barov (1881-1957) een herdenkingstentoonstelling van oude windrozen wordt geopend, met gelegenheid tot discussie na afloop. Dat voert weer tot een uitweiding over de verhouding tussen de ontwikkeling van het kompas en de geschiedenis van de mediterrane windroos. ‘Hoe meer we over onze zee weten, des te minder kijken we er met onze eigen ogen naar: de Middellandse Zee is geen zee van eenzamen,’ zo sluit de auteur dit tweede deel af.

Na de mediterrane fenomenologie en cartografie behandelt Matvejević in het derde deel (‘Glossarium’) het idioom van de Middellandse Zee: de woorden, talen, dialecten, uitdrukkingen rondom het mediterrane bassin. Net als in de overgang van Deel I naar Deel II, gaat het ook nu weer om een voortzetting van het betoog met andere middelen. Hij zet zijn verhalende beschrijvingen en anekdotische uitweidingen nu voort aan de hand van de talloze namen van de Middellandse Zee, de vele begrippen die zijn gebruikt om de afzonderlijke golven, baaien en kreken aan te duiden, en de etymologische en historische oorsprongen die daarbij een rol hebben gespeeld. Daarbij maakt hij niet alleen gebruik van encyclopedieën en nautische handboeken, maar ook van scheepsjournalen en reisbeschrijvingen. Met de auteur treuren wij om het verloren gaan van de tien boeken Peri limenon (Over havens) van Timosthenes van Rhodos, admiraal van Ptolemaeus II Philadelphos.

Matvejević helpt ons dat verlies te compenseren met zijn combinatie van suggestieve nieuwsgierigheid en fantasievolle associaties. Over het etymologische verband tussen havens (ports) en poorten, over verdronken havens die als necropolen zijn, over maritieme begraafplaatsen en hun betekenis als vindplaatsen van mediterrane geschiedenis. En eilanden, natuurlijk, inclusief hun historiografische en toponymische associaties met antieke, middeleeuwse en latere figuren, tot en met Napoleon, Goethe, Trotski, D.H. Lawrence en Lawrence Durrell. Dat leidt tot zijdelingse, maar daarom niet minder memorabele wetenswaardigheden zoals de vaststelling dat een vis meer namen heeft naarmate hij als etenswaar minder in aanzien staat. Soortgelijke observaties maakt de auteur over namen en functies van kruiden en olijven, marktpleinen en boulevards, soeks en bazaars, gewichten en maten. Wat weer leidt tot een mooie beschouwing over het verschil tussen de mentaliteit van de oosterse bazaar en die van de Latijnse markt. Maar een paar pagina’s verder gaat het alweer om de invloed van krekels op de prosodie van de Helleense poëzie en de vraag waarmee een meeuw het wateroppervlak raakt: met zijn borst, zijn poten, zijn snavel of zijn vleugels?

Belangrijke kwesties zijn dat, waar men zich uitkijkend over zee mee bezig kan houden, totdat de ober nog eens langskomt met een glas thee, een ouzo of een lokale vijgenjenever. Conclusies zijn daaruit niet makkelijk te trekken. Die zijn ook volkomen onnodig. Er is eigenlijk niets nodig, zo blijkt uit dit boek, maar alles is het bestuderen en overdenken waard.