Van Daniel Dennett verschenen eerder

De spiegel van de ziel (met Douglas R. Hofstadter)

Het bewustzijn verklaard

Aspecten van bewustzijn

Darwins gevaarlijke idee

De evolutie van de vrije wil

De betovering van het geloof

Daniel C. Dennett

Gereedschapskist
voor het denken

Vertaald door Miebeth van Horn,
Annoesjka Oostindiër en Daniëlle Stensen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Daniel C. Dennett

© 2013 Nederlandse vertaling Miebeth van Horn, Annoesjka Oostindiër en Daniëlle Stensen

Oorspronkelijke titel Intuition Pumps and Other Tools for Thinking

Oorspronkelijke uitgeverij W.W. Norton

Omslagontwerp Herman Houbrechts

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 730

ISBN 978 90 450 2528 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 450 2527 8

www.atlascontact.nl

Voor Tufts University, mijn academische thuishaven

Inhoud

Voorwoord

I Inleiding: Wat is een intuïtiepomp?

II Een dozijn denkgereedschappen

1. Fouten maken

2. ‘Parodistisch redenerend’: reductio ad absurdum gebruiken

3. De regels van Rapoport

4. De wet van Sturgeon

5. Ockhams scheermes

6. Ockhams bezem

7. Een lekenpubliek als lokaas

8. Het susproces

9. Drie soorten Goulding: eigenlijken, opeenstapelen en de Gould-twostep

10. De ‘ongetwijfeld’-operator: een geestelijke blokkade

11. Retorische vragen

12. Wat is een ‘diepertje’?

Samenvatting

III Gereedschap om na te denken over betekenis of inhoud

13. De moord op Trafalgar Square

14. Een oudere broer in Cleveland

15. ‘Papa is dokter’

16. Manifest en wetenschappelijk wereldbeeld

17. Volkspsychologie

18. De intentionele houding

19. Het onderscheid tussen persoonlijk en subpersoonlijk

20. Een stortvloed van homunculi

21. De ‘soort van’-operator

22. Wonderweefsel

23. Gevangen in de controlekamer van de robot

IV Een intermezzo over computers

24. De zeven geheimen van computerkracht ontrafeld

25. Virtuele machines

26. Algoritmes

27. De automatisering van de lift

Samenvatting

V Meer denkgereedschap over betekenis

28. Iets met roodharigen

29. De dolende kwartjesautomaat, Tweelingaarde en de reusachtige robot

30. Radicale vertaling en een quiniaanse kruiswoordpuzzel

31. Semantische machines en syntactische machines

32. Moerasman ontmoet een koehaai

33. Twee zwarte dozen

Samenvatting

VI Denkgereedschap over evolutie

34. Universeel zuur

35. De bibliotheek van Mendel: onmetelijk groot en verdwijnend

36. Genen als woorden of als subroutines

37. De stamboom van het leven

38. Kranen en denkbeeldige hemelhaken, tillen in de Ontwerpruimte

39. Bekwaamheid zonder begrip

40. Vrij zwevende grondgedachten

41. Begrijpen sprinkhanen priemgetallen?

42. De gazellesprong verklaard

43. Pas op voor het Oerzoogdier

44. Wanneer ontstaat een nieuwe soort?

45. Weduwemakers, Mitochondriale Eva en kroningen achteraf

46. Cycli

47. Wat geeft het oog van de kikker nou eigenlijk door aan de kikkerhersenen?

48. Sprongen door de ruimte in de bibliotheek van Babel

49. Wie is de auteur van Spamlet?

50. Ruis in het virtuele hotel

51. Herb, Alice en baby Hal

52. Memen

Samenvatting

VII Denkgereedschap over bewustzijn

53. Twee tegengestelde beelden

54. Het Gevoel over Zombies

55. Zombies en zimbo’s

56. De vloek van de bloemkool

57. Vim: Hoeveel is dat in ‘echt geld’?

58. Het trieste geval van meneer Clapgras

59. Het gestemde kaartspel

60. De Chinese Kamer

61. De Telekloon-val van Mars naar de aarde

62. Het zelf als verhalend zwaartepunt

63. Heterofenomenologie

64. Mary de kleurenwetenschapper: een verstaging ontsluierd

Samenvatting

VIII Denkgereedschap over de vrije wil

65. Een waarlijk snode neurochirurg

66. Een deterministisch speelgoedje: Conways Game of Life

67. Steen, papier en schaar

68. Twee loterijen

69. Inerte historische feiten

70. Een schaakmarathon op de computer

71. Ultieme verantwoordelijkheid

72. Sphexigheid

73. The Boys from Brazil: nog een verstaging

Samenvatting

IX Hoe is het om filosoof te zijn?

74. Een pact met de duivel

75. Filosofie als naïeve auto-antropologie

76. Schmaakwaarheden van hogere orde

77. De tien procent die goed is

X Gebruik de instrumenten. Doe nog beter je best.

XI Wat weggelaten is

Bijlage: oplossingen voor de registermachineproblemen

Noten

Bronnen

Bibliografie

Verantwoording

Voorwoord

Tufts University is al ruim veertig jaar mijn academische thuishaven, een thuishaven die ik altijd heb ervaren als precies goed, net als de pap van Goudlokje: niet te belastend, niet te gerieflijk, briljante collega’s om dingen van op te steken, heel weinig academische prima donna’s, veel goede studenten die serieus genoeg zijn om aandacht te verdienen zonder dat ze het idee hebben dat ze recht hebben op dag en nacht begeleiding, een ivoren toren met een grote toewijding aan het oplossen van problemen in de echte wereld. In 1986 werd het Center for Cognitive Studies opgericht en sindsdien steunt Tufts mijn onderzoek, ben ik grotendeels ontslagen van de bezoekingen en verplichtingen die gepaard gaan met het binnenhalen van noodzakelijke subsidies, en heb ik een opmerkelijk grote vrijheid om met mensen uit allerlei sectoren te werken, waarvoor ik naar workshops, labs en congressen reis en wetenschappers en anderen naar het centrum kan halen. In dit boek beschrijf ik wat ik al die jaren heb gedaan.

In het voorjaar van 2012 heb ik tijdens een seminar dat ik gaf aan onze faculteit filosofie een eerste kladversie van de onderstaande hoofdstukken als proefballon opgelaten. Dat was al jaren mijn gewoonte, maar ditmaal wilde ik dat de studenten me hielpen om het boek zo toegankelijk mogelijk te maken voor niet-ingewijden, dus postdoctorale studenten en studenten met filosofie als hoofdvak mochten niet meedoen, en ik beperkte het groepje tot een twaalftal dappere eerstejaars, de eerste twaalf (of eigenlijk dertien, ten gevolge van een administratieve fout) die zich opgaven als vrijwilliger. Samen vlogen we de onderwerpen aan als ware het een woeste tocht, en terwijl zij erachter kwamen dat ze wel degelijk op konden tegen de docent, kwam ik erachter dat ik dieper kon graven en het allemaal beter kon uitleggen. Dus mijn complimenten aan mijn jonge medewerkers, met dank aan hun moed, voorstellingsvermogen, energie en enthousiasme: Tom Addison, Nick Boswell, Tony Cannistra, Brendan Fleig-Goldstein, Claire Hirschberg, Caleb Malchik, Carter Palmer, Amar Patel, Kumar Ramanathan, Ariel Rascoe, Nikolai Renedo, Mikko Silliman en Eric Tondreau.

De tweede kladversie die uit dat seminar voortkwam, werd vervolgens gelezen door mijn goede vrienden Bo Dahlbom, Sue Stafford en Dale Peterson, die zelf ook weer met hun eigen openhartige op- en aanmerkingen kwamen, waarvan ik de meeste heb verwerkt, en mijn redacteur Drake McFeely, met de deskundige hulp van Brendan Curry, bij W.W. Norton. Ook zij zijn verantwoordelijk voor veel verbeteringen, waar ik hun heel dankbaar voor ben. Mijn speciale dank gaat uit naar Teresa Salvato, programmacoördinator bij het Center for Cognitive Studies, die op talloze manieren haar steentje heeft bijgedragen aan het hele project en indirect heeft geholpen door het centrum en mijn reizen zo goed te organiseren dat ik meer tijd en energie kon steken in het maken en gebruiken van mijn denkgereedschap.

En ten slotte gaan zoals altijd mijn dank en liefde uit naar mijn vrouw Susan. We vormen al vijftig jaar een team, en zij is even verantwoordelijk als ik voor wat we samen hebben gedaan.

Daniel C. Dennett

Blue Hill, Maine

augustus 2012

I
INLEIDING:
WAT IS EEN INTUÏTIEPOMP?

Je kunt geen echt timmerwerk verrichten met je blote handen en je kunt niet echt nadenken met je blote hersenen.

– Bo Dahlbom

Denken is moeilijk. Over sommige problemen is het zo lastig nadenken dat je al pijn in je hoofd krijgt als je eraan denkt dat je erover gaat nadenken. Mijn collega de neuropsycholoog Marcel Kinsbourne heeft geopperd dat dat komt doordat het stenige pad naar de waarheid de concurrentie moet aangaan met verleidelijke, veel eenvoudigere paden die uiteindelijk doodlopen. Niet toegeven aan deze verleiding vergt nog de grootste inspanning bij het denken. We worden voortdurend belaagd en moeten ons vermannen om onze taak te vervullen. Jakkes.

Er is een beroemd verhaal over de wiskundige en natuurkundige John von Neumann die een idee van Alan Turing (iets wat we tegenwoordig een Turing-machine noemen) omzette in een echte elektronische computer (wat we tegenwoordig een Von Neumann-machine noemen, dus zaken als je laptop of je smartphone). Von Neumann was een virtuoos denker, die beroemd was om zijn vermogen razendsnel uit het hoofd ingewikkelde berekeningen uit te voeren. Het verhaal gaat – en net als bij de meeste beroemde verhalen bestaan er vele versies van – dat hij op een dag werd benaderd door een collega die hem een puzzel voorlegde waarbij twee wegen naar een oplossing leidden: een omslachtige, gecompliceerde berekening, en een elegante oplossing van het type ‘Aha!’. Deze collega had een theorie: in zo’n geval werken de wiskundigen de ingewikkelde oplossing uit, terwijl de (luiere maar slimmere) natuurkundigen even pas op de plaats maken en de eenvoudige oplossing vinden. En welke oplossing zou Von Neumann gevonden hebben? Je kent het soort puzzel wel: twee treinen die 150 kilometer van elkaar zijn verwijderd, rijden op hetzelfde spoor elkaar tegemoet, de een met een snelheid van 45 kilometer per uur, de ander met 30 kilometer per uur. Een vogel die 180 kilometer per uur vliegt, begint bij trein A (als ze nog op 150 kilometer van elkaar vandaan zijn), vliegt naar trein B, draait om en vliegt terug naar de naderende trein enzovoort, tot de twee treinen in botsing komen. Hoe ver heeft de vogel gevlogen als de twee treinen tegen elkaar op botsen?

‘Tweehonderdveertig kilometer,’ antwoordde Von Neumann vrijwel onmiddellijk.

‘Verdorie,’ reageerde zijn collega, ‘ik had voorspeld dat je de moeilijke oplossing zou kiezen en de oneindige reeks zou optellen.’

‘Ai,’ riep Von Neumann gegeneerd uit, terwijl hij zich tegen zijn voorhoofd sloeg. ‘Dus er is een makkelijke manier!’ (Hint: hoe lang duurt het voordat de treinen in botsing komen?)

Sommige mensen zijn, net als Von Neumann, zo geniaal dat ze moeiteloos de lastigste vraagstukken kunnen oplossen, terwijl anderen weliswaar harder moeten ploeteren, maar over een heroïsche voorraad wilskracht beschikken, waardoor ze op koers weten te blijven tijdens hun bezeten jacht naar de waarheid. En dan heb je nog de rest van ons: wij zijn een tikje lui en geen rekenwonders, maar toch zouden we alles wat op ons pad komt graag begrijpen. Wat kunnen wij doen? We kunnen denkgereedschappen gebruiken, en daar zijn er tientallen van. Die handige hulpstukken die ons voorstellingsvermogen uitbreiden en onze aandacht vasthouden stellen ons in staat om betrouwbaar en zelfs elegant na te denken over uitgesproken lastige kwesties. Dit boek is een verzameling van mijn favoriete denkgereedschappen. Ik zal ze niet alleen beschrijven, maar ik ben ook van plan om ze te gebruiken en zo je geest voorzichtig over ongemakkelijk terrein te loodsen naar een nogal radicale kijk op betekenis, de geest en vrije wil. We beginnen met enkele eenvoudige, algemene gereedschappen die toepasbaar zijn op allerlei onderwerpen. Sommige hiervan zijn welbekend, andere zijn nog maar nauwelijks opgemerkt of besproken. Vervolgens zal ik je een aantal hulpmiddelen aanreiken die voor heel speciale doeleinden zijn bestemd, om de bijl te leggen aan de wortels van bepaalde verleidelijke ideeën en een weg vrij te kappen uit de ingesleten gedachtepatronen waarin deskundigen nog steeds vastzitten. Onderweg zullen we ook een heel scala aan slechte denkgereedschappen en waardeloze overredingsmiddelen tegenkomen en ontmantelen die je, als je even niet oplet, op het verkeerde been zouden kunnen zetten. Of je nu wel of niet op een prettige manier aankomt bij het doel dat mij voor ogen staat, en of je nu wel of niet besluit mij daar gezelschap te blijven houden, in elk geval zal de reis je voorzien van nieuwe manieren om na te denken over kwesties en om na te denken over denken.

De natuurkundige Richard Feynman was misschien een nog legendarischer genie dan Von Neumann, en hij beschikte beslist over een stel hersenen van wereldformaat – maar daarnaast vond hij het ook leuk om zich te vermaken, en we mogen allemaal dankbaar zijn dat hij het vooral leuk vond om de trucjes te verraden die hij gebruikte om het leven voor zichzelf te vergemakkelijken. Hoe slim je ook bent, je bent altijd slimmer als je de makkelijke route kiest, indien die beschikbaar is. Zijn autobiografische boeken, Heel geestig, meneer Feynman! en Laat ze maar praten, zijn verplichte kost voor iedere aanstaande denker, omdat er allerlei aanwijzingen in staan over manieren om de taaiste problemen te temmen, en er wordt zelfs in uitgelegd hoe je je publiek versteld kunt doen staan met flauwekul, als je niets beters kunt bedenken. Ik werd zo geïnspireerd door die rijkdom aan handige observaties in zijn boeken en zijn openhartigheid over de manier waarop zijn hersenen werken dat ik besloot om me aan een vergelijkbaar project te wagen, dat minder autobiografisch is en het nogal ambitieuze oogmerk heeft jou over te halen om net zo over deze onderwerpen na te denken als ik. Ik zal alles op alles zetten om je los te weken van je stellige overtuigingen, maar zonder een addertje onder het gras. Een van mijn belangrijkste doelstellingen is om gaandeweg te openbaren wat ik doe en waarom.

Net als alle handwerkslieden heeft een smid gereedschap nodig, maar volgens een oude (en vrijwel uitgestorven geraakte) observatie zijn smeden in zekere zin uniek omdat ze hun eigen gereedschap maken. Timmerlieden maken niet zelf hun zagen en hamers, kleermakers maken geen scharen en naalden, en loodgieters geen moersleutels, maar smeden kunnen hun hamers, tangen, aambeelden en beitels maken van het ruwe materiaal waarmee ze werken: ijzer. En hoe zit het met denkgereedschap? Wie maakt dat? En waar is het van gemaakt? Filosofen maken het beste gereedschap, en daar hebben ze niets anders voor nodig dan ideeën – handige informatiestructuren. René Descartes heeft ons de cartesiaanse coördinaten geschonken, de x- en de y-as waarzonder calculus – een denkhulpmiddel bij uitstek dat tegelijkertijd door Isaac Newton en de filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz werd uitgevonden – vrijwel ondenkbaar zou zijn. Blaise Pascal heeft ons de kansrekening geschonken, waardoor wij de kansen van verschillende weddenschappen kunnen berekenen. Dominee Thomas Bayes was ook een begaafd wiskundige. Aan hem hebben we het theorema van Bayes te danken, de ruggengraat van de bayesiaanse statistiek. Maar de meeste gereedschappen in dit boek zijn eenvoudiger – niet die nauwkeurige, systematische machines uit de wiskunde en de natuurkunde, maar de handwerktuigen van de geest. Dat zijn onder andere:

Etiketten. Soms kan het al enorm helpen om een duidelijke naam voor iets te bedenken, waardoor je het scherper voor ogen kunt houden terwijl je het in gedachten omdraait om het beter te begrijpen. We zullen zien dat handige etiketten soms waarschuwingen zijn of alarmen die afgaan om ons te waarschuwen voor mogelijke bronnen van fouten.

Voorbeelden. Sommige filosofen hebben misschien niet per se het idee dat het gebruik van voorbeelden in hun werk een vorm van vals spelen is, maar het geldt toch op z’n minst als iets ongepasts, zoals romanschrijvers terugschrikken voor illustraties in hun boeken. De romanschrijvers stellen er een eer in om het allemaal met woorden voor elkaar te krijgen, en filosofen stellen er een eer in om het af te kunnen met zorgvuldig geformuleerde abstracte generalisaties die in een strikte volgorde worden gepresenteerd en zo dicht mogelijk wiskundige bewijzen dienen te benaderen als ze maar voor elkaar kunnen krijgen. Goed van hen, daar niet van, maar ik zal hun werk niet gauw aan anderen aanbevelen, behalve dan aan enkele uitmuntende studenten. Het is zo gewoon moeilijker dan het zou hoeven zijn.

Analogieën en metaforen. De kenmerken van de ene complexe zaak op de kenmerken plakken van een ander complex geheel dat je al kent of denkt te kennen, is een geweldig handig denkgereedschap, maar het risico is wel dat denkers makkelijk verdwaald kunnen raken als hun voorstellingsvermogen in de greep raakt van een verkeerde analogie.

Het optrekken van een steiger. Je kunt een dak bedekken, een huis schilderen of een schoorsteen repareren met behulp van één enkele ladder die je verplaatst en beklimt, verplaatst en beklimt, waarbij je per keer maar toegang hebt tot een klein deel van wat er moet worden gedaan. Vaak is het uiteindelijk veel eenvoudiger om aan het begin de tijd te nemen een stevige steiger op te trekken waardoor je snel en veilig toegang hebt tot je hele project. Diverse van de handigste denkhulpmiddelen in dit boek zijn voorbeelden van het optrekken van zo’n steiger, wat wel even tijd kost, maar je vervolgens in staat stelt diverse problemen tegelijk aan te pakken, zonder al dat gesjouw met ladders.

En dan is er nog het soort gedachte-experimenten die ik intuïtiepompen heb genoemd.

Een favoriet denkgereedschap van filosofen zijn gedachte-experimenten, dat spreekt voor zich. Wie heeft er nu helemaal een laboratorium nodig als je het antwoord op je vraag met behulp van slimme deductie kunt uitvogelen? Exacte wetenschappers, van Galilei tot Einstein en daarna, hebben net zo goed met succes gebruikgemaakt van gedachte-experimenten, dus het is geen gereedschap dat aan filosofen is voorbehouden. Sommige gedachte-experimenten zijn te analyseren als streng logisch geldige argumenten en dan vaak in de vorm van een reductio ad absurdum1 of bewijs uit het ongerijmde, waarbij je de premissen van je opponenten neemt en daar een formele tegenspraak (een absurd resultaat) uit afleidt, waarmee je aantoont dat ze niet allemaal juist kunnen zijn. Een van mijn favorieten is er een die aan Galilei wordt toegeschreven, namelijk dat zware dingen niet sneller vallen dan lichte dingen (wanneer de wrijving verwaarloosbaar is). Als dat wel zo was, voerde hij aan, en je zou een lichte steen B – die langzamer zou vallen – aan een zware steen A – die sneller zou vallen – vastbinden, dan zou B A vertragen. Maar als A zit vastgebonden aan B, dan is hij zwaarder dan in zijn eentje, dus dan zouden de twee gezamenlijk sneller vallen dan A alleen. Dus de conclusie luidt dat als je B aan A vastbindt, ze zowel sneller als langzamer zouden vallen dan A alleen, wat dus in tegenspraak met elkaar is.

Andere gedachte-experimenten zijn minder rigide, maar daarom nog niet minder effectief: het zijn kleine verhaaltjes om een intuïtief gevoel aan te zwengelen van het slag: ‘Ach ja, natúúrlijk zit het zo!’, over een te verdedigen stelling. Die gedachte-experimenten noem ik intuïtiepompen. Deze term heb ik voor het eerst gebruikt in de eerste van mijn openbare analyses van het beroemde gedachte-experiment van de Chinese Kamer van de filosoof John Searle (Searle, 1980; Dennett, 1980), en sommige filosofen kwamen tot de conclusie dat ik de term op kleinerende, achteloze wijze gebruikte. Maar het tegendeel is waar, ik ben juist dol op intuïtiepompen! Dat wil zeggen, sommige intuïtiepompen zijn uitstekend, andere dubieus, en weer andere zijn domweg misleidend. Intuïtiepompen zijn al eeuwenlang een belangrijke kracht binnen de filosofie. Ze zijn de filosofische versie van de fabels van Aesopus, die al voordat er filosofen bestonden werden beschouwd als fantastisch denkgereedschap.2 Als je filosofie hebt gestudeerd, ben je waarschijnlijk blootgesteld aan klassiekers als de grot van Plato uit De staat, waarin mensen zitten vastgeketend en alleen de schaduwen van echte dingen op de wand van de grot kunnen zien, of zijn voorbeeld uit Meno over het onderwijzen van meetkunde aan een jonge slaaf. En dan is er nog de demon van Descartes die hem verleidt om te geloven dat de wereld volkomen illusoir is – het originele ‘virtual reality’-gedachte-experiment – en de natuurtoestand van Hobbes waar-in het leven ellendig, bruut en kort is. Ze zijn geen van alle zo beroemd als ‘De jongen die wolf riep’ en ‘De krekel en de mier’ van Aesopus, maar genieten nog altijd een behoorlijke bekendheid, en ze zijn stuk voor stuk ontworpen om onze intuïtie op te pompen. De grot van Plato is bedoeld om het wezen van waarneming en werkelijkheid te belichten, en de jonge slaaf moet onze aangeboren kennis illustreren; de demon is de scepsisgenerator bij uitstek en in Hobbes’ parabel draait het om de vooruitgang ten opzichte van de natuurtoestand die we kunnen boeken als we ons gezamenlijk inzetten voor de vorming van een maatschappij. Dit zijn de evergreens van de filosofie, die genoeg impact hebben om studenten helder en tot in detail bij te blijven, terwijl ze de ingewikkelde argumenten en analyses eromheen compleet zijn vergeten. Een goede intuïtiepomp is robuuster dan zomaar een willekeurige versie ervan. We zullen een aantal hedendaagse intuïtiepompen bespreken, waaronder een paar slechte, met het doel te achterhalen waar ze goed voor zijn, hoe ze werken, hoe je ze moet gebruiken, en zelfs hoe je er zelf een kunt maken.

Dit is een kort, eenvoudig voorbeeld: de Grillige Gevangenisdirecteur. Elke nacht wacht hij tot alle gevangenen diep in slaap zijn, en daarna haalt hij alle deuren van het slot, waarna hij ze urenlang open laat staan. Vraag: zijn de gevangenen vrij? Hebben ze een kans om te vertrekken? Niet echt. Waarom niet? En nog een voorbeeld: de Sieraden in de Vuilnisbak. Er ligt een fortuin aan sieraden in de vuilnisbak op de stoep waar je op een avond langs komt. Op het eerste gezicht lijkt het misschien dat je een prachtkans hebt om rijk te worden, maar zo prachtig is die kans helemaal niet, want hij is piepklein, omdat het hoogst onwaarschijnlijk is dat je hem opmerkt en ernaar handelt, of er zelfs maar over nadenkt. Deze twee eenvoudige scenario’s pompen intuïties op die anders misschien niet zo duidelijk zouden zijn: het belang om tijdig informatie over werkelijke kansen te verkrijgen, of in elk geval snel genoeg om ons in staat te stellen na te denken over de mogelijkheid om er iets mee te doen. We willen zo graag ‘vrije’ keuzes hebben die niet mogelijk worden gemaakt – houden we onszelf graag voor – door ‘krachten van buitenaf’ dat we de neiging hebben te vergeten dat we maar beter niet van al die krachten van buitenaf kunnen zijn afgesneden; de vrije wil verafschuwt het niet dat we zijn ingebed in een rijke causale context; het is noodzakelijk voor die vrije wil.

Ik hoop dat je het gevoel hebt dat er meer te zeggen valt over dit onderwerp! Deze piepkleine intuïtiepompen brengen wel een kwestie naar voren, maar ze lossen – voorlopig – nog niets op. (Verderop wijd ik een aantal hoofdstukken aan de vrije wil.) We moeten bedreven raken in de kunst om te gaan met dit soort gereedschap, op te letten waar we onze voeten neerzetten, en te waken voor valstrikken. Wanneer we een intuïtiepomp beschouwen als een weloverwogen ontworpen instrument, levert het misschien wat op alle bewegende delen eens goed te bekijken om te zien wat ze precies doen.

Toen Doug Hofstadter en ik in 1982 De spiegel van de ziel schreven, kwam hij met precies het goede advies aanzetten: je moet de intuïtiepomp beschouwen als een apparaat met allerlei instellingen, en je moet ‘aan alle knoppen draaien’ om te zien of nog steeds dezelfde intuïties worden opgepompt als je variabelen in overweging neemt.

Dus laten we eens de knoppen van de Grillige Gevangenisdirecteur aanwijzen en er een beetje aan draaien. Tot het tegendeel is bewezen, nemen we aan dat elk onderdeel een functie heeft, en om te zien wat die functie is, vervangen we het door een ander onderdeel of veranderen we het een beetje.

1. Elke nacht

2. wacht hij

3. tot alle gevangenen

4. diep in slaap zijn

5. en daarna haalt hij alle deuren

6. van het slot,

7. waarna hij ze urenlang open laat staan.

Een van de vele variaties die we zouden kunnen overwegen, is deze:

Op een nacht geeft hij zijn cipiers opdracht om een van de gevangenen te verdoven en als ze dat hebben gedaan laten ze per ongeluk de deur van diens cel een uur lang van het slot.

Daarmee krijgt het scenario een compleet andere smaak, nietwaar? Hoe dan? Op deze manier wordt nog steeds hetzelfde bewezen (waar of niet?), maar wel minder effectief. Het grote verschil lijkt te schuilen in een natuurlijke slaap – waaruit je immers zou kunnen ontwaken – versus verdoofd of comateus zijn. Een ander verschil – dat ‘per ongeluk’ – benadrukt de rol van opzet of achteloosheid van de gevangenisdirecteur of de cipiers. De herhaling (‘elke nacht’) lijkt de kansen van de gevangenen te vergroten. Wanneer en waarom doen die kansen ter zake? Hoeveel zou je ervoor overhebben om niet te hoeven deelnemen aan een loterij waarbij een miljoen mensen een lot hebben en de ‘winnaar’ wordt doodgeschoten? Hoeveel zou je ervoor overhebben om geen Russische roulette te hoeven spelen met een revolver? (Hier gebruiken we de ene intuïtiepomp om een andere te belichten. Dat trucje moet je onthouden.)

Andere knoppen om aan te draaien springen minder in het oog: de Duivelse Gastheer sluit stiekem de slaapkamerdeuren van zijn gasten terwijl ze slapen. De Ziekenhuisdirecteur is bang voor brand en laat de deuren van alle zalen en afdelingen ’s nachts van het slot, zonder de patiënten daarvan op de hoogte te stellen, omdat ze denkt dat ze dan beter slapen. Of stel dat de gevangenis wat groter is dan normaal, zeg van de omvang van Australië. Je kunt onmogelijk alle deuren naar Australië afsluiten of openzetten. Wat voor verschil maakt dat?

De behoedzaamheid waarmee we elke intuïtiepomp moeten benaderen, is op zichzelf al een belangrijk denkgereedschap, en de lievelingstactiek van menig filosoof, namelijk ‘meta gaan’: denken over denken, praten over praten, argumenteren over argumenteren. Metataal is de taal die we gebruiken om te praten over taal, en meta-ethiek is een onderzoek naar ethische theorieën vanuit vogelperspectief. Ik heb eens tegen Doug gezegd: ‘Alles wat jij kunt, kan ik meta.’ Dit hele boek is natuurlijk één groot voorbeeld van meta gaan: het is een onderzoek naar manieren om zorgvuldig na te denken over methoden om zorgvuldig na te denken (over methoden om zorgvuldig na te denken enzovoort).3 Een paar jaar geleden kwam Doug met een lijst met een aantal van zijn eigen favoriete handgereedschapjes:

Kluitjes in het riet

Plakkerigheid

Rotsmoezen

Zure druiven

Ellebogenvet

Zachte eitjes

Olifanten in de porseleinkast

Excentriekelingen

Lippendienst

Opgelegde kansen

Feedback.

Als deze uitdrukkingen je bekend voorkomen, zijn het niet ‘gewoonweg woorden’ voor je; het zijn allemaal cognitieve gereedschappen, op dezelfde manier waarop staartdelingen en het berekenen van het gemiddelde zulke gereedschappen zijn; ze hebben stuk voor stuk een rol binnen een breed spectrum aan contexten; ze maken het eenvoudiger om hypotheses te formuleren die getoetst moeten worden en om patronen in de wereld te herkennen die niet onmiddellijk in het oog springen; ze helpen de gebruiker naar betekenisvolle gelijkenissen te zoeken, enzovoort. Elk woord in je vocabulaire is een eenvoudig denkgereedschap, maar sommige woorden zijn nuttiger dan andere. Als er tussen deze uitdrukkingen een staat die niet in jouw gereedschapskist voorkomt, is het misschien een goed idee om je deze eigen te maken; met deze gereedschappen bij de hand is een mens in staat gedachten te hebben die anders nogal lastig te formuleren zouden zijn. Al gaat natuurlijk de aloude zegswijze op: als je alleen over een hamer beschikt, ziet alles eruit als een spijker, en deze gereedschappen kunnen stuk voor stuk ook overmatig worden gebruikt.

Laten we er eens eentje bij de kop vatten: de zure druiven. Die komen uit een fabel van Aesopus, ‘De vos en de druiven’, en vestigen de aandacht op de neiging van mensen om net te doen of ze niets geven om iets wat ze niet kunnen krijgen door er kleinerend over te doen. Ga maar na hoeveel je kunt zeggen over iets wat iemand net heeft verteld door doodeenvoudig te vragen: ‘Zijn de druiven zuur?’ Zo krijg je de spreekster zover dat ze nadenkt over een mogelijkheid die anders wellicht onopgemerkt zou zijn gebleven, en het zou haar er wel eens toe kunnen inspireren om haar gedachtegang te herzien of de kwestie vanuit een breder perspectief te bekijken. (Of je stoot haar er heel effectief mee voor het hoofd. Gereedschap kan ook een wapen zijn.) De moraal van dit verhaal is je misschien zo vertrouwd dat je het verhaal waaruit die moraal naar voren komt helemaal bent vergeten en de fijne nuances ervan je dus ontgaan – voor zover ze ter zake doen, en soms is dat niet zo.

Gereedschappen verwerven en ze verstandig gebruiken zijn twee verschillende dingen, maar je zult moeten beginnen met het verwerven van het gereedschap, of het zelf maken. Veel van de denkgereedschappen die ik in dit boek presenteer, heb ik zelf uitgevonden, maar andere heb ik aan andere lieden ontleend, en ik zal hun uitvinders te bestemder plekke ook keurig vermelden.4 Geen van de gereedschappen op de lijst van Doug heeft hij zelf uitgevonden, maar hij heeft wel zelf een paar prachtexemplaren aan mijn gereedschapskist bijgedragen, onder andere het susproces en sphexigheid.

Een aantal van de krachtigste denkgereedschappen zijn wiskundig, maar ik vermeld ze alleen en zal verder niet veel plaats voor ze inruimen, omdat het in dit boek nu juist om de kracht van niet-wiskundige, informele gereedschappen gaat, de gereedschappen van proza en poëzie, zeg maar, krachtig gereedschap dat vaak onderschat wordt door de wetenschap. En dat is te begrijpen. Om te beginnen is er een cultuur op het gebied van wetenschappelijke verhandelingen in onderzoekstijdschriften die een voorkeur heeft voor – of sterker nog: staat op – een onpersoonlijke, kale presentatie van onderwerpen met een minimum aan stijlbloempjes, retoriek en zinspelingen. Het is niet voor niets dat de pagina’s van onze meest serieuze wetenschappelijke tijdschriften zo onverbiddelijk saai zijn. Een van de leden van de commissie die mijn dissertatie beoordeelde, de neuroanatoom J.Z. Young, schreef me in 1965 in verband met zijn bezwaren tegen het enigszins bloemrijke taalgebruik in mijn in Oxford geschreven proefschrift (over filosofie, trouwens, en niet neuroanatomie), dat Engels met rasse schreden de internationale wetenschappelijke taal aan het worden was, en dat het ons moedertaalsprekers paste om werken te schrijven die konden worden gelezen door ‘een geduldige Chinee [sic] met een goed woordenboek’. De resultaten van die zelfdiscipline spreken voor zich: of je nu een Chinese, Duitse, Braziliaanse – of zelfs Franse – wetenschapper bent, je staat erop om je belangrijkste werk in het Engels te publiceren, en dan wel een extreem kaal Engels, dat gemakkelijk te vertalen is en zo min mogelijk culturele verwijzingen, nuances, woordspelletjes en zelfs metaforen bevat. Met dit internationale systeem wordt weliswaar een hoge mate van wederzijds begrip bereikt, en dat is van onschatbare waarde, maar er is een keerzijde aan: een deel van het denkwerk dat moet worden verricht vráágt blijkbaar juist om informeel gedoe met metaforen en het stimuleren van ons voorstellingsvermogen, waarbij de barricades die zijn opgeworpen door bekrompen geesten op alle mogelijke manieren worden aangevallen, en als dat soms niet zo eenvoudig te vertalen is, dan zit er weinig anders op dan te hopen op virtuoze vertalers of een betere beheersing van het Engels onder de wetenschappers van deze wereld.

Nog een reden waarom wetenschappers vaak hun bedenkingen hebben bij theoretische discussies in de vorm van woorden, is dat ze beseffen dat het een stuk lastiger is om kritiek te leveren op een argument dat niet in wiskundige vergelijkingen is uitgedrukt, en die kritiek ook minder gemakkelijk sluitend te krijgen is. De taal van de wiskunde dwingt een betrouwbare bewijskracht af. Vergelijk het met een basket bij basketbal: die neemt elke bron van discussie weg over of de bal nu wel of niet in was. (Iedereen die wel eens op een speelplaats heeft gebasketbald, weet hoe lastig het is om een misser te onderscheiden van een treffer.) Maar soms zijn kwesties eenvoudigweg ongrijpbaar of te verbijsterend om ze met wiskunde onder controle te krijgen.

Ik heb me altijd op het standpunt gesteld dat ik, als ik niet aan een stel slimme eerstejaars kan uitleggen wat ik aan het doen ben, het zelf waarschijnlijk niet echt begrijp, en dat is altijd de uitdaging geweest bij alles wat ik heb geschreven. Sommige docenten filosofie snakken ernaar om alleen maar college te geven aan postdoctorale studenten. Ik niet. Postdoctorale studenten zijn er vaak veel te veel op uit om elkaar en zichzelf ervan te overtuigen hoe slim ze zijn; ze goochelen vol zelfvertrouwen met het jargon om buitenstaanders versteld te laten staan (om op die manier voor zichzelf te bewijzen dat wat zij doen grote vakkennis vereist) en met hun vaardigheid te pronken om zich zonder te verdwalen een weg te banen door de ingewikkeldste en meest helse technische argumenten. Filosofie die geschreven is voor ouderejaars en voor mede-experts is doorgaans vrijwel onleesbaar – en blijft dan ook vrijwel ongelezen.

Een merkwaardig bijverschijnsel van mijn gewoonte om te proberen argumenten en verklaringen te schrijven die begrijpelijk zijn voor mensen buiten de faculteit, is dat er filosofen zijn die ‘uit principe’ mijn argumenten niet serieus nemen. Toen ik eens lang geleden in Oxford een reeks John Locke-lezingen gaf voor een bomvolle zaal, hoorde iemand een vermaard filosoof bij het verlaten van een van die lezingen mompelen dat hij het verdomde om iets op te steken van iemand die er blijkbaar in slaagde om niet-filosofen de Locke-lezingen te laten bijwonen! En hij heeft woord gehouden: ik heb inderdaad de indruk dat hij niets van me heeft opgestoken. Ik heb nooit mijn stijl aangepast en nooit spijt gehad van de prijs die ik daarvoor moest betalen. Soms zijn streng logisch geldige argumenten op hun plaats in de filosofie, met alle premissen keurig genummerd en de inferentieregels benoemd, maar het komt slechts zelden voor dat daar in het openbaar mee te koop moet worden gelopen. We vragen van onze promovendi in hun proefschrift te bewijzen dat ze het kunnen, en helaas raken sommigen die gewoonte nooit kwijt. Maar eerlijk gezegd bewijst de tegenovergestelde zonde, die van de hoogdravende Europese retoriek doorspekt met literaire versiersels en de schijn van grote diepzinnigheid, de filosofie al evenmin een dienst. Als ik echt zou moeten kiezen, zou ik altijd voor de verstokte analytische logicaslager gaan en niet voor de diepgravende wijsgeer. Bij de logicaslager heb je in elk geval het voordeel dat je meestal wel kunt vaststellen waar hij het over heeft en wat er niet aan klopt.

Het terrein dat zich ongeveer tussen de poëzie en de wiskunde in bevindt, is volgens mij de plek waar filosofen hun beste bijdragen kunnen leveren, en werkelijk voor opheldering kunnen zorgen van uitgesproken verwarrende problemen. Er zijn domweg geen geschikte algoritmen voor dit soort werk. Aangezien alles op losse schroeven staat, dien je je vaste punten omzichtig te kiezen. Het komt vaak genoeg voor dat een ‘onschuldige’ aanname die blindelings algemeen wordt aanvaard, uiteindelijk de grote boosdoener blijkt te zijn. De verkenning van dat soort verraderlijke conceptuele terreinen is enorm geholpen met het gebruik van denkgereedschap dat speciaal voor de gelegenheid is ontworpen om alternatieve paden en de bijbehorende vooruitzichten te belichten.

Dit denkgereedschap leidt zelden tot een vast vast punt – een solide ‘axioma’ waaraan in de toekomst kan worden gerefereerd –, maar kan wel een waardige kandidaat opleveren voor een vast punt, een waarschijnlijke beperking voor toekomstig onderzoek, terwijl deze nog steeds kan worden bijgesteld of verworpen als iemand daar een goede reden voor kan bedenken. Geen wonder dat veel wetenschappers absoluut niets voelen voor filosofie; alles staat op losse schroeven, er zit niets bij waar je staat op kunt maken, en het ingewikkelde weefsel van argumenten dat is aangelegd om deze ‘vaste’ punten te verbinden hangt provisorisch in de lucht, zonder dat het verankerd is aan duidelijke fundamenten als empirisch bewijs of falsificatie. Dus keren wetenschappers de filosofie de rug toe en gaan ze gewoon door met hun eigen werk, al betekent dat wel dat ze belangrijke en boeiende vragen laten liggen. ‘Niet naar vragen en niets over zeggen! Het is nog veel te vroeg om ons te buigen over het probleem van het bewustzijn, de vrije wil, ethiek, betekenis en creativiteit!’ Maar veel wetenschappers kunnen toch niet goed leven met die abstinentie, en dus is er de laatste jaren een ware goudkoorts losgebarsten op deze geschuwde terreinen. Uit pure nieuwsgierigheid (en soms misschien ook uit een verlangen naar roem) wagen ze zich aan de grote kwesties en algauw komen ze erachter hoe lastig het is om op die terreinen vooruitgang te boeken. Ik moet eerlijk bekennen dat ik er stiekem nogal plezier aan beleef om wetenschappers van naam, die tot voor kort nog blijk gaven van een diepe minachting voor de filosofie,5 gênant te zien klungelen bij hun eigen pogingen om de zaak op dit punt recht te zetten met een paar kordaat beargumenteerde extrapolaties uit hun eigen wetenschappelijk onderzoek. En nog leuker wordt het als ze om een beetje hulp van filosofen vragen en ook erkennen dat ze die nodig hebben.

In het eerstvolgende deel zal ik een dozijn algemene gereedschappen voor meerdere doeleinden voorstellen, en in de delen daarna groepeer ik de materie niet naar het soort gereedschap, maar naar het onderwerp waarbij het betreffende gereedschap het best werkt. In eerste instantie buig ik me over het meest fundamentele filosofische thema – betekenis of inhoud – en daarna volgen evolutie, bewustzijn en vrije wil. Een paar van de gepresenteerde gereedschappen bestaan uit software en zijn het soort vriendelijke apparaten die voor onze blote verbeeldingskracht doen wat telescopen en microscopen voor het blote oog doen.

Ik zal onderweg ook nog wat valse vrienden voorstellen, oftewel gereedschappen die je zand in de ogen strooien in plaats van je bij te lichten. Ik had een term nodig voor deze gevaarlijke instrumenten en putte le mot juste uit mijn zeilervaringen. Veel zeilers zijn dol op de nautische termen waar landrotten van in de war raken: stuur- en bakboord, vingerling en roerpin, want en dwarshout, leuvers en zaling, en ga zo maar door. Op een schip waarop ik ooit heb gevaren, was het een standaardgrap om nepdefinities te bedenken voor deze termen. Dus een zaling was een zeldzame vis, een kluiverboom een fors kippenbot, giekklauw een aandoening bij koeien, en verstaging een ongelukkige val waarbij iemand zijn been blesseert. Sindsdien kan ik eenvoudigweg niet aan verstaging (het geheel aan touwen of staaldraden dat de mast overeind houdt) denken zonder me iemand voor te stellen die voortstrompelt. Daarom heb ik die term gekozen als naam voor denkgereedschappen die een averechtse uitwerking hebben, dus die een beter begrip lijken te bevorderen, maar in feite slechts duisternis en verwarring zaaien in plaats van verlichting. In de volgende hoofdstukken komt een scala aan verstagingen aan de orde die voorzien zijn van passende waarschuwingsetiketten, met bijbehorende betreurenswaardige voorbeelden. En ik sluit af met een paar bespiegelingen over wat het inhoudt om filosoof te zijn, voor het geval iemand dat wil weten, en nog wat adviezen van oom Dan voor diegenen onder jullie die ineens de smaak te pakken hebben gekregen om de wereld op deze manier te verkennen en die zich afvragen of ze aanleg hebben voor een carrière op dit terrein.

II
EEN DOZIJN
DENKGEREEDSCHAPPEN

De meeste in dit boek behandelde gereedschappen voor bij het denken zijn tamelijk gespecialiseerd en op maat gemaakt voor toepassing bij een bepaald thema of zelfs een bepaalde controverse binnen dat thema. Maar voordat we ons over deze intuïtiepompen buigen, volgen hier eerst een paar denkgereedschappen, ideeën en praktijken voor algemeen gebruik, die hun nut hebben bewezen in een breed scala aan contexten.

[1]
Fouten maken

[W]ie zegt: ‘Beter altijd zonder geloof dan geloof te hechten aan een leugen!’, toont alleen zijn eigen persoonlijke afschuw om de dupe te worden. [...] Hij lijkt op een generaal die zijn soldaten op het hart drukt dat het beter is ieder treffen te vermijden dan het risico te lopen gewond te raken. Zo behaal je geen overwinningen, noch op de vijand, noch op de natuur. Onze dwalingen zijn volstrekt niet zulke afschuwelijk plechtstatige dingen. In een wereld waarin het niet te voorkomen is dat we ze begaan, ondanks al onze voorzorgen, lijkt een zekere luchthartigheid gezonder dan zich er overdreven onrustig over te voelen.

– William James, De wil om te geloven

[A]ls je besloten hebt een theorie uit te testen of een bepaald idee te verklaren, ben je verplicht om de resultaten te publiceren, hoe ze ook uitvallen. Beperk je je tot een bepaald soort uitkomst, dan kom je tot een te rooskleurige voorstelling van zaken. Beide soorten van uitkomsten moeten gepubliceerd worden.

– Richard Feynman, Heel geestig, meneer Feynman!

Wetenschappers vragen me vaak waarom filosofen zo’n groot deel van hun inspanningen steken in lesgeven en het bestuderen van de geschiedenis van hun terrein. Scheikundigen redden het over het algemeen prima met een rudimentaire kennis van de geschiedenis van de scheikunde die ze gaandeweg hebben opgepikt, en er schijnen heel wat moleculair biologen te zijn die zelfs niet nieuwsgierig zijn naar wat er zich voor omstreeks 1950 in de biologie afspeelde. Mijn antwoord op die vraag luidt dat de geschiedenis van de filosofie tot op grote hoogte het verhaal is van allemaal slimme mensen die uiterst verleidelijke fouten maakten, en als je die geschiedenis niet kent, ben je gedoemd al diezelfde verdraaide fouten opnieuw te maken. Daarom onderwijzen we ook de geschiedenis van de filosofie aan onze studenten, en wetenschappers die achteloos de filosofie negeren, doen dat geheel op eigen risico. Er bestaat geen filosofieloze wetenschap, alleen wetenschap die is beoefend zonder dat men zich druk maakte over de onderliggende filosofische aannames. Wetenschappers die erg slim zijn of ontzettend veel geluk hebben, slagen er soms in om de valkuilen heel behendig te vermijden (misschien dat dat ‘geboren filosofen’ zijn, of dat ze echt zo slim zijn als ze zelf denken), maar dat zijn zeldzame uitzonderingen. Waarmee ik niet wil zeggen dat beroepsfilosofen nooit de oude fouten opnieuw maken en ze zelfs soms verdedigen. Als de vragen niet heel lastig waren, zouden ze niet de moeite waard zijn om je ermee bezig te houden.

Maar soms wil je niet alleen het risico lopen om fouten te maken; je wilt ze echt maken, al was het maar om iets duidelijks en gedetailleerds te hebben om recht te zetten. Het is cruciaal om fouten te maken als je vooruitgang wilt boeken. Natuurlijk zijn er gelegenheden waarbij het heel belangrijk is om geen fouten te maken; daarvoor hoef je maar aan chirurgen of piloten te denken. Maar de meeste mensen beseffen niet dat er ook gelegenheden zijn waarbij je niet verder komt als je geen fouten maakt. Veel studenten die aan een van de uitmuntende universiteiten beginnen te studeren, zijn er erg trots op dat ze geen fouten maken – daar hebben ze het immers aan te danken dat ze het zoveel verder hebben geschopt dan hun klasgenoten, of in elk geval is hun dat wijsgemaakt. Ik kom er vaak achter dat ik zulke mensen moet aanmoedigen om er een gewoonte van te maken fouten te begaan, omdat daarmee nu eenmaal de kans het grootst is om dingen op te steken. Ze krijgen last van een ‘writer’s block’ en lopen urenlang te ijsberen bij de start. ‘Gooi het er nou gewoon uit!’ houd ik ze voor. Dan hebben ze in elk geval iets op papier staan waarmee ze verder kunnen.

Wij filosofen zijn gespecialiseerd in fouten maken. (Oké, dat klinkt als een flauw grapje, maar heb nou even geduld met me.) In andere takken van wetenschap legt men zich erop toe om de juiste antwoorden te vinden op cruciale vragen, terwijl wij filosofen ons toeleggen op alle manieren waarop je zaken zo erg door elkaar kunt halen dat niemand zelfs meer zeker weet wat de juiste vrágen zijn, laat staan de juiste antwoorden. Als je de verkeerde vragen stelt, loop je het risico dat je een onderzoek de verkeerde kant op stuurt. Als dat gebeurt, moeten de filosofen komen opdraven! Binnen elk onderzoeksterrein moet je filosofie beoefenen totdat je hebt uitgeknobbeld welke vragen je eigenlijk had moeten stellen. Sommige mensen vinden het vreselijk als zoiets gebeurt. Die hebben het liefst vragen die keurig van het hangertje komen, mooi op maat gemaakt, gewassen en gestreken en klaar om te worden beantwoord. Mensen die er zo over denken, kunnen beter voor natuurkunde, wiskunde, geschiedenis of biologie kiezen. Er is zat werk voor iedereen. Wij filosofen vinden het leuk om aan vragen te knutselen die eerst kloppend gemaakt moeten worden voordat ze kunnen worden beantwoord. Dat vindt niet iedereen leuk, maar probeer het gewoon eens, wie weet bevalt het je wel.

In de loop van dit boek ga ik ontzettend nadrukkelijk hameren op wat naar mijn idee de fouten van anderen zijn, maar neem van mij aan dat ik zelf ook heel ervaren ben in het maken van fouten. Ik heb een paar schitterende missers op mijn conto, en ik hoop er nog vele te begaan. Een van mijn oogmerken in dit boek is om je te helpen goede fouten te maken, van het soort dat de weg vrijmaakt voor anderen.

Eerst de theorie en dan de praktijk. Fouten zijn niet zomaar kansen om iets op te steken; in een belangrijk opzicht zijn ze de enige kans om iets te leren en iets voort te brengen wat werkelijk nieuw is. En voordat er sprake kan zijn van leren, moeten er leerlingen zijn. Er zijn slechts twee niet-wonderbaarlijke manieren waarop leerlingen kunnen ontstaan: ofwel ze evolueren, ofwel ze worden ontworpen en gebouwd door leerlingen die zelf zijn geëvolueerd. Een biologische evolutie voltrekt zich volgens een grootscheeps, onverbiddelijk proces van trial-and-error, en zonder de errors of fouten zouden die trials of proeven helemaal niets opleveren. Gore Vidal heeft eens gezegd: ‘Het is niet genoeg om te slagen, anderen moeten falen.’ Zulke proeven kunnen blind of met een vooruitziende blik worden uitgevoerd. Je weet heel veel, maar niet het antwoord op de vraag die voor je ligt, en dus kun je sprongen wagen met een vooruitziende blik. Je kunt eerst even kijken, waardoor je je tot op zekere hoogte kunt laten leiden door wat je al weet. Het is niet nodig om in het wilde weg te gissen, maar kijk vooral niet neer op dat soort lukraak gegis; daar zijn de prachtigste producten uit voortgekomen, waaronder jijzelf!

De evolutie is het centrale thema van dit boek, zoals dat voor al mijn boeken geldt, om de eenvoudige reden dat die het voornaamste proces is achter het leven, maar ook achter kennis, leren en inzicht. Als iemand probeert vat te krijgen op de wereld van ideeën en betekenissen, de vrije wil en ethiek, kunst en wetenschap, en zelfs van de filosofie, zonder een aanzienlijke en uitgesproken gedetailleerde kennis van de evolutie, dan zou hij behoorlijk gehandicapt zijn. Verderop in dit boek zullen we een aantal gereedschappen bekijken die ontworpen zijn om beter te kunnen nadenken over een aantal ingewikkeldere kwesties aangaande de evolutie, maar eerst moeten we een fundering leggen. De evolutie weet zelf niets en de vernieuwende stappen die worden ondernomen zijn het blinde resultaat van mutaties die willekeurige ‘kopieerfouten’ in het DNA zijn. De meeste van die typografische fouten hebben verder geen gevolgen omdat ze niet worden gelezen! Ze zijn net zo irrelevant als de kladversies die je niet inlevert bij je docent. Het DNA van een soort lijkt op een recept voor het bouwen van een nieuw lichaam, en het grootste deel van dat DNA wordt in het hele bouwproces totaal niet geconsulteerd. (Daarom wordt het ook vaak junk-DNA genoemd.) In de DNA-sequenties die wel worden gelezen en die wel gevolgen hebben voor de ontwikkeling, is het overgrote deel van de mutaties schadelijk; menigeen leidt in feite tot een snelle dood. Aangezien de meerderheid van de ‘tot uitdrukking gekomen’ mutaties funest is, zorgt het proces van de natuurlijke selectie ervoor dat het aantal mutaties beperkt blijft. Ieder van ons heeft een uitstekende kopieermachine in zijn cellen. Je hebt bijvoorbeeld ruwweg een biljoen cellen in je lichaam, en elk van die cellen heeft ofwel een volmaakte, ofwel een bijna volmaakte kopie van je genoom van ruim 3 biljoen symbolen lang, oftewel het recept voor jou dat ontstond zodra het eitje en het zaadje van je ouders de handen ineensloegen. Gelukkig bereikt die kopieermachine geen volledig volmaakte resultaten, want als dat wel zo was, zou de evolutie uiteindelijk tot stilstand komen omdat de bronnen waaruit vernieuwing zou moeten voortkomen zouden zijn opgedroogd. Die piepkleine foutjes, die ‘onvolmaaktheden’ in het proces, zijn nu juist de bron van al die schitterende ontwerpen en complexiteiten in de levende wereld. (Ik kan het niet nalaten om hieraan toe te voegen: als er iets is wat het verdient om de erfzonde te worden genoemd, dan zijn het wel deze kopieerfouten.)

Het belangrijkste trucje om goede fouten te maken is om ze niet te verhullen, en in de allereerste plaats niet tegenover jezelf. In plaats van je kop in het zand te steken wanneer je een fout maakt, moet je zorgen dat je een ware kenner wordt van je eigen fouten, door ze in je hoofd van alle kanten te bekijken alsof het echte kunstwerken zijn, wat ze in zekere zin ook zijn. De primaire reactie op elke fout dient te zijn: ‘Nou ja, dat doe ik dus niet meer!’ Natuurlijke selectie houdt er niet zo’n gedachte op na; die poetst gewoon de blunders weg voordat ze de kans krijgen zich te vermenigvuldigen; natuurlijke selectie zal dat niet meer doen, of in elk geval niet zo vaak. Dieren die kunnen leren – om niet dat geluid te maken, die draad aan te raken, dat voedsel te eten – hebben iets in hun hersenen met een vergelijkbaar selectief vermogen. (B.F. Skinner en de behavioristen begrepen dat zoiets moest bestaan en ze noemden het bekrachtigingsleren; die bepaalde respons wordt niet bekrachtigd en zal worden ‘uitgewist’.) Wij mensen zijn wat dat betreft veel sneller en efficiënter. Wij kunnen die gedachte wel hebben en nadenken over wat we zo-even hebben gedaan: nou ja, dat doe ik dus niet meer! En als we erover nadenken, pakken we rechtstreeks het probleem aan dat door iedere foutenmaker moet worden opgelost, namelijk wat dat dat eigenlijk precies is. Waaraan lag het dat ik zo in de problemen kwam? Waar het op aankomt is dat je je voordeel doet met de specifieke details van je blunder, zodat je daar bij een volgende poging rekening mee kunt houden in plaats van zomaar opnieuw een gooi te doen.

We kennen allemaal dat zielige refreintje: ‘Het leek toen zo’n goed idee!’ Deze uitspraak klinkt als de meelijwekkende overpeinzing van een sukkel, een teken van stupiditeit, terwijl we hem in feite zouden moeten opvatten als een ware zuil van wijsheid. Elk handelend wezen dat oprecht kan zeggen: ‘Nou ja, het leek toen zo’n goed idee!’ staat op de drempel van de genialiteit. Wij mensen laten ons voorstaan op onze intelligentie, en een van de kenmerken van die intelligentie is dat we ons onze eerdere gedachten kunnen herinneren en daarover kunnen nadenken, over hoe het toen scheen te zijn, waarom het eigenlijk zo verleidelijk leek, en vervolgens over wat er misging. Voor zover ik weet, zijn er geen aanwijzingen dat er enige andere soort op onze planeet rondloopt die die gedachte ook kan hebben. Als ze dat konden, zouden ze bijna net zo slim zijn als wij.

Dus als je een fout maakt, moet je leren even diep door te ademen, je kiezen op elkaar te zetten en vervolgens zo genadeloos en objectief als je maar kunt opbrengen je herinneringen aan de fout onderzoeken. Dat valt niet mee. Als een mens een fout maakt, is zijn natuurlijk reactie schaamte en woede (we zijn nooit zo kwaad als wanneer we kwaad zijn op onszelf), en je moet ontzettend je best doen om zulke emotionele reacties te overwinnen. Je kunt je maar het best de merkwaardige gewoonte eigen maken om je fouten te savoureren, te genieten van het boven tafel halen van de eigenaardige gedachtekronkels die je op een dwaalspoor hebben gebracht. En zodra je alle voedzame sappen die er maar te halen zijn eruit hebt gezogen, kun je ze opgewekt terzijde schuiven en doorgaan naar de volgende grote kans. Maar dat is niet genoeg: je moet actief op zoek gaan naar kansen om enorme fouten te maken, al was het alleen maar om daar vervolgens van te herstellen.

Op een heel eenvoudig niveau hebben we dat allemaal op de basisschool geleerd. Weet je nog hoe vreemd en onbevattelijk staartdelingen in eerste instantie leken? Je kreeg twee volstrekt onvoorstelbaar grote getallen voor je neus en werd geacht te bedenken hoe je nu verder moest. Past de deler nu zes-, zeven- of achtmaal in het deeltal? Geen idee. Maar je hoefde het ook niet te weten; je deed er gewoon een gooi naar door een getal te kiezen en te kijken wat de uitkomst was. Ik kan me herinneren dat ik bijna geschokt was toen ik te horen kreeg dat ik maar een gooi moest doen. Dit was toch zeker wiskunde? Het was toch zeker niet de bedoeling om een beetje raadspelletjes te zitten doen bij zo’n ernstige aangelegenheid? Maar uiteindelijk kreeg ik net als iedereen de smaak van deze tactiek te pakken. Als het gekozen getal te klein bleek te zijn, verhoogde je het en begon je opnieuw; en als het te groot was, verlaagde je het. Het mooie was dat staartdelingen altijd werkten, zelfs als je ontzettend stom was bij het maken van je eerste keus; dan duurde het alleen wat langer.

Deze techniek om een min of meer onderbouwde schatting te doen, vervolgens de implicaties daarvan uit te werken en de uitkomst daarvan te gebruiken om in de volgende fase een correctie uit te voeren, heeft heel veel toepassingen gekregen. Een cruciaal element bij deze tactiek is ervoor zorgen dat je een fout maakt die helder en precies genoeg is om vastomlijnde implicaties te hebben. Voor de komst van gps bepaalden zeevaarders hun positie op zee door om te beginnen ernaar te raden waar ze zich bevonden (ze rieden naar de exacte lengte- en breedtegraad), en dan te berekenen hoe hoog aan de hemel de zon zou moeten staan als dat – door stom toeval – ook werkelijk hun positie was. Bij het gebruik van deze methode verwachtten ze echt niet dat ze de spijker op de kop zouden slaan. Dat hoefde ook niet. Ze maten de werkelijke elevatiehoek van de zon precies en vergeleken die twee waarden. Met nog wat triviaal rekenwerk kwam daar vervolgens uit hoeveel en welke kant op ze hun eerste gissing moesten bijstellen.6 Bij zo’n methode is het wel handig om de eerste keer meteen erg goed te raden, maar het geeft niets dat het niet anders dan fout kan zijn; waar het op aankomt, is dat je die fout in al zijn schitterende details maakt, zodat er iets van belang te corrigeren valt. (Een gps-apparaat maakt gebruik van dezelfde raad-en-bijstelstrategie om zijn positie te bepalen ten opzichte van satellieten.)

Hoe ingewikkelder het probleem waarmee je geconfronteerd wordt, hoe lastiger uiteraard de analyse. Bij onderzoekers die zich bezighouden met kunstmatige intelligentie staat dit gegeven bekend als het probleem van het toewijzen van verdienste (dat met evenveel reden het probleem van het toewijzen van schuld kan worden genoemd). Bedenken waaraan je schuld en waaraan je verdienste moet toewijzen, is een van de lastigste problemen binnen de kunstmatige intelligentie, en datzelfde probleem speelt bij natuurlijke selectie. Elk organisme op aarde sterft te eniger tijd na een ingewikkeld leven. Hoe kan de natuurlijke selectie nu in vredesnaam door die complete mist van details heen kijken om uit te maken welke positieve factoren met nageslacht moeten worden ‘beloond’ en welke negatieve factoren dienen te worden ‘gestraft’ met een kinderloze dood? Zou het heus zo zijn dat sommige broertjes en zusjes van onze voorouders kinderloos zijn gestorven omdat hun oogleden de verkeerde vorm hadden? En als dat niet zo is, hoe moet je dan aan de hand van de natuurlijke selectie verklaren waarom onze oogleden de volmaakte vorm hebben gekregen die ze nu hebben? Voor een deel is het antwoord bekend: in overeenstemming met de aloude spreuk ‘Wat niet kapot is, moet je niet repareren’ moet je vrijwel alle oude, behoudende ontwerpoplossingen in stand houden en alleen risico’s nemen als er sprake is van een vangnet. Bij natuurlijke selectie wordt alles wat tot op dit moment goed functioneert behouden, en worden onbevreesd grote en kleine vernieuwingen verkend; de grote vernieuwingen leiden vrijwel allemaal tot een snelle dood. Een vreselijke verspilling, maar ja, wie houdt dat in de gaten? Onze oogleden werden grotendeels ontworpen lang voordat er mensen, of zelfs primaten en zelfs maar zoogdieren bestonden. Ze hebben ruim honderdduizend jaar de tijd gehad om de vorm te bereiken die ze tegenwoordig hebben, met maar een paar kleine bijstellingen de afgelopen zes miljoen jaar, vanaf de voorouder die we gemeenschappelijk hebben met de chimpansee en de bonobo. Een ander deel van het antwoord schuilt in het feit dat natuurlijke selectie met grote aantallen werkt, waar zelfs minuscule vooruitgangen statistisch aantoonbaar zijn en automatisch kunnen worden verzameld. (Voor de rest bestaat het antwoord uit technische details die buiten het bestek van deze elementaire bespreking vallen.)

Hier volgt een techniek die goochelaars met kaarten (of in elk geval de allerbesten onder hen) met verbijsterend succes toepassen. (Ik verwacht niet dat ik me met het onthullen van deze goocheltruc de woede van goochelaars op de hals haal, aangezien dit geen specifieke truc is, maar een diepgaand algemeen principe.) Een goede kaartgoochelaar kent een hoop trucs waar geluk hebben een rol bij speelt – die werken niet altijd, en zelfs niet vaak. Er zijn effecten – je kunt ze niet eens echt trucs noemen – die misschien maar één op de duizend keer werken! Dat gaat als volgt: je vertelt het publiek dat je een truc gaat uitvoeren zonder erbij te zeggen wat dat precies is, en dan ga je voor dat effect met een kans van één op de duizend. Die truc werkt natuurlijk vrijwel nooit, dus daarna stap je naadloos over op een volgende poging – bijvoorbeeld op iets wat één op de honderd keer werkt – en als dat ook mislukt (en dat is vrijwel altijd het geval), schakel je elegant over op effect nummer drie, dat slechts één op de tien keer werkt, dus je kunt er maar beter voor zorgen dat je ook nog een nummer vier achter de hand hebt, die, zeg, de helft van de tijd lukt. Als al het andere mislukt (maar gaandeweg heeft een van de vangnetten je meestal wel voor deze slechtste uitkomst behoed) heb je nog een effect achter de hand dat altijd lukt, waar je publiek waarschijnlijk niet al te erg van onder de indruk zal zijn, maar dat in elk geval niet mis kan gaan. In de loop van je hele optreden moet je wel erg onfortuinlijk zijn als je je telkens moet verlaten op je laatste vangnet en als je een van de indrukwekkendere effecten bereikt, zal je publiek verbijsterd zijn. ‘Onmogelijk! Hoe kon u nu weten wat mijn kaart was?’ Aha! Dat wist je ook niet, maar je had wel een leuke manier om er maar een slag naar te slaan en die is geslaagd. Door alle vergissingen – de pogingen die niet slaagden – te verhullen, creëer je een ‘wonder’.

De evolutie werkt op dezelfde manier: de stomme fouten blijven meestal onzichtbaar, dus krijgen wij alleen maar een verbijsterende reeks triomfen te zien. Zo is de overgrote meerderheid van alle schepselen die ooit hebben geleefd – ruimschoots meer dan negentig procent – kinderloos gestorven, maar je kunt rustig stellen dat niet één van jouw voorouders dat lot beschoren is geweest. Is me dat nog eens een reeks bofkonten?

Een belangrijk verschil tussen de wetenschap en de goochelarij is dat goochelaars hun valse starten zo goed mogelijk verborgen houden voor hun publiek, maar dat je in de wetenschap die fouten juist blootlegt. Je loopt ermee te koop, zodat iedereen ervan kan leren. Op die manier kun je profiteren van de ervaringen van anderen, en niet alleen van jouw eigen hoogstpersoonlijke weg door het rijk der fouten. (De natuurkundige Wolfgang Pauli sprak eens zijn minachting uit voor het werk van een collega door te zeggen: ‘Het is niet eens fout.’ Een duidelijke onwaarheid die je met critici deelt is beter dan vaag geleuter.) Dit is overigens nog een reden waarom wij mensen veel slimmer zijn dan elke andere soort. Het zit ’m er niet zozeer in dat onze hersenen groter of krachtiger zijn, of zelfs maar in het feit dat wij in staat zijn over onze fouten uit het verleden na te denken, maar in het feit dat wij de voordelen die onze individuele hersenen dankzij hun individuele geschiedenissen van trial-and-error hebben verworven met anderen delen.7

Ik vind het verbijsterend hoeveel oprecht slimme mensen er zijn die niet begrijpen dat je publiekelijk enorme fouten kunt maken en er toch zonder kleerscheuren vanaf kunt komen. Ik ken gerenommeerde onderzoekers die zich in de idiootste bochten wringen om niet te hoeven toegeven dat ze zich over iets hebben vergist. Blijkbaar is het hun nooit opgevallen dat mensen die zoiets zeggen als: ‘Ai, volgens mij heb je gelijk. Ik heb me vast vergist’ niet worden verzwolgen. Mensen vinden het juist prachtig als iemand toegeeft dat hij een fout heeft gemaakt; heel veel mensen vinden het erg leuk om op fouten te wijzen. Ruimhartige mensen weten het op prijs te stellen dat je ze de kans geeft te helpen en waarderen het zeer als je hun hulp ook erkent, als ze daarin slagen; en mispunten nagelen je graag aan de schandpaal. Laat ze toch lekker hun gang gaan! We schieten er hoe dan ook allemaal iets mee op.

Natuurlijk vinden mensen het over het algemeen niet heel leuk om de stomme fouten van anderen te corrigeren. Je moet wel met iets aankomen wat het waard is om te corrigeren, iets origineels waar je gelijk in kunt hebben of waarmee je ernaast kunt zitten, iets wat om de constructie vraagt van het soort piramide van riskant denken dat we zijn tegengekomen bij de trucs van de kaartgoochelaar. Als je zorgvuldig voortbouwt op het werk van anderen, kun je van daaruit mooi je eigen pad bewandelen. En dan hoort er ook nog een verrassende bonus bij voor de grote waaghalzen: mensen vinden het dan extra leuk om de stomme fouten die je af en toe maakt te corrigeren, omdat je daarmee bewijst dat je ook maar gewoon een knoeier bent, net als iedereen. Ik ken uitzonderlijk zorgvuldige filosofen die (blijkbaar) nog nooit een fout hebben gemaakt. Die bereiken niet bijzonder veel, maar het beetje dat ze wel voor elkaar krijgen, is in elk geval smetteloos, zij het niet bijzonder spannend. Die filosofen leggen zich toe op het aanwijzen van fouten in andermans werk, wat een zeer waardevolle dienst kan zijn, maar geen mens zal ooit hun vergissinkjes met een vriendelijke grinnik excuseren. Je kunt helaas rustig stellen dat hun beste werk vaak wordt overschaduwd en genegeerd, omdat ze totaal worden overstemd door de passerende fanfares van stoutmoediger denkers. In hoofdstuk 76 zullen we zien dat de over het algemeen goede gewoonte om moedige fouten te maken ook nog andere, minder gelukkige bijwerkingen heeft. Even een meta-adviesje: je moet adviezen nooit al te serieus nemen!

[2]
‘Parodistisch redenerend’:
reductio ad absurdum gebruiken

De koevoet van het rationele onderzoek, de geweldige hefboom die ervoor zorgt dat er consistentie wordt betracht, is de reductio ad absurdum: letterlijk het tot het absurde herleiden van een argument. Je neemt een bewering of vermoeden en je bekijkt of je er tegenspraken (of gewoon idiote implicaties) in kunt ontdekken. Als dat zo is, moet die propositie worden verworpen of ze moet terug naar de werkplaats om te worden bijgeschaafd. We doen dat eigenlijk voortdurend, zonder de moeite te nemen de onderliggende logica aan te tonen: ‘Als dat een beer is, hebben beren dus een gewei!’ Of: ‘Hij kan nooit op tijd zijn voor het avondeten, tenzij hij net als Superman kan vliegen.’ Als het om een lastige theoretische controverse gaat, zal de koevoet met enthousiasme worden gehanteerd, maar in zo’n geval wordt het wel moeilijk om onderscheid te maken tussen terechte kritiek en pogingen om iets te weerleggen door het in het belachelijke te trekken. Kan je opponent echt zo stom zijn om in de propositie te geloven die jij zojuist met een paar welgeplaatste zetten tot het absurde hebt herleid? Ik heb eens een scriptie nagekeken waarin een volslagen toevallige, maar heel toepasselijke spelfout was gemaakt doordat ‘parity’ (analogie) was vervangen door ‘parody’ (parodie), waardoor de alleraardigste zinsnede ‘by parody of reasoning’ (parodistisch redenerend) ontstond, wat naar mijn idee een handige term is voor waardeloze reductio ad absurdum-argumenten, die maar al te vaak voorkomen in de ruzieachtige sfeer waarin wetenschappelijke en filosofische polemieken zich geregeld afspelen.

Ik herinner me een seminar over cognitieve wetenschap aan het MIT van enige jaren geleden, onder leiding van de taalkundige Noam Chomsky en de filosoof Jerry Fodor, waarin het publiek regelmatig werd vergast op hilarische weerleggingen aan het adres van cognitief wetenschappers van elders die hun goedkeuring niet konden wegdragen. Bij die gelegenheid moest de directeur van het KI-laboratorium van Yale, Roger Schank, het ontgelden, en als je Chomsky mocht geloven, kon Schank alleen maar een ontzettende idioot zijn. Ik kende het werk van Roger vrij goed, en ik was het niet in alle opzichten met hem eens, maar ik vond Noams versie vrijwel onherkenbaar, dus ik stak mijn hand op en opperde dat hij misschien sommige subtiliteiten van Rogers standpunt over het hoofd zag. ‘Nee, hoor,’ hield Noam grinnikend vol, ‘dit vindt hij echt!’ Waarop hij verderging met zijn vernietigende tirade, tot groot genoegen van zijn toehoorders. Na nog een paar minuten onderbrak ik hem opnieuw. ‘Ik moet toegeven dat de standpunten die jij bekritiseert volkomen lachwekkend zijn,’ zei ik, ‘maar daarom zou ik wel willen weten waarom jij je tijd verdoet met het bekritiseren van zulke troep.’ Dat was een heel effectieve plens koud water.

En hoe zit het met mijn eigen reductio’s van de standpunten van anderen? Zijn die dan rechtvaardiger? Ik geef een paar voorbeelden. Dan mag je dat zelf bepalen. De Franse neurowetenschapper Jean-Pierre Changeux en ik hadden eens tijdens een conferentie in Venetië met de neurowetenschapper sir John Eccles en de filosoof sir Karl Popper een debat over bewustzijn en de hersenen. Changeux en ik waren de materialisten (die stellen dat de geest identiek is aan de hersenen), en Popper en Eccles de dualisten (die stellen dat een geest niet iets stoffelijks is zoals de hersenen, maar een andere, tweede soort entiteit die met de hersenen interageert). Eccles had vele jaren daarvoor de Nobelprijs gekregen voor de ontdekking van de synaps, de microscopisch kleine kloof tussen neuronen die biljoenen malen per dag wordt overgestoken door glutamaatmoleculen en andere neurotransmitters en neuromodulatoren. Volgens Eccles waren de hersenen een soort reusachtig pijporgel en vormden de biljoenen synapsen de toetsen. De onstoffelijke geest – de onsterfelijke ziel volgens Eccles, die vroom katholiek is – bespeelde de synapsen door op een of andere manier op kwantumniveau de glutamaatcellen duwtjes te laten geven. ‘Zet die hele theoretische discussie over neurale netwerken en dergelijke maar uit je hoofd; dat is totaal irrelevante flauwekul,’ zei hij. ‘De geest schuilt in het glutamaat!’ Toen het mijn beurt was om te spreken, zei ik dat ik zeker wilde weten of ik zijn standpunt wel goed had begrepen. Als de geest in het glutamaat school, en ik zou een bak glutamaat door de afvoer gooien, zou dat dan moord zijn? ‘Tja,’ antwoordde hij enigszins verbijsterd, ‘dat is lastig te zeggen, nietwaar?’8

Je zou verwachten dat de katholieke dualist sir John Eccles en de atheïstische materialist Francis Crick afgezien van hun Nobelprijzen weinig met elkaar gemeen hebben. Maar ze hebben er in elk geval beiden enige tijd een kijk op het bewustzijn op na gehouden die getuigde van een bedenkelijke simplificatie. Veel niet-wetenschappers hebben geen idee hoe fantastisch simplificaties binnen de wetenschap kunnen zijn; met behulp daarvan kun je de gruwelijke complexiteit van iets doorgronden met een werkmodel dat bijna klopt en de lastige details voor later bewaren. De beste toepassing van simplificatie uit de geschiedenis van de wetenschap is absoluut de laatste spurt van Crick en James Watson om de structuur van DNA te achterhalen, terwijl Linus Pauling en anderen voortsukkelden in hun pogingen om alle details te duiden. Crick was een groot voorstander van de gewaagde slag in de lucht, in de hoop dat die het probleem in één klap zou oplossen, maar dat werkt natuurlijk niet altijd. Ik heb eens de kans gekregen om dat aan te tonen tijdens een van Cricks beroemde theesessies bij La Jolla. Deze middagsessies waren informele bijeenkomsten in het lab, waarbij bezoekers onderwerpen konden aandragen en konden deelnemen aan de algemene discussie. Tijdens de bijeenkomst waar ik het nu over heb, kwam Crick met een boude uitspraak: onlangs was aangetoond dat neuronen in area V4 ‘gaven om’ (anders reageerden op) kleur. Vervolgens kwam hij met een opmerkelijk simpele hypothese: de bewuste ervaring van rood bestond bijvoorbeeld uit activiteit in de betrokken roodgevoelige neuronen van die retinale area. Hmm, dacht ik. ‘Bedoel je dan dat als we wat van die roodgevoelige neuronen zouden weghalen, ze in leven zouden houden in een petrischaaltje en ze met een micro-elektrode zouden prikkelen, er dan een bewustzijn van rood in dat petrischaaltje zou zijn?’ Een manier om op een voorgestelde reductio te reageren, is om de koe bij de hoorns te vatten en vierkant achter de conclusie te staan, een zet die ik wel eens ‘oversmarten’ heb genoemd, aangezien de Australische filosoof J.J.C. Smart beroemd was om zijn uitspraak dat het binnen zijn theorie van de ethiek inderdaad soms terecht was om iemand onterecht te beschuldigen en te laten ophangen! Crick besloot me te oversmarten. ‘Jawel! Dan zou er inderdaad sprake zijn van een geïsoleerd geval van een bewustzijn van rood!’ Wiens bewustzijn van rood? Dat zei hij er niet bij. Later stelde hij zijn gedachten op dit punt wel enigszins bij, maar de neurowetenschapper Christof Koch en hij gaven in hun zoektocht naar wat zij de NCC noemden, de neural correlates of conciousness, de neurale correlaten van het bewustzijn, toch nooit helemaal hun geloof in dit idee op.

Misschien dat ik met een ander treffen nog duidelijker kan maken wat er precies problematisch is aan het idee dat er een vleugje bewustzijn in een schaaltje zou liggen. De natuurkundige en wiskundige Roger Penrose en de anesthesist Stuart Hameroff produceerden gezamenlijk een theorie van het bewustzijn die nu eens niet op glutamaat berustte, maar op de kwantumeffecten in de microtubuli van neuronen. (Microtubuli zijn buisvormige eiwitketens die niet alleen in neuronen, maar in alle cellen als versteviging en infrastructuur fungeren.) Tijdens Tucson II, de tweede internationale conferentie over de wetenschap van het bewustzijn, legde ik Hameroff na zijn uiteenzetting over dit standpunt vanuit het publiek de vraag voor: ‘Jij bent anesthesist, Stuart. Ben jij wel eens betrokken geweest bij een van die dramatische operaties waarbij een afgesneden hand of arm weer wordt aangehecht?’ Nee, dat was niet het geval, maar hij kende ze wel. ‘Misschien dat ik iets over het hoofd zie, Stuart, maar gegeven jouw theorie, zou jij je, als je bij zo’n operatie betrokken zou zijn, vast moreel verplicht voelen om de afgesneden hand te verdoven, zoals hij daar op zijn bedje van ijs lag, nietwaar? Tenslotte zouden de microtubuli in de zenuwen van die hand net zo bezig zijn als de microtubuli in de rest van het zenuwstelsel en zou die hand vergaan van de pijn, nietwaar?’ Uit Stuarts blik maakte ik op dat dat nog nooit bij hem was opgekomen. De opvatting dat bewustzijn (van rood, van pijn, of van wat dan ook) een soort netwerkeigenschap is, iets waarbij gecoördineerde activiteiten komen kijken in ontelbare neuronen, mag op het eerste gezicht dan niet bijster aantrekkelijk zijn, maar dit soort pogingen tot reductio kan mensen wel helpen inzien waarom die opvatting serieus genomen dient te worden.

[3]
De regels van Rapoport

Hoe vriendelijk moet je eigenlijk blijven als je kritiek levert op de standpunten van een opponent? Als er sprake is van overduidelijke tegenstrijdigheden in het pleidooi, moet je daar uiteraard krachtdadig de vinger op leggen. Als er tegenstrijdigheden zijn die wat minder in het oog springen, moet je die zorgvuldig boven water halen en ze vervolgens tot de grond toe afbreken. Maar de zoektocht naar verborgen tegenstrijdigheden ontaardt al te vaak in muggenziften, haarkloverij (iets wat in het Engels sea-lawyering9 wordt genoemd), en regelrechte parodieën, zoals we hebben gezien. De opwinding die met de jacht gepaard gaat, en de overtuiging dat je opponent ergens de zaken door elkaar haalt, werkt een hardvochtige interpretatie in de hand, waarmee je een makkelijk doelwit te pakken krijgt. Maar zulke makkelijke doelwitten zijn vrijwel nooit relevant voor de kwestie waar het werkelijk om gaat, met als gevolg dat ze domweg een verspilling van tijd en geduld zijn, al zijn ze dan vermakelijk voor je supporters. Het beste tegengif tegen de neiging om je opponent belachelijk te maken is volgens mij de lijst regels die jaren geleden is opgesteld door de sociaal psycholoog en speltheoreticus Anatol Rapoport (schepper van de winnende ‘voor wat hoort wat’-strategie in het door Robert Axelrod opgezette legendarische gevangenendilemmatoernooi).10

Hoe componeer je een geslaagd kritisch commentaar:

1. Je moet de positie van je doelwit zo helder en eerlijk herformuleren dat je doelwit zegt: ‘Dank je, had ik er zelf maar aan gedacht om het zo onder woorden te brengen.’

2. Je moet een lijst punten noemen waarop je het met je doelwit eens bent (vooral als het om zaken gaat waarover geen algemene of wijdverbreide overeenstemming bestaat).

3. Je moet alles noemen wat je van je doelwit hebt opgestoken.

4. Pas dan is het je geoorloofd om een woord van weerlegging of kritiek uit te spreken.

Als je je aan deze regels houdt, bereik je in elk geval het onmiddellijke effect dat je doelwit een gewillig oor zal hebben voor je kritiek. Je hebt tenslotte al duidelijk gemaakt dat je zijn of haar positie even goed begrijpt als hij of zij zelf, en je hebt je oordeelkundigheid bewezen (je bent het op een paar belangrijke punten met hem eens en je hebt je zelfs laten overtuigen door iets wat hij heeft aangevoerd).11

Het volgen van de regels van Rapoport is, voor mij althans, altijd nogal een worsteling. Sommige doelwitten verdienen eerlijk gezegd niet zo’n eerbiedige benadering, en ik moet bekennen dat een mens er groot plezier aan kan beleven om dat soort types aan het spit te rijgen. Maar als het op zijn plaats is en het heeft succes, dan zijn de resultaten altijd bevredigend. Ik heb indertijd met name erg mijn best gedaan om in mijn boek De evolutie van de vrije wil (2004) recht te doen aan Robert Kanes incompatibilisme (een opvatting over vrije wil waarmee ik het absoluut niet eens ben), en de brief die ik van hem terugkreeg toen ik hem het concept van het hoofdstuk had gestuurd, ligt me zeer na aan het hart:

[...] Hoewel we van mening verschillen, staat het stuk me zeer aan. De behandeling van mijn standpunt is veelomvattend en over het geheel genomen fair, in tegenstelling tot wat men meestal van critici kan verwachten. Je weet de complexiteit van mijn standpunt en de ernst van mijn pogingen om lastige kwesties aan te pakken over te brengen, in plaats van ze onder het tapijt te vegen. Daarvoor, en voor de uitgebreide behandeling, ben ik je zeer erkentelijk.

Andere doelwitten van mijn door Rapoport aangezwengelde aandacht waren vaak minder hartelijk. Hoe redelijker de kritiek lijkt, hoe moeilijker ze in sommige gevallen te verdragen is. Het kan geen kwaad om jezelf eraan te helpen herinneren dat als een heldhaftige poging om een verdedigbare interpretatie van een auteur te vinden niets oplevert, dat dodelijker kan zijn dan een vernietigende aanval. Ik kan het je echt aanraden.

[4]
De wet van Sturgeon

De sciencefictionschrijver Ted Sturgeon zei in een toespraak tijdens de World Science Fiction Convention in Philadelphia in september 1953 het volgende:

Wanneer mensen het hebben over detectiveromans, noemen ze The Maltese Falcon en The Big Sleep. Wanneer ze het over westerns hebben, noemen ze The Way West en Shane. Maar wanneer ze het over sciencefiction hebben, dan noemen ze het ‘dat Buck Rogers-gedoe’ en zeggen ze dat ‘negentig procent van de sciencefiction flauwekul is’. En dan hebben ze gelijk. Negentig procent van de sciencefiction is inderdaad flauwekul. Maar negentig procent van alles is flauwekul, en die tien procent die geen flauwekul is, daar komt het op aan, en de tien procent van de sciencefiction die geen flauwekul is, is even goed als, zo niet beter dan alles wat er ooit is geschreven.

De wet van Sturgeon wordt meestal iets minder beschaafd aldus geformuleerd: Negentig procent van alles is gelul. Negentig procent van alle experimenten in de moleculaire biologie, negentig procent van de poëzie, negentig procent van alle filosofieboeken, negentig procent van alle collegiaal getoetste artikelen in de wiskunde – en ga zo maar door – is gelul. Is dat waar? Nou ja, het is misschien wat overdreven, maar we kunnen het er vast over eens zijn dat er op elk terrein een hoop middelmatig werk wordt verricht. (Er zijn zuurpruimen die beweren dat het eerder in de richting van de 99 procent gaat, maar laten we daar nou maar niet aan meedoen.) De lering die je uit deze observatie moet trekken is dat je, als je kritiek wilt leveren op een terrein, een genre, een vak, een kunstvorm of wat dan ook, je vooral je eigen tijd en de onze niet moet verspillen door tekeer te gaan tegen gelul! Neem het fatsoenlijke werk op de korrel, of laat het helemaal. Dit advies wordt vaak genegeerd door ideologen die eropuit zijn om de reputatie te vernietigen van analytische filosofie, evolutionaire psychologie, sociologie, culturele antropologie, macro-economie, plastische chirurgie, improvisatietheater, tv-komedies, filosofische theologie, massagetherapie en noem maar op. Laten we om te beginnen eenvoudigweg vaststellen dat er nu eenmaal op elk gebied een hele hoop betreurenswaardige, domme, tweederangstroep in omloop is. Dus om je eigen tijd niet te verspillen en ons geduld niet op de proef te stellen kun je er beter voor zorgen dat je je concentreert op het beste wat je maar kunt vinden, de eersteklasvoorbeelden die de hemel in worden geprezen door de meest vooraanstaande figuren op dat terrein, de inzendingen die prijzen hebben gekregen, en niet op het grondsop. Zoals je ziet, hangt dit nauw samen met de regels van Rapoport: bespaar ons de karikaturen, tenzij je een komiek bent die er vooral op uit is om mensen aan het lachen te krijgen met bespottelijke potsenmakerij. Ik heb gemerkt dat dat met name opgaat als filosofen het doelwit zijn. De allerbeste theorieën en analyses van welke filosoof dan ook – van de allergrootste, scherpzinnigste wijzen van het oude Griekenland tot de intellectuele helden uit het recente verleden (Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein, John Dewey, Jean-Paul Sartre, om een paar zeer uiteenlopende denkers te noemen) – kunnen met enkele behendige kneepjes het aanzien krijgen van volslagen idiotie of vervelende muggenzifterij. Bah, bah. Niet doen. De enige die je daarmee in diskrediet brengt, ben je zelf.

[5]
Ockhams scheermes

Dit denkgereedschap, dat wordt toegeschreven aan de veertiende-eeuwse logicus en filosoof William van Ockham (of Occam), is in werkelijkheid een veel oudere vuistregel. Een Latijnse naam ervoor is lex parsimoniae, de wet van de spaarzaamheid. Meestal wordt het aldus geformuleerd: ‘Postuleer geen entiteiten als er geen noodzaak voor is.’ Het is een simpel idee: je moet geen gecompliceerde, extravagante theorie bedenken als er een eenvoudigere theorie voorhanden is (met minder ingrediënten, minder entiteiten) die een even goede verklaring biedt voor het betreffende fenomeen. Als blootstelling aan extreem koude lucht voldoende verklaring is voor alle bevriezingsverschijnselen, ga dan geen niet-waargenomen ‘sneeuwbacillen’ of ‘poolmicroben’ postuleren. De wetten van Kepler verklaren de banen van de planeten; dus het is niet nodig dat wij een hypothese opstellen over een soort roergangers die vanachter bedieningspanelen onder de grond die planeten zitten te besturen. Dit is allemaal nog onomstreden, maar er zijn toepassingen van het principe die niet altijd met instemming zijn begroet.

De negentiende-eeuwse Britse psycholoog Conwy Lloyd Morgan paste het idee toe op de geestvermogens van dieren. In Lloyd Morgans ‘canon van de spaarzaamheid’ krijgen we het advies om insecten, vissen en zelfs dolfijnen, honden en katten geen ingewikkelde geest toe te schrijven als hun gedrag in eenvoudigere termen kan worden verklaard:

In geen geval behoort dierlijke activiteit te worden geïnterpreteerd in termen van hogere psychologische processen als zij in alle redelijkheid kan worden geïnterpreteerd aan de hand van processen op een lagere trede van de schaal van psychologische evolutie en ontwikkeling. [1894, p. 128]

Als deze stelling te ver wordt doorgetrokken, kunnen we haar opvatten als een claim om alle dieren en zelfs mensen te beschouwen als wezens met hersenen, maar zonder geest. Straks zullen we zien dat de spanningen die worden opgeroepen wanneer de geest het onderwerp is, niet bijzonder goed worden opgelost met behulp van absolute verboden.

Een van de minder indrukwekkende pogingen om Ockhams scheermes los te laten op een lastig probleem is de bewering (en de daardoor uitgelokte tegenbeweringen) waarin wordt gesteld dat een God als schepper van het heelal een eenvoudigere en spaarzamere verklaring is dan de alternatieven. Hoe zou het postuleren van iets bovennatuurlijks en volstrekt onbegrijpelijks ooit spaarzaam kunnen zijn? In mijn ogen is dat het summum van extravagantie, maar misschien zijn er slimme manieren om die suggestie te weerleggen. Ik ben echter niet van plan om daarover te redetwisten; Ockhams scheermes is immers maar een vuistregel, een advies dat vaak van pas komt. Het idee dat je het tot een metafysisch principe of een fundamentele rationaliteitsvoorwaarde zou verheffen waarmee in één klap het bestaan van God zou kunnen worden bewezen of onderuitgehaald, is doodgewoon bespottelijk. Dat zou net zoiets zijn als wanneer je zou proberen een theorema binnen de kwantummechanica te weerleggen door aan te tonen dat het in strijd is met het axioma: ‘Je moet niet alles op één kaart zetten.’

Er zijn denkers die Ockhams scheermes wel heel ver hebben doorgevoerd om te bewijzen dat zaken als tijd, materie, getallen, gaten, dollars, software enzovoort niet bestaan. Een van de eerste extreem spaarzame denkers was de Griekse filosoof Parmenides, wiens catalogus van bestaande dingen wel heel erg minimaal was. Een van mijn studenten heeft eens in een examen de onvergetelijke opmerking neergeschreven: ‘Parmenides is degene die heeft gezegd: “Er is maar één ding, en ik ben het niet.”’ Ik zeg het niet graag, maar het lijkt inderdaad alsof Parmenides ons dat heeft willen vertellen. Er zal ongetwijfeld wel iets van verloren zijn gegaan in de vertaling. Wij filosofen zijn eraan gewend om dat soort opvattingen serieus te nemen, al was het alleen maar omdat we nooit zeker weten of ooit eens zal blijken dat een ‘geschift’ idee onrechtvaardig en onverstandig is beoordeeld en het slachtoffer is geweest van een gebrek aan voorstellingsvermogen.

[6]
Ockhams bezem

De moleculair bioloog Sydney Brenner heeft onlangs een alleraardigste variant op Ockhams scheermes bedacht door de nieuwe term Ockhams bezem te introduceren om het proces te beschrijven waarin onwelkome feiten onder het tapijt worden geveegd door intellectueel oneerlijke aanhangers van deze of gene theorie. Dit is onze eerste verstaging, ons eerste antidenkgereedschap, en iets wat je scherp in de gaten moet houden. Deze praktijk is met name verraderlijk als ze wordt toegepast door propagandisten die een lekenpubliek voor ogen hebben, want net als die beroemde aanwijzing van Sherlock Holmes over de hond die niet in het donker blafte, is de afwezigheid van een feit dat met behulp van Ockhams bezem uit zicht is geveegd alleen waarneembaar voor deskundigen. Zo laten creationisten eeuwig en altijd de overdaad aan gênante bewijzen buiten beschouwing waar hun ‘theorieën’ geen vat op hebben, en voor iemand die geen bioloog is kunnen hun zorgvuldig geformuleerde uiteenzettingen knap overtuigend zijn, simpelweg omdat de leek niet kan zien wat er niet is.

Maar hoe kun je in ’s hemelsnaam blijven uitkijken naar iets wat onzichtbaar is? Daarvoor heb je de hulp nodig van deskundigen. In Signature in the Cell (2009) onderneemt Stephen C. Meyer een poging om aan te tonen dat het systematisch onmogelijk is dat het leven een natuurlijke (niet-bovennatuurlijke) oorsprong heeft en hij komt aanzetten met iets wat zelfs in de ogen van een betrekkelijk goedgeïnformeerde lezer een eerlijk en alomvattend overzicht lijkt van de theorieën en modellen waaraan wereldwijd wordt gewerkt, en hij toont aan hoe volslagen uitzichtloos ze allemaal zijn. Meyer brengt zijn punt zo overtuigend dat de eminente filosoof Thomas Nagel in november 2009 het boek tot zijn beste boek van het jaar verklaarde, in de Times Literary Supplement, een van de meest invloedrijke literaire tijdschriften ter wereld! In een bevlogen briefwisseling die ik na de publicatie van zijn lyrische bespreking met hem had, bleek dat hij aardig wat wist van de geschiedenis van het onderzoek naar de oorsprong van het leven, voldoende om te denken dat hij wel op zijn eigen oordeel kon afgaan. In een brief aan de Times Literary Supplement (1 januari 2010) merkte hij op: ‘Ik heb de indruk dat Meyers boek te goeder trouw is geschreven.’ Als Nagel ruggespraak had gehouden met wetenschappers die op dit terrein actief zijn, had hij kunnen zien dat Meyer Ockhams bezem heeft gebruikt om feiten die hem niet goed uitkwamen onder het tapijt te vegen, en misschien had het hem ook wel geschokt om te vernemen dat de deskundigen niet net als hij voorafgaand aan de publicatie een exemplaar van Meyers boek toegezonden hadden gekregen, en dat hun evenmin was gevraagd om het boek vooraf te beoordelen. Het kan zijn dat zijn vertrouwen in zijn eigen oordeel geschaad is toen hij erachter kwam dat het boek dat hij bewonderde een nogal stiekeme onderneming was, maar misschien ook niet. Het wetenschappelijk establishment heeft vaker afvallige critici ten onrechte de mond gesnoerd, en misschien, heel misschien had Meyer geen andere keus dan zo’n onverhoedse aanval uit te voeren. Maar Nagel had er goed aan gedaan om deze kandidaat behoedzaam te onderzoeken voordat hij zich uitsprak. Het is zeker zo dat de wetenschappers die zich bezighouden met de oorsprong van het leven nog geen waterdichte theorie hebben waar iedereen het over eens is, maar er is bepaald geen gebrek aan kandidaattheorieën – eerder een ware overdaad dan een vrijwel lege arena.

Aanhangers van samenzweringstheorieën zijn ware meesters in het gebruik van Ockhams bezem, en het is een zeer leerzame oefening om op internet een nieuwe samenzweringstheorie op te zoeken en eens te kijken of jij als niet-deskundige op dat bepaalde terrein de zwakke punten kunt vinden, voordat je elders op het web op zoek gaat naar de weerleggingen van deskundigen. Toen Brenner de term bedacht, had hij het niet over het creationisme of over samenzweringstheorieën; hij wees erop dat in het heetst van de strijd zelfs serieuze wetenschappers soms geen weerstand kunnen bieden aan de verleiding om bepaalde gegevens die hun lievelingstheorie ondermijnen ‘over het hoofd te zien’. Maar het is en blijft een verleiding waaraan je hoe dan ook weerstand moet bieden.

[7]
Een lekenpubliek als lokaas

Een prima manier om te voorkomen dat mensen onbedoeld Ockhams bezem gebruiken, is een techniek die ik al jaren aan de man probeer te brengen en diverse keren heb uitgetest, zij het nooit zo ambitieus als ik wel zou willen. In tegenstelling tot de andere manieren van aanpak die ik heb beschreven, kost deze aanpak nogal wat tijd en geld om het goed te doen. Ik hoop dat anderen deze techniek gedegen ter hand zullen nemen en verslag zullen uitbrengen over de resultaten. Ik heb besloten om haar hier op te nemen omdat er een paar van dezelfde communicatieproblemen mee worden aangepakt als met de andere algemene gereedschappen.

Op veel terreinen, en dus niet alleen in de filosofie, komen polemieken voor waar maar geen eind aan lijkt te komen en die gedeeltelijk door mensen zelf zijn gecreëerd doordat ze langs elkaar heen praten en niet hun best doen om effectief te communiceren. De gemoederen lopen hoog op en voor je het weet slaan onfatsoen en belachelijkmakerij toe. Mensen aan de zijlijn kiezen partij, ook als ze niet precies begrijpen waar het om gaat.

Het kan totaal uit de hand lopen, en soms gaat er een doodsimpele oorzaak achter schuil. Wanneer deskundigen met deskundigen praten, of die nu wel of niet deskundig zijn in dezelfde discipline, bezondigen ze zich altijd aan een gebrek aan uitleg. De reden daarvoor is niet moeilijk te bedenken: als je te veel gaat uitleggen aan een mededeskundige, is dat een ernstige belediging – ‘Moet ik dat echt helemaal uitspellen?’ – en geen mens wil een mededeskundige voor het hoofd stoten. Dus voor alle zekerheid leggen mensen liever te weinig uit. Het wordt meestal niet opzettelijk gedaan, en het is bijna niet te vermijden – en er is eigenlijk niets mis mee, want het siert iedereen om oprecht beleefd te zijn. Maar deze hoffelijke neiging om meer begrip te veronderstellen dan waarschijnlijk aanwezig is bij je hooggeachte toehoorders heeft een ongewenst bijeffect: deskundigen praten geregeld langs elkaar heen.

En er bestaat niet zoiets als een rechtstreekse remedie: je kunt alle deskundigen bij een workshop of conferentie wel op het hart drukken om vooral niet te weinig uit te leggen over hun standpunt, maar alle plechtige beloften ten spijt zal dat niet werken. Het zal de zaak alleen maar verergeren, omdat mensen er nu nog veel gespitster op zijn om niemand onbedoeld voor het hoofd te stoten. Maar er is wel een indirecte, tamelijk effectieve remedie: je kunt alle deskundigen hun standpunten laten voorleggen aan een klein gehoor van nieuwsgierige niet-deskundigen (hier bij Tufts kan ik beschikken over slimme eerstejaars), terwijl de andere deskundigen vanaf de zijlijn toehoren. Het gaat er niet om dat ze stiekem luisteren; dit is niet bedoeld om mensen te misleiden. Integendeel, iedereen kan en moet er volledig van op de hoogte worden gesteld dat het er bij deze oefening om gaat ervoor te zorgen dat de deelnemers er geen moeite mee hebben om in termen te spreken die voor iedereen begrijpelijk zijn. Doordat ze zich tot de eerstejaars (het lokaaspubliek) richten, hoeven de sprekers zich absoluut geen zorgen te maken dat ze de deskundigen beledigen, want ze richten zich immers niet tot de deskundigen. (Ik neem aan dat ze zich zorgen zouden kunnen maken of ze de eerstejaars niet beledigen, maar dat is een andere zaak.) Als alles goed verloopt, legt deskundige A de problemen rond de controverse aan de eerstejaars uit, terwijl deskundige B luistert. Op een bepaald moment klaart het gezicht van B misschien wel op. ‘Dus dát probeer je al de hele tijd te zeggen. Nou begrijp ik het.’ Of misschien wordt het beoogde effect pas bereikt als B aan diezelfde eerstejaars mag gaan uitleggen wat precies de problemen zijn en dan zo’n welkome reactie bij A oproept. Het kan best zijn dat het allemaal niet optimaal verloopt, maar meestal gaat het goed en profiteert iedereen ervan. De deskundigen kunnen een paar van de zelfveroorzaakte misverstanden tussen hun posities wegnemen, en de eerstejaars zijn weer een puike educatieve ervaring rijker.