Alan Weisman

Aftellen

Onze laatste kans op een toekomst op aarde

Vertaald door Rogier van Kappel

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Van Alan Weisman verscheen eerder

De wereld zonder ons

For Beckie,
for seeing it through

© 2013 Alan Weisman

© 2014 Nederlandse vertaling Rogier van Kappel

Oorspronkelijke titel Countdown. Our Last Best Hope for a Future on Earth?

Oorspronkelijke uitgeverij Little, Brown

Omslagontwerp Zeno

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 949

ISBN 978 90 450 2531 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 1841 6

www.atlascontact.nl

.

Inhoud

Voorwoord van de auteur

DEEL I

1. Een vermoeid land van vier vragen

2. Een wereld die uit haar voegen barst

3. Bevolkingstellingen en de voedselparadox

4. Draagvermogen en de wieg

DEEL II

5. Eilandwereld

6. De Heilige Stoel

7. Gorilla’s in ons midden

8. De grote muur van mensen

DEEL III

9. De zee

10. De bodem

11. Een wereld valt uit elkaar

12. De ayatollah geeft en de ayatollah neemt

DEEL IV

13. Krimp en wees welvarend

14. Morgen

15. Vrij veilig

DEEL V

16. Parkland Aarde

17. Een wereld met minder van ons

Nawoord van de auteur

Dankbetuiging

Noten

Bibliografie

Hier is de wijsheid: wie het verstand heeft, berekene het getal van het beest, want het is het getal van de mens

Openbaring 13:18

Als de wijsheid je ingeeft dat je niet meer kinderen nodig hebt, is een vasectomie toegestaan

Ayatollah Ali Khamenei, ca. 1989

.

Voorwoord van de auteur

Vele lezers zullen zich mijn laatste boek, De wereld zonder ons, herinneren als een gedachte-experiment over wat er zou gebeuren als alle mensen plotseling van onze planeet zouden verdwijnen.

Door ons in theorie van de gehele aardbodem te verwijderen wilde ik laten zien dat de natuur ondanks de enorme schade die we hebben aangericht, over een opmerkelijke veerkracht en genezend vermogen beschikt. Als ze verlost zou zijn van de last die wij mensen haar dagelijks opleggen, zullen herstel en vernieuwing verrassend snel in gang gezet worden. Na verloop van tijd zullen zelfs nieuwe planten, dieren, schimmels et cetera evolueren om de lege niches te vullen.

Ik hoopte dat de lezers verleid zouden worden door het heerlijke vooruitzicht van een opgefriste, gezonde aarde, en zich de vraag zouden stellen hoe we homo sapiens weer in het beeld zouden kunnen terugplaatsen, maar deze keer in harmonie met de rest van het aardse leven in plaats van verwikkeld in een strijd op leven en dood daarmee.

Met andere woorden: hoe zouden we een wereld mét ons kunnen scheppen?

Welkom in een ander gedachte-experiment, met precies hetzelfde onderwerp. Alleen komt er deze keer geen fantasie aan te pas: de scenario’s die hier worden voorgelegd zijn echt. En naast de mensen die ik hier beschrijf, plaatselijke bewoners en ter zake kundige experts, zijn er alle andere mensen, onder wie u en ik. Het blijkt dat we allemaal deel uitmaken van het antwoord op de vier vragen waar het in wezen allemaal op neerkomt, en die ik overal ter wereld heb gesteld – vragen die door verschillende van de hierboven genoemde deskundigen de belangrijkste ter wereld werden genoemd.

‘Maar waarschijnlijk,’ voegde een van hen daaraan toe, ‘vallen ze onmogelijk te beantwoorden.’

Toen hij die opmerking maakte, zaten we te lunchen in een van de oudste en eerbiedwaardigste universiteiten ter wereld, waar hij een zeer gerespecteerd medewerker was. Op dat moment was ik blij dat ik geen deskundige was. Het komt niet vaak voor dat journalisten op welk terrein dan ook diepgang claimen: het is ons werk om mensen op te zoeken die hun hele loopbaan hebben gewijd aan onderzoek naar wat het ook mag zijn waarover we op dat moment schrijven – of mensen die daarmee leven – en hun zoveel voor de hand liggende vragen te stellen dat de rest van ons gaat begrijpen wat er aan de hand is.

Als van dergelijke vragen te zeggen valt dat ze de belangrijkste ter wereld zijn, maakt het niet uit of deskundigen het wel of niet mogelijk achten om er antwoord op te geven: we kunnen dan maar beter ons uiterste best doen om die antwoorden te vinden. Of in ieder geval die vragen blijven stellen. Dat heb ik ook gedaan, meer dan twee jaar lang, in meer dan twintig landen. U krijgt nu de gelegenheid om deze zelf ook te stellen, terwijl u mijn reizen en mijn onderzoek volgt.

Als u aan het einde van dit boek denkt dat we de antwoorden op het spoor zijn... nou, dan ben ik er redelijk zeker van dat u zelf wel kunt bedenken wat ons te doen staat.

A.W.

DEEL I

1

Een vermoeid land van vier vragen

I. DE BABY-OORLOG

Een kille januaridag in Jeruzalem, aan het eind van de middag, vlak voor het begin van de joodse sabbat. De winterzon nadert de horizon en hult de vergulde Rotskoepel op de Tempelberg in een donkerrood licht. Gezien vanuit het oosten, waar de muezzin op de Olijfberg zojuist zijn oproep tot het gebed heeft beëindigd, hangt er een vlekkerig roze stralenkrans van stof en uitlaatgassen om de gouden koepel.

Op dit uur is de Tempelberg zelf, de heiligste plek van het jodendom, een van de rustigste plekken in deze oeroude stad. Hij is leeg en verlaten, op enkele in overjassen gehulde geleerden na, die met hun boeken onder de arm haastig over het kille, door hoge cipressen overschaduwde plein lopen. Ooit heeft hier het originele tabernakel van koning Salomo gestaan. Het bevatte de Ark des Verbonds, die weer de stenen tafelen bevatte waarop, zo geloofde men, Mozes de Tien Geboden had uitgehakt. In 586 v.Chr. hebben de Babylonische invallers alles vernietigd en het Joodse volk in gevangenschap weggevoerd. Een halve eeuw later werden ze door de Perzische keizer Cyrus de Grote bevrijd, zodat ze konden terugkeren om hun tempel te herbouwen.

Rond 19 na Christus werd de Tempelberg door koning Herodes gerenoveerd en versterkt met een vestingmuur, die nog geen negentig jaar later door de Romeinen weer zou worden neergehaald. Hoewel ballingschap uit het Heilige Land zowel daarvoor als daarna heeft plaatsgevonden, is deze Romeinse vernietiging van de tweede tempel van Jeruzalem het bekendste symbool van de diaspora, waarbij de Joden verspreid raakten over Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

Tegenwoordig vormt een overgebleven fragment van de bijna 20 meter hoge muur rondom de tweede tempel in het oude Jeruzalem, dat bekend staat als de Klaagmuur, een verplicht reisdoel voor joden die Israël bezoeken. Om te voorkomen dat ze per ongeluk hun voeten zouden neerzetten op grond waar ooit het Heiligste der Heiligen heeft gestaan, verbiedt een officiële rabbijnse verordening joden om de Tempelberg zelf te beklimmen. Hoewel het verbod zo nu en dan genegeerd wordt, en een uitzondering te regelen valt, verklaart dit waarom de Tempelberg wordt beheerd door islamieten, die hem eveneens als heilig beschouwen. Op een nacht is de profeet Mohammed, volgens de overlevering, op een gevleugeld paard van hieruit helemaal naar de zevende hemel en terug gevlogen. Alleen Mekka en Medina, respectievelijk zijn geboorteplaats en de plaats waar hij begraven ligt, worden als nog heiliger beschouwd. Israël en de islam zijn overeengekomen – een van de weinige punten waarop die twee het ooit eens zijn geworden – dat alleen moslims op deze heilige grond mogen bidden, die door hen al-Haram al-Sharif wordt genoemd.

Maar er komen minder moslims dan vroeger. Vóór september 2000 kwamen ze hier bij duizenden en stonden ze in lange rijen voor een fontein omgeven door stenen banken om zich te reinigen en te zuiveren voordat ze het karmozijnrode tapijt betraden van de al-Aqsamoskee aan de overkant van het plein, tegenover de Rotskoepel. Ze kwamen hier vooral op vrijdagmiddag om de wekelijkse preek van de imam aan te horen, waarin die zich niet alleen bezighield met de Koran maar ook met de actualiteit.

Een van de onderwerpen waarover toen werd gesproken, herinnert Khalil Toufakji zich, was wat de mensen gekscherend ‘Yasser Arafats biologische wapen’ noemden. Alleen was het geen grapje. Zoals Toufakji, tegenwoordig een Palestijnse demograaf in dienst van de Jeruzalemse Arab Studies Society, zich herinnert: ‘In de moskee, op school en thuis werd ons verteld dat we veel kinderen moesten krijgen, en daar waren allerlei redenen voor. In Amerika of Europa kun je de politie bellen als er een probleem is. In een oord zonder wetten om je te beschermen, vertrouw je op je familie.’

Hij zucht en strijkt over zijn keurige grijze snorretje: zijn eigen vader was een politieman. ‘Hier heb je een grote familie nodig om je veilig te voelen.’ In Gaza is het zelfs nog erger, voegt hij daaraan toe. Een leider van Hamas daar had veertien kinderen en vier echtgenotes. ‘Onze mentaliteit gaat terug op de bedoeïenen. Als je stam maar groot genoeg is, is iedereen bang voor je.’

Een andere reden voor die grote gezinnen, beaamt Toufakji, is voor de Israëliërs zeker geen grapje. Het beste wapen van de PLO, zei haar leider Arafat graag, was de Palestijnse baarmoeder.

Tijdens de ramadan hadden Toufakji en zijn dertien broers en zussen deel uitgemaakt van de half miljoen gelovigen die de al-Aqsamoskee vulden of buiten op het Haram al-Sharif-plein moesten blijven staan. Dat was vóór die dag in september 2000 waarop de voormalige Israëlische minister van Defensie, Ariel Sharon, onder begeleiding van duizend man Israëlische oproerpolitie een bezoek bracht aan de Tempelberg. Sharon was destijds kandidaat voor het premierschap. Hij was ooit door een Israëlische commissie schuldig bevonden aan opzettelijke nalatigheid bij het beschermen van meer dan duizend Palestijnse vluchtelingen, die tijdens de Libanese burgeroorlog van 1982 waren uitgemoord door christelijke falangisten terwijl zijn Israëlische bezettingsmacht werkeloos toekeek. Sharons uitstapje naar de Tempelberg, dat was bedoeld om de historische rechten van de Israëliërs daarop te bevestigen, leidde tot demonstraties waarbij met stenen werd gegooid, waarop weer werd gereageerd met traangas en rubberkogels. Toen er vanaf de Tempelberg stenen werden gegooid naar joden die aan het bidden waren voor de aan de voet daarvan gelegen Klaagmuur, werd overgestapt op echte kogels.

Het geweld escaleerde al snel. Het leidde in Jeruzalem en omstreken tot honderden doden en zou naderhand bekend komen te staan als de Tweede Intifada. Na verloop van tijd kwam het tot zelfmoordbomaanslagen, die weer werden gevolgd, vooral nadat Sharon tot premier was gekozen, door jaren van wederzijdse vergeldingsacties voor schietpartijen, massamoorden, raketaanvallen en nog meer zelfmoordaanslagen, tot Israël zichzelf achter hoge muren begon op te sluiten.

Een torenhoge, meer dan 200 kilometer lange barrière van beton en prikkeldraad omcirkelt nu vrijwel de gehele Westelijke Jordaanoever, behalve waar ze ver over de ‘Groene Lijn’ gaat – de lijn die aangeeft waar de gebieden beginnen die door Israël sinds de Zesdaagse Oorlog van 1967 bezet worden gehouden. Hier en daar loopt deze muur zigzaggend door steden als Bethlehem en Groot-Jeruzalem. Dat hij daarbij zo nu en dan een lus om bepaalde buurten maakt, zodat de Palestijnen niet alleen afgesneden raken van Israël maar ook van elkaar en van hun akkers en boomgaarden, heeft geleid tot de beschuldiging dat de muur niet alleen bedoeld is om de Israëlische bevolking te beschermen, maar ook om grondgebied te annexeren en waterbronnen in bezit te nemen.

De muur maakt het de Palestijnen ook onmogelijk om de al-Aqsamoskee te bereiken, behalve dan als ze in Israël wonen of in binnen de veiligheidsmuur gelegen delen van Oost-Jeruzalem. Maar vaak krijgen alleen Palestijnse mannen van vijfenveertig jaar en ouder toestemming van de Israëlische politie om de metaaldetectors bij de toegangspoorten van de Tempelberg te passeren. Officieel gebeurt dat om Arabische jongeren tegen te houden die anders misschien in de verleiding zouden komen om stenen te gooien naar de joden – en dan vooral naar buitenlandse joodse toeristen die papiertjes met gebeden erop in de kieren tussen de grote blokken witte kalksteen van de Klaagmuur schuiven, die hoog boven het aangrenzende plein uitrijst.

Die gewoonte is vooral heel populair aan het begin van de sabbat, maar de afgelopen jaren is het zelfs voor joden een hele uitdaging geworden om op vrijdagavond kort voor zonsondergang in de buurt van de Klaagmuur te komen. Tenzij je een charedi bent, en een man.

Het Hebreeuwse woord charedi betekent letterlijk ‘angst en beven’. In het hedendaagse Israël verwijst het naar ultraorthodoxe joden, die met hun sombere kleding en vurige beven van ontzag voor God teruggrijpen op vervlogen eeuwen in verre landen, waar hun voorouders tweeduizend jaar lang in ballingschap hebben verkeerd. Tot ontsteltenis van joden die geen charediem zijn, is de Klaagmuur in wezen door hen in beslag genomen en tot een charediem-synagoge gemaakt. Op de sabbat wordt de Klaagmuur bijna overspoeld door een golf van tienduizenden diep buigende, van ontzag trillende, in verrukking verkerende, zingende, lofprijzende en biddende, in lange zwarte jassen gehulde mannen met breedgerande hoeden op en pijpenkrullen in hun haar – op een klein deel van de muur na, dat met een hek is afgezet en dat is gereserveerd voor vrouwen, dat wil zeggen, voor vrouwen die het wagen om de muur te benaderen. Vrouwen die erop staan om gebruik te maken van het recht van een joodse vrouw om de gebedsriemen om te binden en de talliet te dragen – of wat de charediem nog het meeste afgrijzen inboezemt, om een gebedsrol daadwerkelijk aan te raken en eruit te lezen – kunnen bespuwd worden door charediem-mannen, die ook wel stoelen naar deze schaamteloze godslasteraars hebben gegooid; ook zijn ze voor hoer uitgemaakt door schreeuwende rabbijnen die proberen hun sabbatliederen te overstemmen.

Vrouwen, geloven extremistische charediem, dienen thuis te zijn om het sabbatmaal klaar te maken voor hun vrome mannen en snelgroeiende gezinnen. Hoewel de charediem nog steeds een minderheid vormen zijn ze vastbesloten om daar verandering in te brengen, en de eenvoudige tactiek waarvan ze zich bedienen is voortplanting. Charediem-gezinnen hebben gemiddeld bijna zeven kinderen en in vele gevallen meer dan tien. Hun talrijke nakomelingen worden beschouwd als de oplossing voor twee problemen: dat van de moderne joden die hun religie bezoedelen, en dat van de Palestijnen, die dreigen zich nog veel sneller voort te planten dan de joden in hun historische thuisland.

In het Jeruzalemse dagblad Haaretz heeft een bericht gestaan over een charedi-man die er prat op gaat dat hij 450 nakomelingen heeft. Het aantal charediem groeit zo snel dat Israëlische politici zich gedwongen voelen om charediem-partijen op te nemen in de coalities die de Israëlische regering vormen. Dergelijke politieke zeggenschap heeft de ultraorthodoxen privileges verschaft die bij andere Israëliërs grote verontwaardiging wekken: vrijstelling van dienstplicht (ze worden verondersteld het jodendom te verdedigen door hun onophoudelijke Thorastudie) en een overheidstoelage voor elk Israëlisch kind dat ter wereld komt. Tot 2009 werd de subsidie bij elk volgend kind zelfs hoger, tot de kosten van de steeds snellere bevolkingsgroei zelfs de conservatieve premier Benjamin Netanyahu zo de stuipen op het lijf joegen dat hij de subsidie terugbracht tot een vast bedrag per kind. Als die verlaging een remmend effect heeft gehad op de voortplanting van de charediem, dan is daar nog niets van te merken bij de Klaagmuur, waar duizenden jonge jongens met zwarte keppeltjes en heen en weer wiegende pijpenkrullen om hun dansende, bebaarde vaders heen zwermen.

Een wassende maan, zo geel als Jeruzalemse kalksteen stijgt hoog boven de ommuurde oude stad uit, en de charediem keren in grote drommen huiswaarts – te voet, want op de sabbat zijn motorvoertuigen verboden – waar ze worden opgewacht door hun zwangere vrouwen en hun dochters. De meesten gaan onderweg naar Mea She’arim, een van de grootste buurten van Jeruzalem, die zichtbaar in verval aan het raken is onder de druk van zoveel mensen. Thorastudie levert weinig of geen geld op, en hoewel charediem-vrouwen over het algemeen alle baantjes aannemen die zich maar laten verenigen met het opvoeden van de kinderen, leeft meer dan een derde van alle charediem-gezinnen onder de armoedegrens. In de afgeleefde flatgebouwen zijn de hallen afgeladen met kinderwagens. Het ruikt er naar overvolle vuilnisbakken, overbelaste rioleringen en – nogal verrassend voor een plek waar op sabbat geen motorvoertuigen mogen rijden – dieselmotoren. Omdat vele charediem nadrukkelijk van mening zijn dat de Israel Electric Corporation heiligschennis pleegt door haar kolencentrales ook op de sabbat in bedrijf te houden, worden er in de kelders van Mea She’arim vóór zonsopgang honderden aggregaten opgestart om de lampen te laten branden. De traditionele Zemirot om de sabbattafels worden gezongen met hun doffe geronk op de achtergrond.

Vier kilometer ten noorden van Mea She’arim rijst een reeks kalksteenrichels op. Op een heuvel vlak aan de andere kant van de Groene Lijn, Ramat Shlomo, bevindt zich een oude steengroeve waaruit de bijna 10 meter lange platen steen afkomstig zijn die Herodes heeft gebruikt voor de grondslagen van de tweede tempelmuur. In 1970, niet lang nadat het gebied werd veroverd, heeft Israël hier een bos geplant. Anders dan de eerste bossen van het Joods Nationaal Fonds – lange rijen streng in het gelid staande dennen en Australische eucalyptusbomen die waren gefinancierd met munten die door joodse kinderen overal ter wereld in blauwe JNF-collectebusjes waren gestopt – was dit een gemengd bos, waar ook wat inheemse eiken, coniferen en terpentijnbomen waren geplant. Het bos werd tot natuurreservaat uitgeroepen, een aanduiding waar de Palestijnen tegen protesteerden omdat het volgens hen bedoeld was om de groei van het nabijgelegen Arabische dorpje Shuafat onmogelijk te maken. Hun argwaan bleek gerechtvaardigd toen het bos in 1990 met bulldozers werd gerooid om ruimte te maken voor een nieuwe Jeruzalemse charediem-wijk – of een nieuwe nederzetting op de Westelijke Jordaanoever, dat hangt ervan af wie je spreekt.

‘We hebben de hele heuvel kaalgeschoren,’ geeft de chassidische rabbijn en Ramat Shlomo-kolonist Dudi Zilbershlag toe. Zilbershlag is een van de oprichters van de non-profitorganisatie Haredim for the Environment (een naam die ook vertaald kan worden als Angst en Beven voor het Milieu), en in die hoedanigheid spijt hem dat. ‘Maar daarna,’ voegt hij eraan toe, en hij kijkt ineens heel wat vrolijker, ‘hebben we opnieuw bomen geplant.’

In zijn woonkamer, omgeven door hardhouten boekenkasten met glazen deurtjes, die vol staan met lange rijen in leer gebonden kabbalistische en Talmoedische literatuur, neemt hij een slokje rozenbottelthee. Eén boekenkast staat vol met zilveren menora’s en kidoesjbekers. Hij is een stevig gebouwde man van in de vijftig met een brede glimlach, dikke grijze pijpenkrullen komen aan weerszijden van zijn gezicht onder zijn zwarte keppeltje uit en zijn grijze baard reikt tot aan het zwarte vest dat hij over zijn witte overhemd en talliet draagt. Zilbershlag is ook de oprichter van de grootste Israëlische liefdadigheidsinstelling Meir Panim, een netwerk van gaarkeukens. Zijn ultraorthodoxe milieugroepering houdt zich voornamelijk bezig met stedelijke kwesties: geluidsoverlast, luchtvervuiling, verkeersopstoppingen, het in de openlucht verbranden van afval en de alomtegenwoordige junkfoodverpakkingen waarmee de overvolle charediem-wijken bezaaid zijn. Maar zijn eigen belangstelling gaat verder, richt zich op natuurbehoud.

‘Volgens de gematria,’ – de kabbalistische numerologie – ‘zijn de woorden voor God en natuur gelijkwaardig aan elkaar. Dus natuur is hetzelfde als God,’ legt hij uit.

Je hebt geen wonderen nodig, zegt hij, om te weten dat God bestaat. ‘Ik zie God in de details van de natuur: de bomen, valleien, de hemel en de zon.’ Maar toch, in een raadsel dat wellicht alleen valt op te lossen door een kabbalist, merkt hij op dat het overleven van de joden afhankelijk is geweest van wonderen die te maken hadden met Gods heerschappij over de natuurwetten, die Hij zelfs soms tijdelijk heeft opgeheven. ‘Een klassiek voorbeeld is het vertrek van Israël uit Egypte. Hij heeft de zee doen wijken.’

Dat wonder werd voorafgegaan door andere onnatuurlijke mirakelen: water dat in bloed veranderde; kikkers die neerregenden in de woestijn; een nacht die drie dagen duurde; hagelstenen die alleen Egyptische gewassen vernietigden; en een dodelijke epidemie waarvan alleen Egyptisch vee en Egyptische eerstgeborenen het slachtoffer werden. Al deze goddelijke interventies worden herdacht tijdens de sedermaaltijd, die begint met joodse kinderen die vier traditionele vragen stellen over de symboliek van deze avond. De antwoorden, die in de loop van de maaltijd gegeven worden, beschrijven Israëls wonderbaarlijke verlossing uit de slavernij.

In alle hoeken en gaten van Dudi Zilbershlags huis is wel iets te zien – een kinderwagen, een box, een wiegje – van de kinderen die deze vragen hebben gesteld. Hij en zijn vrouw Rivka hebben er elf gehad, en ze verwachten een veelvoud daarvan aan kleinkinderen te krijgen. Maar niets is ooit zeker in dit mythische land, waar de wrijving tussen de twee volkeren die er aanspraak op maken de atmosfeer doet zinderen van de spanning. Terwijl de spanning met de dag stijgt, en ook de aantallen mensen waarom het gaat steeds groter worden, doordat beide partijen elkaar proberen te overtroeven in bevolkingsgroei, beginnen zowel Joden als Arabieren over het gehele politieke en religieuze spectrum zich bewust te worden van een harde werkelijkheid:

In het historische Palestina – dat wil zeggen, het land tussen de Middellandse Zee en de Jordaan in de betwiste gebieden van Israël en Palestina, een strook land van nauwelijks tachtig kilometer breed – wonen nu bijna twaalf miljoen mensen.

In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog meenden de Britten, die met een internationaal mandaat Palestina bestuurden, dat dit land, dat voor een groot deel uit woestijn bestond, hooguit zou kunnen voorzien in het levensonderhoud van tweeënhalf miljoen mensen. In een poging om de weifelende Britse regering ervan te overtuigen dat het gebied een thuisland voor de Joden zou moeten worden, betoogde de zionist David Ben-Gurion in de jaren dertig van de twintigste eeuw dat Joodse vastberadenheid en vindingrijkheid het een ander aanzien zouden kunnen geven. ‘Geen vierkante centimeter land zullen we verwaarlozen; geen enkele waterbron zullen we niet aftappen; geen enkel moeras zullen we niet droogleggen; geen enkel duin zullen we niet vruchtbaar maken; geen kale heuvel zullen we niet met bomen overdekken; we zullen niets onberoerd laten,’ schreef de toekomstige premier van Israël: Ben-Gurion verwees daarmee naar het vermogen van de Palestijnse grond en waterbronnen om menselijk leven te ondersteunen, zowel dat van de Joden als van de Arabieren, die hij in zijn vroege geschriften vreedzaam naast elkaar zag leven.

Hij was ervan overtuigd dat het land zes miljoen mensen in leven kon houden. Later, als premier, zou Ben-Gurion beloningen aanbieden aan Israëlische ‘heldinnen’ die tien of meer kinderen hadden gekregen (na verloop van tijd werd daarmee gestopt omdat er zo veel Arabische vrouwen tot de winnaressen behoorden). Tegenwoordig verdubbelt de Israëlische charediem-bevolking zich om de zeventien jaar. De Arabische bevolking van het historische Palestina – Israël, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook – bestaat echter voor de helft uit mensen die net de vruchtbare leeftijd hebben bereikt of die binnenkort zullen bereiken, en kan in 2016 talrijker zijn dan de Joodse bevolking.

Op dat punt worden de voorspellingen over welke partij deze demografische wedren zal gaan winnen – of verliezen, dat ligt in het oog van de beschouwer – nogal wazig. Historisch gezien is een groot deel van Israëls bevolkingsgroei een gevolg geweest van de immigratie van Joden uit andere landen.

Zo zijn er na de val van de Sovjet-Unie meer dan een miljoen Russen het land binnengekomen. Toch is het aantal Joden dat zich in Israël vestigt dramatisch teruggelopen. Er zijn tegenwoordig veel meer Joden die vanuit Israël naar de Verenigde Staten verhuizen, dan omgekeerd. Maar omdat de bevolkingsgroeicijfers onder de charediem exponentieel stijgen, kunnen de Joden in de jaren twintig van deze eeuw weer in de meerderheid zijn. In ieder geval tijdelijk.

Zelfs nog belangrijker dan wie aan kop ligt, is iets wat Joodse noch Arabische demografen ontkennen: als alles op deze voet blijft doorgaan, zal het aantal mensen dat ingeklemd zit tussen de zee en de Jordaan halverwege deze eeuw bijna verdubbeld zijn, en minstens 21 miljoen bedragen.

Zelfs Jezus’ wonder met de broden en de vissen zou dan misschien niet voldoende zijn om in de behoeften van al die mensen te voorzien. Dergelijke onverbiddelijke rekenkunde leidt tot vier nieuwe vragen:

De eerste vraag

Hoeveel mensen kan het land werkelijk in leven houden? En trouwens, want de invloed van dit heilige land strekt zich uit tot ver voorbij zijn betwiste grenzen, hoeveel mensen kan onze planeet in leven houden?

Waar ter wereld deze vraag dan ook gesteld mag worden, alleen iemand die over panoramische kennis, deskundigheid en verbeeldingskracht beschikt, kan een poging doen om hem te beantwoorden. Welke mensen? En wat eten ze dan? Waar vinden ze beschutting tegen de elementen, en hoe verplaatsen ze zich van de ene plek naar de andere? Waar halen ze hun water vandaan – en hoeveel water krijgen ze? En brandstof: hoeveel hebben ze daarvan tot hun beschikking, en hoe gevaarlijk zijn de uitlaatgassen die verbranding daarvan oplevert? En, om terug te keren naar de voedselkwestie, verbouwen ze dat voedsel zelf? En als ze dat zelf verbouwen, hoeveel kunnen ze dan oogsten? Die laatste vraag roept vele andere op. Hoeveel regent het? Hoeveel rivieren stromen er door het land? Hoe goed en vruchtbaar is de grond? Hoeveel kunstmest en andere chemische middelen worden er bij de landbouw gebruikt en wat zijn de nadelen daarvan?

En daarmee is de lijst nog niet af: in wat voor huizen wonen al die mensen: hoe groot zijn ze? En waarvan zijn ze gemaakt? Als ze met behulp van plaatselijke materialen zijn gebouwd, hoeveel is daarvan dan beschikbaar? (Een hint: hoewel de helft van Israël uit woestijn bestaat, tekenen zich toch al tekorten af aan zand dat geschikt is voor de bouw, en dat geldt in nog veel sterkere mate voor het water dat nodig is om cement te maken.) Hoe staat het met geschikte bouwgrond – en met alle wegen, rioleringen en gas- en elektriciteitsleidingen waarmee die met de rest van het land verbonden moeten worden? En met de infrastructuur voor alle scholen, ziekenhuizen en bedrijven die nodig zijn om werk te bieden aan en in de behoefte te voorzien van... hoeveel mensen?

Om een afdoende antwoord op dergelijke vragen te krijgen, hebben we niet alleen bijdragen nodig van ingenieurs en economen, maar ook van ecologen, geografen, hydrologen en agronomen. Maar in Israël en Palestina, en overal elders, worden de meeste beslissingen niet door dergelijke mensen genomen. De politiek, die niet alleen het zakenleven en de cultuur omvat maar ook de militaire strategie, vormt al sinds het begin van de beschaving de ultieme arbiter, en is dat ook tegenwoordig nog zo.

Dudi Zilbershlag is niet alleen directeur van een non-profitorganisatie met gevoel voor commercie en politiek, maar voor een chassidische rabbijn beschikt hij ook over een stevige dosis cultureel realisme, in ieder geval tot op bepaalde hoogte. Hij aanvaardt dat Israël niet alleen religieuze maar ook seculiere Joden nodig heeft – wie moet anders al die Talmoedgeleerden onderhouden? – en hij aanvaardt zelfs, voegt hij daaraan toe, dat zijn kinderen uiteindelijk zullen moeten zien samen te leven met de Arabieren. ‘We moeten een gemeenschappelijke taal zien te vinden en de vrede laten overwinnen.’

Er is echter één ding waartoe hij niet in staat is: hij kan zich niet voorstellen dat hij ooit iets zou doen om het aantal kinderen te beperken dat zijn volgelingen ter wereld brengen.

‘God brengt kinderen ter wereld. Hij zal een plaats voor hen vinden,’ zegt Rachel Ladani, een charedi die mensen voorlicht over milieukwesties.

Het woord ‘bevolkingsbeperking’ mag voor sommige mensen dan huiveringwekkende associaties oproepen met malthusianisme of Chinese totalitaire praktijken, maar voor chassidische joden als Ladani en Zilbershlag is het zelfs volstrekt ondenkbaar. Ladani woont in het ultraorthodoxe Bnei Brak, de dichtstbevolkte stad van Israël, niet ver landinwaarts van de kuststad Tel Aviv. Ze ziet geen conflict tussen milieuvoorlichting en het feit dat ze moeder is van een gezin met acht kinderen. De chassidische levenswijze van haar familie houdt in dat ze lopend naar de winkels, naar school en naar de synagoge gaat, en zich slechts zelden buiten haar eigen wijk waagt. Geen van hen, ook Rachel niet, heeft ooit in een vliegtuig gezeten. ‘Mijn twee dochters en zes zonen produceren minder kooldioxide in een jaar,’ zegt ze graag, ‘dan iemand uit Amerika die een bezoek brengt aan Israël in één vlucht.’

Dat mag dan misschien zo zijn, maar die acht kinderen hebben allemaal wel voedsel en onderdak nodig, en dat vraagt om materialen en infrastructuur – en dat geldt ook voor de talloze nakomelingen die zij weer zullen krijgen. En hoewel allerlei belangrijke winkels dichtbij zijn – koosjere slagers, kruideniers, falafelzaakjes en vele winkels in babyartikelen en pruiken (de bescheiden hoofdbedekking die orthodoxe vrouwen dienen te dragen; die van Rachel is een roodbruin pagekopje) – is het duidelijk dat zelfs de sober en ingetogen levende charediem niet immuun zijn voor moderne, energieverslindende verlokkingen. In Bnei Brak zie je overal auto’s geparkeerd staan: op vluchtheuvels, met de wielen half op het trottoir. Motoren zwermen door straten die zijn volgepropt met door satellietschotels overladen huizen.

Dit is de dichtste mensenmassa in het noordelijke deel van Israël, dat niet uit woestijn bestaat, en met zijn 740 mensen per vierkante kilometer is de bevolkingsdichtheid hier groter dan in welk ander land in de westerse wereld. (Nederland, het dichtstbevolkte land van Europa, heeft 403 mensen per vierkante kilometer.) Dus wat denkt Rachel Ladani dat er gaat gebeuren als de bevolking van haar land zich in 2050 verdubbeld heeft? Of wat denkt ze dat er met onze wereld gaat gebeuren, die volgens de Verenigde Naties halverwege deze eeuw misschien wel tien miljard mensen zal moeten huisvesten?

‘Daar hoef ik niet over na te denken. God heeft het probleem geschapen, en Hij zal het ook oplossen.’

Ooit stond hier niet ver vandaan een dennenbos, waar Rachels moeder, een Russische immigrante, haar de namen van de vogels en bloemen leerde. Toen ze nog maar tien was, kwam ze een landschapsarchitecte tegen – een dubbele openbaring: ze wist niet dat er zoiets als landschapsarchitectuur bestond, en al evenmin dat vrouwen uit werken konden gaan. Toen ze op haar negentiende trouwde, heeft ze de rabbijn die de dienst leidde niet gezegd dat ze zich ook had ingeschreven bij Technion, het Israëlische Instituut voor Technologie. Het heeft haar vijf jaar studeren gekost om haar graad te behalen, en in die tijd heeft ze ook drie kinderen gebaard.

Zij en haar man Eliezer, het hoofd van een school voor kinderen met leerproblemen, zijn erin geslaagd om er nog eens vijf bij te krijgen, terwijl Rachel intussen haar best deed om hun uit zijn voegen barstende stad mooi te houden. Toen ze veertig was, ontdekte ze Israëls belangrijkste milieudenktank, het Heschel Center for Environmental Learning and Leadership in Tel Aviv. Net als Technion was het niet orthodox, maar opende het haar de ogen, en veranderde het haar leven zonder haar geloof te veranderen.

‘Het milieu is net als de Thora. Het is een deel van je,’ zegt ze tegen de meisjes aan wie ze les geeft op religieuze scholen. In een land waar schoolkinderen ooit vaderlandslievende liederen zongen over zionisten die het land een ander aanzien geven door het met een laag beton te bedekken, leert zij hen om hun ogen te openen door te kijken hoe zaadjes ontkiemen, en door net zolang naar de natuur te kijken tot ze die werkelijk beginnen te zien. Ze citeert uit een oude midrasj, een rabbijns commentaar op de Thora, waarin God Adam de bomen van de hof van Eden laat zien en zegt: ‘Zie mijn werk, en hoe mooi het is. Alles wat ik heb geschapen, heb ik geschapen voor u.’

Maar zoals Jeremy Benstein, de oprichter van het Heschel Center, in 2006 opmerkte in zijn boek To Judaism and the Environment, waarschuwt God Adam in diezelfde midrasj daarna met de woorden: ‘Pas op dat je mijn wereld niet bezoedelt en vernietigt, want als je die te gronde richt is er niemand die na jou zal komen om hem weer te herstellen.’

Toen hij dat citaat gebruikte, reageerde Benstein daarmee op het theologische optimisme van de zeer vromen, die erop vertrouwen dat God ons op de een of andere manier niet in de steek zal laten als we maar doen wat in zijn ogen juist is. ‘Er wordt ons hier gevraagd,’ benadrukt hij tegenover zijn lezers, ‘om er niet op te vertrouwen dat wonderen onze problemen wel zullen oplossen. God maakt duidelijk dat er niemand na ons komt om de rommel op te ruimen.’

Benstein is opgegroeid in Ohio en heeft aan Harvard gestudeerd voordat hij naar Israël kwam. Hij is gepromoveerd in milieuantropologie aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Samen met andere immigranten uit Amerika, heeft hij Heschel opgericht, en hij heeft les gegeven aan het in een kibboets in Zuid-Israël gevestigde Arava Institute, dat onderzoek doet naar duurzaamheid. De intifada’s hebben hem twee dingen duidelijk gemaakt over bevolkingsgroei: die heeft enorme invloed op het milieu dat Israëliërs en Palestijnen delen, maar het is bijna taboe om daarover te praten.

‘Omdat we ons nog steeds aan het herstellen zijn van de moord op een derde van alle Joden ter wereld,’ zegt hij, terwijl hij wijdbeens omgekeerd op een stoel in de bibliotheek van het onderzoekscentrum zit en zijn armen op de rugleuning laat rusten. De Holocaust, die de Verenigde Naties ertoe heeft gebracht om Palestina in tweeën te delen, om zo een Joods thuisland te scheppen, zal hier altijd vers in het geheugen blijven. ‘De betekenis van zes miljard,’ schreef hij in zijn boek uit 2006, ‘dient terecht prioriteit te geven aan de zes miljoen.’ En vooral, zo voegt hij daaraan toe, omdat een miljoen van de vermoorde Joden uit kinderen bestond.

‘Er zijn nu minder Joden op de wereld dan in 1939. We zien onszelf net zoals alle andere inheemse volkeren die door de westerse cultuur zijn gedecimeerd. We hebben het recht om onze gelederen aan te vullen.’

Maar Benstein, die zelf vader is van een tweeling, beseft echter wel dat het maar twaalf jaar heeft gekost om de wereldbevolking van zes naar zeven miljard te laten stijgen. Hij heeft de Thora en allerlei Bijbelse traktaten doorzocht op uitspraken die als leidraad kunnen dienen voor milieukwesties, zoals de vermaning in Exodus 23:11 om het land elke zeven jaar braak te laten liggen, en hij heeft ook gezocht naar aanwijzingen voor wat God nou precies bedoelde toen hij de mensen opdracht gaf om vruchtbaar te zijn en zich te vermenigvuldigen.

‘Dat schijnt in te houden dat er een grens is, want hij zegt niet dat we vruchtbaar dienen te zijn en ons moeten vermenigvuldigen tot in het oneindige of zoveel als we maar kunnen. Er staat: ‘Weest vruchtbaar, en vermenigvuldigt u, en vervult de aarde.’

Benstein, die aan Harvard een graad in de taalkunde heeft behaald, heeft de genuanceerde taal van Genesis diep gepeild. ‘Als we dat serieus nemen, zal er een tijd komen waarop we dat gebod hebben gehoorzaamd en ermee kunnen ophouden. De vraag wordt dan: wanneer is het zover? Hebben we dat punt al bereikt? En het is niet aan de rabbijnen om antwoord te geven op de vraag wat het inhoudt dat de aarde vervuld is. Dat is een vraag voor ecologen.’

In Genesis vindt hij echter een interessante hint. Die verschijnt na veertig hoofdstukken waarin mannen vrouwen nemen en de daaropvolgende lijsten van gewonnen zonen. Voor oudtestamentische mensen was het geen probleem om het gebod tot vermenigvuldiging te gehoorzamen. Ze deden dat met veel energie en vaak ook met lust. Maar toen kwam Jozef, een van de dertien kinderen van de aartsvader Jacob.

Jozef wordt vader van twee zonen voordat hij de droom van de Egyptische farao duidt. Op dat punt, zo schrijft Benstein, ‘hield hij op met voortplanten omdat hij zich geconfronteerd zag met een komende hongersnood. De Talmoed gebruikt dit voorbeeld om te verklaren: “Het is verboden om huwelijksbetrekkingen aan te gaan in tijden van hongersnood.”’

En hij voegt eraan toe dat een overeenkomstige passage in de Talmoed ‘dit verbod beschouwt als een oproep tot bevolkingsbeperking, en botweg verklaart: “Als u ziet dat zich grote ontberingen voordoen in de wereld, zorg dan dat uw vrouw kinderloos blijft.”’

Maar koppen tellen alleen, zegt Benstein, vormt geen volledige verklaring voor de honger en dorst waaronder een groot deel van de mensheid te lijden heeft, en die volgens vele voorspellingen in de loop van deze eeuw ernstig zullen toenemen. Hoewel het aantal mensen in de afgelopen honderd jaar verviervoudigd is, zo berekent hij, is ons beslag op de natuurlijke hulpbronnen, zoals gemeten in het gecombineerde bruto binnenlands product van alle landen ter wereld, met een factor zeventien gegroeid. Toch hebben slechts betrekkelijk weinig mensen van deze groei kunnen genieten en is deze gulzige aanval op het planetaire buffet ten koste gegaan van vele anderen. De ongelijke verdeling van goederen, iets wat zelfs in Bijbelse tijden al tot oorlog en ellende leidde, is nog nooit zo scheef geweest als nu.

Benstein erkent dat consumptie en bevolking twee zijden van dezelfde munt zijn. En terwijl die munt steeds sneller om zijn as tolt, roept dat vragen op die zijn verdeelde land overstijgen, omdat de hele wereld duizelig begint te worden van krachten waarover ze de macht dreigt te verliezen.

II. HET WATER

De tweede vraag

Stel dat we om een ecosysteem te creëren dat robuust genoeg is om het overleven van de mensheid te garanderen, dienen te voorkomen dat de wereldbevolking aangroeit tot meer dan tien miljard – en, als het even kan, daalt tot onder de huidige zeven miljard; is er dan een aanvaardbare, geweldloze manier om mensen van alle culturen, religies, nationaliteiten, stammen en politieke stelsels ter wereld ervan te overtuigen dat het in hun eigen belang is om dat doen? Is er iets in hun liturgie, de geschiedenis, de verschillende religieuze systemen of wat dan ook, wat goed zou kunnen aansluiten op het schijnbaar onnatuurlijke idee om onszelf beperkingen op te leggen bij het doen van wat voor ons en alle andere species de allernatuurlijkste bezigheid vormt: het maken van kopieën van onszelf?

Ayat Um-Said weet wel zoiets. ‘Niet de religie, maar de realiteit.’

Haar ogen worden geaccentueerd door wat blauwe oogschaduw die heel goed kleurt bij haar lavendelkleurige hijab en paarse wollen jas. Ze kijkt snel even om naar haar moeder. Ruwaidah Um-Said draagt een groene fluwelen jurk en heeft een zwarte wollen sjaal om tegen de kilte van januari. Ze leunt op de arm van haar witte plastic stoel en somt de leeftijden van haar kinderen op: ‘Vijfentwintig, vierentwintig, drieëntwintig, tweeëntwintig, twintig, negentien, zestien, veertien, dertien, en tien.’ Zes jongens en vier meisjes. Haar jongste leunt tegen haar knie. Ze is dik ingepakt: een met fleece gevoerd nylon jack, met daaronder een coltrui en een zwarte trui met ritssluiting. De enige warmte in huis – drie kamers op de benedenverdieping van een betonnen flatblok met vijf verdiepingen in Al-Amari, een vluchtelingenkamp dat nu een permanente wijk vormt van de op de Westelijke Jordaanoever gelegen stad Ramallah – is afkomstig van de lijven van de mensen die hier wonen, en dat zijn er altijd meer dan voldoende.

Ruwaidah is hier geboren in 1958, tien jaar nadat haar familie tijdens de stichting van de staat Israël werd verdreven uit Lydda, het Bijbelse Lod. Vóór die tijd had haar vader een boomgaard met granaatappel-, sinaasappel- en citroenbomen, en daarnaast teelde hij ui, radijs, spinazie, sperziebonen, tarwe en gerst. ‘Hij is er altijd van uitgegaan dat we zouden terugkeren, en dus weigerde hij hier land te kopen.’ Ze kijkt om zich heen naar de klamme blauwe muren waar ze al haar hele leven tegenaan kijkt. Afgezien van de in een wat donkerder tint blauw geschilderde lambrisering zijn ze kaal. ‘De Verenigde Naties zijn de eigenaar van dit land.’ Ze spuwt. ‘Het huis is van ons.’

Terwijl het langzaam tot de enkele duizenden vluchtelingen uit Al-Amari doordrong dat ze niet binnen afzienbare termijn naar hun dorpjes zouden terugkeren, zijn de tenten van de VN in de loop van een jaar of tien vervangen door beton en cement. Toen er nog eens tien jaar en een Zesdaagse Oorlog later geen grenzen meer waren omdat alles nu deel uitmaakte van Israël, heeft haar vader hen meegenomen om naar hun land te kijken. Hij had nog steeds een eigendomsakte maar dat maakte niet uit. Hij gaf het op toen hun bomen waren verdwenen onder een landingsbaan van het huidige Ben-Gurion International Airport.

Er was nog iets anders dat geleidelijk aan veranderde. ‘Elk Palestijns gezin had wel iemand die in de gevangenis zat of gewond was geraakt, of gedood was. Dus gezinnen die vroeger maar vijf of zes kinderen gehad zouden hebben, begonnen er meer te krijgen.’ Ruwaidah wijst naar een schoolfoto van haar dertien jaar oude zoontje Yassin. ‘Als een familielid gedood wordt, krijg je een ander kind om zijn naam te dragen.’ En terwijl ze zich tegen haar dochter Ayat richt, voegt ze daaraan toe: ‘We zullen er nog een heleboel nodig hebben om het hele land te bevrijden.’

Ayat glimlacht haar vriendelijk toe maar schudt haar hoofd. ‘Niet meer dan twee.’

Ruwaidah haalt hulpeloos haar schouders op. Al haar dochters willen er niet meer dan twee, en hopen op een jongen en een meisje.

‘Iedereen van mijn leeftijd,’ zegt Ayat, ‘is het zat om met z’n zessen in een kamer te wonen. En wie kan zich al die kinderen nou veroorloven? Het leven is zo duur.’

Ze hebben hier geen land om hun eigen voedsel op te verbouwen, en zelfs als ze dat wel zouden hebben, zouden ze dat niet kunnen bevloeien, want op de Westelijke Jordaanoever komt maar twee keer per week water uit de kraan. Vroeger reikte de VN rantsoenen uit met suiker, rijst, meel, bakolie en melk, maar daar is geen budget meer voor. ‘De enige kans om hier de kost te verdienen,’ zegt Ayat met haar armen om haar zoontje Zakaria en haar dochter Rheem, ‘is onderwijs. En dat kost geld.’

Twee van haar broers hebben de universiteit weten te bereiken, en een andere broer krijgt wonderbaarlijk genoeg betaald om in Noorwegen te voetballen, maar voor de anderen is er slechts zo nu en dan werk, en meestal wordt dat ellendig slecht betaald. ‘En nu het grootste deel van Israël voor ons is afgesloten, is het nog moeilijker om werk te vinden.’

De muren die hoog boven Ramallah uittorenen en het eindeloos lange wachten voor de alomtegenwoordige Israëlische militaire controleposten maken het vrijwel onmogelijk om ook maar ergens naartoe te gaan waar werk te vinden zou kunnen zijn – of om hoe dan ook ergens heen te gaan. Vrouwen die weeën hadden, hebben hun kind gebaard terwijl ze stonden te wachten om doorgelaten te worden; een van hen heeft haar kindje zelfs Checkpoint genoemd. Vrijwel overal op de Westelijke Jordaanoever zijn de veiligheidsmuren te zien, en in veel gevallen maken die het de boeren onmogelijk om hun olijfgaarden te bereiken. Net als de Israëlische nederzettingen – steden eigenlijk, compleet met hoge flatgebouwen, winkelcentra, industrieterreinen en een zich gestaag uitbreidende ring met campers eromheen – dringen ze de Palestijnen steeds dichter op elkaar.

Omdat de woningnood zo groot is en iedereen zo dicht op elkaar gepakt zit, wordt er in de moskee niet meer gepreekt over baby’s. ‘Dat gaat de imam trouwens toch niets aan,’ snauwt Ayat. ‘Dat is nou precies waar de Israëli’s op uit zijn,’ zegt een buurvrouw in een bruine, met franje afgezette hijab. ‘Ze willen dat je zo gaat denken.’

‘Laat de politici Palestina dan eindelijk eens bevrijden, in plaats van ons te vragen om dat voor hen te doen door een heleboel kinderen te krijgen. Hoe komt het dat Arafat zelf maar één dochter had?’ Op de televisie heeft Ayat gezien dat Israëlische politici de charediem geld geven om nog meer kinderen te krijgen. ‘Als je hier meer kinderen krijgt, ga je juist meer betalen.’

In ieder geval reikt de VN-kliniek nog steeds gratis spiraaltjes uit.

In Bethlehem tuurt Abeer Safar aandachtig naar een kaart van de Westoever. Die heeft de vorm van een boon. Waar de boon ophoudt, ligt Jeruzalem. Bethlehem, haar woonplaats, ligt daar maar enkele kilometers onder.

Abeer is opgeleid tot chemisch ingenieur aan de Jordaanse University of Science and Technology. Hier is ze een waterspecialist in dienst van het Palestijnse onderzoeksinstituut ARIJ. Ze draagt een spijkerbroek, een zwarte trui over een lichtgroene coltrui, een gouden ketting met hangertjes en ze is blootshoofds, zodat haar lange bruine haar te zien is. Haar man en zij wonen in het huis van zijn familie, dat, net zoals de meeste huizen hier, steeds hoger wordt. Omdat de geboorteplaats van Jezus aan alle kanten wordt ingesloten door de Israëlische veiligheidsmuren – segregatiemuren, noemen de Palestijnen ze – is er geen keus.

Volgens haar slaat het nergens op: als Israël Palestina maar in steeds kleinere flarden blijft opdelen, zal zich nooit een levensvatbare Palestijnse staat kunnen vormen. Maar als Palestina ongedeeld blijft, lopen de Joden het risico uiteindelijk in de minderheid te raken. De enige manier waarop een minderheid aan de macht kan blijven is apartheid, en niet democratie. Abeer is achter in de dertig en nu pas in verwachting van haar eerste kind. Andere hoogopgeleide Palestijnse vrouwen hebben hun kinderen eveneens uitgesteld en tegenwoordig willen meisjes eerst een opleiding en een baan voordat ze kinderen krijgen.

Toch zal het nog wel een tijd gaan duren voordat de druk van de enorme bevolkingsgroei afneemt, en intussen zijn er dringender zaken. ‘We delen de onderaardse waterreservoirs van de Westelijke Jordaanoever met Israël,’ zegt Abeer, ‘maar ze worden niet als één geheel beheerd.’

Dat houdt in dat Israël ze op eigen houtje beheert en dat Palestina geen toestemming krijgt om nieuwe putten te slaan. De belangrijkste gebieden die het grootste ondergrondse waterreservoir van de regio (de zogenaamde Western Mountain Aquifer) van nieuw water voorzien, vallen nu binnen de grillig kronkelende veiligheidsmuur. Toch gaat driekwart van het grondwater dat afkomstig is uit de bergen van de Westelijke Jordaanoever naar Israël. ‘En,’ zegt Abeer, ‘de nederzettingen mogen alles aftappen wat ze maar willen – inclusief water om hun zwembaden te vullen. Volgens de Palestijnen krijgen Israëliërs 280 liter per persoon per dag en zij niet meer dan 60. De richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stellen het minimum op 100 liter.

Israëls milieudeskundigen zijn het er met elkaar over eens dat het krankzinnig is dat de helft van het kostbare water waarover hun land kan beschikken besteed wordt aan de landbouw, terwijl die niet meer dan 1 procent van Israëls inkomen oplevert. Hoewel Israël een pioniersrol heeft vervuld bij het invoeren van technieken als druppelsgewijze irrigatie en het recyclen van afvalwater voor bevloeiing van gewassen, betogen de deskundigen dat het kweken van dorstige gewassen als katoen en sierbloemen voor de Europese markt, of aardappelen voor de export naar Polen, die dat land ook best zelf zou kunnen telen, inhoudt dat Israël zijn allerbelangrijkste natuurlijke hulpbronnen aan het exporteren is. (‘Het goede nieuws,’ merkte The Jerusalem Post op, ‘is dat in 2020 alle Israëliërs gerecycled rioolwater zullen drinken. Het slechte nieuws is: er zou wel eens een tekort aan kunnen zijn.’)

Israëls andere grote waterbron, de Jordaan, is tegenwoordig niet meer dan een stinkende greppel waar een dun stroompje water doorheen sijpelt dat afkomstig is uit een meer waarvan alleen al de naam conflicten oproept. Het heeft er namelijk wel drie: voor de joden is het het Meer van Kinneret, voor de Palestijnen het Meer van Tiberias, en de christenen noemen het het Meer van Galilea. Omdat het deel uitmaakt van de Israëlische grens met een land dat naar deze rivier is vernoemd, is de oever militair spergebied, en krijgt Palestina er geen toegang toe. Een deel van het water gaat naar Jordanië; en ook Syrië, dat enkele bronnen van de Jordaan beheerst, krijgt zijn deel. (Andere bronnen zijn gelegen op de Hoogvlakte van Golan, die Israël in 1967 op Syrië heeft veroverd en niet wil teruggeven. Israëlische luchtaanvallen op projecten van de Arabische Liga om die riviertjes om te leiden, vormden een van de aanleidingen tot de Zesdaagse Oorlog.)

Tegenwoordig wordt 98 procent van de Jordaan al toegewezen aan diverse gebruikers op het moment dat het water het meer uit stroomt. Wat de Dode Zee binnensijpelt, is afvalwater van akkers of viskwekerijen, zuur van pesticiden, kunstmest, hormonen, visafval en ongezuiverd rioolwater. Pelgrims die proberen te baden op de plek waar volgens de overlevering Jezus is gedoopt en waar Jozua de oversteek naar het Heilige Land heeft gemaakt, houden daar uitslag aan over – en als ze iets van dit ooit zo zuivere heilige water doorslikken, moeten ze onmiddellijk braken.

Meer dan 90 procent van het afvalwater op de Westelijke Jordaanoever stroomt ongezuiverd het milieu in. Tot 2013 was er maar één op ecologisch verantwoorde wijze beheerde vuilstortplaats, niet ver van het Meer van Kinneret-Tiberias, in dat jaar werd er eindelijk ook één geopend voor Bethlehem en Hebron. Het meeste vaste afval wordt echter verbrand of gewoon gedumpt, zodat het de woestijn in kan waaien. Maar het gaat niet alleen om Palestijns afval.

‘De nederzettingen laten ongezuiverd rioolwater onbelemmerd wegstromen op Palestijnse landbouwgrond,’ zegt Abeer. ‘En in veel nederzettingen staan fabrieken die zich niet aan de Israëlische milieuwetgeving houden.’ Haar veldteams, die over allerlei achterafweggetjes moeten reizen omdat de hoofdwegen sinds de meest recente Intifada zijn afgesloten, proberen water vol afvalstoffen terug te volgen naar de bron: fabrieken van bestrijdingsmiddelen en kunstmest die naar de Westelijke Jordaanoever zijn vertrokken omdat ze in Israël op gerechtelijk bevel hun deuren moesten sluiten.

‘Al dat afval stroomt in de ondergrondse waterbassins waaruit ook Israël drinkt. Wij betogen dat ze daarmee zichzelf vergiftigen.’ Maar Israël wil de Palestijnen geen vergunning geven om meer waterzuiveringsinstallaties te bouwen als ze zich niet bereid tonen om ook het rioolwater van de Joodse nederzettingen te zuiveren. ‘En dat willen we niet, want die nederzettingen zijn illegaal.’ Ze wrijft over het hangertje aan haar ketting. ‘Het is een patstelling.’

Het water van de nederzettingen zuiveren zou bovendien hun begroting, die toch al onder druk staat, volkomen uitputten. Er wonen nu meer dan driehonderdduizend Joden in nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. En dan is er de Gazastrook – anderhalf miljoen mensen op een stuk grond van ongeveer 40 kilometer lang en 6 tot 10 kilometer breed, waarvan de bevolking om de 12 tot 15 jaar verdubbelt. Er bestaan vermoedens dat Israël zich in 2005 unilateraal uit de Gazastrook heeft teruggetrokken omdat de ondergrondse bassins langs de kust zo uitgeput zijn dat uit 90 procent van alle bronnen in Gaza septisch afvalwater of zeewater wordt opgepompt. Hoewel de Israëlische National Water Carrier (een stelsel van kanalen en waterleidingen dat water uit het Meer van Kinneret overbrengt naar de Zuidelijke Negevwoestijn, die Israël tot ontwikkeling wil brengen) er vlak langs loopt, verkoopt Israël de Palestijnen elk jaar niet meer dan vijf procent van het water dat Gaza nodig heeft om in zijn behoeften te voorzien.

Twee volkeren, genetisch vrijwel identiek, die volgens sommige geschiedschrijvers al zijn verstrikt in onderlinge vijandschap sinds twee jaloerse vrouwen van Abraham/Ibrahim, Sarah en Hagar, respectievelijk de Joden en de Arabieren baarden, hebben het met elkaar aan de stok over een gortdroog stukje land, maar wel een stukje land dat in historisch, religieus en politiek opzicht buitenproportioneel veel invloed heeft gehad op de rest van de wereld.

Er is echter nog een opzicht, het ecologische. En van hoeveel belang is dan deze piepkleine zandbak aan de rand van de zee en de ongeveer twaalf miljoen mensen die er wonen – nauwelijks 1/584 van de huidige wereldbevolking – in een wereld die afkoerst op een bevolking van meer dan tien miljard?

Veel meer dan de wereld in de gaten heeft, meent Yossi Leshem. Maar dat zie je alleen als je omhoogkijkt.

III. DE HEMEL

De derde vraag

Hoeveel ecosysteem is er nodig om het menselijk leven te laten voortbestaan? Of, welke species of ecologische processen zijn essentieel voor ons overleven?

Of, op welk punt gaat onze overweldigende aanwezigheid zoveel andere species verdringen dat we uiteindelijk iets van de planeet af duwen waarvan we, zonder het te weten, voor ons voortbestaan afhankelijk waren? Waar kunnen we absoluut niet zonder?

Eigenlijk is Yossi Leshem begonnen met omlaag te kijken, en wel vanaf een klif in de heuvels van Judea. Hij had op dat moment in een ornithologisch laboratorium van de Universiteit van Tel Aviv moeten zijn, om voor zijn master Biologie te onderzoeken of er verband bestaat tussen de snavellengte van woudzangers en hun dieet. Maar omdat hij zo wanhopig graag in de open natuur wilde zijn, had hij zich in plaats daarvan opgegeven als vrijwilliger om een andere wetenschapper te helpen bij het observeren van arendbuizerds. De eerste keer dat hij zijn zware lijf liet abseilen naar hun nest om drie buizerdkuikens te ringen, raakte hij verslaafd aan roofvogels.

Van de woudzangers stapte hij over naar de havikarend, een grotere Afro-Azia-tisch-Zuid-Europese roofvogel. In Israël waren in de loop der tijd minstens zeventig paartjes geregistreerd, maar in 1982 waren er daar nog maar zestien van over. Leshem besloot uit te zoeken hoe dat kwam en of er een manier zou zijn om ze te redden. Het duurde niet lang voordat hij de oorzaak van de sterke terugloop van de soort had gevonden.

In de jaren zestig had Israël vijftigduizend met strychnine bestreken kippen losgelaten om daarmee een uitbraak van hondsdolheid te bestrijden die werd geweten aan een sterke toename van de jakhalzenpopulatie, maar die naderhand het gevolg bleek te zijn van een sterke groei van de menselijke populatie. De jakhalzen deden zich tegoed aan de dode kalkoenen, kippen, kalveren en koeien die werden gedumpt op de steeds groter wordende vuilnishopen vol met boerderijafval. Het succes van de kippenoperatie – die ook enorm veel wilde dieren het leven heeft gekost en waarschijnlijk tot het uitsterven van de Galilese luipaard heeft geleid – leidde ertoe dat allerlei ambtenaren nog meer vertrouwen gingen stellen in gif. Terwijl de bevolking groeide en de landbouw werd geïntensiveerd, vlogen er steeds meer vliegtuigjes door het Israëlische luchtruim die DDT en organische fosfaatverbindingen sproeiden. Het aantal havikarenden dat zich voedde met vergiftigde duiven en Aziatische steenpatrijzen begon af te nemen. Hoewel DDT inmiddels verboden is, gebruikt Israël nog steeds de meeste pesticiden per vierkante meter landbouwgrond van alle ontwikkelde landen. In 2011 waren er nog maar acht adelaarspaartjes over.

Zijn grootste ontdekking deed Leshem echter toen hij in het begin van de jaren tachtig voor zijn proefschrift onderzoek verrichtte naar een andere bedreigde roofvogel: de oorgier. Om een beter idee te krijgen van het aantal vogels waar het om ging, huurde hij een piloot in om hem tijdens de herfstmigratie rond te vliegen boven de zuidelijke Negevwoestijn. Wat hij vanuit de lucht zag, was verbazingwekkend: grote zwermen grote vogels, piepkleine vogeltjes, en alles daartussenin. Het waren er miljoenen.

Tijdens de vlucht liet zijn piloot zich terloops ontvallen dat een botsing met een honingbuizerd niet ver van Hebron kortgeleden tot het neerstorten van een Israëlische straaljager van vijf miljoen dollar had geleid. Plotseling wist Yossi Leshem waarop hij zijn onderzoek moest richten. Niet lang daarna zat hij op het hoofdkwartier van de Israëlische luchtmacht, om de archieven te doorzoeken op botsingen tussen militaire toestellen en vogels. Het blijkt dat zich gemiddeld drie ernstige botsingen per jaar voordeden. Tussen 1972 en 1982 waren tijdens botsingen met vogels meer toestellen verloren gegaan en meer piloten verongelukt dan op missies tegen de vijand.

Leshem is een veteraan van vier oorlogen en een reserveofficier. ‘Verschillende trekvogels komen op verschillende tijden en verschillende hoogten,’ zei Leshem tegen de luchtmacht. ‘Zou u niet precies willen weten waar en wanneer die vogels hier rondvliegen?’

De luchtmacht bezorgde hem een gemotoriseerd zweefvliegtuig. De twee daaropvolgende jaren was hij 272 dagen bezig met het volgen van rondslierende wolken vol zangvogels, V-vormige formaties ganzen en hele drommen kraanvogels, ooievaars en pelikanen, boven het zand van de Negev, de landbouwgrond van Galilea en de dennenbossen van het JNF. Hij meldde de luchtmacht dat dit niet zomaar een trekvogelroute was: het was de trekvogelroute. Elk jaar doorkruisten een miljard vogels het Israëlische luchtruim. Boven open water is geen thermiek en dus is het aantal mogelijkheden voor vogels die heen en weer trekken tussen Afrika en Europa of West-Azië vrij beperkt. Sommige steken over bij de Straat van Gibraltar, andere vliegen van Tunesië via Sicilië naar Italië, maar de meerderheid – 280 verschillende species – trekt recht over Israël en Palestina: het kruispunt van drie continenten, waar vanaf het land altijd warme lucht opstijgt.

Dit gebied in Israël, schreef Leshem in zijn proefschrift, is niet alleen wereldrecordhouder in het aantal trekvogels dat hier overvliegt, maar ook in het aantal militaire vliegtuigen dat zich op elk willekeurig moment in de lucht bevindt. Hij hield de luchtmacht voor dat om verdere fatale botsingen te vermijden, twee dingen noodzakelijk waren. Het eerste was een radarstation. Gelukkig had de uiteenvallende Sovjet-Unie op dat moment alle militaire hardware in de uitverkoop gezet, en ze slaagden erin om een meteorologisch radarstation uit Moldavië te vinden, met een getaxeerde waarde van 1,6 miljoen dollar, dat te koop stond voor twintigduizend. En de joodse voormalige Sovjetgeneraal die de leiding had over het station, stemde erin toe om mee te komen met het weerstation en het aan te passen voor vogelonderzoek.

Het andere wat ze nodig hadden, was samenwerking met Israëls buren, zodat vogelaars in andere landen konden waarschuwen als grote groepen trekvogels het land naderden. Leshem wist de Israëlische luchtmacht zover te krijgen dat hij toestemming kreeg om contact op te nemen met de Turkse en Jordaanse luchtmacht, en om Palestijnse en Jordaanse ornithologen gegevens te laten uitwisselen met hun Israëlische tegenhangers. Hij kende alle ornithologen in Libanon, Egypte en zelfs Iran. Informatie uit Syrië kon hij indirect te pakken krijgen, via een bureau van Birdlife International in Amman.

Deze relaties, en het gecamoufleerde radarstation dat niet ver van de snelweg tussen Jeruzalem en Tel Aviv werd geïnstalleerd, zorgden ervoor dat het aantal botsingen met 76 procent afnam en bespaarden de staat Israël naar schatting 750 miljoen dollar aan beschadigde of neergestorte toestellen, om nog maar te zwijgen van de levens van een aantal piloten... en vogels. En misschien heeft het nog wel veel meer ellende bespaard. Israël en Palestina zijn niet de enige landen die eronder te lijden zullen hebben als de levensvatbaarheid van deze smalle corridor in het luchtruim, of het ecosysteem op de grond daaronder dat de trekvogels voedsel en beschutting biedt als ze even neerstrijken, ooit bedreigd zou worden. Vogels zijn niet alleen maar kleurig en muzikaal: het zijn ook bevruchters, zaad verbreidende insecteneters. De ecosystemen van een groot deel van Afrika en Europa zouden ondenkbaar zijn, en misschien snel instorten, zonder deze smalle corridor. En die wordt niet alleen bedreigd door straaljagers.

De oorgieren die Yossi Leshem heeft bestudeerd, zijn uit de Negevwoestijn verdwenen, en dat geldt ook voor de reusachtige lammergieren, die vroeger boven de Dode Zee bij Masada nestelden. Om te voorkomen dat er nog meer species verdwijnen heeft hij een nationale campagne gestart tegen pesticiden, waarbij de boeren worden aangemoedigd om de vogels zelf als alternatief te gebruiken. Toen Leshem en zijn collega’s zich realiseerden dat de uilen die ooit in houten boerenstallen nestelden, in moderne metalen bouwwerken geen fatsoenlijke nestplaats kunnen vinden, hebben ze samen met honderden Israëlische, Palestijnse en Jordaanse schoolkinderen bijna tweeduizend nestkastjes op de akkers geplaatst.

‘Eén uilenpaartje eet ongeveer vijfduizend knaagdieren per jaar. Vermenigvuldig dat maar eens met tweeduizend,’ zegt Leshem. ‘En dus zijn de boeren gestopt met het gebruik van zware bestrijdingsmiddelen. Misschien kunnen we het gebruik ervan niet totaal uitbannen, maar van de 826 verschillende pesticiden die in Israël in gebruik zijn, kunnen we de allerslechtste in ieder geval een heel eind terugdringen.’ Hij trekt zijn gehaakte keppeltje wat rechter op zijn ruige, grijze krullen. ‘Het aantal zaadcellen in Israëlische spermamonsters is met 40 procent gedaald, en het aantal gevallen van kanker met 40 procent gestegen, en dat komt allemaal door hormonen en bestrijdingsmiddelen. In de Chulavallei zijn zoveel chemicaliën gebruikt dat de cognitieve vermogens van de mensen daar aangetast zijn. Dat weten we, omdat daar al twintig jaar lang kinderen worden onderzocht. Inmiddels richt het onderzoek zich op de kinderen van de oorspronkelijke kinderen.’

De kraanvogels overwinteren in de ten noorden van het Meer van Kinneret gelegen Chulavallei. In de jaren vijftig was het Chulamoeras – in biologisch opzicht de rijkste plek van het Nabije Oosten – drooggelegd om de grond landbouwrijp te maken. Pas toen het al te laat was, drong het tot Israël door dat het moeras als filter voor het meer zelf had gewerkt. Stikstof en fosfor die ooit geabsorbeerd werden, stroomden nu onbelemmerd het meer in, en voerden zoveel turf met zich mee dat de belangrijkste waterbron van Israël dreigde te verworden tot een grote bak met zuurstofarme groene derrie.

Drieduizend hectaren moesten opnieuw onder water worden gezet om het Meer van Kinneret te redden, maar dat was nog geen tiende van het voormalige wetland, dat ooit zo’n rijke voedselbron had gevormd voor watervogels op trek. Boeren dreigden alle kraanvogels te vergiftigen die het op hun pinda-akkers hadden voorzien, samen met zeventigduizend pelikanen en honderdduizend ooievaars die het hadden voorzien op de karper- en tilapiakwekerijen, tot Leshem en zijn collega’s voldoende subsidie wisten te krijgen om duizenden kilo’s maïs en kikkererwten te strooien voor de kraanvogels, en om voor de pelikanen en de ooievaars muskietenvisjes uit te zetten in het Chulameer.

Het is zelfs al een toeristische trekpleister geworden. Tegen de achtergrond van de besneeuwde toppen van de Golanhoogten lokt een tractor die maïskorrels uitstrooit over de sponsachtige grond ’s winters elke dag dertigduizend krijsende kraanvogels weg van de pinda-akkers. Het is een surrealistisch spektakel, hier in deze droge corridor, waar nog maar zo weinig waterrijke gebieden over zijn voor vogels die een derde van de wereld rondtrekken en die hier op krachten moeten komen. Als het Chulamoeras ooit helemaal verdwijnt, zou dat een cascade van ecologische rampen tot gevolg hebben, van Rusland tot Zuid-Afrika.

Vanaf een door hem opgerichte vogelringpost op het terrein van de Israëlische Knesset kijkt Yossi Leshem uit over Jeruzalem naar het ten oosten van de stad gelegen Jordanië, en stelt zich voor wat de profeet Jeremia hier gezien moet hebben toen hij opmerkte: ‘Zelfs de ooievaar aan de hemel kent zijn vaste tijden en tortelduif en zwaluw nemen de tijd van hun komst in acht.’ (Jeremia 8:7)

‘Hij had geen radar nodig. Hij keek op naar een hemel die gevuld was met minstens drie keer zoveel vogels als tegenwoordig. Meer nog.’

Jeruzalem had in die tijd nog niet eens tweeduizend inwoners. De woestijn die onder aan de stadsmuur begon, moet gevuld zijn geweest met salie, roze zuring, en distelbloem. In de groene kruinen van eiken, pistache- en olijfbomen gonsde het van de grasmussen, mezen, vinken, bijeneters, mussen, en honingzuigers. Er zijn tegenwoordig nog enkele vogelsoorten over. Het grootste deel van de andere diersoorten is verdwenen.

‘Onze natuurreservaten zijn niet meer dan fragmenten van dat oeroude ecosysteem,’ zegt Leshem. ‘We zijn een land zo groot als New Jersey, en de noordelijke helft daarvan is zwaar overbevolkt. Overal liggen wegen en staan veiligheidsmuren die kuddes gazellen en steenbokken opdelen in populaties die elkaar niet kunnen bereiken. Een mannelijke gazelle moet een groepje wijfjes domineren. Maar plotseling staat er een grote muur, zodat hij die niet meer kan bereiken. Hetzelfde geldt voor mangoesten en wolven – die kunnen op zoek naar prooi in één nacht wel 70 kilometer afleggen. Vogels kunnen vliegen, maar zoogdieren en reptielen zitten met een probleem.’

Hij gebaart naar de heuvels van Judea aan de rand van de stad, waar nog een kleine kudde van twintig gazellen over is. ‘Wilde honden jagen achter hun kalveren aan. Het is maar de vraag of ze veel toekomst hebben.’ En voor mensen ligt dat niet anders, voegt hij daaraan toe. ‘De Palestijnen zijn zo gefragmenteerd. Net als de dierenwereld hier.’

Kraanvogels in de Chulavallei

IV. DE WOESTIJN

Diep in de Negevwoestijn, in het zand van de Aravavallei, vlak boven de zuidelijkste punt van Israël, ligt een omheind natuurreservaat voor de resterende zoogdieren. Onder hen bevinden zich witte spiesbokken, de soort die door de kruisvaarders werd aangezien voor de eenhoorn. De spiesbok is uitgestorven, op een paar exemplaren in dierentuinen op andere continenten na, maar hier is er een aantal gefokt in de hoop ze weer in hun oorspronkelijke ecosystemen terug te kunnen zetten. De Arabische luipaarden, caracals, wolven en hyena’s hier zitten in kooien, maar de steenbokken, spiesbokken en andere hoefdieren zwerven rond in een lus van 5 kilometer waar toeristen doorheen kunnen rijden. Er zijn hier zelfs struisvogels te vinden, al zijn dat wel Somalische vervangers voor de oorspronkelijke plaatselijke ondersoort die hier vroeger leefde: de Arabische struisvogel, die voor het laatst in het wild is gezien in 1966.

Tien minuten hiervandaan ligt Ketura, de kibboets die de thuisbasis vormt van het Arava Institute, een programma waar Arabieren en Joden zich kunnen bezighouden met postdoctoraal milieuonderzoek. De faculteitsmedewerkers, die lesgeven over onderwerpen als duurzame energie, transnationaal waterbeheer en duurzame landbouw, zijn Israëliërs en Palestijnen; naast Joodse en Palestijnse studenten, zijn er ook vele studenten uit het slechts enkele kilometers ten oosten van de kibboets gelegen Jordanië. Het Arava Institute laat zich leiden door de overtuiging dat het milieu een gemeenschappelijk geboorterecht en een gedeelde crisis vormt, die zo urgent is dat ze alle politieke, culturele en economische verschillen die mensen verdeeld houden te boven gaat.

In de gemeenschappelijke eetzaal voor studenten en leden van de kibboets wordt melk geserveerd uit eigen boerderij, plus overvloedige hoeveelheden verse komkommer, tomaten en andere groenten. Drie keer per dag salade, een gewoonte die wordt gedeeld door Israëliërs en Palestijnen, gaat terug op de pioniersjaren hier, toen vlees een luxe was, en zou mede een verklaring kunnen vormen voor het feit dat beide volkeren, met hun levensverwachting van meer dan tachtig jaar, tot de langstlevende ter wereld behoren, en dát ondanks alle pesticiden in het milieu. Want zelfs hier worden pesticiden gebruikt. De kibboets Ketura ontleent haar inkomen grotendeels aan boomgaarden met dadelpalmen, die hier van nature niet voorkomen en die kwetsbaar zijn voor een kever waarvan het wijfje haar eieren legt in de dadelpitten, en waarvan de larven het op de bomen zelf gemunt hebben. Het sproeien van de bestrijdingsmiddelen die nodig zijn om de bomen te beschermen, is werk dat de Israëliërs niet willen doen en dat de door de militaire bezetting en het werkvergunningenbeleid ernstig in hun bewegingsvrijheid beperkte Palestijnen zelfs niet zouden kunnen krijgen als zij er wél toe bereid zouden zijn. Als gevolg daarvan wordt het Heilige Land ook nog eens belast met duizenden Thaise gastarbeiders. Voor dergelijke giftige klusjes heeft ook deze kibboets er een stel in dienst.

De onderbetaalde Thaise landarbeiders, die thuis jagers zijn, vullen hun dieet aan met gazellen, wilde zwijnen, en zelfs koeien en honden, die ze vangen met strikken en jagen met katapulten. Met behulp van vogellijm weten ze ook kleine knaagdieren, vogels, kikkers, salamanders, slangen en hagedissen buit te maken. Omdat de koosjere spijswetten alleen de slacht van vee toestaan, zijn er maar weinig Israëliërs die jagen. Maar zoals de oprichter van het Arava Institute Alon Tal heeft geschreven in zijn boek Pollution in a Promised Land, is de wildstand tot op kritiek niveau gedaald door de activiteiten van dertigduizend Thaise vallenzetters. Alleen al op de hoogvlakte van Golan hebben ze, volgens zijn schatting, 90 procent van de gazellen gedood.

Tal, een keurige, goedverzorgde man van begin vijftig met een grijs sikje, is een van de weinige Israëlische milieudeskundigen die de moed heeft gehad om een onderwerp aan te snijden dat zwaar beladen is in een land dat is opgericht om een tot de ondergang gedoemde cultuur voor uitsterven te behoeden. ‘Ons land is vól. Het is goed mogelijk dat toekomstige historici de huidige patstelling zullen aanwijzen als een van Israëls grootste tragedies.’ De bevolkingskwestie is in een patstelling beland, zegt Tal, die adjunct-voorzitter is van de Israëlische Groenen, door subsidies die ultraorthodoxe gezinnen belonen als ze meer kinderen krijgen. ‘Een gemiddelde orthodoxe jood heeft bij zijn dood honderd nakomelingen. Denk alleen al eens aan alle luiers die dat kost!’

De druk van al die luiers wordt niet alleen dodelijk voor het milieu, maar ook voor de mensen zelf, doordat Joden en Palestijnen aanspraak maken op hetzelfde stuk grond. Dat beide volkeren gezegend zijn met een lange levensduur maakt hun onderlinge bevolkingswedloop tot een nog grotere belasting. Als hoogleraar Ecologie aan de Ben-Gurion Universiteit heeft Tal in samenwerking met zijn Palestijnse tegenhangers vele milieuprojecten ontwikkeld, en dan vooral projecten voor gemeenschappelijk waterbeheer. ‘Maar de onderliggende oorzaak van al die problemen is de bevolkingsdruk. Als we daar niet snel iets aan doen, is het te laat. Dan is ons land ecologisch volkomen onvruchtbaar geworden en maatschappelijk gezien zal de situatie dan niet houdbaar meer zijn. Ik zou alles waar ik verder mee bezig ben onmiddellijk laten vallen als ik dat onderwerp op de agenda kon zetten. Maar het is heel moeilijk.’

Alon Tal rijdt een halfuur naar het ten zuiden van Ketura gelegen Eilat, de zuidelijkste stad van Israël. Over de grens, in een Days Inn in de Jordaanse stad Akaba, zal hij een groep afgestudeerden van het Arava Institute toespreken. Deze Joden en Palestijnen zijn tegenwoordig als milieuplanners en wetenschappelijk onderzoekers werkzaam voor overheidsorganisaties en non-profitinstellingen. Onderweg rijdt hij langs de Israëlische ontziltingsinstallaties aan de Golf van Akaba, die zout water omzetten in drinkwater. Een reden waarom mensen de dreigende overbevolking ontkennen, of daar zelfs recht tegenin gaan, zegt Tal, is het technologisch optimisme van zijn land. Het geloof dat Israël een woestijn tot bloei zou kunnen brengen, leidde tot giften van Joden van over de hele wereld, en heeft geleid tot uitvindingen als druppelsgewijze irrigatie. Toen het tot David Ben-Gurion doordrong dat het het beloofde land van melk en honing ontbrak aan een element dat essentieel is voor overleven in het hedendaagse Midden-Oosten – olie – riep hij Joodse natuurkundigen overal ter wereld op om iets te vinden waarmee de enige natuurlijke hulpbron waarover zijn land in overvloed beschikte – zonlicht – benut zou kunnen worden, en dat heeft geleid tot de uitvinding van de moderne zonnepanelen.

De overtuiging dat mensen eindeloos in staat zullen blijken om nieuwe manieren te vinden om de draagkracht van dit land te vergroten, is niet uitsluitend voorbehouden aan Joden. Tareq Abu Hamed, een Palestijn die de leiding heeft over het Center for Renewable Energy and Energy Conservation van het Arava Institute, is de hele campus vol met zonnepanelen aan het zetten. Hij streeft ernaar om het proces te vervolmaken waarbij elektriciteit wordt opgewekt uit zonne-energie door watermoleculen op te splitsen in hun atomaire bestanddelen, zuurstof en waterstof, en om de waterstof vervolgens op te slaan in een op borium gebaseerd medium, waar het op het moment dat daar behoefte aan is weer uit kan worden gehaald om als kooldioxidevrije brandstof te worden ingezet.

‘Deze regio beschikt over het felste zonlicht ter wereld,’ zegt hij. ‘We kunnen de vervuiling terugdringen en onszelf onafhankelijk maken van buitenlandse energieleveranciers.’

Maar technische oplossingen voor de grenzen aan de Israëlische en Palestijnse groei botsen met bepaalde aspecten van de harde werkelijkheid. De ontziltingsinstallaties van Eilat worden nu al omgeven door gigantische zoutbergen. Een deel daarvan wordt verkocht als zout uit de Rode Zee of koosjer tafelzout, maar de markt daarvoor is beperkt, en het overtollige zout in de Arabische Zee dumpen zou het water daar zo sterk verzilten dat dat uiterst bedreigend wordt voor het zeemilieu. Bovendien is er ongelooflijk veel energie voor nodig om zeewater door omgekeerde osmosefilters te persen. In Israël – dat het niet alleen zonder olie moet zien te stellen, maar ook zonder rivieren om stuwdammen in te bouwen – is alle energie afkomstig uit de vele steenkoolcentrales langs de Middellandse Zeekust. In 2011 werden de watertekorten zo groot dat de Israëlische ontziltingsinstallaties krachtens een nooddecreet vierentwintig uur per etmaal in gebruik werden gesteld, en dus nog veel meer steenkool gingen verbranden.

Méér zonne-energie lijkt een voor de hand liggende remedie, maar het voordeel dat het Midden-Oosten geniet vanwege het vele zonlicht wordt weer gedeeltelijk teniet gedaan door het feit dat de efficiëntie van zonnepanelen sterk daalt bij 45 graden Celsius, een temperatuur die in Arava regelmatig gehaald wordt. ‘Daar werken we nog gaan,’ zegt Tareq Abu Hamed, terwijl hij het zweet van zijn kaalgeschoren hoofd veegt.

En toch wordt de temperatuur telkens hoger. Als de aartsvader Jacob zou terugkeren – hij is hier vierduizend jaar geleden langsgetrokken, op weg naar een hereniging met zijn zoon Jozef, die de Egyptenaren op dat moment waarschuwde voor de komende tekorten – zou het landschap hem nog steeds vertrouwd voorkomen, hoewel er nu heel wat minder dieren rondlopen dan toen. De belangrijkste vegetatie, zowel nu als destijds, is een acaciasoort die goed bestand is tegen droogte, en die als voedselbron dient voor gazelles, steenbokken en vogels. ‘Alle landbouw in de Aravavallei is op die planten gebaseerd,’ zegt Abu Hameds collega hier, de ecoloog Elli Groner. ‘Die houden de grond vast, en het water dat die bevat.’

Het probleem is dat de acacia’s vanwege de teruglopende neerslag langzaam afsterven.

‘Als die verdwijnen, stort het ecosysteem volledig in – dan krijgen we wat ecologen een stadiumverschuiving noemen, waarbij de bestaande toestand plaatsmaakt voor een nieuwe. We weten niet hoe die eruit gaat zien. Dat valt door niemand te voorspellen.’

De Israel Nature Protection Authority heeft geopperd om ze water te geven. Groner, die de leiding heeft over het ecologische langetermijnonderzoek hier, zet zijn stalen brilletje af en gebaart naar de droge valleien. ‘Met water uit het Meer van Kinneret? Of van de ontziltingsinstallaties?’

‘De Israëlische organisatie voor bosbeheer,’ voegt hij daaraan toe, ‘heeft gedaan wat ze kon, maar ze kan helaas maar één ding: nieuwe acacia’s planten. Donoren van het Joods Nationaal Fonds kunnen nu een acacia adopteren in Israël, om zo een dode boom te vervangen.’

Bevolkingsecologen hebben het vaak over de Dutch Fallacy, de ‘Nederlandse misvatting’: het feit dat zoveel dicht op elkaar gepakte Nederlanders zo’n hoge levensstandaard genieten bewijst niet dat het een mens voor de wind kan gaan in iets wat in wezen een onnatuurlijke, kunstmatige omgeving is. Net zoals alle andere mensen hebben de Nederlanders dingen nodig die alleen geleverd kunnen worden door een ecosysteem: gelukkig kunnen ze het zich veroorloven om die elders in te kopen. Ook Israël overleeft op de overschotten (en de vrijgevigheid) van anderen.

Maar stel dat de kosten van de brandstof die nodig is om bananen, bosbessen of graan in te voeren uit een land aan de overkant van de oceaan zo hoog worden dat het economisch niet meer rendabel is – vanwege brandstofschaarste of vanwege de vervuilende gassen die door verbrandingsmotoren worden uitgestoten. Als Israël, Palestina of welk ander oord op aarde zich ooit genoodzaakt zal zien om geheel zelfvoorzienend te worden, dan krijgt het ook te maken met de behoeften van grote hoeveelheden dieren die van hen afhankelijk zijn – en met het feit dat mensen afhankelijk zijn van andere levende wezens, die voldoende grond en water nodig hebben om te kunnen gedijen.

En dat geldt niet alleen voor Israëli’s en Palestijnen: in het Heilige Land zijn zij nog niet eens de vruchtbaarste groep. Het gemiddelde aantal kinderen van bedoeïenengezinnen schijnt rond de veertien te liggen, en daarmee zouden ze de vruchtbaarste ter wereld zijn. Omdat de bedoeïenen altijd rondtrekkende woestijnnomaden zijn geweest, heeft niemand dat ooit zeker geweten, maar er zijn er wel een heleboel.

Omdat alleen de Negevwoestijn nog ruimte biedt voor nog meer steden en legerbases, maakt Israël nu aanspraak op land waar de bedoeïenen altijd hun kudden hebben laten grazen. Er wordt hun weinig keus gelaten en daarom trekken ze naar de steden die Israël ook voor hen bouwt.

In de nieuwe bedoeïenenstad Rahat staat een van Alon Tals vrienden, de onderwijzer Ahmad Amrani, boven op het platte dak van het huis met vier verdiepingen dat hij nu deelt met verschillende familieleden. Eigenlijk wordt de hele straat bewoond door de familie Amrani. ‘Elke familie hier,’ zegt hij, terwijl hij op zijn nog wel heel nieuwe stad wijst, waar dertien moskeeën oprijzen tussen de wolken stof en gerafeld plastic die door de straten waaien, ‘heeft haar eigen straat.’

Zijn huis, met een voorgevel van keurig gladgeschuurde kalksteen, is grotendeels leeg. Daarachter staat de bedoeïenentent waar zijn familieleden het grootste deel van hun tijd doorbrengen met op tapijten zitten en zoete thee drinken. Anders dan zijn vader en grootvader gaat Ahmad niet gekleed in een kaftan en kaffiya, maar in een spijkerbroek en leren jack; hij heeft ook, als eerste in zijn familie, een universitaire opleiding gevolgd.

‘Tien jaar geleden, toen ik naar de Ben-Gurion Universiteit ging, was ik een van de vier bedoeïense studenten. Tegenwoordig zijn het er vierhonderd.’ Hij laat een korte stilte vallen. ‘En daar zitten 350 vrouwen bij.’

De overgang van een leven waarbij je op een kameel gezeten door de open woestijn rijdt naar het beperkte bestaan van de stedeling is voor de mannelijke bedoeïenen niet gemakkelijk geweest, zegt hij. Niemand kan nog sjeik worden. Omdat de meeste mannen niet werken en ook niet op andere manieren geld binnenbrengen, nemen de vrouwen de kostwinnersrol op zich. En jonge vrouwen hebben al heel snel in de gaten dat dat beter gaat als ze meer onderwijs hebben gevolgd.

De grote vraag is nu met wie al die geschoolde vrouwen gaan trouwen. ‘Het ligt heel gevoelig,’ zegt Amrani. ‘Omdat ze meer gevoel van eigenwaarde hebben dan vroeger, kost het hun meer tijd en moeite om een geschikte partner te vinden. Er blijven er steeds meer alleen. En er is niemand meer die veertien kinderen krijgt.’ Hij loopt naar de tent om thee te drinken en amandelkoekjes te eten. Zijn vrouw, die lesgeeft op school, en hun enige kind, een zoon, komen zo thuis.

***

Voordat we Israël en Palestina achterlaten, dient er nog één vraag gesteld te worden. Het antwoord daarop zal zich echter duidelijker aftekenen op een plek die niet zo’n witheet brandpunt van emoties is als het Midden-Oosten, waar menselijke hartstochten — zowel spiritueel als fel — zich moeilijk laten terugbrengen tot niet meer dan een kwestie van demografie. Toch is het de moeite waard om te onthouden dat al in de tijd van het boek Genesis, toen hier maar enkele duizenden mensen rondzwierven, de groeiende stammen strijd leverden om kostbare waterbronnen.

De vierde vraag

Als een bevolkingsniveau waarbij de aarde duurzaam bewoonbaar kan blijven, lager blijkt te liggen dan de meer dan tien miljard waarop we nu afstevenen, of zelfs lager dan de zeven miljard die we inmiddels bereikt hebben, hoe kunnen we de economie dan zodanig inrichten dat ze eerst bij een krimpende bevolking past en vervolgens bij een stabiele – waarmee we bedoelen dat de economie kan bloeien zonder afhankelijk te zijn van aanhoudende groei?

2

Een wereld die uit haar voegen barst

Cape Canaveral, juni 1994: in een karavaan blauwwitte, van airconditioning voorziene bussen maken zeshonderd ingenieurs en wetenschappelijk onderzoekers een rondrit over het John F. Kennedy Space Center. Ze zijn hier uit vierendertig landen bijeengekomen voor de World Hydrogen Energy Conference, en wat hen bindt is hun gemeenschappelijke droom; ze willen de hele wereldeconomie van smerige steenkool en petroleum laten overschakelen op schone waterstof. Ze zijn hiernaartoe gekomen met ontwerpen voor niet-vervuilende auto’s, apparaten, vliegtuigen, koel- en verwarmingsinstallaties en hele industrieën.

Voor hen is dit een pelgrimage met een inspirerend doel. De ronde witte brandstoftank op het lanceerplatform waar het ruimteveer Columbia straks de ruimte in zal vliegen, is gevuld met zuivere waterstof. Zelfs al vóór de lancering van de eerste maanraketten is de energie die Amerikaanse astronauten in de ruimte gebruiken afkomstig uit waterstofcellen, navulbare apparaatjes die, net als batterijen, op chemische wijze brandstof rechtstreeks omzetten in elektriciteit. Hoewel de waterstof die de NASA gebruikt, gemaakt is van aardgas, door middel van een proces dat als afvalstof ook kooldioxide oplevert, hebben de deelnemers aan de conferentie goede hoop dat de efficiëntie van de zonne-energietechnologie op korte termijn zodanig zal verbeteren dat niet koolwaterstoffen maar watermoleculen de grondstof voor een dergelijk procedé zullen vormen.

Bijna twintig jaar later zijn ze, samen met een nieuwe generatie onderzoekers, zoals Tareq en Mohammed van het Arava Institute, nog steeds op zoek naar een economisch haalbare manier om schone waterstofenergie te produceren. Dat is frustrerend, want de totale hoeveelheid waterstof in het universum is groter dan die van alle andere elementen samen.

Of de waterstof nou wordt gebruikt in een verbrandingsmotor of wordt geïnjecteerd in een brandstofcel, het uitlaatgas dat dat oplevert bestaat uit niet meer dan waterdamp. In theorie kan die waterdamp tot in het oneindige toe worden opgevangen, gecondenseerd en opnieuw worden opgesplitst in waterstof en zuurstof. Het zou een perfect gesloten systeem zijn – op één lastig detail na: in dit universum komen bruikbare hoeveelheden zuivere waterstof van nature alleen maar voor in plekken als de zon. Op aarde is alle waterstof stevig gebonden aan andere elementen, zoals zuurstof, koolstof, stikstof en zwavel. Het verbreken van de banden waarmee het waterstofatoom aan die andere elementen vastzit – de H uit H2O trekken – kost meer energie dan waterstof oplevert. Het aantal zonnepanelen dat je nodig hebt om zoveel waterstof los te weken uit water dat onze samenleving daarop kan blijven draaien is in de verste verte niet praktisch haalbaar. Na jarenlang proberen is het aardgas strippen met oververhitte stoom nog steeds de meest efficiënte manier om zuivere waterstof te krijgen, en bij dat proces komt ook dat akelige CO2 vrij.

Dat is wel heel treurig, omdat NASA-directeur Daniel Goldin tijdens zijn lunchtoespraak op de waterstofconferentie van 1994 verontrustend nieuws te melden had. Het afgelopen decennium, zei hij, was uit satellietgegevens gebleken dat het zeeniveau overal ter wereld met meer dan 2 centimeter gestegen was. Tegenover dit publiek hoefde Goldin niet uit te spellen wat dat betekende: zijn toehoorders wisten wat het verband was tussen de stijging van het zeeniveau, de mondiale temperaturen en de kooldioxide die werd uitgestoten tijdens het verbruik van fossiele brandstoffen. Over de gehele wereld is 80 procent van onze energie afkomstig uit oud organisch afval dat de natuur niet nodig had om de planeet draaiende te houden en dat ze daarom veilig heeft weggeborgen. In de loop van honderden miljoenen jaren is al dit diep onder grond begraven organisch materiaal samengeperst tot hooggeconcentreerde steenkool en aardolie, maar vervolgens hebben de mensen in nog geen drie eeuwen tijd het afval van honderden miljoenen jaren opgegraven en verbrand. Dat heeft de atmosfeer gevuld met meer kooldioxide dan de aarde in vijftien miljoen jaar ooit heeft gezien – en in die tijd kende de wereld een zacht klimaat en lag het zeepeil 30 meter hoger dan nu.

Dat is een van de twee redenen waarom de waterstofonderzoekers zo gebeten zijn op het vinden van een alternatief voor fossiele brandstoffen. De andere reden werd die middag aan de orde gesteld door de natuurkundige Albert Bartlett, emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Colorado. Hij biechtte op dat hij niet veel van waterstof wist, maar wel verstand had van elementaire rekenkunde. Hij werd vooral gefascineerd door wat er gebeurt als dingen beginnen te verdubbelen.

‘Stelt u zich voor,’ zei hij, ‘dat een bacterie zichzelf voortplant door zich in tweeën te splitsen. Die twee bacteriën worden er vier, de vier worden er acht, enzovoorts. Laten we ons eens voorstellen dat we om elf uur ’s ochtends een bacterie in een fles stoppen en een uur later zien dat die fles vol is. Op welk moment is die fles dan halfvol geweest?’

Het antwoord, zo bleek, is één voor twaalf.

Terwijl dat tot zijn toehoorders doordrong, knikte Bartlett, zodat goed te zien was dat zijn kale hoofd werd omkranst door een paar grijze plukken haar. ‘Nou,’ ging hij verder, ‘als u een bacterie was en u zat in die fles, op welk tijdstip zou het dan tot u doordringen dat er ruimtegebrek dreigde? Om 11:55 uur, als de fles nog maar voor 1/32 gevuld is, en 97 procent daarvan bestaat uit open land, dat er gewoon om vraagt om in cultuur gebracht te worden?’

Iedereen moest grinniken. ‘Laten we ons nu eens voorstellen dat de bacteriën als ze nog maar één minuut de tijd hebben drie nieuwe flessen ontdekken die ze kunnen gaan bewonen. Ze slaken een zucht van verlichting: ze hebben nu drie keer zoveel flessen als ze ooit verwacht hadden, en daarmee is de hoeveelheid ruimte die ze ter beschikking hebben verviervoudigd. Dat zal er toch zeker voor zorgen dat ze nu geen ruimtegebrek meer hebben?’

Maar natuurlijk is dat niet zo. Wat Bartlett daarmee duidelijk wilde maken, was dat die nieuwe flessen in exact twee minuten vol zullen zijn.

Exponentiële verdubbeling, zo merkte hij op, verslindt niet alleen ruimte. In 1977 zei de Amerikaanse president Jimmy Carter in een rede tot de natie: ‘In de loop van de jaren vijftig gebruikten de mensen twee keer zoveel olie als in de jaren veertig. In de jaren zestig hebben we twee keer zoveel olie gebruikt als in de jaren vijftig. En in elk van die decennia is meer olie verbruikt dan in de hele geschiedenis van de mensheid tot dan toe.’ Maar zoals ook onontkoombaar was, waren die groeicijfers aan het einde van de twintigste eeuw gedaald.

‘We hebben het laaghangende fruit nu wel geplukt,’ zegt Bartlett. ‘Het wordt steeds moeilijker om nog meer te vinden.’

Bartlett had in die tijd nog geen weet van eenentwintigste-eeuwse technologieën als ‘fraggen’ – het in stukken breken van het vaste gesteente diep onder de grond om het daarin vastzittende aardgas te laten ontsnappen – of petroleum uit teerzand persen. Of liever gezegd, die technieken kende hij wel, maar destijds, toen de prijs van een vat olie rond de zestien dollar lag, waren de kosten daarvan veel te hoog, net zoals dat bij heel hoog hangend fruit het geval is. Maar toch, zolang de vraag exponentieel blijft stijgen en landen als China en India de Verenigde Staten snel inhalen, zijn al die ongebruikte voorraden niet meer dan het equivalent van een paar nieuwe flessen.

Albert Bartlett is nu achter in de tachtig en heeft zijn verhaal over de bacteriën en de flessen meer dan vijftienhonderd keer verteld... aan studenten, wetenschappelijk onderzoekers, beleidsmakers en alle andere groepen die maar willen luisteren. ‘En het lijkt nog steeds niet door te dringen,’ zegt hij klaaglijk, terwijl hij zijn misnoegen laat blijken over een ontwikkeling die lijkt te zijn uitgelopen in een race om te kunnen zien hoeveel schade we met fossiele brandstoffen kunnen aanrichten voordat de voorraden uitgeput zijn, en waarvoor de mensheid de aarde steeds dieper en dieper afschraapt om de allersmerigste fossiele brandstoffen te vinden. Het verbijstert hem dat het denkbeeld van exponentiële verdubbeling zo moeilijk te bevatten blijkt, ook als hij nog meer pakkende voorbeelden gebruikt. Een van die voorbeelden is een verhaaltje over een Chinese keizer die zeer onder de indruk was van een nieuwe uitvinding van een van zijn onderdanen: het schaakspel. Hij ontbood de uitvinder. ‘Kies maar een beloning,’ zei hij. ‘Alles wat je maar wilt.’

‘Ik hoef alleen maar wat rijst om mijn gezin te voeden,’ zei de man.

‘Dat zul je krijgen,’ antwoordde de keizer. ‘Hoeveel heb je nodig?’

‘Niet veel hoor. U kunt het afmeten op het schaakbord, hoogheid. Legt u maar een korreltje op het eerste vak, twee op het vak daarnaast, en verdubbel het aantal rijstkorrels op elk vak daarna. Dat is wel voldoende.’

De keizer had niet in de gaten dat iemand die het schaakspel kon bedenken een heel intelligente wiskundige moest zijn. Aan het einde van de eerste rij op het schaakbord, het achtste vak, had de uitvinder 128 rijstkorrels – nauwelijks een mondvol. Maar bij het zestiende vakje had hij er al 32.768. Na drie rijen waren dat er 8.388.608, voldoende om alle opslagruimten van het paleis leeg te halen. Op de helft van het schaakbord zou alle rijst in China van hem zijn geweest, en op het laatste vakje zou hij achttien quintiljoen rijstkorrels hebben gehad, meer dan de hele planeet ooit had voortgebracht. Maar natuurlijk had de keizer hem, lang voordat het zover was, al laten onthoofden.

Er zijn meer van dergelijke voorbeelden, en stuk voor stuk zorgen die ervoor dat je jezelf wel voor je kop kunt slaan van verbazing: als je een vel papier telkens weer dubbelvouwt, en zou kunnen blijven doorgaan met vouwen (meer dan zeven keer vouwen is over het algemeen fysisch onmogelijk), zou het na 42 keer vouwen zo dik zijn dat het van hier tot aan de maan reikt.

Dat is allemaal heel vermakelijk, maar het wordt minder leuk als het tot je doordringt dat jij een van die verdubbelaars bent. Albert Bartlett, die in Boulder, Colorado woont, begon met zijn lezing in de jaren zestig, toen hij een brochure van de plaatselijke Kamer van Koophandel onder ogen kreeg waarin gepocht werd: ‘Boulder heeft zijn aantal inwoners de afgelopen tien jaar zien verdubbelen, en bewijst daarmee een stabiele en welvarende gemeenschap te zijn.’

Een paar snelle sommetjes maakten Bartlett duidelijk dat als Boulder zich in dat tempo zou blijven verdubbelen, de stad in het jaar 2000 groter zou zijn dan New York. Dat is niet erg stabiel. Gelukkig liep de snelheid van het verdubbelingsproces snel terug, omdat de inwoners van Boulder er bezwaar tegen hadden om alle open ruimte rondom hun stad tot ontwikkeling te brengen, en wel omdat de mooie omgeving die de reden vormde waarom ze in Boulder waren komen wonen daarmee zou verdwijnen, en de stad dan bovendien snel zonder water zou komen te zitten.

De afgelopen jaren is Bartletts optreden omstreden geraakt doordat hij voorstelde om de immigratie naar de Verenigde Staten stop te zetten voordat het land overspoeld wordt met immigranten. Maar zelfs critici die bezwaren hebben tegen de ethische, praktische, maatschappelijke en milieutechnische gevolgen van een dergelijke maatregel, kunnen niets inbrengen tegen zijn rekensommetjes – vooral niet als de schaal zo groot wordt dat we het zicht verliezen op wat ons aan het overkomen is, zoals bijvoorbeeld op planetaire schaal. In 1900 had de aarde 1,6 miljard inwoners. In de loop van de twintigste eeuw is dat aantal twee keer verdubbeld. Hoeveel ruimte was er toen nog over in onze fles? Hoe kunnen we weten of die eigenlijk niet al helemaal vol is?

De spaceshuttles vertrekken niet meer van Cape Canaveral. En er is nog iets wat in Florida inmiddels tot stilstand is gekomen, in ieder geval voorlopig: de grootste hausse in de bouw van eengezinswoningen in de menselijke geschiedenis. In 1999 meldde The Tampa Tribune dat de bouwplannen van de 470 steden en districten in deze staat woonruimte zouden bieden aan 101 miljoen inwoners, wat neerkwam op ‘het binnen de grenzen van Florida proppen van de complete bevolking van Californië, Texas, New York en Pennsylvania’. Dat absurde cijfer zou weleens een goede weerspiegeling gevormd kunnen hebben van het chronische gebrek aan benul bij de planologen in deze staat van het belang van boomgaarden, boerderijen, bossen, wilde dieren, meren, rivieren en onderaardse waterreservoirs.

Tien jaar later getuigden de leegstaande voorsteden ervan dat dat niet het enige was wat ze over het hoofd hebben gezien. Al die lege nieuwe wijken vormden een aantasting van een van de zeldzaamste ecosystemen ter wereld, de Everglades. Op grond die nog maar tien jaar eerder moerasland was geweest vol met ooievaars en kweldergorzen, en dat werd omzoomd door akkers vol tomaten, bevond zich nu een woestenij van lege appartementengebouwen in Spaanse stijl, failliete winkelcentra en nooit afgebouwde ziekenhuizen die langzaam werd opgevreten door een dikke laag schimmel.

Er zijn meer van dergelijke rampgebieden in de Amerikaanse Sun Belt. Ze zijn gebouwd voordat de zeepbel van de Amerikaanse rommelhypotheken knapte. Doordat goed betalende Amerikaanse banen werden uitbesteed aan het buitenland, ontstond er een gebrek aan mensen die zich konden veroorloven om een huis te kopen. En dus bedachten de banken hypotheekleningen die gebaseerd waren op de fantasie dat iemand die het zich nu niet kon veroorloven om 6 procent rente op een lening te betalen, een jaar of tien later op magische wijze wel veel hogere rentepercentages zou kunnen opbrengen. Nadat ze duizenden van dergelijke dubieuze leningen hadden gebundeld in pakketjes die de indrukwekkende naam ‘derivaten’ meekregen, werden die verkocht aan investeerders overal ter wereld. (Om het niet bij halve maatregelen te laten, gingen ze vervolgens shortposities op die pakketten aan, die hen in staat stelden om fraaie winsten te boeken toen die waardeloos bleken.)

We zouden mogen aannemen dat de wereld nu wel beter weet, maar ondanks de economische slachting, waardoor Florida met driehonderdduizend lege huizen bleef zitten, is er in de bestemmingsplannen van gemeenten en districten in Florida sindsdien alweer ruimte gemaakt voor nog eens 550000 huizen. Een dergelijk gebrek aan realiteitsbesef brengt iets aan het licht dat door psychologen zou kunnen worden omschreven als een ‘disfunctionele codependentie’ tussen onze populatie en onze economie. Als we economische gezondheid afmeten, zoals gebruikelijk, aan het aantal maandelijks afgegeven bouwvergunningen, dan zullen er toch mensen moeten zijn die vervolgens in al die nieuwe huizen gaan wonen, en die ze gaan schilderen, behangen en inrichten, en alles gaan kopen wat nodig is om ze te onderhouden en erin te wonen. Dat zijn een heleboel producten, en al die producten leveren banen op voor de mensen die maken en verkopen. Hoe meer arbeidsplaatsen, hoe meer werknemers – waar die ook mogen wonen – er nodig zijn. En hoe meer producten, hoe meer klanten er nodig zijn om die te kopen. Dat klinkt alsof het een mooie kringloop zou kunnen zijn, maar dat woordje ‘meer’ gooit roet in het eten.

Op een gegeven moment raakt er iets op. Tijdens de instorting van de woningmarkt was er een tekort aan mensen met voldoende geld om hun hypotheek te betalen, wat tot miljoenen huisuitzettingen heeft geleid. Maar zowel in de Verenigde Staten als in de rest van de wereld blijft de bevolking groeien, en zolang de bevolking groeit, zal ook de wereldeconomie moeten blijven groeien om hun voedsel, kleding en onderdak te verschaffen – en nadat eenmaal in de basisbehoeften is voorzien, moet die hen ook van dienst zijn en vermaken in zoveel opzichten als ze maar nodig hebben of verlangen, en op net zoveel verschillende wijzen als marketingmensen hun maar wijs kunnen maken dat er iets nieuws en opwindends op de markt is dat ze ook nog moeten hebben. In plaats van een cirkel is er daarom een spiraal. De cijfers spiralen omhoog en de steden spiralen naar buiten, al die bouwprojecten bij elkaar leveren enorme hoeveelheden nieuwe huizen op en plotseling zitten we met een massa aan elkaar gegroeide voorsteden. En dat is voor iedereen behalve de projectontwikkelaars te veel van het goede.

In 1950 woonde twee derde van de mensheid nog op het platteland. Heden ten dage woont meer dan de helft in steden. Stadsbewoners hebben minder hulp nodig dan mensen op een boerderij en krijgen daarom over het algemeen minder kinderen. De snelheid waarmee de mensheid in aantal verdubbelt is dan ook eindelijk teruggelopen. Maar dat wil niet zeggen dat de bevolkingsgroei tot stilstand is gekomen. Stellen dat de urbanisatie het probleem van de overbevolking heeft opgelost, houdt geen rekening met het feit dat in een groot deel van de wereld de put pas werd gedempt toen het kalf al verdronken was.

Zelfs als de generatie die zich op dit moment aan het voortplanten is minder kinderen per gezin krijgt – omdat hun ouders en grootouders er zoveel hebben gekregen –, zijn er elke vierenhalve dag een miljoen mensen méér op deze planeet. Zelfs een schoolkind zal dat niet echt duurzaam in de oren klinken.

Er zijn nu bijna vijfhonderd steden met een miljoen inwoners of meer. Zevenentwintig steden hebben meer dan tien miljoen inwoners en twaalf daarvan hebben er meer dan twintig miljoen. (Groot-Tokyo, het grootste stedelijke gebied, heeft er vijfendertig miljoen.) Als de huidige tempodaling van de bevolkingsgroei blijft aanhouden, zullen er halverwege deze eeuw toch nog bijna anderhalf keer zoveel mensen zijn als nu, zodat de wereldbevolking groeit tot ergens tussen de negen en tien miljard,1 maar het kunnen er ook meer worden. En al die mensen ademen kooldioxide uit en leveren afvalproducten op. Ze hebben allemaal voedsel, brandstof, woonruimte en verschillende soorten dienstverlening nodig – en voor degenen die niet lang geleden vanuit het achterland naar de stad zijn verhuisd, geldt bovendien dat ze aanzienlijk meer elektriciteit zullen gaan verbruiken om hun mobieltjes op te laden en hun onmisbare tv’s aan te sluiten.

Al die kooldioxide levert bij elkaar flinke hoeveelheden op, en die hoeveelheden worden steeds groter: in 2008 schatten de wetenschappelijk onderzoekers Paul Murtaugh en Michael Schlax van Oregon State University dat onder de huidige omstandigheden in de Verenigde Staten ‘elk kind ongeveer 9441 ton kooldioxide toevoegt aan de koolstofuitstoot. De totale uitstoot van de nakomelingen van een gemiddelde vrouw is 5,7 keer zo groot als haar eigen uitstoot over haar gehele levensduur.’ Je hoeft niet over de rekenvaardigheid van een natuurkundige te beschikken om aan te voelen dat er iets scheef zit als overstromingen en stormen die statistisch gezien eens in de vijfhonderd jaar zouden moeten voorkomen, zich plotseling binnen tien jaar twee keer of meer voordoen. De afgelopen jaren zijn er op alle bewoonde continenten en eilandengroepen leerlingen geweest die moesten toezien hoe hun school onder water verdween.

Terwijl we verwoed ons best doen om zeven miljard mensen in leven te houden, worden we onverwacht geconfronteerd met verrassingen als stofstormen uit China die groot genoeg zijn om hele oceanen te bestrijken; of met uitgestrekte bossen in het westen van Noord-Amerika, en in Siberië en Australië, die plotseling in lichterlaaie staan. Een wereldbevolking van meer dan tien miljard mensen is iets wat niet alleen onze verbeeldingskracht te boven gaat, maar net als het op grote schaal uitgeven van rommelhypotheken ook wel eens een te zware druk op de werkelijkheid zou kunnen leggen. In de hele geschiedenis van de biologie heeft elke soort die talrijker wordt dan de natuurlijke hulpbronnen waarvan ze afhankelijk is, een scherpe bevolkingsdaling doorgemaakt, die soms de gehele soort fataal is geworden. De kwestie is wellicht niet alleen of we de bevolkingsgroei een halt dienen toe te roepen, maar of we, omwille van ons eigen overleven, de wereldbevolking op humane wijze dienen terug te brengen tot een niveau waar we, letterlijk, allemaal mee kunnen leven.

***

Of we dat nou aanvaarden of niet, dit zal waarschijnlijk de eeuw worden die bepaalt wat de optimale menselijke populatie van onze planeet is. En dat gaat gebeuren op een van de twee mogelijke manieren:

Of we besluiten onze bevolkingsomvang zelf te regelen, om zo een botsing van alle lijnen op de grafieken van onze beschaving te voorkomen – of de natuur doet dat voor ons, in de vorm van hongersnoden, watergebrek, chaotische klimaatomstandigheden, instortende ecosystemen, wild om zich heen grijpende epidemieën en oorlogen om snel afnemende natuurlijke hulpbronnen. Het regelen van de bevolkingsgroei, zoals China heeft geprobeerd, roept angstaanjagende beelden op van dwingende overheden die onze slaapkamer en zelfs onze kinderkamers binnenvallen, maar toch heeft een verrassend groot aantal verschillende culturen minder opdringerige manieren gevonden om mensen minder kinderen te laten krijgen, namelijk door hun duidelijk te maken dat zoiets niet alleen in het belang van de samenleving zou zijn, maar ook in hun eigenbelang.

En in het belang van hun planeet?

‘Het idee dat groeiende aantallen mensen de planeet zullen vernietigen is onzin. Maar overconsumptie zal de aarde wel te gronde richten,’ stond te lezen in een artikel dat in 2010 verscheen in het tijdschrift Prospect, onder de titel ‘The Overpopulation Myth’. Er zijn vermoedelijk een hoop mensen die het met de auteur eens zijn: gewoon wat minder spullen kopen en leren delen, dan zorgen we er daarmee wel voor dat onze ecologische voetafdruk kleiner wordt en we niet alles om ons heen plattrappen. Als we al het voedsel dat we verbouwen eerlijk zouden delen, zou er meer dan voldoende zijn voor iedereen.

Dit zijn verdienstelijke doelstellingen, maar het denkbeeld dat de consumptiedrang van de gehele wereldbevolking op korte termijn kan worden ingeperkt, is waarschijnlijk wensdenken. Als het redden van de planeet afhankelijk is van het veranderen van de begerige menselijke natuur – wat onder meer inhoudt dat we het dienen op te nemen tegen de reusachtige budgets die beschikbaar zijn voor commerciële reclame – is de aarde waarschijnlijk volkomen leeggeroofd voordat we dat doel bereiken.

Wat de gelijke verdeling van voedsel betreft: houdt dat in dat we het voedsel eerlijk verdelen over alle species, of alleen maar over onze eigen soort? Sinds God Noach vertelde dat hij om de mensheid een nieuwe kans te geven, niet alleen zijn eigen gezin moest redden maar ook alle dieren, zouden we toch moeten begrijpen dat het niet mogelijk is om te leven in een wereld zonder hen. De menselijke voedselproductie neemt nu ongeveer 40 procent van het niet-bevroren deel van het aardoppervlak in beslag, en daar komen al onze wegen, steden en dorpen nog bij. We hebben bijna de helft van de planeet gereserveerd voor maar één species: het onze. Hoe gaan alle andere soorten dan in hun levensonderhoud voorzien?

Als iedereen vegetariër werd, zo betogen planteneters, zouden we maar een kwart van al dat land nodig hebben, omdat de rest op dit moment wordt besteed aan grazend vee of de verbouw van voedselgewassen voor het vee. (Een kilo rundvlees kost ongeveer net zoveel kooldioxide als een gemiddelde auto die een afstand van 250 kilometer aflegt, en tien keer zoveel water als een kilo tarwe.) Dat is allemaal zonder meer waar, maar nogmaals, een stuk minder gemakkelijk dan het klinkt, want het is ook waar dat de wereldwijde vraag naar vlees nog steeds stijgt, en niet daalt. Zodra ze zich dat eindelijk kunnen veroorloven, blijken de meeste mensen heel graag vlees te eten. Gezonder of niet, de kans dat de overgrote meerderheid van de mensheid zich op korte termijn tot het veganisme bekeert, lijkt niet groot.

Omdat de bevolking vooral groeit in de allerarmste landen, en omdat het vooral de arme vrouwen zijn die al die kinderen krijgen, lijkt het bovendien wel heel onrechtvaardig om te verwachten dat de zwaksten de wereld zullen gaan redden van de schade die de machtigsten hebben aangericht. ‘Het verval van het milieu wijten aan overbevolking zorgt ervoor dat de werkelijke boosdoeners ongemoeid wegkomen,’ staat te lezen in ‘10 Reasons to Rethink “Overpopulation”’, een document dat in 2006 verscheen op PopDev, een website van Betsy Hartmann, de directeur van het Population and Development Program van Hampshire College en actievoerster voor kwesties die te maken hebben met vrouwen en gezondheid. ‘Alleen al in termen van het verbruik van natuurlijke hulpbronnen,’ gaat de tekst verder, ‘consumeert de rijkste 20 procent van de wereldbevolking 66 keer zoveel als de armste 20 procent. De Verenigde Staten zijn de grootste producent van de broeikasgassen die verantwoordelijk zijn voor de opwarming van de aarde – maar ook het land dat zich het minste bereid toont om daar iets aan te doen.’

Afgezien van het feit dat de Chinese uitstoot van kooldioxide inmiddels hoger ligt dan die van de Verenigde Staten, en de grote kans dat de rijken inmiddels nog rijker zijn geworden, is dit nog steeds een overtuigend betoog. Maar eerlijk of niet, in het hedendaagse mondiale ecosysteem zijn we nu aangeland op een punt waar ieder mens meer of minder ertoe doet. Er zijn nu zo veel mensen op de wereld dat we het denkbeeld van de erfzonde in wezen van een nieuwe definitie hebben voorzien. Vanaf het moment waarop we geboren worden dragen zelfs de kleinsten al bij aan de steeds groter wordende wereldproblemen, alleen al doordat ze voedsel nodig hebben, en brandstof, en een dak boven hun hoofd. Zowel letterlijk als figuurlijk ademen we allemaal kooldioxide uit en blazen daarmee andere species over de rand van het bestaan. En niet alleen zijn de Verenigde Staten een verschrikkelijk vervuilend land, maar ze groeien ook nog steeds sneller dan alle andere ontwikkelde landen. Iedere discussie over geboortebeperking waarbij de Verenigde Staten buiten schot gelaten worden, zou onzinnig zijn, en bovendien racistisch.

En dan is er de rooskleurige mening dat nood altijd vindingrijk maakt, en dat we zo enorm handig en creatief zijn dat we ongetwijfeld een technologische oplossing voor dit probleem zullen vinden. Dit is het technologische optimisme van Israël. ‘We leren dieper te graven en sneller te pompen. En we vinden nieuwe energiebronnen,’ schreef Julian Simon, een econoom aan de Universiteit van Maryland in zijn boek The Ultimate Resource II. De ‘ultieme hulpbron’ waar hij naar verwees, was de menselijke vindingrijkheid, en hij toonde zich juist een voorstander van bevolkingsgroei, zodat die ons nóg vindingrijker zou kunnen maken.

Maar een technologische sprong voorwaarts heeft nog nooit iets opgelost zonder onvoorziene nieuwe problemen te veroorzaken. En zoals de mensen die zich bezighouden met de ontwikkeling van waterstofenergie maar al te goed weten, gaat het hier om werkelijk moeilijke problemen. Dat geldt ook voor de andere vorm van op waterstof gebaseerde energie, koude kernfusie. In wezen gaat het daarbij om een gecontroleerde waterstofbom – en het moment waarop die naar verwachting gemaakt zal worden, lijkt voortdurend veertig jaar in de toekomst te liggen. Tot dusverre zijn zonne- en windenergie onze beste alternatieve energiebronnen. Hoewel er verschillende manieren zijn om die veel breder toe te passen dan nu gedaan wordt, hebben we daar nog maar nauwelijks een begin mee gemaakt, en de grootste bedrijfstak ter wereld, die erop gebeten is om zelfs de laatste druppel petroleum uit de aardkorst te persen, biedt daarbij niet veel hulp. Maar zelfs als we onze energie-efficiëntie enorm zouden weten te verbeteren, zouden we met zonne- en windenergie beslist niet kunnen voorzien in de behoeften van al ons verkeer en industrie, en van landen als China en India.

En zelfs als we op de een of andere manier een werkelijk onbegrensde, emissievrije energiebron uit het niets tevoorschijn zouden weten te toveren, zouden we daarmee de verkeersdrukte, de voortschrijdende, ongecontroleerde urbanisatie of de geluidsoverlast niet de wereld uit helpen. Een dergelijke schone energiebron zou de honger naar meer natuurlijke hulpbronnen juist nog groter maken. De enige technologie waarmee we onze collectieve druk op het milieu werkelijk zouden kunnen inperken, hebben we al tot onze beschikking. Het is de technologie waarmee we het aantal consumenten kunnen inperken.

Gezinsplanning – een wat minder beladen term voor geboortebeperking – kan niet alle problemen oplossen: we zullen nog steeds zo veel mogelijk mensen, en vooral de komende generatie, van energieverslaafde vleeseters moeten zien om te vormen tot duurzame, milieubewuste mensen, die tot delen geneigd zijn en weinig koolstof uitstoten. En gezinsplanning brengt ook gevaren met zich mee: net zoals alles wat mensen doen, kan die ook ten kwade worden aangewend, en dat is in het verleden ook gebeurd, bijvoorbeeld ten behoeve van de eugenetica. En als bevolkingskrimp inhoudt dat de economie ook gaat krimpen, stevenen we af op iets wat ons nu al de stuipen op het lijf jaagt. Maar als de bevolkingscijfers zouden dalen, kan dat ook nieuwe mogelijkheden voor welvaart bieden, die we over het hoofd hebben gezien in onze dolle wedren om steeds meer groei, tot we met een harde klap tegen de werkelijkheid aan lopen. In Japan, waar de verouderende bevolking al op het punt van krimpen staat, begint men dat te ontdekken.

Een van die over het hoofd geziene mogelijkheden is de kans om voor een heel wat gelijkere verdeling te zorgen. Dus laten we de optimale populatie definiëren als het aantal mensen dat kan genieten van een levensstandaard die de meerderheid van ons aanvaardbaar zou vinden. Een levensstandaard, zeg maar, die ongeveer het equivalent is van het Europese niveau vóór het begin van de eurocrisis.2 Europa verbruikt heel wat minder energie dan de Verenigde Staten of China, is heel wat gastvrijer dan grote delen van Afrika of Zuidoost-Azië en heeft het hoogst mogelijke percentage goed opgeleide vrouwen, die bovendien de gelegenheid hebben om met die opleiding ook iets te doen – en dat laatste zou weleens het effectiefste middel voor geboortebeperking kunnen zijn dat er bestaat.

Maar hoeveel mensen zijn dat dan? En hoe kunnen we dat niveau bereiken?

Sinds homo sapiens voor het eerst ten tonele verscheen, heeft het bijna tweehonderdduizend jaar geduurd voordat de wereldbevolking – rond 1815 – de één miljard bereikte, en nu zijn er plotseling zeven keer zoveel. Hoe heeft dat in hemelsnaam kunnen gebeuren? Hoe zijn we in deze situatie verzeild geraakt?

3

Bevolkingstellingen en de voedselparadox

I. TELLINGEN

Genetisch onderzoek lijkt erop te wijzen dat onze species op een punt tussen de vijftigduizend en honderdduizend jaar geleden niet meer dan tienduizend leden heeft geteld. Toen begonnen onze voorouders weg te trekken uit Afrika. Ze volgden de speciescorridor naar het noorden, trokken door het hedendaagse Israël en Palestina, en verbreidden zich over Europa, Azië en verder. Doordat ze meer voedsel ontdekten terwijl ze zich over de aarde verspreidden, nam hun aantal toe, maar die toename verliep zo traag dat het nauwelijks waarneembaar was. Zoals Robert Engelman van het Worldwatch Institute opmerkt in zijn boek More: als ze zich hadden voortgeplant in het moderne tempo (over de gehele wereld genomen tegenwoordig ongeveer 1,1 procent per jaar, wat inhoudt dat de bevolking zich om de 63 jaar verdubbelt), zou binnen enkele duizenden jaren niet alleen de hele aarde, maar ook het hele zonnestelsel te klein zijn geweest om ons allemaal te kunnen bergen.

De eenvoudige reden waarom de bevolkingsgroei tot vrij recent in de geschiedenis laag is gebleven, is dat de mensen ongeveer in hetzelfde tempo stierven als er andere mensen ter wereld kwamen. Tienduizenden jaren lang heeft het grootste deel van de mensen maar weinig kans gehad om zijn eerste verjaardag te halen. De geboortecijfers mochten dan hoog zijn, maar dat gold ook voor de kindersterfte. Een vrouw baarde zeven kinderen, waarvan er misschien maar twee de volwassenheid haalden.

Twee mensen, een man en een vrouw, die twee kinderen voortbrengen, vervangen in wezen zichzelf.3 Alleen als ze meer dan twee kinderen krijgen, groeit de bevolking. Het feit dat de bevolking tot twee eeuwen geleden zo langzaam groeide, houdt in dat het gemiddelde aantal kinderen die lang genoeg in leven bleven om zelf meer kinderen te krijgen nauwelijks boven de twee heeft gelegen. Voor elk gezin met meer dan twee kinderen die de volwassenheid bereikten, waren er andere waarvan maar één of zelfs geen enkel kind volwassen werd. En bij ieder cijfer onder de twee krimpt de bevolking.

Zo nu en dan kromp die dramatisch, zoals tijdens de Zwarte Dood, die halverwege de veertiende eeuw naar schatting een kwart van de mensheid heeft uitgeroeid. Maar zelfs zonder ongebruikelijke epidemieën begon de schaduw van de dood die boven elk gezin hing, pas te wijken in 1796. In dat jaar ontdekte de Britse chirurg Edward Jenner een vaccin tegen de pokken, een ziekte die elk jaar miljoenen mensen het leven kostte. Jenners vaccin was het allereerste vaccin tegen wat dan ook. Het inspireerde de negentiende-eeuwse Franse chemicus Louis Pasteur om vaccins te ontwikkelen tegen hondsdolheid en miltvuur. Pasteur heeft twee andere essentiële bijdragen geleverd aan het menselijk overleven. Een daarvan was het vertrouwde proces dat onze melkfabrieken nog steeds gebruiken. Pasteurisatie zorgde ervoor dat melk langer houdbaar werd, en dat leidde ertoe dat de mensen beter gevoed werden en minder vaak besmet werden met pathogene bacteriën als salmonella en met de virussen van ziekten als roodvonk, difterie en tuberculose.

.

Pasteur speelde ook een belangrijke rol in het proces waarbij de bevolking ervan werd overtuigd dat ziekte niet ontstond ten gevolge van een of ander geheimzinnig proces van spontane opwekking, maar werd verbreid door bacteriën en virussen. In de negentiende eeuw kwam handzeep voor het eerst algemeen in gebruik, zowel bij de mensen thuis als in ziekenhuizen. Vóór die tijd overleden patiënten vaak aan infecties die werden overgebracht door de ongesteriliseerde handen of scalpel van de chirurg. Een van de eerste plekken ter wereld waar een chirurgisch desinfecterend middel werd gebruikt, was de kraamafdeling in een Weens ziekenhuis, waar de sterfte onder moeders en kinderen spectaculair afnam toen artsen hun handen begonnen te wassen in een chlooroplossing – iets wat rechtstreeks van invloed is geweest op de bevolkingsgroei.

In de twintigste eeuw volgden de medische ontwikkelingen elkaar snel op, en elk daarvan redde – en verlengde – meer mensenlevens. Nadat de Cubaanse microbioloog Carlos Finlay de drager van het gelekoortsvirus had geïdentificeerd, zetten de Amerikaanse artsen William Gorgas en Walter Reed het eerste grootschalige muggenbestrijdingsprogramma op. Zonder dit programma had het Panamakanaal nooit voltooid kunnen worden. Meer vaccins voor difterie, tetanus en uiteindelijk ook polio, en de cruciale uitvinding van de antibiotica, hebben allemaal gezorgd voor een verdere daling van het sterftecijfer en een langere levensduur – wat inhield dat het totale aantal mensen, jong en oud, sterk toenam. In 1800 was de gemiddelde levensverwachting bij de geboorte voor de meeste mensen veertig jaar. Tegenwoordig is die in grote delen van de wereld bijna het dubbele.

Meer mensen die niet jong sterven en langer leven. Wie kan daar nou bezwaar tegen hebben? ‘De humane doelstelling om het sterftecijfer te verlagen is zeer belangrijk voor mij,’ geeft Albert Bartlett opgewekt toe, ‘als het mijn eigen sterftecijfer is dat ze verlagen.’

Niemand van boven de veertig zal het daarmee oneens zijn, want zonder deze medische triomfen is het heel goed mogelijk dat zo iemand niet meer in leven zou zijn, en waarschijnlijk zal ook niemand anders daar tegenin gaan. Dus dient iedere discussie over de optimale bevolkingsomvang van het menselijk ras uit te gaan van een optimale gezondheidszorg. Het idee om de medische zorg te verminderen om het aantal mensen te beperken, is net zomin aanvaardbaar als het beperken van de bevolkingsomvang door middel van een soort ‘faunabeheer’.

Dat leidt echter niet tot het verdwijnen van het ethische dilemma dat wordt opgeroepen door de implicaties van verdere medische vooruitgang. Ieder succes bij een van de grote medische uitdagingen van deze tijd, zoals bijvoorbeeld de ontwikkeling van een effectief medicijn tegen malaria of hiv, zou onmiddellijk tot een significant hogere bevolkingsgroei leiden. Alleen al aan malaria overlijdt elke dertig seconden een kind. Als al die kinderen niet meer overlijden, zullen ze overleven en op termijn zelf ook weer kinderen op de wereld zetten, die al evenmin zullen sterven aan malaria. Het zou natuurlijk volstrekt gewetenloos zijn om ons tegen het uitroeien van malaria te keren omdat we willen voorkomen dat de bevolkingsgroei uit de hand loopt, maar de vraag is dan wel of op degenen die geld schenken aan onderzoek naar geneesmiddelen tegen malaria en hiv, ook de morele verplichting rust om geld te schenken aan gezinsplanningsprojecten, om zo te voorkomen dat de bevolkingsgroei de ecologische grondslagen van het menselijk bestaan zelf ondermijnt.

Tot dusverre is er geen vaccin tegen uitsterving.

II. HEERLIJKE NIEUWE HOORN DES OVERVLOEDS

De andere reden waarom de mensheid in de loop van de vorige eeuw plotseling zo enorm gegroeid is, is de ongeëvenaarde toename van de beschikbare hoeveelheden voedsel. Dat we in staat moeten zijn om iedereen op aarde te voeden lijkt al evenzeer een stelling waarover geen zinnig mens ook maar een seconde hoeft na te denken. En toch ligt deze kwestie al wat ingewikkelder. Ze roept een paradox op die aanvankelijk al net zo contra-intuïtief lijkt als de onverwachte resultaten van exponentiële verdubbeling.

Het groeiende aantal mensen was van cruciaal belang voor het welslagen van de arbeidsintensieve Europese Industriële Revolutie. Maar deze ontwikkeling hield ook in dat Europa meer voedsel moest produceren dan ooit om al die mensen te kunnen voeden. Een Duitse chemicus, Justus von Liebig, wordt over het algemeen beschouwd als iemand die aan die goede zaak twee grote bijdragen heeft geleverd, waarvan de ene reusachtig en de andere kolossaal. De reusachtige bijdrage was het ontwikkelen van de eerste kunstmatige babyvoeding. Of die uitvinding werkelijk, zoals hij zelf beweerde, wat voedingswaarde betreft gelijkwaardig was aan moedermelk, is een vraag die nog steeds tot verhitte gemoederen kan leiden, maar hoe dan ook werden vele moeders daardoor verlost van de zware belasting van het langere tijd borstvoeding geven, en stelde het kinderen in staat om te overleven als ze het om welke reden dan ook al vroeg zonder borstvoeding moesten zien te stellen. En omdat de lactatie zorgt dat er hormonen vrijkomen die een remmende werking hebben op de ovulatie, leidde minder borstvoeding tot zelfs nog meer zwangerschappen.

De tweede, kolossale ontdekking van Justus von Liebig was dat stikstof, naast fosfor en kalium, voor planten een essentiële voedingsstof is. Hoewel hij wordt beschouwd als de uitvinder van de kunstmest, was hij niet verantwoordelijk voor de kunstmest op basis van kunstmatige stikstof die tegenwoordig in gebruik is. Dit was een innovatie die de loop van de moderne geschiedenis waarschijnlijk ingrijpender beïnvloed heeft dan wat dan ook, inclusief auto’s en computers. Kunstmest op basis van synthetische stikstof zou echter pas later komen. In Liebigs eigen tijd werd commerciële kunstmest op basis van stikstof voornamelijk gemaakt van de poep van zeevogels en vleermuizen, en dan vooral van guano van de eilanden voor de kust van Peru, waar aalscholvers, pelikanen en jan-van-genten die zich voedden met enorme scholen eiwitrijke ansjovis, lagen versteende uitwerpselen van wel 50 meter dik hadden achtergelaten. In de negentiende eeuw zijn galjoenen en stoomboten met meer dan 20 miljoen ton daarvan om Kaap Hoorn naar Europa gevaren. Omdat Von Liebig er niet aan had gedacht om patent op zijn ontdekkingen aan te vragen, heeft hij daar maar weinig profijt van gehad. Later, toen hij woedend was over de rijkdommen die Nestlé en andere concurrenten vergaard hadden, heeft hij nog wel zijn rechten veilig gesteld op een laatste uitvinding die van invloed is geweest op de menselijke voeding: het roemruchte bouillonblokje.

De essentiële plantenvoedingsstof stikstof is een gas dat zo betrekkelijk inert is dat er, anders dan bij waterstof het geval is, meer dan voldoende in ongebonden vorm beschikbaar is. Meer dan driekwart van de lucht die we inademen bestaat uit zuivere stikstof. Niets in onze longen gaat daar chemische reacties mee aan, dus we ademen het spul weer uit zonder dat het schade heeft aangericht. In de hele natuur is er maar één geslacht van enzymen dat in staat is om de in de lucht aanwezige stikstof te binden, dat wil zeggen om die te absorberen en om te zetten in vaste vorm, zoals het plantenvoedsel ammonium, en er zijn maar enkele planten die fungeren als gastheren van de bacteriën die deze enzymen bij zich dragen – die op hun beurt weer gevoed worden door de zogenaamde wortelknolletjes van deze planten. Over het algemeen gaat het hierbij om peulvruchten, zoals linzen, bonen, klaver, soja, erwten, alfalfa, acacia en pinda’s.

Vóór de ontwikkeling van de synthetische kunstmest waren dergelijke symbiotische relaties van planten en bacteriën de belangrijkste bron van stikstof in de grond, wat een rem vormde op de hoeveelheid plantenleven die de planeet kon voortbrengen. Vrijwel alles wat groen was, maakte gebruik van stikstof die door peuldragende planten was gebonden. Om die reden was het voor boeren traditie om granen af te wisselen met peulvruchten of die samen te telen (zoals de maïs en bonen van Latijns-Amerika), of om gewassen als stikstofrijke klaver in hun akkers te ploegen om die opnieuw vruchtbaar te maken.