Vali Nasr

De aftocht van
een wereldmacht

De falende buitenlandpolitiek van Amerika

Vertaald door Guus Houtzager

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave is tot stand gekomen door Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap.

© 2013 Vali Nasr

© 2013 Nederlandse vertaling Guus Houtzager

Oorspronkelijke titel The Dispensable Nation. American Foreign Policy In Retreat

Oorspronkelijke uitgeverij Doubleday, The Knopf Doubleday Publishing Group, onderdeel van Random House Inc., New York

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagillustratie © Zhang Jun/Xinhua Press/Corbis/ Hollandse Hoogte

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 680

ISBN 978 90 450 2526 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 450 2485 1

www.atlascontact.nl

Voor Richard C. Holbrooke, een onvermoeibaar voorvechter van het Amerikaanse leiderschap in de wereld

Er is een tij in ’t menselijk gedoe,

Dat, wordt de vloed benut, leidt tot fortuin;

Laat men dat na, dan strandt de levensreis

In ondiep water en in narigheid.

Op zo een volle zee varen wij nu,

Wij moeten profiteren van de stroom,

Of ’t is met ons gedaan.

William Shakespeare, Julius Caesar

Inhoud

.

Azië in de nieuwe wereldorde (kaart)

Inleiding

Proloog ‘Een week in september’

Afghanistan
De omslag van de goede oorlog

Afghanistan
Verzoening?

Wie heeft Pakistan verspeeld?

Iran
Tussen oorlog en indamming

Irak
De omineuze democratie

De tanende belofte van de Arabische Lente

De aanzwellende storm

De Chinese uitdaging

Conclusie: Amerika, de natie waar alles om draait

Dankbetuiging

Noten

Azië in de nieuwe wereldorde

Inleiding

.

Dit boek vertelt het verhaal van de twee jaar waarin ik me in de regering-Obama met het Midden-Oosten in ruimere zin heb beziggehouden. Ik heb lang en diep nagedacht of ik het wel moest schrijven – ik wilde niet dat het als politiek wapen zou worden gebruikt. In plaats daarvan is het mijn doel licht te doen schijnen op het Amerikaans buitenlands beleid in de periode-Obama en uiteen te zetten wat de gevolgen daarvan zullen zijn voor het Midden-Oosten in ruimere zin en voor ons.

Het boek vertelt drie verhalen tegelijk.

Het eerste is het verhaal van een regering die het haar eigen experts op het gebied van het buitenlands beleid buitengewoon moeilijk maakte om te worden gehoord. Dit boek zal beschrijven hoe Hillary Clinton én Richard Holbrooke, twee ongelofelijk toegewijde en getalenteerde mensen, moesten vechten om gewicht in de schaal te leggen bij belangrijke initiatieven voor het buitenlands beleid. Holbrooke is daar nooit in geslaagd, Hillary Clinton wel, maar vaak betrof het een ware strijd, en doorgaans kwam het alleen zover als eindelijk tot het Witte Huis, dat alle buitenlandse beleidsvorming angstvallig voor zichzelf hield en vervolgens voor zijn beslissingen zwaar op de militaire instanties en de inlichtingendiensten vertrouwde, doordrong dat de oplossingen van deze instellingen niet – en nooit – het soort geduldige, geloofwaardige langetermijndiplomatie kunnen vervangen dat het respect van onze bondgenoten oogst en ons verzekert van hun steun wanneer we die nodig hebben. Met andere woorden: als de dingen mis leken te gaan, wendde de regering zich eindelijk tot Hillary, omdat men wist dat zij de enige was die de situatie kon redden, wat ze keer op keer heeft gedaan.

Men kan aanvoeren dat er in de meeste regeringen een onvermijdelijk gebrek aan evenwicht bestaat tussen het militaire inlichtingencomplex, dat snelle, dynamische en tevens mediagenieke acties te bieden heeft, en de gevestigde orde van Buitenlandse Zaken met zijn trage en ogenschijnlijk moeizame stijl van overleggen. Deze regering kondigde echter aan dat ze het anders zou doen. Tijdens de campagne benadrukte presidentskandidaat Obama herhaaldelijk dat hij het in het Midden-Oosten goed wilde aanpakken en de schade ongedaan wilde maken die was aangericht doordat de vorige regering had vertrouwd op ondeugdelijke inlichtingen en militaire oplossingen had nagestreefd voor problemen die ze amper begreep.

Als presidentskandidaat zei Obama dat hij de islamitische wereld voor zich wilde winnen en niet alleen met aanvallen zou dreigen. Hij zou zich inzetten om de status van de Verenigde Staten in de regio te veranderen. Hij zou leiderschap tonen door te luisteren, niet door alleen maar te praten. Terwijl rechts in Amerika de voordelen van zijn achtergrond in het gemeenschapswerk kleineerde, dacht ik bij mezelf dat het Midden-Oosten wel wat gemeenschapswerk kon gebruiken. Het was zelfs zo dat ik, naarmate ik er meer over nadacht, steeds meer vond dat het de regio juist ontbrak aan Amerikaans leiderschap bij het opbouwen en in stand houden van economische en politieke banden die waren geworteld in regionale en internationale instituties die stabiliteit in een chaotische omgeving zouden brengen. Daarom sloot ik me bij de regering aan.

Het gebrek aan evenwicht in invloed tussen de krijgsmacht en de gevestigde orde van Buitenlandse Zaken bood voldoende reden tot bezorgdheid, maar de gewoonte van de president om belangrijke beslissingen over het buitenlands beleid over te laten aan een kleine coterie van betrekkelijk onervaren adviseurs die strikt politiek georiënteerd waren, was werkelijk verontrustend. De voornaamste zorg van deze adviseurs was hoe een actie in Afghanistan of het Midden-Oosten in het avondjournaal zou komen, en welk handvat deze actie de Republikeinen zou verschaffen in de niet-aflatende oorlog die ze tegen de president voerden. Dat de regering-Obama tijdens de verkiezingsperiode in 2012 is geprezen vanwege de succesvolle aanpak van het buitenlands beleid heeft naar mijn overtuiging minder van doen met haar wapenfeiten in Afghanistan en het Midden-Oosten dan met de wijze waarop Amerikaanse acties in dat deel van de wereld werden omgevormd om aan partijgebonden politieke zorgen tegemoet te komen op een manier die enkele decennia geleden ondenkbaar was.

In september 2012, toen overal in de islamitische wereld gewelddadige anti-Amerikaanse protesten plaatsvonden die vier Amerikaanse diplomaten en tientallen demonstranten het leven kostten, waren twee dingen duidelijk: ten eerste dat we het in het Midden-Oosten helemaal verkeerd hadden gedaan en dat het regeringsbeleid zijn doel had gemist. En ten tweede dat een terugtrekking uit de regio, gezien de richting waarin die zich bewoog, rampzalig zou zijn. In dit boek zal dat alles worden verklaard.

Het tweede verhaal dat dit boek zal vertellen, gaat over wat er gebeurde toen functionarissen van Buitenlandse Zaken opdracht kregen om vaak verbijsterend stompzinnige voorstellen te doen aan onze bondgenoten in de regio. Veel Amerikanen houden er het beeld op na dat leiders in het Midden-Oosten militaristische schurken, corrupte politici, bekrompen samenzweerders of knechten van Amerika zijn. En ongetwijfeld worden daar machtsposities bekleed door mensen die aan die beschrijvingen voldoen – daar en elders. In de loop der jaren, en vooral in de afgelopen elf jaar, hebben de leiders in het Midden-Oosten echter een uiterst verfijnd zintuig ontwikkeld voor de potentiële gevolgen van Amerikaanse acties voor hun eigen natie. Ze koesteren grote angst voor onze militaire macht, omdat ze vinden dat we die onberaden toepassen en omdat ze weten dat ze er weinig tegen kunnen uitrichten. Ook zijn ze niet langer bereid achterover te leunen en instemmend te knikken wanneer wij met plannen komen waarvoor hun medewerking vereist is, plannen waarvan ze weten dat ze niet zullen werken en hun naties in gevaar zullen brengen, plannen waarvan ze op goede gronden geloven dat wij ze zullen opgeven als puntje bij paaltje komt, en soms nog eerder, waarna zij de door ons aangerichte puinhoop moeten opruimen.

Ik zal gedetailleerd beschrijven hoe het was om deze onderhandelingen te moeten voeren, eerst met Richard Holbrooke aan het hoofd van onze kant van de tafel, en later onder Hillary Clinton. Ook zal ik vertellen wat wereldleiders en functionarissen van Buitenlandse Zaken die ik al jaren ken in deze situaties hebben gezien en gehoord. Voor veel Amerikanen zal dit een ontnuchterend beeld opleveren van de wijze waarop hun land zich in internationale overlegorganen presenteert. Het zal een stem geven aan diegenen die in het Midden-Oosten de lakens uitdelen en de vraag opwerpen of hun reacties op onze plannen het waard zijn om te worden gehoord en misschien zorgvuldig te worden overwogen. Het Amerikaanse publiek moet namelijk begrijpen dat wanneer je grootse plannen met een regio alleen jezelf overtuigen – niet je vrienden, betrouwbaar of niet, niet je medewerkers en zeker niet je vijanden –, het tijd wordt om in eigen land een aantal lastige vragen te stellen.

Het belangrijkste verhaal dat dit boek vertelt, is echter wellicht het verhaal van de prijs die de Verenigde Staten moeten betalen voor hun onvermogen om in te zien dat de toekomstige geopolitieke concurrentiestrijd met China niet alleen in de Grote Oceaan zal worden geleverd. Belangrijke onderdelen van die strijd zullen in het Midden-Oosten worden uitgevochten, en we kunnen maar beter klaar zijn voor dat steekspel en zijn mondiale consequenties.

Het Amerikaanse volk is oorlogsmoe, en terecht, en verwelkomt uitspraken over een vertrek uit de regio om niet alleen de manschappen naar huis te halen, maar alle inspanningen op te geven. De president heeft ons vertrek uit het Midden-Oosten dan ook als een grote beleidszet aan de man gebracht, die ons niet alleen zal bevrijden van de last van de problemen in de regio, maar ons ook de vrijheid zal verschaffen die we nodig hebben om andere, urgentere initiatieven uit te voeren voor de aanpak van belangrijke problemen voor de nationale veiligheid.

Ik vind ook dat het beëindigen van de oorlogen in Irak en Afghanistan, om maar te zwijgen van de nauwelijks omschreven ‘oorlog tegen terreur’ in bredere zin, een voortreffelijk idee is, mits het naar behoren wordt uitgevoerd, zonder onze belangen of de stabiliteit in de regio te schaden. We moeten onszelf echter niet wijsmaken dat de retoriek over een vertrek meer is dan retoriek. We halen onze troepen naar huis en zetten onze diplomatieke en economische betrokkenheid op een lager pitje, maar we laten onze drones en speciale strijdkrachten achter. We mogen niet verwachten dat de regio vriendelijker zal aankijken tegen aanvallen door drones en tegen geheime raids dan tegen grootschaliger militaire operaties van de Verenigde Staten. Een belangrijker punt is evenwel dat niet een van de problemen waarom we oorspronkelijk naar het Midden-Oosten zijn gegaan, is opgelost: niet de problemen die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bestonden, toen Groot-Brittannië de rol van grootmacht in de regio aan ons overdeed, niet de problemen waarom we er ruim zestig jaar zijn gebleven, en zeker niet de problemen die na 11 september 2001 onze aandacht hebben getrokken. De regio is misschien nog minder stabiel en kwetsbaarder voor crises dan ooit tevoren. En het belang ervan voor de handel en de wereldorde is niet afgenomen.

Het volgende mag de Amerikaanse leiders en het Amerikaanse publiek niet ontgaan. De vooruitzichten voor het Midden-Oosten op de korte en zelfs op de lange termijn zijn niet moeilijk te voorspellen: óf een macht van buitenaf zal moeten ingrijpen en orde aan de regio moeten opleggen, óf de regio zal tot chaos en instabiliteit vervallen en het toneel worden waarop onmetelijke aantallen niet van een staat afhankelijke actoren, steeds met een ander scenario, zullen proberen ons te vernietigen. China zou dolgraag de rol van grootmacht in de regio willen spelen, en je zou kunnen zeggen dat het zich ook uitgerekend daarop voorbereidt. Zoals wij ons naar het oosten keren, zo keert China zich verder naar het westen. Het doet dat door middel van nauwe, steeds sterkere economische en diplomatieke betrekkingen met de Arabische wereld, Pakistan, Iran en Turkije. Terwijl wij ons tijdens mijn periode in de regering-Obama het hoofd braken over de vraag hoe we Pakistan aan onze kant moesten krijgen, maakten Chinese leiders dit land het hof met verzekeringen dat de Chinees-Pakistaanse betrekkingen ‘hoger zijn dan de bergen, dieper dan de oceanen, sterker dan staal en zoeter dan honing’.1

Zullen wij ons er prettig bij voelen wanneer China het Midden-Oosten zijn invloedssfeer in trekt? Wanneer China al-Qaeda en de nucleaire ambities van Iran controleert? Of de conflicten tussen de Arabische wereld en Israël probeert op te lossen? Natuurlijk niet. Het Midden-Oosten zal opnieuw de regio worden waarin een grote rivaliteit wordt beslecht, met China nu in de rol van de Sovjet-Unie.

De afgelopen vier jaar hebben ons een niet-onderkende kans geboden om regionale economische, politieke en militaire instituties op te bouwen met behulp waarvan de regio zijn vele crises kan oplossen en op eigen kracht kan standhouden zonder een voortdurend nieuw infuus van Amerikaanse levens en dollars. We hadden tegelijkertijd de dreiging van al-Qaeda kunnen verminderen en het streven naar democratie kunnen versterken, en een methode kunnen vinden om Iran te laten inbinden en de Chinese invloed in de regio te minimaliseren, om maar te zwijgen van de besparing van mensenlevens en geld die nu zijn besteed aan de zoveelste grote inspanning waarvan het uiteindelijke profijt twijfelachtig blijft. In het Midden-Oosten bestaat echter geen tegenhanger van de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie) of de ASEAN (Association of South East Asian Nations) – geen organisatie die is verankerd in een economisch verbond of een veiligheidsalliantie met de Verenigde Staten. Evenmin geeft de regering-Obama, ondanks haar eigen bewering de regio voor zich te willen winnen en gemeenschappelijk respect te willen creëren, er enig blijk van de noodzaak van een opbouw van dergelijke instituties in te zien. Dit zal voor een Republikeinse regering uiteraard nog sterker gelden. En dus zullen we ons in plaats daarvan, nadat China zijn positie in het Midden-Oosten verder heeft versterkt, in een achterstandspositie bevinden en terrein moeten goedmaken met geld dat we niet hebben en van China zullen moeten lenen.

Het is echter nog niet te laat. Het is nog altijd mogelijk om vooruit te blikken en de problemen in de regio aan te pakken voordat ze tot een volgende grote crisis uitgroeien. Daarom heb ik dit boek geschreven.

Vali Nasr, 1 november 2012

Proloog

‘Een week in september’

Eén keer per jaar, halverwege de maand september, vliegen tientallen staatshoofden en nog veel meer ministers van Buitenlandse Zaken naar New York voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Over het algemeen worden deze diplomaten niet door de toespraken naar New York gelokt. Het gaat om de kans elkaar te zien en gezien te worden, ideeën uit te wisselen en constateringen te vergelijken, zaken te bespreken en zelfs te roddelen. Ook is het voor een diplomaat een ideale plek om steun te verzamelen voor de plannen van zijn land om dingen voor elkaar te krijgen.

Dat was Richard Holbrooke in september 2009 van plan. Zeven maanden eerder had Barack Obama hem benoemd tot zijn speciale vertegenwoordiger voor Afghanistan en Pakistan. Tijdens de campagne en na zijn ambtsaanvaarding had de president duidelijk gemaakt dat orde op zaken stellen in Afghanistan voor zijn regering hoge prioriteit had. Ik wist hoe serieus Holbrooke die opdracht opvatte. Als we in Afghanistan orde op zaken stellen, vertelde hij me toen hij me als eerste adviseur aanstelde, zal dat het einde betekenen van de Amerikaanse oorlogen in de islamitische wereld, en als we daarin falen, zal de ‘eeuwige oorlog’, tja, eeuwig blijven duren.

Aan het einde van de zomer van 2009 was het definitieve plan voor Afghanistan – meer troepen en een serieuze opbouw van het land als natie – voor Holbrooke duidelijk genoeg om enkele van onze belangrijkste bondgenoten mee te delen wat onze koers was. Hij vertelde me dat hij van plan was allereerst in New York besprekingen te voeren met zes van die bondgenoten tijdens de bijeenkomsten van de Algemene Vergadering van de VN en dat hij wilde dat ik met hem meeging. Het was een week die ik nooit zal vergeten.

Onze eerste bespreking voerden we met Ahmad Abu Ghaith, de Egyptische minister van Buitenlandse Zaken. Hij was een oude vriend van Holbrooke en had hem niet hartelijker kunnen begroeten. Holbrooke begon aan zijn presentatie van onze plannen voor Afghanistan: het verslaan van het verzet en het opbouwen van een democratie, een levenskrachtige economie, een groot leger en een sterke burgerlijke samenleving. Hij sprak geestdriftig en welluidend, en Abu Ghaith knikte steeds vriendelijk. Maar wanneer Holbrooke een minieme stilte liet vallen, en soms zelfs voordat Holbrooke zijn gedachtegang helemaal had afgewikkeld, wierp Abu Ghaith in tamelijk botte, aan het grove grenzende bewoordingen tegen dat alles wat Holbrooke zei sterk leek op onze plannen voor Irak, die geen van alle hadden gewerkt zoals we hadden gehoopt. Toen Holbrooke was uitgesproken, begon de Egyptische minister meteen aan zijn eigen presentatie, die beslist anders was dan we verwachtten.

‘Richard,’ begon hij, ‘natuurlijk zullen we jullie steunen, dat hebben we altijd gedaan. Maar waarom wil je in nog een oorlog verwikkeld raken? Dat zal alleen de terroristen maar helpen. Onze jongeren hebben het er alleen maar over dat ze naar Afghanistan willen voor de jihad tegen de Amerikanen.’

Abu Ghaith had niet helemaal gelijk. Veel Egyptische jongeren droomden destijds van democratie. Maar het verband tussen Amerikaanse aanvallen en Arabische (maar ook Pakistaanse) jongeren die hun biezen pakten om tegen Amerika te strijden, was zeker juist. Evengoed drongen niet alleen de bewoordingen die hij gebruikte luid en duidelijk tot ons door. Het waren vooral zijn afwijzende houding en zijn frustratie omdat hij alweer een plan moest steunen dat hem onzinnig voorkwam en dat praktisch als een fait accompli werd gepresenteerd.

Daarna kregen we alleen maar slechtere reacties. Bij onze volgende ontmoeting met een Arabische minister van Buitenlandse Zaken dronken we thee en snoepten we van dadels terwijl Holbrooke zijn praatje afwerkte, waarbij hij ditmaal een lange, gloedvolle beschrijving gaf van wat Amerika in Afghanistan tot stand hoopte te brengen. Hij had intussen een goede voorstelling van wat de reactie zou inhouden, maar Holbrooke was een teamspeler. Het was zijn taak om ons plan aan de man te brengen. En dat probeerde hij.

Opnieuw maakten de diplomaten aan de andere kant van de tafel ons pijnlijk duidelijk dat we de realiteit volkomen uit het oog verloren met onze praat over de opbouw van een democratie en een sterke burgerlijke samenleving en alles wat we verder te bieden hadden.

En was het hun beurt om het woord te nemen, dan zeiden ze waar het op stond. ‘Het is veel beter dat jullie lokale krijgsheren inhuren om al-Qaeda buiten Afghanistan te houden,’ antwoordde onze gastheer. ‘Ik denk dat dat jullie 20 miljard dollar zal kosten, en is dat niet een vijfde van wat jullie elk jaar in Afghanistan uitgeven? Geef dat eraan uit en stap dan gewoon op!’

Ik moest die laatste woorden – stap dan gewoon op! – bij mezelf herhalen om de betekenis tot me te laten doordringen. Het was zo’n verbijsterende reprimande dat een ogenblik lang geen van beide partijen een woord uitbracht. Het leek er niet op dat de minister ons probeerde te vernederen. Aan zijn manier van praten merkte je dat hij werkelijk geloofde dat we het niet begrepen en dat hij ons een dienst bewees. Opnieuw was het niet de reactie waarop we hoopten, maar misschien was het een reactie waarnaar we hadden moeten luisteren. Ongeveer een jaar later berichtte Rajiv Chandrasekaran van de The Washington Post dat in de delen van Afghanistan waar de minste gewelddadigheden plaatsvonden, dit te danken was aan door Amerika gesteunde lokale krijgsheren.2

Tussen deze ontmoeting en de daaropvolgende vroeg ik Holbrooke wat hij vond van de reacties die we hadden gekregen. Ik zag dat hij ernstig van zijn stuk was gebracht doordat onze gesprekspartners zo’n geringe dunk hadden van het Amerikaanse vermogen om de zaken in de regio goed aan te pakken. Aanvankelijk zei hij niet veel, terwijl hij probeerde een antwoord te formuleren. Vervolgens kwam hij met de repliek dat de twijfelaars onze strategie niet begrepen. De communicatie was ons probleem: we moesten eerst de spoken van Irak verjagen voordat we nieuwe hoop voor Afghanistan konden scheppen. Toen, na een stilte, zei hij het eerlijk: ‘Ze hebben een punt.’

De volgende op ons lijstje was weer een Arabische minister van Buitenlandse Zaken. Als ik mijn ogen had gesloten, had ik geloofd dat ik bij de voorafgaande ontmoeting aanwezig was. Als er meer tijd tussen de twee ontmoetingen had gezeten, hadden we zelfs kunnen besluiten dat de beide ministers hun aantekeningen hadden vergeleken. Terwijl Holbrooke dezelfde punten doornam, die, moet ik toegeven, nu wat minder energiek voor het voetlicht werden gebracht, zat onze gast zich te verbijten, alsof hij ongeduldig afwachtte tot Holbrooke klaar was en hij de werkelijkheid van alledag weer ter sprake kon brengen. Toen het zijn beurt was, kwam hij meteen ter zake.

‘Jullie kunnen betalen om een einde aan deze oorlog te maken,’ begon hij. Vervolgens ging hij op het puntje van zijn stoel zitten, stak zijn wijsvinger op en zei: ‘Eén miljard dollar. Het kost jullie één miljard dollar, en je hoeft niet te vechten.’ Hij noemde het cijfer alsof hij ons de hoogste korting gaf!

Alsof hij het tegen iemand had die duidelijk weinig tot niets van de dynamiek van de regio begreep, vertelde hij ons vervolgens dat we de verkeerde oorlog voerden. ‘Jullie moeten met de taliban praten, niet tegen ze vechten. Dat zal je van pas komen met Iran.’ Daarop wierp hij ons een brede, wijze glimlach toe. Sinds de oorlog in Irak zijn de landen aan de Perzische Golf bezorgd over de toenemende Iraanse invloed in de regio, en in het bijzonder over de gestage Iraanse vorderingen op nucleair gebied. Ze wilden dat Amerika zich op Iran concentreerde, zelfs als dat betekende dat er zoete broodjes met de taliban moesten worden gebakken.

Koning Abdullah van Saudi-Arabië was het er volkomen mee eens. ‘U moet naar de wortels van het taliban-probleem kijken,’ zei hij tegen Holbrooke. En waar lag volgens de koning de oorsprong van onze problemen in Afghanistan? In Iran, natuurlijk.

Holbrooke wees er terecht op dat de spoken van Irak onze geloofwaardigheid in de regio aantastten. Wat de leiders in het Midden-Oosten betrof, begrepen wij het verschil niet tussen het toebrengen van een nederlaag op het slagveld (wat we vlot voor elkaar kregen) en het psychologisch breken van de wil tot verzet van de tegenstander. We waren van ons stuk gebracht door – en volkomen onvoorbereid op – wat er na de militaire zege in Irak kwam: de allang smeulende, maar voorspelbare uitbarsting van geweld tussen sjiieten en soennieten. Onze bondgenoten begrepen – ook al konden wij het onszelf niet toegeven – dat Irak na tien jaar oorlog een in tientallen stukken uiteengevallen land was dat alleen nog met wat plakband bij elkaar werd gehouden. Op het moment dat wij vertrokken, liet het plakband los. Had het ons werkelijk moeten verbazen dat er niet meer vertrouwen leefde in onze ideeën over Afghanistan dan in de waandenkbeelden die ons naar Irak hadden gebracht?

Toen de week voorbij was en wij naar Washington waren teruggekeerd, rapporteerde Holbrooke plichtsgetrouw wat onze bondgenoten van onze oorlogsplannen vonden. Hij ging omzichtig te werk, in bewoordingen die niet de indruk wekten dat hij punten wilde scoren. Zelf was Holbrooke bezorgd genoeg om tegen een verdubbeling van de oorlogsinspanning in Afghanistan te waarschuwen. Zijn advies werd echter als overdreven en achterhaald van de hand gewezen. ‘Als ik in het Witte Huis over bestrijding van het verzet en Vietnam spreek,’ zei hij eens, ‘rollen die lui met hun ogen alsof ik van een andere planeet kom.’

Zes weken later, op 1 december 2009, maakte president Obama – zonder dat er nader was gesproken over de duidelijke reserves van de bondgenoten in de regio wier medewerking we nodig hadden wilden onze plannen kunnen werken – zijn langverwachte besluit over de oorlog in Afghanistan bekend. Volgens de berichten had hij urenlang, zelfs maandenlang, alle relevante informatie overwogen voordat hij nog eens 33 000 Amerikaanse troepen uitzond om de strijd in Afghanistan voort te zetten. De wereld hield haar adem in voor een nieuwe visie, die niet louter zou teruggrijpen op de vertrouwde impuls om zich tot de generaals te wenden voor de oplossing van een ergerlijk probleem met het buitenlands beleid. Maar uitgerekend dat was wat Obama deed. Er zou geen poging worden gedaan om het primaat van de diplomatie in het buitenlands beleid in ere te herstellen. De Amerikanen kregen de indruk dat Obama vastberadenheid had getoond door de wereld te laten weten dat Amerika strijd zou leveren tot de overwinning was behaald. Diegenen die Amerika het hardst van de juistheid van zijn ideeën moest overtuigen, waren echter niet onder de indruk. Ze geloofden niet in de effectiviteit van onze strategie, en in ieder geval geloofden ze niet dat we haar lang zouden volhouden.

De scepsis hield aan. Een jaar later, in januari 2011, gaf de Pakistaanse legerleider generaal Ashfaq Parvez Kayani president Obama een dertien pagina’s tellende nota die hij had opgesteld om zijn opvattingen over de opvallende strategische geschilpunten tussen Pakistan en de Verenigde Staten uiteen te zetten. Kayani 3.0, zoals de nota werd genoemd (aangezien het de derde nota over dit onderwerp was die de Pakistanen aan het Witte Huis hadden gegeven), kon als volgt worden samengevat: jullie gaan de oorlog niet winnen, en jullie gaan Afghanistan niet transformeren. Dat land heeft voor jullie tijd al rijken verslonden en het zal jullie ook verslaan. Houd je grootse plannen voor gezien en kies voor een praktische aanpak. Bespreek hoe jullie vertrek in zijn werk zal gaan en met welke eindtoestand we allebei kunnen leven.

Bij ontmoetingen sprak Kayani steeds weer dezelfde twijfel uit. Wij probeerden hem (en andere regionale leiders) ervan te overtuigen dat we verplichtingen in de regio hadden en een oplossing voor de problemen van Afghanistan wisten: eerst zouden we de taliban verslaan en vervolgens zouden we een veiligheidsmacht opbouwen om het land na ons vertrek bijeen te houden. Evenals vele anderen vond Kayani het idee van een Afghaanse krijgsmacht dwaas en meende hij dat we beter af waren als we met de taliban over een aftocht zouden onderhandelen.

Tijdens een bescheiden ontmoeting aan een smalle tafel luisterde Kayani zorgvuldig, en terwijl we de lijst met geschilpunten doornamen, maakte hij aantekeningen. Ik zal nooit vergeten hoe Kayani reageerde toen we enthousiast ons plan ontvouwden om in 2014 de sterkte van de Afghaanse troepen tot 400 000 man op te voeren. Hij antwoordde snel en ondubbelzinnig: probeert u alstublieft dat Afghaanse leger niet op te bouwen. ‘U zult falen,’ zei hij. ‘Vervolgens zult u vertrekken, en dat halfgetrainde leger zal uiteenvallen in milities die een probleem voor Pakistan gaan vormen.’ We probeerden voet bij stuk te houden, maar hij moest er niets van hebben. Hij vervolgde: ‘Ik denk niet dat het Congres elk jaar 9 miljard dollar zal neerleggen voor dat leger van 400 000 man.’ Hij was er zeker van dat het uiteindelijk uit elkaar zou vallen en dat de restanten van het leger door middel van criminaliteit en terrorisme aan de kost zouden komen. Tenslotte had zich ongeveer hetzelfde afgespeeld toen de Sovjet-Unie geen geld meer gaf voor het Afghaanse leger dat ze had opgebouwd – twee maanden nadat de Russische betalingen waren gestopt, verdampte de Afghaanse krijgsmacht en werd Kabul door de opstandelingen veroverd. In die regio heeft men een goed geheugen, veel beter dan het onze.

Kayani’s advies kwam in de kern op het volgende neer: ‘Willen jullie vertrekken, doe dat dan – wij geloofden toch al niet dat jullie zouden blijven –, maar richt tijdens jullie aftocht geen nieuwe schade aan.’ Dat gevoel leek overal in de regio te leven. Niemand accepteerde ons argument om meer troepen naar Afghanistan te sturen, en niemand accepteerde onze argumenten om te vertrekken. Het leek erop dat iedereen aan een stuurloos Amerika gewend raakte. Je kon je maar het beste tegen onze plotselinge wendingen en zwenkingen beschermen.

Beroemd is de uitspraak van Bill Clinton, die Amerika de ‘onontbeerlijke natie’ noemde, de wereldleider bij gebrek aan beter, voorbestemd om grote en kleine problemen op de hele wereld op te lossen.3 Amerikanen zijn blij met dit beeld van zichzelf.4 Daarom greep Obama op Clintons beroemde formulering terug toen hij in januari 2012 in zijn State of the Union-rede het Amerikaanse volk voorhield: ‘Amerika is in mondiale zaken de enige onontbeerlijke natie – en zolang ik president ben, wil ik dat zo houden.’ Amerika, dat door de Europeanen naar Libië werd meegesleurd om daar een massaslachting te beëindigen, dat Afghanistan in een onzekere toekomst stort, dat zich ertegen verzet om in Syrië het voortouw te nemen bij de beëindiging van de massamoord op de burgerbevolking en vervolgens zijn verplichtingen aan de regio om zich naar Azië te ‘keren’ niet nakomt, maakt niet echt een onontbeerlijke indruk.

In de beschermde omgeving van ons publieke debat krijgt Obama hoge cijfers voor zijn buitenlands beleid. Dat komt doordat het voornaamste doel van zijn beleid niet het nemen van strategische besluiten is, maar het tevredenstellen van de publieke opinie; hij heeft meer dingen gedaan die de mensen willen, en minder dingen die we moeten doen maar die misschien impopulair zijn. In de ogen van onze bondgenoten draagt ons voortdurende tactische gemanoeuvreer evenwel niet bij aan een coherente strategie of een visie op een mondiaal leiderschap. Verdwenen is het uitbundige Amerikaanse verlangen om een leidende rol in de wereld te spelen. In de plaats daarvan is het beeld gekomen van een supermacht die de wereld moe is en zich heeft teruggetrokken, het meest opvallend uit het gebied in de wereld waarop het het hevigst betrokken was. Die indruk dient noch de Amerikaanse belangen op de lange termijn, noch de stabiliteit in de wereld.

1 Afghanistan

De omslag van de goede oorlog

Eind 2011 brachten de strijd in Afghanistan en de vastgelopen betrekkingen met Pakistan de plannen van de president om de Afghanistan-oorlog af te ronden in gevaar. De regering besloot dat ze hulp van China kon gebruiken. De Chinezen moesten tenslotte een stabiel Afghanistan willen en ook moesten ze zich zorgen maken over Pakistan. Beijing had nieuwe investeringen gedaan in de Afghaanse mijnbouwsector, die een enorme groei leek te zullen gaan beleven nadat er in 2010 omvangrijke minerale bodemschatten waren ontdekt.5 Ook had China oude en diepe economische banden met Pakistan. Daarom vroeg de regering een diplomatieke veteraan, zeer ervaren met China, om contact met de Chinese leiders te zoeken. De diplomaat legde in Beijing de nodige bezoeken af. Hij had een ontmoeting met de Chinese president, met de minister van Buitenlandse Zaken en met een aantal andere politici. Hun antwoord was duidelijk en ondubbelzinnig: ‘Dit is uw probleem. U hebt deze puinhoop veroorzaakt. In Afghanistan is de situatie door meer oorlog sterk verslechterd, en in Pakistan was de toestand niet zo slecht voordat u zich ermee ging bemoeien. Wij hebben belangen in dit gebied, maar dat impliceert niet dat we voor u de kastanjes uit het vuur moeten halen. Wij zorgen op onze eigen manier voor onze eigen belangen.’ Kortom: ‘Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten.’ Als ze klaar waren met deze repliek, vroegen ze steevast: ‘Wat is eigenlijk uw strategie daar?’

Afghanistan is de ‘goede oorlog’. Dat zei Barack Obama tijdens de campagne. Het was een noodzakelijke oorlog die we moesten voeren om al-Qaeda te verslaan en te garanderen dat Afghanistan nooit meer terroristen zou herbergen.6 Obama bracht de Afghanistan-oorlog deels aldus aan de man als tactiek voor het verkiezingsjaar, om zichzelf te beschermen tegen de steeds terugkerende beschuldigingen dat Democraten te slap omspringen met kwesties waarbij de nationale veiligheid in het geding is. Door de oorlog in Afghanistan te bestempelen als een ‘noodzakelijke oorlog’ verschafte hij zich een dekmantel om de oorlog in Irak af te doen als een ‘facultatieve oorlog’ die moest worden beëindigd.

In binnen- en buitenland meende men alom te begrijpen dat Obama’s standpunt inhield dat Amerika in Afghanistan al het mogelijke zou doen – meer geld beschikbaar zou stellen en meer troepen zou sturen – om met de taliban af te rekenen en een sterke democratische staat op te bouwen die het hoofd kon bieden aan terrorisme.

Vier jaar later is president Obama niet langer de pleitbezorger van de ‘goede oorlog’. In plaats daarvan trekt hij er fluks zijn handen vanaf. Dat schraagt zijn populariteit in eigen land, waar heel wat Amerikanen, onder anderen velen die in 2008 op Obama hebben gestemd, niets meer van oorlogen moeten hebben. Ze zijn ontgoocheld door de aanhoudende instabiliteit in Irak en Afghanistan en zijn de elf jaar durende strijd op twee fronten moe. Ze geloven niet dat oorlog de juiste oplossing voor het terrorisme was en hechten geen geloof meer aan de bangmakerij waarop de regering-Bush haar buitenlandse beleid placht te funderen. Het besef groeit dat Amerika in Afghanistan geen belangen heeft die zo vitaal zijn dat ze de aanwezigheid van een groot aantal grondtroepen rechtvaardigen.

Om de publieke opinie voor zich in te nemen omarmde Obama aanvankelijk de oorlog in Afghanistan. Toen de publieke opinie omsloeg, kondigde hij snel de overwinning af en riep de troepen terug. Zijn daden werden van begin tot eind door politieke overwegingen geleid, en in eigen land viel dat goed. In het buitenland maken de verhalen waarmee we onze nu eens actieve en dan weer passieve benadering van deze oorlog rechtvaardigen op vriend en vijand geen waarachtige indruk. Zij kennen de waarheid: dat we Afghanistan aan zijn lot overlaten en vertrekken, ook al steken de demonen van de regionale chaos die ons naar het land toe deden gaan er opnieuw de kop op en bedreigen ze onze veiligheid.

Toen president Obama aantrad, duurde de Afghanistan-oorlog al acht jaar. Amerika trok in oktober 2001, nog geen maand na 11 september, naar Afghanistan om al-Qaeda uit te schakelen. Dankzij een snelle zege was het mogelijk om na meer dan twee decennia van burgeroorlogen aan een hoopvolle toekomst voor het land te denken.

Met internationale hulp kreeg Afghanistan een nieuwe grondwet, een nieuwe regering en een nieuwe president die in het Westen werd gevierd als een verlichte partner bij de wederopbouw van het land. President Hamid Karzai maakte een zwierige, montere en progressieve indruk en leek de belichaming van het Amerikaanse streven om de islamitische wereld uit de greep van het extremisme te bevrijden. Zelfs ontwerper Tom Ford deed zijn zegje en riep Karzai uit tot ‘de chicste man op de planeet op dit moment’.7

Intussen hadden de taliban en al-Qaeda zich teruggetrokken in Pakistan,8 waar ze hun toevlucht zochten in het uiterste noordwesten van het land: in de Federaal Bestuurde Tribale Gebieden (Federally Administered Tribal Areas, FATA). Dit is een nauwelijks onder overheidsgezag vallend, ruig berggebied van 27 220 vierkante kilometer waar ongeveer 4 miljoen Pathanen leven. Terwijl Washington ernaar streefde een nieuw democratisch en toekomstgericht Afghanistan op te bouwen dat als bolwerk tegen het terrorisme moest dienen, was het ook afhankelijk van een nauwe relatie met Pakistan om in het noordwesten al-Qaeda op te jagen. Tijdens Bush’ presidentschap gingen er miljoenen dollars naar Afghanistan en Pakistan, niet alleen voor de bestrijding van het terrorisme maar ook voor de bevordering van de democratie, het onderwijs aan vrouwen en meisjes en de ontwikkeling van het platteland.

De investering leverde echter niet het dividend op waarop men had gehoopt. Al lang voor het aantreden van president Obama was de omslag gekomen. In 2006 functioneerde de Afghaanse regering minder energiek en bestond er weinig twijfel over dat de oorlog en de instabiliteit waren teruggekeerd. Het aantal aanslagen van teruggekeerde taliban- en al-Qaeda-strijders nam in dat jaar met vierhonderd procent toe, het aantal dodelijke slachtoffers van dergelijke aanslagen met achthonderd procent.9 In juni 2006 sneuvelden in Afghanistan meer internationale troepen dan in het conflict in Irak, meer dan in welke maand ook sinds het begin van de oorlog.10 De taliban sloegen vernietigend terug tegen wat zij beschouwden als een Amerikaanse bezetting en een kwetsbaar marionettenbewind in Kabul.

In 2008 was de strijd tot een grootscheepse opstand uitgegroeid. De Verenigde Staten brachten voor hulpverleners veiligheidskaarten uit waarop veilige gebieden groen waren gekleurd, gebieden met veiligheidsproblemen geel en gevaarlijke gebieden, die door de opstandelingen werden gecontroleerd, rood. Veel Afghanen geloofden dat de taliban op het punt stonden te zegevieren, en bij opstanden wordt de uitkomst vaak door de mening van de plaatselijke bevolking gedicteerd. Volgens een westerse waarnemer die halverwege 2008 uit Kabul terugkeerde, geloofden alle winkeliers in de stad (het best beveiligde deel van het land) dat de taliban-strijders aan het eind van dat jaar de hoofdstad zouden bereiken. Afghanistan verviel snel tot chaos.

Alles in Afghanistan vormde een uitdaging: het ruige terrein, de complexe etnische samenstelling van de inwoners, de verwarrende sociale structuur, de afgunst tussen de stammen, de duistere binnenlandse politiek, en de bittere nalatenschap van decennia van oorlog en bezetting. Het grootste probleem bevond zich echter over de grens: Pakistan.

De taliban opereerden vanuit de tribale gebieden, maar hun leiders hadden zich verder naar het zuiden in Quetta gevestigd. Ze gebruikten de relatieve veiligheid van deze Pakistaanse stad om zich te hergroeperen en het verzet in Afghanistan te organiseren. Taliban-commandanten rekruteerden voetvolk op Koranscholen in de Pathaanse gebieden van Pakistan en hielden er in vlak bij de Afghaans-Pakistaanse grens gelegen steden en dorpen trainingskampen, ziekenhuizen en fabriekjes voor het maken van explosieven op na.

Bovendien hebben de taliban sinds de oprichting van hun organisatie in 1994 nauwe banden met de Pakistaanse inlichtingendienst onderhouden en financiële en militaire steun uit Islamabad ontvangen. Gedurende de jaren negentig steunden de militaire offensieven van de taliban op Pakistaanse hulp, en zelfs nadat het Amerikaanse offensief Afghanistan uit de greep van de taliban had bevrijd, bleef die relatie bestaan.

Pakistan beschouwde de taliban als een strategische troef waarmee India buiten Afghanistan en onder controle van Pakistan kon worden gehouden. Daarom is de Afghaanse opstand een regionaal probleem. Een opstand bestrijden is al behoorlijk lastig, maar opstandelingen die zich kunnen terugtrekken in een veilige omgeving te midden van een andere bevolking en die kunnen vertrouwen op de inlichtingendiensten en de financiële en militaire steun van een buurland, vormen een vele malen zwaardere uitdaging. De taliban en al-Qaeda streden in Afghanistan, en wanneer de grond hun te heet onder de voeten werd staken ze haastig de zuidgrens over om hun wonden te likken, nieuwe strijders te werven en te trainen en plannen voor het vervolg van de oorlog te maken. De collectieve leiders van de taliban werden in de volksmond zelfs de Quetta Shura genoemd, naar de stad waar ze bijeenkwamen. De strijd in Afghanistan begon akelige overeenkomsten te vertonen met die in Vietnam, waarbij Pakistan grofweg dezelfde rol speelde als Laos, Cambodja en het maoïstische China bij elkaar. De oorlog nam een nieuwe, kostbare gedaante aan, die dringend aandacht behoefde.

Toen president Obama het Oval Office betrok, leken de taliban niet te stuiten. Ze hadden een flexibele, gedecentraliseerde structuur aangenomen waarbij ze verantwoording aflegden aan hun leiders in Pakistan, maar zich lokaal organiseerden. Er bestond ook een nationale politieke infrastructuur, met in alle Afghaanse provincies schaduwgouverneurs en districtsbestuurders. In enkele gevallen waren de taliban alleen nominaal aanwezig – de taliban zijn een vrijwel uitsluitend Pathaans verschijnsel en zijn niet tot in alle uithoeken van het multi-etnische Afghanistan doorgedrongen –, maar elders hadden ze het voor het zeggen.

De taliban waren veel sterker dan hun aantallen suggereerden. Naar schatting van de Amerikaanse regering waren de taliban in 2009 hooguit 35 000 man sterk. Daarvan bestond alleen een harde kern van hoogstens 2000 man uit door de wol geverfde veteranen uit eerdere Afghanistan-oorlogen. Een groter aantal, ongeveer 5000 tot 10 000 man, streed mee om onrecht van de regering of bij Amerikaanse raids en bombardementen omgekomen verwanten en vrienden te wreken. De meerderheid van de strijders, ten minste 20 000 man, bestond uit huurlingen die een paar dollar per dag verdienden.

De taliban waren in politiek opzicht gewiekster en in militair opzicht effectiever geworden.11 Met hun bezwaren tegen afbeeldingen en muziek was het gedaan, beide werden voortaan in hun rekruteringsvideo’s gebruikt. In hun verklaringen beweerden de nieuwe taliban geen bezwaar tegen onderwijs voor vrouwen te hebben. Over openbare onthoofdingen en het afhakken van handen werd niet meer gesproken.

Onheilspellender was dat ook andere geloofsartikelen terzijde werden geschoven. Volgens Steve Coll, een journalist die zich al lange tijd met Afghanistan bezighoudt, was de CIA (Central Intelligence Agency) in de jaren tachtig, toen Afghaanse strijders tegen de Sovjetbezetting vochten, wanhopig op zoek naar iemand die een zeer zware autobom tot ontploffing wilde brengen in de tweeënhalve kilometer lange Salang-tunnel. Deze tunnel vormt een cruciale noord-zuidverbinding die onder een moeilijk begaanbare pas in de ontzagwekkende bergketen Hindu Kush door loopt, en als hij werd opgeblazen zou daarmee de voornaamste aanvoerroute van de Sovjets worden afgesneden. Om het gewenste effect te sorteren zou de bom midden in de tunnel moeten afgaan, wat voor degene die hem tot ontploffing bracht een wisse dood zou betekenen. De CIA was in feite op zoek naar een Afghaan die een zelfmoordaanslag wilde plegen.12 Niemand was daartoe bereid. Volgens de Afghanen was zelfmoord een zware zonde, die tegen hun religie inging. Toch hadden er in 2009 in Afghanistan al meer dan 180 zelfmoordaanslagen plaatsgevonden.13 Door de ontwikkelingen onder de taliban was het in Afghanistan nog gevaarlijker geworden.

Kort na zijn aantreden benoemde president Obama Richard Holbrooke tot zijn speciale vertegenwoordiger in Afghanistan, die hem moest helpen de situatie in dat land te beoordelen en een daarop toegesneden strategie uit te denken. Destijds zette de krijgsmacht de president fors onder druk om meer troepen te sturen, die nodig waren om stand te houden tegen de taliban terwijl Washington over het probleem nadacht. Obama vroeg om een snelle beoordeling van de strategie – waarbij de situatie snel werd doorgenomen – en koos Bruce Riedel, een voormalig CIA-man en speciaal vertegenwoordiger van Bill Clinton in Pakistan, om dit onderzoek te leiden.14 De beoordeling duurde twee maanden, en het eindverslag (bekend geworden als het Riedel Report) bepleitte een uitbreiding van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Afghanistan, het uitvoeren van tegen het verzet gerichte operaties met ‘alle middelen’ en een hard beleid tegen Pakistan. Holbrooke, die deel uitmaakte van Riedels commissie, was het hier niet mee eens. Hij was er geen voorstander van dat Amerika met inzet van alle middelen het verzet bestreed en meende dat Amerika bij Pakistan meer kon bereiken door verplichtingen aan te gaan.

Riedel sprak onder vier ogen met Obama om hem van de bevindingen in zijn rapport op de hoogte te brengen. Holbrooke vond dat de president meer mensen had moeten horen. Holbrooke vond dat de president, bij ontstentenis van een behoorlijk debat over de bevindingen en aanbevelingen in het rapport, de oorlog te snel intensiveerde.

In februari 2009 maakte Obama bekend dat hij 17 000 extra militairen naar Afghanistan stuurde, wat de president en zijn adviseurs voldoende tijd verschafte om zich op hun volgende stappen te beraden. Kort daarop verzocht hij ook zijn bevelhebber in Afghanistan, generaal Stanley McChrystal, om de strategie te beoordelen en aan te geven wat er vereist was om de oorlog te winnen.15 Terwijl McChrystal aan zijn beoordeling werkte, verzamelde de Nationale Veiligheidsraad (National Security Council, NSC) feiten, cijfers, opinies en analyses uit alle geledingen van de regering (voornamelijk uit het Pentagon, het ministerie van Buitenlandse Zaken, de CIA en het Bureau voor Internationale Ontwikkeling) om de president voor te bereiden op de evaluatie van McChrystals aanbevelingen. Het doel was president Obama een aantal duidelijke opties voor te leggen, waaruit hij kon kiezen.

De regering-Obama stond tegenover een verwarrend, tweeledig probleem. Terwijl de taliban zich hergroepeerden en aan kracht wonnen, bleek onze lokale partner, de regering-Karzai, te zwak en ongeschikt voor het opbouwen van een democratie.16 Nog voor het aantreden van Obama had Hamid Karzai zijn glans verloren. In de ogen van de regering en het Congres was de goed geklede, verlichte leider van een nieuw Afghanistan op een gegeven moment vervallen tot een dubieuze, corrupte en onbetrouwbare partner, en als zodanig tot een belangrijke reden waarom het de taliban zo voor de wind ging. Hoe het ‘nieuwe’ Afghanistan er ook uit moest zien, in het werkelijk bestaande Afghanistan maakten clans en grootfamilies de dienst uit. Karzais clan leek ongelukkigerwijs sterk op de Soprano’s. Ahmad Wali, de broer van de president, was in feite de ritselaar in Kandahar, een bolwerk van de taliban. Hij was er berucht om dat hij met zowel de CIA als de taliban samenwerkte en had de hand in alle overeenkomsten en alle politieke twisten in die onberekenbare stad. Karzai hield ook een aantal corrupte lokale grootheden de hand boven het hoofd die banden met de drugshandel hadden. Zij ondersteunden zijn bewind en hij verschafte hun de middelen om hun zakken te vullen terwijl zij de plaatselijke bevolking uitbuitten.17

Hulpverleners, Congresleden, gewone Afghanen en gewone Amerikanen waren boos en teleurgesteld, maar de situatie rond de corruptie werd niet helemaal goed begrepen. Ja, er was sprake van verspilling en omkoperij, en er werden miljoenen verdonkeremaand. Maar Afghanistan was ook nog een tribale samenleving waarin tribale leiders en lokale machthebbers het als hun plicht beschouwden om voor hun gemeenschap uit de algemene middelen te putten. Karzai vond het nodig aan die eis te voldoen om zijn hoge positie te kunnen behouden. Dergelijke corruptie is de politiek niet vreemd, zeker niet in Afghanistan.18

Was Karzais corruptie van belang voor de golfbewegingen van de opstand? Ja, maar niet op de wijze die wij ons wellicht voorstellen. Er zijn nooit aanwijzingen geweest dat iemand zich uit protest tegen de corruptie van Karzais ministers bij de taliban heeft aangesloten. Het probleem was van lokale aard. De corruptie die er werkelijk toe deed, die de kleine boer dwarszat en hem ertoe bracht de wapens op te nemen en zich bij de taliban aan te sluiten, was de afpersing door de plaatselijke politie en lokale overheidsfunctionarissen. We behandelden Karzai alsof hij aan het hoofd stond van een onafhankelijke soevereine regering, maar in werkelijkheid leidde hij helemaal geen regering. Hij verschanste zich in de hoofdstad, moest zelfs hier voor zijn fysieke veiligheid op buitenlandse bescherming vertrouwen en zijn gezag had zonder Amerikaanse hulp vrijwel niets om het lijf. Karzai was (en is nog steeds) niet meer dan een veredelde ‘burgemeester van Kabul’.

Zijn regering was ook slecht opgezet. Op papier was ze overgecentraliseerd: de centrale overheid controleerde de financiën en nam alle besluiten over het onderwijs, de gezondheidszorg en de ontwikkeling van het land. In de praktijk was ze echter in grote delen van het land afwezig, en waar ze wel aanwezig was, was ze niet welkom en zag de bevolking haar liever verdwijnen.19 Ook de economie was een puinhoop. De infrastructuur was nog steeds inadequaat, industrie was er niet, en de landbouw kon de endemische armoede op het platteland amper verhelpen. De Afghaanse economie berustte op een optelsom van de opbrengst uit de drugshandel plus het geld dat er door toedoen van internationale hulp en militaire operaties circuleerde.20

De Afghanen weten de treurige economische toestand aan Karzais falen en aan Amerika, zijn voornaamste steunpilaar. In steeds groteren getale hielpen ze de taliban het land te heroveren.21 De toestand was vooral slecht in het centrum van het Pathaanse gebied in Zuid-Afghanistan dat in de jaren negentig als machtsbasis van de taliban had gediend. De Pathanen in het zuiden voelden zich door Karzais regering buitengesloten. Ze vonden dat in het in december 2001 gesloten Akkoord van Bonn – de uitkomst van een internationaal gesteunde conferentie waar over de Afghaanse grondwet en staatsinrichting werd beslist – hun vijanden waren begunstigd: de Oezbeken, Tadzjieken en Hazaren van de Noordelijke Alliantie. Ze vonden dat Karzai, hoewel hijzelf een tot de Durrani-stam behorende Pathaan was, zich nooit voor hen had ingezet. Velen hadden zich achter de taliban geschaard omdat ze zich van hun rechten beroofd voelden.

De regering-Obama weet de crisis in Afghanistan aanvankelijk aan het spectaculaire falen van de regering-Karzai, gepaard aan een onjuiste militaire strategie, onvoldoende aantallen militairen om een opstand te kunnen neerslaan en het feit dat de taliban in Pakistan een toevluchtsoord en militaire en materiële steun konden vinden. Het falen van Karzai en de noodzaak om de militaire strategie te corrigeren speelden in de discussie een hoofdrol. Bovenal werd het Afghaanse conflict in de context van Irak bezien. De taliban werden beschouwd als een groep die vergelijkbaar was met de Irakese opstandelingen die zojuist met Amerikaanse hulp waren verslagen. En de opstand in Irak was neergeslagen dankzij een militaire strategie die COIN werd genoemd.

COIN, een afkorting van counterinsurgency, was niet nieuw en had een bewogen geschiedenis. De Britten hadden deze strategie aan het begin van de twintigste eeuw toegepast in de Boerenoorlogen in Zuid-Afrika en in de jaren vijftig in Maleisië. De Fransen hadden tezelfdertijd, maar met minder succes, een variant ervan in Algerije toegepast, en de Verenigde Staten hadden in Vietnam een poging met rampzalige gevolgen gedaan. De COIN-strategie gaat ervan uit dat een groep opstandelingen zich niet altijd in reguliere militaire eenheden organiseert of gebied vasthoudt. Opstandelingen vermijden vaste posities en verbergen zich onder de bevolking, die zo voor de vijand onbenaderbaar wordt. Een opstand wordt gewonnen door middel van controle over de bevolking. Het zwaartepunt ervan is niet een bepaalde plaats op de landkaart, maar een basis van steun bij een sympathiserende (of in elk geval geïntimideerde) bevolking.

Om een opstand neer te slaan moet je dan ook de bevolking aan je kant krijgen. Die moet worden afgeschermd van het geweld van de opstandelingen, en haar vertrouwen moet worden gewonnen. Pas dan zal ze zich tegen de opstand keren en helpen hem neer te slaan. Een sleutelrol is bij COIN weggelegd voor kleine eenheden die de sociale en politieke situatie kennen, evenals de plaatselijke taal en cultuur. Ze moeten goede betrekkingen hebben met de burgerbevolking, wier loyaliteit de werkelijke inzet van de strijd is.

In Irak waren Amerikaanse troepen uitgezwermd naar de districten en de dorpen. Daar richtten ze kleine posten in van waaruit ze patrouilles konden houden en konden toezien op de veiligheid en het bestuur op lokaal niveau. Zodoende verdreven ze de opstandelingen uit dorpen, steden en complete districten in de weerspannige provincie Anbar.22 Met succes. Terwijl er steeds meer plaatsen aan de controle van de opstandelingen werden onttrokken, deden de lokale leiders hun gezag weer gelden en vormden ze samen de zogenoemde Zonen van Irak. Ze namen de plaatselijke politiek en de ordehandhaving weer in handen en bouwden met Amerikaanse financiële steun de economie weer op. Deze leiders werden door Amerikaanse troepen beschermd, maar uiteindelijk viel deze taak toe aan de eigen Irakese, door Amerikanen getrainde veiligheidstroepen die de lokale leiders bijstonden bij het definitief neerslaan van de opstand.

Dankzij het succes in Irak werd COIN de uitverkoren Amerikaanse militaire strategie voor ‘asymmetrische’ oorlogen die in mislukte of mislukkende staten werden gevoerd tegen terroristen, tribale strijders en wat vroeger guerrillastrijders werden genoemd. Het sprak voor zich dat Irak voor Afghanistan relevant was. COIN had in Irak gewonnen. Het was de juiste keuze voor Afghanistan.

Toch is voor COIN bestuur vereist, en voor bestuur is een regering vereist. De Afghaanse regering had niet de middelen (of de wil) om de Amerikaanse mariniers te volgen naar gebieden waar de taliban waren verdreven teneinde daar een bestuur op te zetten, en dat betekende een beperking voor COIN. President Karzai zorgde er persoonlijk voor dat de Amerikaanse hoop op goede resultaten de bodem werd ingeslagen. Begin 2009 hoopte Washington echter dat men hem weer bij zinnen kon brengen. En als dat niet lukte, leverden de Afghaanse verkiezingen in het najaar van 2009 misschien een betere partner op.

De beoordeling van de strategie duurde pijnlijk lang. De president en zijn nationale veiligheidsteam kwamen in drie maanden tijd tien keer bijeen (in totaal dertig uur) om analyses aan te horen en over de feiten te debatteren. De adviseurs en hun staven kwamen nog veel vaker bijeen zonder dat de president aanwezig was, om dieper op de relevante kwesties in te gaan en stapels dossiermappen met de dikte van een telefoongids door te nemen opdat ze alle vragen van Obama konden beantwoorden. In het SRAP (het kantoor van de speciale vertegenwoordiger voor Afghanistan en Pakistan) verzorgden wij de bijdrage van Buitenlandse Zaken aan deze papieren tsunami. Urenlang werkten we aan memo’s, nota’s, landkaarten en tabellen, en vervolgens aan excerpten daarvan. Het Pentagon en de CIA maakten hun eigen stapels aan. Er bestond zelfs een gezonde concurrentiestrijd tussen de overheidsinstanties om het meest te produceren.

Toen Holbrooke aan het begin van deze periode van een bespreking in het Witte Huis terugkeerde, liet hij ons naar zijn werkkamer komen om ons bij te praten en zei: ‘Jullie hebben goed werk geleverd, de minister [Clinton] was tevreden met haar materiaal, maar wil dat haar dossiermappen even dik zijn als die van [minister van Defensie Robert] Gates. Ze wil landkaarten in kleur, tabellen en grafieken.’ Clinton, vervolgde Holbrooke, ‘wilde niet dat Gates de boventoon in de conversatie kon voeren door voor ieders ogen met kleurige landkaarten en grafieken te zwaaien. Niemand leest die stukken, maar ze kijken allemaal naar de landkaarten en de kleurige grafieken.’ Iedereen in het vertrek keek hem aan. ‘Dus wie leest dit dan allemaal?’ vroeg ik terwijl ik wees naar een enorme map op zijn bureau. ‘Dat zal ik je zeggen,’ zei hij. ‘De president leest ze. Hij leest alle dossiers.’

De hoeveelheid tijd die aan deze gang van zaken werd besteed, was absurd. Telkens wanneer Holbrooke uit het Witte Huis terugkwam, zei hij: ‘De president heeft nog vragen.’ Daarna waarschuwde hij ons dat we klaar moesten zijn om aan het werk te gaan op het moment dat er officiële instructies uit het Witte Huis kwamen. Terwijl de gang van zaken zich voortsleepte, stond de frustratie op de gezichten van Holbrooke en Clinton te lezen. Het Witte Huis schreef dit alles toe aan Obama’s zorgvuldigheid en de hoeveelheid denkwerk en analyse die bij dit historische besluit kwamen kijken. Een groeiend aantal waarnemers en betrokkenen maakte zich echter zorgen dat het uitstel niet in het belang van Amerika was. President Obama aarzelde. Hij nam het nationale veiligheidsapparaat in beslag door te vragen om meer antwoorden op dezelfde vragen, die telkens anders waren geformuleerd.

Holbrooke geloofde dat Obama geen besluit nam omdat de opties die voor hem lagen hem niet bevielen, en dat de NSC tegenover de president tekortschoot doordat hij niet de juiste opties kreeg. Het is niet de taak van de NSC, zei Holbrooke, om beleid voor de president te maken, maar om hem keuzes te bieden. De NSC deed zijn werk niet, en daarom nam de president geen besluit. Het besluitvormingsproces was doorbroken. Om aan te geven wat hij bedoelde deelde Holbrooke exemplaren uit van Clark Cliffords beschrijving van de werkwijze van de NSC uit Cliffords in 1991 verschenen memoires Counsel to the President, waaraan Holbrooke had meegewerkt.

Holbrooke verzweeg dat Obama er bij de NSC niet op aandrong om hem andere keuzemogelijkheden te bieden. Als gevolg daarvan was de gang van zaken uitgelopen op een langzame dans waarin de president de hem voorgelegde opties van zich af duwde maar naliet om nieuwe opties te vragen, waarna zijn nationale veiligheidsstaf hem steeds weer dezelfde opties aanbood.

Uiteindelijk moet president Obama uit twee verschillende mogelijkheden kiezen. De eerste was COIN met alle middelen, oftewel meer troepen en meer geld om de winst van de taliban ongedaan te maken en een veilige situatie en een goed bestuur in te stellen, zodat het onwaarschijnlijk werd dat de taliban zouden terugkomen.23 Irak zou nog eens dunnetjes worden overgedaan. Maar de president was niet overtuigd. Hij vond dat een lange en kostbare campagne ter bestrijding van het verzet niet de aangewezen weg was, vooral aangezien volgens zijn binnenlandse adviseurs de publieke steun voor de oorlog gering was (en verder afnam), in het bijzonder nu de economie in eigen land er slecht voor stond. Dus bleef Obama zijn twijfel over COIN uiten en vragen stellen. De krijgsmacht kwam steeds met hetzelfde antwoord: COIN met alle middelen is de aangewezen weg.

Aan de vooravond van de dag waarop generaal McChrystal het rapport zou uitbrengen waarin hij aangaf wat hij voor de strijd nodig had, riep Holbrooke zijn team op zijn werkkamer bijeen. Hij zei: ‘Let op! De krijgsmacht zal de president drie keuzes bieden. Daarbij zit een “zeer riskante” optie’ – Holbrooke stak zijn hand in de lucht – ‘want zo wordt dat altijd genoemd, en daarbij zijn waarschijnlijk maar heel weinig troepen nodig. Weinig troepen, zeer riskant. Vervolgens is er een “weinig riskante optie” – Holbrooke liet zijn hand zakken – ‘waarbij zal worden gevraagd om twee keer zoveel troepen als waar ze eigenlijk opuit zijn. De middelste optie is wat ze willen’, en dat was 30 000 tot 40 000 troepen. En precies zo ging het, compleet met de termen ‘zeer riskant’ en ‘weinig riskant’.

Al die tijd had vicepresident Biden op een volkomen andere benadering aangedrongen. Dit was in feite optie twee. Biden constateerde dat we naar Afghanistan waren gegaan om al-Qaeda te bestrijden, maar dat al-Qaeda niet meer in Afghanistan zat. Het zat in Pakistan. Naar schatting van de CIA waren er in Afghanistan slechts honderd actieve leden van al-Qaeda over.24 Volgens Biden was de missie in de loop der tijd van karakter veranderd. De strijd tegen het terrorisme (het ontwrichten, ontmantelen en vernietigen van al-Qaeda en aanverwante bewegingen, zoals de president de missie had omschreven) was overgegaan in bestrijding van opstandelingen en het opbouwen van een natie. Ook waren de taliban in de plaats gekomen van al-Qaeda als de vijand tegen wie we onze strategie organiseerden. We hebben COIN, een functionerende Afghaanse staat en de miljarden voor de ontwikkeling van het platteland en de lokale veiligheid helemaal niet nodig, betoogde Biden, om de Amerikaanse angst voor al-Qaeda te verzachten. Feitelijk hebben we Afghanistan daar helemaal niet voor nodig. We zouden onszelf kunnen beschermen en onze belangen kunnen behartigen door de bestrijding van het terrorisme (counter-terrorism) op te voeren – deze optie werd algauw ‘CT-Plus’ genoemd – en die vooral te richten op al-Qaeda’s toevluchtsoord, het woeste grensgebied van Pakistan. We zouden onbemande drones en speciale strijdkrachten kunnen inzetten om vanaf bases in Afghanistan de activiteiten van al-Qaeda in te tomen en zodoende alle veiligheid te verwerven die we nodig hebben voor een fractie van de prijs en met een fractie van de mankracht die voor COIN vereist is.

Bidens argumenten bepleitten het gebruik van de middelen van de CIA ten gunste van die van het Pentagon en werden aanvankelijk als te vergezocht beschouwd, vanwege de veronderstelling dat een zege zonder inzet van grondtroepen mogelijk was. Biden kreeg met zijn visie echter welgemeende aanhangers in het Congres en pragmatische steun van binnenlandse adviseurs van het Witte Huis die geloofden dat het Amerikaanse publiek genoeg had van de oorlog. Ook Holbrooke geloofde dat COIN zinloos was, maar was niet overtuigd van CT-Plus. Hij vond dat je een regionale strategie niet op een ‘geheime oorlog’ kon funderen. Drones zijn geen substituut voor een politieke regeling.

Er bestond nog meer kritiek op COIN. In november 2009 verzond Karl Eikenberry, de Amerikaanse ambassadeur in Kabul die vroeger als driesterrengeneraal aan het hoofd van Amerikaanse troepen in Afghanistan had gestaan, een telegrafische boodschap met de titel ‘COIN Strategy: Civilian Concerns’. Hierin schreef hij dat de Afghanen niet zouden worden geprikkeld om de verantwoordelijkheid voor het bestuur en de veiligheid in hun land op zich te nemen als wij meer troepen bleven sturen. Karzai was geen ‘adequate strategische partner’. Hij was een man, vond de ambassadeur, ‘die de verantwoordelijkheid voor de last van de soevereiniteit blijft schuwen’.25 Door een sterke vermeerdering van de troepenmacht zou dat probleem alleen maar worden bestendigd. Holbrooke vond dat Eikenberry gelijk had.

Tijdens de beoordeling werd er helemaal niet over diplomatie en een politieke oplossing gesproken. Een toezegging om een politieke oplossing voor de oorlog te zoeken zou de diplomatie prominent in het middelpunt hebben geplaatst, en de operaties van de krijgsmacht en de inlichtingendiensten ter ondersteuning daarvan hebben laten fungeren. Holbrooke wilde dat de president die optie in overweging zou nemen, maar het Witte Huis wilde er niet aan. De krijgsmacht wilde de leiding blijven houden, en door tegen de krijgsmacht in te gaan zou de president een zwakke indruk maken.

CT-Plus deed ook riskant aan – het was te veel een kwestie van ‘toeslaan en ervandoor gaan’ –, en er bestonden geen garanties dat CT-Plus zonder COIN effectief kon zijn.26 In Irak hadden speciale strijdkrachten op zeer grote schaal vergelijkbare missies uitgevoerd en de gelederen van al-Qaeda en het verzet gedecimeerd, maar het tij in die oorlog was daardoor niet gekeerd. Bestrijding van het terrorisme leverde, anders dan COIN, geen gebiedswinst of een betere verstandhouding met de plaatselijke bevolking op. Het versterkte alleen de uitwerking van COIN in Irak.

En dus koos president Obama de politiek veilige optie die hem niet aanstond: hij gaf de militairen hun zin. Maanden van handenwringen in het Witte Huis liepen erop uit dat de regering de optie koos die haar al vanaf het begin was voorgesteld: COIN met alle middelen. De president stelde daarbij echter een deadline voor juli 2011 in: voor die tijd moest de grotere inzet van troepen effect hebben, daarna zou het aantal militairen worden teruggeschroefd. In feite liet de president zowel Karzai als de taliban weten dat onze nieuwe strategie slechts voor een jaar gold.

COIN met alle middelen bereikte echter niet het gewenste doel. Er werden grootscheepse invallen in het territorium van de taliban gedaan, maar dat leverde slechts tijdelijke winst op. Een met veel tamtam omgeven operatie in het voorjaar van 2010 leidde niet tot de pacificatie van Marjah.27 Halverwege 2010, een halfjaar na de zending van 30 000 troepen, gaf een intern rapport van de inlichtingendiensten het Witte Huis een ijzingwekkend verslag van de veiligheidssituatie in Afghanistan. COIN bracht de Afghanen, anders dan was beloofd, geen veiligheid en zekerheid. Er vielen juist meer dodelijke slachtoffers.

Wil COIN kunnen slagen, dan moet daarvoor ten koste van veel geld een natie worden opgebouwd. Wie de strijd wil winnen, moet zorgen voor deugdelijk bestuur en veel sociale voorzieningen om zo de bevolking van de vijand te vervreemden. De regering-Obama was in dit opzicht veel actiever dan haar voorganger, maar toch nog onvoldoende. Buitenlandse Zaken moest civiele hulp- en bijstandsprogramma’s opzetten. De diplomaat Holbrooke werd getransformeerd tot een krijgshaftig ontwikkelingswerker: hij organiseerde ontwikkelingsprojecten en nam besluiten over de budgettering en de personele bezetting daarvan. In het bijzonder wilde hij meer mensen in de landbouw inzetten, en hij deed zowaar zijn zegje voor de Afghaanse granaatappeltelers. Volgens hem kon je in een land waar acht van de tien inwoners van de landbouw leven, niets bereiken als je de landbouweconomie geen nieuw leven inblies.

Helaas steunde de Amerikaanse ontwikkelingshulp niet op economische logica. De hulp werd in dienst van COIN gesteld. Hoe harder de Amerikaanse troepen voor gebiedswinst moesten vechten, des te meer geld werd er in de ontwikkelingsprojecten in de buurt gepompt – en niet altijd op een verstandige manier. Slechts één procent van de Afghanen woont in de provincie Helmand, maar in 2010 gingen zowel bijna alle troepen als alle geldbedragen van COIN naar Helmand.28 En in 2011 besteedden de Verenigde Staten, in een land waar slechts 6 procent van alle inwoners over elektriciteit beschikt, één miljard dollar aan de stroomvoorziening in delen van Kandahar.29

Op zijn best was COIN een bizar spelletje: als er Amerikaanse troepen een gebied binnentrokken, pakten de taliban hun biezen en vertrokken ze naar elders. Daar waar de Amerikanen waren gestationeerd verbeterde de veiligheidssituatie, daar waar de taliban naartoe trokken verslechterde ze. De Amerikaanse militairen konden niet overal tegelijk zijn, en de Afghaanse regering beschikte niet over troepen die hen konden ontlasten, en dus bleef het verzet springlevend.

De krijgsmacht vertelde echter een ander verhaal. Het concentreerde zich op de gunstige statistieken uit de gebieden waar Amerikanen gelegerd waren en gebruikte die om een fraai beeld van COIN te geven. Deze aanspraken op succes gaven Obama een fundament voor een omslag ten aanzien van COIN. Hij kon de overwinning afkondigen en afstappen van het beleid dat hem niet aanstond en dat (en dat was belangrijker) niet effectief was. In juni 2011 verklaarde hij in een rede op de Militaire Academie in West Point (New York) dat de situatie in Afghanistan zozeer was verbeterd dat er over terugtrekking van de troepen kon worden gesproken. In 2014 zou de Afghanistan-oorlog voorbij zijn. COIN had de zege gebracht en was dus niet meer nodig.

Het was een verbijsterende wending. COIN had afgedaan, niet alleen in Afghanistan maar ook als favoriete Amerikaanse strategie. Amerika hoefde geen strijd tegen opstandelingen meer te winnen of hulp te bieden bij het opbouwen van naties, leek Obama te zeggen. Het moest zich alleen nog concentreren op het lamleggen van terroristische organisaties. COIN werd in stilte opgevolgd door CT-Plus.

Dit was meer dan een verandering van strategie. Het behelsde de afkondiging van nieuwe Amerikaanse prioriteiten. Het bestrijden van terroristen en het repareren van de mislukte staten die ze als hun basis gebruikten, had voor Amerika geen prioriteit meer. We hadden niet alleen in Afghanistan gezegevierd, maar in bredere zin in de strijd tegen het terrorisme. We konden ons weer met mondiale kwesties gaan bezighouden. En dat zou door onze militaire strategie worden weerspiegeld.

Op 5 januari 2012 maakte Obama de nieuwe Amerikaanse opstelling bekend in een rede over besnoeiingen op het budget voor de krijgsmacht. De president sprak van ‘het einde van de opbouw van naties op de lange termijn met een grote militaire aanwezigheid’. Hij kondigde aan dat de Amerikaanse krijgsmacht voortaan zijn aandachtspunt zou verleggen naar Oost-Azië en de Grote Oceaan, een regio waar de technologisch meer geavanceerde, minder op mankracht steunende ‘blauwe’ krijgsmachtonderdelen (de marine en de luchtmacht) op natuurlijke wijze het voortouw zullen nemen, zoals de ‘groene’ onderdelen (de landmacht en de mariniers) het leeuwendeel van de grondoorlog in Irak en Afghanistan voor hun rekening hebben genomen. In een vervolg op deze rede maakte de regering ook bekend dat het Joint Special Operations Command zou worden uitgebreid (een bevestiging van CT-Plus) en herhaalde ze dat Amerika zich niet meer zou bezighouden met de opbouw van naties zoals men dat in Irak en Afghanistan had geprobeerd.

Dat op deze wijze snel van strategie werd veranderd – met de aankondiging van ons ophanden zijnde vertrek uit Afghanistan – had in de regio een verwoestende uitwerking. Het publiek van de president bestond niet alleen uit Amerikanen. In het hele Midden-Oosten keken machtspolitici angstvallig toe hoe Amerika met strategische plannen en aantallen troepen experimenteerde en blijk gaf van bereidheid om de strijd aan te gaan, om vervolgens weer snel genoeg van alles te krijgen. Wat ze hadden gezien, had geen indruk op hen gemaakt. Door het duizelingwekkende tempo waarin het beleid veranderde maakte Amerika een besluiteloze, onbetrouwbare indruk. Ook werd daardoor gesuggereerd dat we eigenlijk geen strategie of langetermijndoelen hadden. Het leek of vertrekken ons enige doel was, eerst uit Afghanistan en vervolgens uit de hele regio, dit onder het mom van een ‘strategische wending’ naar Azië.

Volgens de Noorse historicus Geir Lundestad verdedigden de Duitse leiders in de jaren zestig tegenover protesterende studenten de Vietnamese oorlog omdat ze meenden dat Amerika er goed aan deed zijn strategie en zijn bondgenoot Zuid-Vietnam niet te laten vallen. Amerika gaf de juiste boodschap af. Op het moment dat het nodig was, zou het ook Duitsland niet laten vallen. ‘Onvermijdelijk draaide het om de vraag of Amerika in het algemeen te vertrouwen was.’30

Vanaf Obama’s aantreden in 2009 tot aan 2012 konden we alleen druk op de taliban en Pakistan uitoefenen doordat zij geloofden dat we achter onze strategie zouden blijven staan.31 Er valt iets voor te zeggen dat we COIN nooit hadden moeten omarmen, maar toen dat eenmaal een feit was, hadden we die strategie niet zo snel weer moeten laten vallen. Nadat de president onze terugtrekking had aangekondigd, verloren we ons pressiemiddel en daarmee onze invloed op de afloop van de strijd in Afghanistan. En bovendien, wie zal er nu nog geloof hechten aan onze intenties en onze toezeggingen? Kan CT-Plus op de lange duur alleen functioneren zonder onze troepen, zonder de medewerking, het vertrouwen en de steun van onze vrienden, en zonder dat onze vijanden ons vrezen? Het is niet waarschijnlijk. De taliban weten dat onze troepen na hun vertrek niet zullen terugkeren – dat zou te hoge kosten met zich meebrengen. Als ze ons onder druk zetten, zullen we eerder onze CT-Plus-operaties beëindigen dan meer troepen inzetten om ze te beschermen.

President Obama had tijdens de strategische beoordeling geen goede opties en besloot uiteindelijk dat het het beste was de koers te wijzigen en COIN te beëindigen voor de tekortkomingen van deze strategie zichtbaar werden en de kosten stegen. Je kunt beter het zinkende schip verlaten, zeker als je door de krijgsmacht te citeren een soort zege kunt opeisen. Als hij over betere opties had beschikt – als hij die opties had verlángd, zoals van de opperbevelhebber mag worden verwacht –, had Amerika misschien direct de kostbare keuze voor COIN kunnen vermijden.

De optie die de president niet in overweging nam, en die misschien een heel andere uitkomst van de oorlog en een heel andere terugslag ervan op de Verenigde Staten had kunnen betekenen, was de diplomatieke.

2 Afghanistan

Verzoening?