-

Martina Rosenberg

Moeder, wanneer ga je nu eens dood

Als de zorg voor je ouders een beproeving wordt

Vertaald door Gerrit Bussink

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2013 Martina Rosenberg

© 2013 Nederlandse vertaling Gerrit Bussink

Oorspronkelijke titel Mutter, wann stirbst du endlich? Wenn die Pflege der kranken Eltern zur Zerreißprobe wird

Oorspronkelijke uitgeverij Blanvalet Verlag, Random House Duitsland

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2529 2

e-ISBN 978 90 450 2530 8

D/2013/0108/765

NUR 320/740

www.atlascontact.nl

www.martina-rosenberg.de

-

Voor Alina

-

Je bent niet alleen verantwoordelijk voor wat je doet,

maar ook voor wat je niet doet.

– LAO TSE

-

Proloog

Om het maar meteen te zeggen: dit boek is voor mij geen therapie geweest. Integendeel, het schrijven over het samenleven met mijn hulpbehoevende ouders heeft me veel energie gekost, want er kwamen weer allerlei dingen naar boven die ik al had verwerkt, maar die opnieuw pijn deden. Eigenlijk had ik liever gehad dat mijn herinneringen niet uit de kluis vol ervaringen uit het verleden waren ontsnapt.

Toch heb ik samen met mijn gezin besloten mijn verhaal op te schrijven. Ik hoop dat het tot nadenken stemt. Ik wil laten zien hoe het prachtige idee van een meergeneratiehuis kan veranderen in een nachtmerrie. Ik wil een stem geven aan iedereen die iets soortgelijks meemaakt of heeft meegemaakt. Ik wil duidelijk maken wat het betekent om langdurig onder enorme psychische druk te staan. Vaak zijn het niet de grote dingen die iemand kapotmaken, maar de kleine, steeds terugkerende gebeurtenissen – elke dag, elke week, elke maand, jaren achtereen. En natuurlijk het besef van de uitzichtloosheid van de situatie van degenen voor wie gezorgd moet worden, van de troosteloosheid van hun leven, waarvoor je op een gegeven moment zelf bang wordt.

In een tijd waarin onze dagen gevuld zijn met verplichtingen, afspraken en taken, kunnen kinderen voor hun ouders niet meer hetzelfde betekenen als vijftig jaar geleden – het is vrijwel onmogelijk om voor ze te zorgen. Toch is dat precies wat de politiek probeert te bewerkstelligen. Er worden wetten aangenomen die ons in staat stellen daarvoor bijvoorbeeld een tijdlang te stoppen met werken. Onbetaald natuurlijk.

Maar nog veel belangrijker vind ik het om met dit boek de communicatie tussen oud en jong te bevorderen. Ik zie om me heen steeds vaker dat kinderen niet met hun ouders durven te praten over hun oude dag. Ouders willen daar op hun beurt niet over nadenken en geen hulp of adviezen accepteren. Daarbij vergeten ze dat hun kinderen onderdeel van hun oude dag zijn. Communicatie en duidelijkheid zijn ontzettend belangrijk: wie wil of kan de verzorging op zich nemen? Behoort een verhuizing naar een tehuis tot de mogelijkheden? Welke alternatieven zijn er? Wie van de familie is bereid de verantwoordelijkheid op zich te nemen?

Uiteindelijk kan iemand die daar geen ervaring mee heeft niet beoordelen hoe zwaar de last van zo’n verzorgingssituatie voor de familie kan zijn. Naïviteit en het gebrek aan erkenning en waardering bij de vaak veel te jonge verantwoordelijke politici waren voldoende reden om mijn verhaal op te schrijven, dat exemplarisch is voor al die duizenden andere trieste verhalen in ons land.

-

1 ~ 2000-2003

-

Afscheid

De lichtjes in de haven van Heraklion worden steeds kleiner. Ik sta met mijn man en ons dochtertje van vier aan de reling van het schip. We staren naar het steeds kleiner wordende eiland Kreta. Uit de luidspreker achter ons schettert een stem: ‘Welcome on board…’ In de warme avondlucht vermengt de doordringende stank van dieselolie zich met de geur van oregano en patat uit het zelfbedieningsbuffet naast ons. Het stampende geluid van de motoren op de achtergrond en de blikkerig klinkende sirtakimuziek uit de luidspreker maken een gesprek tussen Jens en mij onmogelijk. Dus is iedereen bezig met zijn eigen gedachten.

We zijn blij dat we eindelijk naar Duitsland terug kunnen. De auto is volgepakt met onze spullen, de hond had er bijna niet meer bij gekund. Hij zit klem op de achterbank en ziet er heel ongelukkig uit.

‘Mama!’ roept Lena opgewonden, terwijl ze naar de andere schepen in de haven wijst.

Op enige afstand worden we gevolgd door het tweede schip, dat net uitvaart en een enorme rookwolk achter zich aan sleept. Lena huppelt met onze hond vrolijk heen en weer. Sugar is een blafgrage en temperamentvolle kruising tussen een dobermann en een herder.

‘Brand!’ schreeuwt Lena opeens panisch.

Ze begrijpt de rookkolom verkeerd en zoekt naar een verklaring. Om de druk van de ketel te halen doet Jens de hond aan de lijn en gaat met hem naar het bovendek, terwijl ik met Lena het schip in ga, waar het rustiger is.

‘Nee,’ troost ik haar, ‘dat is de rook van de dieselmotor van het schip. Maak je maar geen zorgen.’

Even vlug als ze zich opwindt, bedaart ze ook weer. Later valt ze op twee tegen elkaar geschoven stoelen van vermoeidheid in slaap.

Achter ons ligt twaalf jaar Kreta. Griekenland kan ons niet langer de financiële stabiliteit bieden die een stel – vooral als het eerste kind er is – nodig heeft. De laatste jaren waren heel turbulent. We wisten vandaag niet of we morgen misschien failliet zouden zijn en onze rekeningen niet meer zouden kunnen betalen. Dat is nu verleden tijd. Jens en ik willen terug naar Duitsland en een stabiele toekomst voor ons gezinnetje opbouwen.

-

De beslissing

De winter daarvoor was de beslissing gevallen. We zaten met een glas wijn bij mijn ouders in de woonkamer en vertelden over Kreta, en ook dat we van plan waren naar Zuid-Duitsland te verhuizen.

‘Dat komt mooi uit,’ zei mijn moeder. ‘Als jullie willen, kunnen jullie de woning hier op de eerste verdieping krijgen. Je broer gaat weg, hij gaat zelf een huis bouwen.’

Ze keek schalks naar mijn vader, die in zijn wijnglas grijnsde en deed of zijn neus bloedde. Jens en ik waren verrast. De bovenwoning kwam vrij! Wat een toeval.

‘En de huur?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Dat zien we dan wel weer,’ zei mijn moeder.

Later die avond zaten we alleen op de bovenverdieping. We bespraken het aanbod. Ik keek door de balkondeur naar de lichtjes aan de overkant van het meer. Zouden we wel in het huis gaan wonen waar ik was opgegroeid?

‘Ik weet niet zeker of dat wel gaat met mijn ouders,’ begon ik.

‘Aan mij zal het niet liggen,’ antwoordde Jens. ‘Maar jij bent uiteindelijk degene die moet beslissen of je hier op den duur weer wilt wonen.’

Ik lag de hele nacht te piekeren. Ik had genoten van mijn vrijheid op Kreta, maar toch hadden de grote gezinnen daar indruk op me gemaakt. Ik dacht aan mijn Griekse vrienden, van wie er veel met hun ouders, grootouders en kinderen in één huis woonden. Het model van het meergeneratiehuishouden werkte in Griekenland heel goed. Een vijfde van de families woont er met minstens twee generaties onder één dak.

Bij het ontbijt vertelde ik Jens wat ik had bedacht: ‘Ik kan me voorstellen dat het praktisch is om met mijn ouders in één huis te wonen. We kunnen elkaar helpen en er allemaal van profiteren. Ik zie het wel zitten. Ik denk dat we het best met elkaar kunnen vinden.’

Hij smeerde net een broodje met jam voor Lena, die hem aandachtig op de vingers keek.

‘We nemen de woning en kijken of het bevalt en of we met de situatie kunnen omgaan,’ zei Jens. ‘Het hoeft immers niet voorgoed te zijn.’

Uiteraard hoefde niets voor eeuwig te zijn. Daar waren we het altijd over eens geweest. En ook in Duitsland zou een groter familieverband kunnen werken. Tot nu toe woonde hier maar één op de honderd families op die manier samen; we waren het er snel over eens dat we dat percentage wilden opvoeren. Nog tijdens het ontbijt namen we samen met onze dochter de beslissing. Zoals verwacht reageerde Lena enthousiast, hoewel ze de reikwijdte ervan op haar leeftijd nauwelijks kon bevatten. In november liep in Griekenland het seizoen ten einde; de meeste hotels gingen dicht en dan zouden we naar Duitsland kunnen terugkeren en bij mijn ouders intrekken.

Ik dronk vlug mijn koffie op, want ik wilde het ze zo gauw mogelijk gaan vertellen.

‘Ik loop even naar beneden en breng ze op de hoogte,’ riep ik naar Jens, en weg was ik.

‘Prachtig!’ Mijn moeder leek opgelucht. ‘Daar ben ik echt heel blij om.’

Opeens vroeg ik me af hoe ze gereageerd zou hebben als we nee hadden gezegd. Zou ik dat gedurfd hebben? Gewoon verhuren was volgens mijn ouders uitgesloten geweest!

‘Wat zouden jullie eigenlijk hebben gedaan als we niet op jullie voorstel in waren gegaan?’ vroeg ik toch nog.

‘O,’ reageerde mijn moeder, ‘daar wil ik niet eens over nadenken.’ Ze was druk aan het afdrogen.

‘Dan zouden we het huis verkocht hebben!’ riep mijn vader weer eens grijnzend.

Hij zat in de eetkamer de krant te lezen. Ik heb altijd de indruk dat hij helemaal niet luistert, maar volkomen onverwachts komt er dan van zijn kant een of andere zure opmerking.

‘Dat zou inderdaad ook een mogelijkheid zijn,’ riep ik brutaal terug. ‘Maar mochten wij ooit weer verhuizen, dan kunnen jullie dat altijd nog doen.’

Mijn moeder trok een gezicht. ‘Over mijn lijk!’ riep ze verontwaardigd. Ze wilde haar humeur duidelijk niet door ons laten bederven en ging door met afdrogen.

Ik ging bij mijn vader zitten en hoopte op een persoonlijk gesprek. ‘Wat vind jij ervan? Vind jij het ook een goed idee?’

Hij keek me een beetje onzeker aan. Zoals elke morgen stond zijn tweede kopje koffie met een scheutje melk en een zoetje voor hem. Zijn blik sprak boekdelen: hij hield niet van directe vragen. Dit soort zaken regelde zijn vrouw altijd voor hem. Hij hield trouwens helemaal niet van persoonlijke gesprekken, in elk geval niet met mij en mijn twee broers. Om zijn verlegenheid niet te laten blijken lachte hij geregeld op het verkeerde moment, als er eigenlijk niets te lachen viel. Hij was de afgelopen vijfendertig jaar geen spat veranderd. Een gesprek met zijn kinderen kostte hem nog altijd veel moeite, vooral als het om iets persoonlijks ging.

‘Je moeder heeft toch al gezegd dat het een prima idee is!’ En gewoontegetrouw onderbrak hij de conversatie met een stomme opmerking: ‘Ik vind wel dat er dan een beetje veel vrouwen in huis zijn, maar daar moet ik maar tegen kunnen. Haha!’

Zijn lach trok de aandacht van mijn moeder. Ze kwam uit de keuken en vroeg: ‘Wat is er? Wat valt er te lachen?’

‘Niets,’ zei ik, en ik ging peinzend weer naar boven.

Het was altijd hetzelfde met hem. Je kreeg gewoon geen contact. Waarom kon hij niet normaal antwoord geven? Mijn vader was en bleef de macho van het gezin. Mijn moeder was van de generatie vrouwen die zorgde dat hun man zijn handen vrij had. Zij zorgden voor de kinderen en hun opvoeding, voor het huis, de financiën en alles wat er bij een gezin met drie kinderen kwam kijken. Mijn vader was alleen maar bezig met zijn werk. Tenslotte was hij hoofd van een school en had hij het altijd erg druk. Als hij na de schoolstress kwam lunchen, moest iedereen muisstil zijn.

Jens en Lena waren met de hond de tuin in gelopen. Er lag sneeuw en ze hadden de slee tevoorschijn gehaald. Sugar moest de slee trekken, terwijl Lena er kraaiend op probeerde te blijven zitten. Mijn blik bleef rusten op de tuin van mijn jeugd, en ik herinnerde me een gebeurtenis die kenmerkend was voor de gespannen sfeer thuis. Mijn ouders en ik zaten zwijgend te lunchen. Ik maakte met mijn vork per ongeluk een akelig piepend geluid op mijn bord, wat voor mijn vader aanleiding was om woedend zijn servet op tafel te gooien en weg te benen, terwijl mijn enigszins verraste en om begrip smekende moeder en ik, de volkomen ontdane dochter, achterbleven.

Als hij uit school kwam, viel er vaak geen land met hem te bezeilen. Mijn moeder probeerde dat altijd te compenseren. Ze waarschuwde de kinderen vaak al voor mijn vader thuiskwam: ‘Hou alsjeblieft een beetje rekening met hem en begin niet meteen te ratelen. Papa heeft een zware ochtend achter de rug en moet eerst bijkomen.’

Het resultaat was dan dat hij zwijgend zat te lunchen en zich vervolgens terugtrok in zijn kamer. Ik begreep al heel jong dat het beroep van leraar ontzettend veel stress met zich meebrengt. Ik wilde beslist geen lerares worden, al beweerde mijn moeder altijd dat niet de kinderen het probleem waren, maar de ouders.

Ja, papa moest bijkomen. Zulke uitspraken waren bij ons schering en inslag. Ik wist niet zeker of dat nog steeds zo was. Mijn vader was intussen met pensioen en zou nu toch minder onder druk moeten staan. Als wij hier komen wonen, stelde ik mezelf gerust, loopt alles vast veel soepeler. Hij zal zijn stemmingen nu wel beter onder controle hebben. Om mijn man niet onzeker te maken, hield ik die gedachten voorlopig voor me.

-

Meergeneratiehuis

Op de Brennerpas krijgen we de eerste sneeuw te zien. Nog maar net stonden we in korte broek op het schip en nu zitten we op het tolstation bij het open raampje kou te lijden. Op het dak een stapel surfplanken, daarnaast de met touwen vastgebonden fiets, de hond ingeklemd op de achterbank. Zo bereiken we tegen de avond eindelijk ons nieuwe thuis. Vermoedelijk had mijn vader al een tijd voor het keukenraam gestaan, want bijna op hetzelfde moment dat we het erf op rijden, gaat de deur open en staat hij klaar met een fles sekt.

‘Hoihoi!’ roept hij, vrolijk met de fles zwaaiend.

Mijn moeder komt achter hem naar buiten en zwaait eveneens. Ze hebben op ons gewacht en lijken dolblij dat we er eindelijk zijn. Er maakt zich een warm gevoel van me meester. Nu weet ik het zeker: we hebben de juiste beslissing genomen. Avondenlang hadden Jens en ik over onze plannen zitten praten, en we waren het erover eens dat er voor een kind niets mooiers bestond dan opgroeien met zijn grootouders. Als Lena daar zin in had, zou ze zo vaak als ze wilde naar oma en opa beneden kunnen gaan. Ook voor ons als ouders leek het allemaal heel praktisch. De babyfoon zou geregeld naar de woonkamer van de grootouders verhuizen, zodat wij ons vrijer konden bewegen. Wat wilden we nog meer? Als ik toen had geweten wat ons jaren later te wachten stond, was ik beslist met mijn hele hebben en houden naar het andere einde van de wereld verhuisd.

Ik spring uit de auto en omhels mijn ouders. ‘Goede reis gehad?’ vraagt mijn moeder.

Het antwoord blijft uit, want in de auto begint onze dochter verontwaardigd te krijsen. Ik was helemaal vergeten haar gordel los te maken. Ik doe het portier open en maak de gordel van het kinderzitje los. Lena rent naar haar grootouders, waarbij ze mij bijna omverrent. Mijn moeder struikelt en kan zich nog net aan de deurpost vasthouden.

‘Nou, nou! Wat ben jij enthousiast!’ hijgt ze.

Lena heeft de hele reis over haar grootouders gepraat en zich afgevraagd of ze wel cadeautjes voor haar zouden hebben. Ze wilde weten hoe oud ze nu waren en wat voor eten ze voor ons hadden klaargemaakt. Ze staat tegen haar oma te kwebbelen, maar die kan er geen touw aan vastknopen, omdat Lena veel te snel praat.

‘Rustig. Ik versta geen woord van wat je zegt,’ protesteert ze.

Lena rent bij haar grootouders naar binnen, die haastig achter haar aan schieten. Wij maken van de gelegenheid gebruik om de bagage naar boven te brengen en met Sugar een eindje te gaan wandelen. Als we weer bij het huis aankomen, neemt mijn man me in zijn armen. ‘En? Fijn om weer hier te zijn? Je ouders zien er heel gelukkig uit,’ zegt hij.

Dat is mij ook opgevallen. Het sterkt me in de beslissing die we een tijdje geleden hebben genomen. Mijn ouders zijn intussen achter in de zeventig en kunnen niet meer zoveel hebben. Toch ondernemen ze nog van alles, zoals ik later bij een glas wijn te horen krijg.

‘Je vader is nog steeds klaar-over,’ vertelt mijn moeder trots. ‘Hij staat elke morgen heel vroeg op en gaat bij weer en wind naar het kruispunt in het dorp.’ Mijn vader trekt zijn mondhoeken naar boven; hij lacht geforceerd. ‘Weer of geen weer, hij staat op het kruispunt om de kinderen te helpen oversteken,’ zegt mijn moeder trots.

Al tijdens onze jaren op Kreta was mijn vader actief voor verschillende verenigingen en voor de gemeente waar hij woont. Als gepensioneerd schoolhoofd kan hij niet zonder een dagelijkse intellectuele uitdaging.

Nu mengt mijn vader zich in het gesprek: ‘Ik vind dat iedereen die gezond is en van zijn pensioen geniet best wat van zijn tijd ter beschikking kan stellen. Voor mij spreekt dat vanzelf.’

Uit de manier waarop hij het zegt, maak ik op dat hij een beetje chagrijnig is.

‘Zit je iets dwars?’ vraag ik nieuwsgierig.

‘Het ergert me dat we met steeds minder zijn. Alleen Sepp en ik nog. Daarom moet ik nu zo vaak inspringen. Van de andere grootouders heeft niemand meer tijd. Die trekken er liever op uit,’ foetert hij.

‘Hmm, misschien heeft niemand ze gevraagd,’ probeert mijn moeder hem te sussen.

‘Haha! Je moet er zeker speciaal voor uitgenodigd worden!’ blaft hij terug.

Ik was er graag nog wat op doorgegaan, maar mijn moeder ziet dat anders. Voor haar is het tijd om van onderwerp te veranderen. Ze doet dat, zoals altijd, heel slim. Sussen is trouwens van oudsher in ons gezin haar voornaamste taak. Als bij mijn vader de emoties hoog oplopen, is zij altijd degene die ingrijpt en op haar beminnelijke manier de stemming erin houdt. Haar grote kracht ligt in een opmerking, een grap of een snelle verandering van onderwerp.

‘Weet je nog toen papa jullie op Kreta kwam opzoeken?’ vraagt ze vlug.

En prompt hebben we het over iets totaal anders. We maken dankbaar van de gelegenheid gebruik.

‘Natuurlijk weet ik dat nog,’ antwoord ik lachend.

Mijn vader lacht ook, want we moeten allebei aan zijn aankomst op Santorini denken. Anders dan gepland landde hij niet op Kreta, maar op Santorini. Ik had een heerlijke tijd met hem. ’s Avonds gingen we samen naar mijn favoriete kroegen, we maakten uitstapjes in de bergen of hij ging mee naar het strand om te kijken hoe ik surfte.

‘Wat was daar zo grappig aan?’ vraagt mijn moeder verbaasd.

‘Weet je dat niet meer?’ Mijn vader lijkt verbluft. Hij kijkt haar vragend aan en knijpt zijn ogen samen. ‘We moesten op Santorini landen vanwege een bommelding. Ik zag ons vliegtuig naar het eind van de landingsbaan taxiën en daar stoppen. Geen mens te zien. Het vliegtuig bleef de hele tijd staan waar het stond. Het leek wel alsof alle Grieken op het vliegveld zich hadden verstopt. Ik vroeg me af waar ze allemaal gebleven waren.’

Jens en ik hadden ons destijds tranen gelachen. Bomalarm, en het luchthavenpersoneel neemt de benen! Dat is het favoriete verhaal van mijn vader. Als hij dat vertelt, doet hij altijd voor hoe het Griekse personeel gebukt langs het vliegtuig rende zonder dat ook maar iemand op het idee kwam de passagiers te redden.

Mijn moeder lacht nu hartelijk mee, alsof ze het verhaal voor het eerst hoort. ‘Dat heb je me nooit verteld,’ zegt ze tegen mijn vader. Ze fronst haar voorhoofd en kijkt hem geamuseerd aan.

‘Onzin. Daar hebben we de afgelopen zomer toch een hele avond om gelachen? Je hebt de foto’s nog zitten bekijken.’ Hij schudt zijn hoofd en kijkt zijn vrouw ongelovig aan.

‘Je was voor het eerst zonder je vrouw op reis en prompt belandde je midden in een ramp,’ zeg ik tegen hem. ‘Wat moeten mannen zonder hun vrouw!’

Normaal gesproken reisde hij nooit zonder mijn moeder. Die vakantie bij ons was een grote uitzondering. Dat maakte me toen heel trots en blij. Zoals bijna alle meisjes adoreerde ik mijn vader. In mijn jonge jaren heb ik hem nauwelijks te zien gekregen, met het gevolg dat ik blij was met elk beetje aandacht van zijn kant, hoe gering ook.

Die avond moet ik steeds aan de relatie tussen mijn ouders denken. Er is de afgelopen jaren niets veranderd. Gek dat me dat nooit is opgevallen. Mijn moeder heeft altijd begrip voor de grillen van anderen. Volgens mij heeft ze veel te veel begrip voor alles en iedereen. Er is veel te veel aandacht voor de mannen in ons gezin. Ze lijken speciale rechten te hebben: ze mogen nurks zijn of zwijgzaam, slechtgehumeurd en overgevoelig. Mijn moeder heeft altijd een uitvlucht klaar. Het scala van uitvluchten mag er wezen: slecht geslapen, drukte, een beginnende verkoudheid, te veel uitnodigingen of de voortdurend rinkelende telefoon.

Zelf keek ik daar al heel vroeg totaal anders tegen aan, waardoor ik vaak ruzie had met mijn broers of mijn vader. Voor mij stond toen al vast: ik wil niet zo worden als mijn moeder! Met mij zal de wereld het minder makkelijk hebben. Ik verkies de weg van de directe communicatie en zeg geregeld wat me niet bevalt. Een eigenschap waar mijn vader en ik later nog het nodige mee te stellen zouden hebben.

Na drie maanden Duitsland weten we het zeker: we hebben een probleem met ons werk.

Op Kreta hadden we een klein uitzendbureau dat de plaatselijke teams begeleidde. In de winter voor onze terugkeer naar Duitsland hadden we een interessant aanbod gekregen van een groot clubhotel op Kreta. We zouden het voltallige team van zo’n twintig medewerkers aannemen. Onze voornaamste taak zou bestaan uit het aannemen, begeleiden en opleiden van medewerkers op het gebied van sport en entertainment.

We kenden het complex goed en hadden een heel goede naam. Toch vond ik het moeilijk om het hotel uit te leggen dat we intussen naar Duitsland waren verhuisd en niet meer op Kreta woonden. Vanuit Duitsland zouden we alleen nog het personeel voor de hotels kunnen aannemen. Of de Grieken dat zouden accepteren, wisten we nog niet.

Sinds vandaag weten we het: de Griekse hotelhouders reageren afwijzend op ons veranderde concept. De opdrachten voor het komende seizoen lopen terug en ik begin me zorgen te maken. Het is intussen half december en we hebben nog steeds geen contract.

‘Jens, we moeten iets doen. We kunnen niet wachten tot we failliet zijn. Laten we actie ondernemen,’ zeg ik tegen hem.

Ik heb al een idee. Een mobiel scholingscentrum voor speciale computercursussen moet uitkomst brengen. Ik beschik over de nodige expertise, want sinds het begin van mijn verblijf in Griekenland ben ik telkens in november naar Duitsland teruggegaan om tot maart ergens als computerdocente te werken. Het geld dat we op Kreta verdienen is niet voldoende voor de winter.

‘Je hebt gelijk. We draaien niet lekker. Maar hoe moet het dan met Lena?’ geeft hij te bedenken.

‘Het toverwoord is timesharing,’ zeg ik grijnzend. ‘We verdelen het werk. Als ik cursussen geef, pas jij op Lena en als jij weg bent doe ik dat.’

In theorie klinkt het goed, maar of het in de praktijk ook zo goed functioneert? We wikken en wegen de hele avond. Diep in de nacht valt de beslissing: we doen het. Ik heb plezier in mijn werk als computerdocente en verheug me op de nieuwe uitdaging.

Ook mijn vader profiteert van mijn professionele capaciteiten, al werkt me dat soms behoorlijk op de zenuwen. Hij vindt het heel belangrijk om technisch altijd perfect op de hoogte te zijn. Hij leest alle vakbladen en kent de nieuwste apparatuur. Daardoor is het begrijpelijk dat hij ondanks zijn leeftijd per se een internetaansluiting en een computer wil hebben. Hij is er algauw achter dat het internet bulkt van de informatie, die je alleen maar hoeft op te roepen. Ik bewonder het in hem dat hij altijd weer warm kan lopen voor nieuwe technische snufjes. Hij voelt zich nooit ergens te oud voor. Zijn devies is dat je alles kunt leren. Maar soms wordt het me een beetje te veel. Want als zijn aanspreekpunt in computerkwesties moet ik bijna dagelijks zogenaamd verdwenen bestanden zoeken of me over het vastgelopen papier in de printer ontfermen.

‘Martina!’ galmt het door het trappenhuis. ‘Hallo! Ben je thuis?’ O, o! Als die stem vanuit de kelder doordringt tot de eerste verdieping, weet al ik wat me te wachten staat.

‘Jaaa!’ roep ik terwijl ik me naar mijn vader haast.

‘Ik heb echt helemaal niets gedaan,’ zegt hij geagiteerd.

Hoe vaak moet ik dat niet elke dag aanhoren! Nooit heeft wie dan ook aan zijn computer gezeten. Die dingen gebeuren vanzelf. Hup, en opeens zijn de icoontjes weg. Wat zullen we nou krijgen! Alsof de duvel ermee speelt… En de gebruiker staat erbij en kijkt ernaar.

‘Ik zweer het! Ik heb de computer niet eens aangeraakt!’

Ja, dat ken ik!

Vlug wurm ik me langs Sugar, die het liefst meegelopen zou zijn, draai me in de deur nog een keer om en roep naar mijn dochter, die in de kinderkamer speelt: ‘Mama is zo terug, muisje!’

Ik ren de trap af naar de kelder, waar zich het kantoor van mijn vader bevindt. Overal staan oude ordners, muf ruikende meubels en koffers uit een ver verleden. Door het kelderraam valt een beetje licht op het bureau. Daar staat de boosdoener. Een Windows-pc met internetaansluiting en een laserprinter. Tussen al die oude meubels, die gedeeltelijk nog afkomstig zijn van mijn grootouders, lijkt de computer wel een buitenaards wezen. Mijn vader zit ervoor en zwaait wild met de muis.

‘Niet doen! Stop!’ roep ik.

Het is niet om aan te zien zoals hij met de computer omgaat. Hij ramt op de toetsen en drukt intussen telkens allerlei combinaties in, waarmee hij functies oproept die hij helemaal niet wil.

‘Niet zo vlug,’ raad ik hem aan. ‘Je haalt de Ctrl-toets en de Shift-toets door elkaar. Op die manier kunnen je formatteringen in de war raken.’

Ik duw hem opzij en stel het beeldscherm weer in op standaard, ga op zoek naar zijn bestanden en leg hem de een of andere functie uit.

‘Waar is die Ctrl-toets eigenlijk goed voor?’ vraagt hij ongeduldig.

Meestal vindt hij mijn antwoorden te lang. Hij wil ze korter hebben. De oplossing van zijn probleem mag als het even kan niet langer zijn dan een zin van maximaal acht woorden.

Ik ben nog niet met mijn uitleg begonnen of hij roept: ‘Dat weet ik al.’

Uiteraard! Hij was immers leraar en zal dat de rest van zijn leven blijven. Zoals bekend weten leraren altijd alles nog voordat het wordt uitgelegd, en ze weten het vooral beter.

Na zijn vijfde ‘Dat weet ik al’ geef ik het op en maak ik dat ik weer naar boven kom.

‘Als je alles al weet, lukt het nu vast ook wel,’ zeg ik zachtjes en ik probeer niets van mijn irritatie te laten merken.

‘Precies!’ zegt hij lachend, en hij begint opnieuw op zijn toetsenbord te rammen.

‘Haha,’ roep ik terug, en ik moet inderdaad lachen. Je kunt echt plezier met hem hebben.

Ondanks dit soort telkens terugkerende scènes bewonder ik zijn doorzettingsvermogen en de manier waarop hij openstaat voor nieuwe dingen. Door die eigenschap blijft hij voor mij altijd een voorbeeld.

De volgende dag vertel ik de deelnemers aan een internetcursus over mijn vader. ‘Hij is op z’n vijfenzeventigste nog aan internet begonnen. Dan moet het voor mensen van uw leeftijd een makkie zijn,’ zeg ik trots.

De deelnemers zijn onder de indruk en doen een beetje beter hun best. Dat verbeeld ik me tenminste.

Mijn moeder daarentegen kan met de technische verworvenheden niet veel beginnen. Weliswaar leest ze in de krant elke dag het plaatselijke nieuws, maar met technische zaken wil ze zich niet meer bezighouden. Toch zijn haar activiteiten even divers als tijdrovend. Ze houdt zich bezig met bejaardenwerk en organiseert elke week hun bijeenkomsten. Ze zorgt voor koffie, bakt taart en telefoneert veel, want de mensen willen door haar persoonlijk worden uitgenodigd. Als het mooi weer is, verzorgt ze vol overgave haar rozen, haar kruiden en haar groenten. Daar heeft ze met de duizend vierkante meter tuin haar handen vol aan, maar ze klaagt nooit. Mijn vader houdt niet van tuinieren, maar daar zit mijn moeder niet mee.

‘Ieder zijn meug’ is haar motto.

Net als de meeste moeders heeft mijn moeder alles voor haar gezin overgehad en zichzelf weggecijferd. Eigenlijk is ze nooit ziek; ook kleine kwaaltjes verzwijgt ze meestal.

‘Er zijn ergere dingen’ was haar standaardantwoord op de vraag of ze soms ziek was. Dat werd haar ten slotte fataal. Het zou goed zijn geweest als mijn vader eerder had geleerd een paar taken van mijn moeder over te nemen in plaats van anderen voor zijn karretje te spannen, zoals hij dat later bijvoorbeeld met mij deed.

Nu zou ik graag tegen hem roepen: Geef tegenover jezelf en je familie je zwakke punten toe. Wees ziek, en als je ziek bent, maak dan op tijd gebruik van je recht op zorg en verpleging! Moeders en vrouwen mogen ook ziek en hulpbehoevend zijn!

Maar heel lang wist ik niet beter, en ik kon mijn moeder noch mijn vader veranderen.

Al snel na onze terugkeer zie ik hoe actief mijn ouders feitelijk zijn. Ze gaan voortdurend naar bijeenkomsten, ze gaan bij vrienden op bezoek of maken uitstapjes met andere ouderen. Ze hebben in de dorpsgemeenschap een hoge sociale status en een uitgebreide kennissenkring.

De weken daarna ben ik bezig met het opzetten en uitbreiden van het opleidingscentrum. Ik onderhandel met bedrijven en het arbeidsbureau, terwijl Jens het contact met onze zakenrelaties in Griekenland onderhoudt. De zaken gaan de ene keer goed, de andere keer minder goed. Wat cursussen en personeelsbemiddeling in de toerismesector betreft wordt de concurrentie steeds groter. Voor ons betekent dat: permanent flexibel reageren en nieuwe marketingstrategieën ontwikkelen. Ondanks de dubbele belasting van werk en gezin slagen Jens en ik erin stap voor stap een tweede bestaan in Duitsland op te bouwen. Dankzij een paar succesvolle projecten gaat het ons financieel voor de wind. Zozeer zelfs dat we een oude droom in vervulling kunnen laten gaan en een ijslander kunnen kopen. Zo’n paardje biedt een oase van ontspanning voor het hele gezin. Door de gemeenschappelijke zondagse uitstapjes in de natuur en de wekelijkse rijlessen van Lena kunnen we de dagelijkse stress een beetje vergeten.

Eindelijk gaat het beter met ons.

-

Aangekomen

Intussen zijn er drie jaar verstreken en hebben we onze plek in Duitsland gevonden. Onze dochter geniet van de nabijheid van haar oma en opa, met wie ze het uitstekend kan vinden. Mijn moeder maakt graag vermicellisoep voor haar. De favoriete bezigheid van mijn vader met zijn kleindochter is ravotten op de bank. ‘Ik wil naar oma!’ is intussen het favoriete zinnetje van mijn dochter.

Soms moet ik haar afremmen. ‘Niet nu, oma en opa zijn aan het rusten. Je weet toch dat ze een middagpauze nodig hebben?’

Lezen is voor mijn moeder de ideale ontspanning en een dagelijks hoogtepunt – even afgezien van de detectiveavond op tv. Ze ligt elke dag een uur op de bank en verdiept zich dan in een van haar boeken, terwijl mijn vader in de aangrenzende kamer een middagdutje doet. Maar onze dochter heeft zo haar eigen ideeën en doet graag wat ze zelf wil. Ze ontsnapt en sluipt op haar tenen naar haar grootouders beneden. Zachtjes doet ze de deur open.

‘Koekoek! Oma, slaap je?’ fluistert ze.

Maar mijn moeder heeft haar allang gehoord en loopt vlug naar de deur om te zorgen dat mijn vader niet wakker wordt. ‘Zo, kleine deugniet,’ begroet ze haar kleindochter.

Op dat moment weet Lena zeker dat ze heeft gewonnen, want ‘deugniet’ zegt oma alleen als ze lief voor haar is. Mijn moeder is zelden boos op Lena en altijd bereid naar haar te luisteren. Aan de andere kant let ik op dat het voor mijn ouders niet te druk wordt. Mijn vader kan niet zoveel meer hebben en is niet in staat ons te zeggen wanneer het hem te veel wordt. Een eigenschap waar de hele familie steeds weer onder lijdt.

Maar vandaag slaagt de kleine Lena er weer eens in haar oma om haar vinger te winden. Mijn moeder legt haar boek weg en pakt het dikke sprookjesboek om Lena voor te lezen. Het duurt niet lang of de ongewone geluiden uit de woonkamer onder ons dringen door tot in mijn keuken.

Ik begrijp meteen dat onze dochter niet meer in de kinderkamer speelt. Vlug loop ik naar beneden en zie waar ik al bang voor was. Shit, ze is me weer te slim af geweest!

Hoewel de bank heel breed is, zit Lena met haar geliefde oma helemaal in het hoekje, en zodra ze mij ziet, kruipt ze nog dichter tegen haar aan. Ze is terecht bang dat ik boos word. Ik probeer te glimlachen.

‘Sorry, mama. Ik had niet gehoord dat Lena ertussenuit was geknepen.’