Van Jan Brokken verschenen ook

De zee van vroeger
Zaza en de president
De moordenaar van Ouagadougou
Met musici
De regenvogel
Goedenavond, mrs. Rhys
Vulkanen vanaf zee
Spiegels
De blinde passagiers
De droevige kampioen
Nog een nacht
Jungle Rudy
Voel maar
Zoals Frankrijk was
Mijn kleine waanzin
Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin
De wil en de weg
In het huis van de dichter
Feininger voorbij
Zeedrift
Baltische zielen
Het hoe
Blok, de boekhandelaar van mijn vader
De vergelding

Deze digitale editie is gemaakt naar de 2e druk 2013 met ISBN 978 90 450 2534 6.

De eerste editie van De provincie verscheen bij uitgeverij De Arbeiderspers.
De tweede editie van De provincie verscheen bij uitgeverij Atlas.

© 1984, 1998, 2013 Jan Brokken
Omslagontwerp Roald Triebels
Auteursfoto Merlijn Doomernik

ISBN 978 90 450 2535 3
D/2013/0108/748
NUR 301

www.atlascontact.nl
www.janbrokken.nl

Voor Marie-Claude

Nous sommes tous irresponsables,

plus ou moins.

Eugène Ionesco

I

Op de dag dat Peter van der Grinten, gehuld in een zwarte cape, Lili Sartorius met tal van messteken om het leven bracht, dooide het. Het dooide zo snel dat de afdrukken van zijn rijlaarzen in de sneeuw binnen een mum van tijd verdwenen. In twee uur tijd steeg de temperatuur van min drie tot plus zes graden; de wind draaide van noordoost naar zuidwest en slagregens spoelden de dijk schoon. Toen de politiewagen tegen het middaguur op de plaats van het misdrijf arriveerde, waren zijn sporen uitgewist.

Het had er alle schijn van dat de god van Abraham, Izaäk en de Portlanders Peter van der Grinten een handje had willen helpen. ‘Als hij niet meteen bekend had,’ vertrouwde de wachtcommandant van de rijkspolitie Marius van Strijen me later toe, ‘zou het nog een heidens karwei geweest zijn om de bewijzen boven tafel te krijgen.’ Dat de Rotterdamse officier van justitie de zaak tijdens het proces als ‘doodeenvoudig’ kwalificeerde, deed weinig aan zijn woorden af. ‘Sommige mensen,’ zei Van Strijen na de rechtszaak, ‘hebben geen oog voor de listen en de hinderlagen van het leven.’ Van Strijen was oud en wijs genoeg om te weten dat niets doodeenvoudig is, ‘en zeker een moord niet’. Hij keek me lang aan toen hij dit zei en al droeg hij een uniform, ik geloof dat we elkaar mochten.

Beiden wisten we dat Peter van der Grinten in zijn achteloosheid een perfecte moord had gepleegd. Het wapen dat hij gebruikte, een lang smal gekarteld keukenmes, werd bijvoorbeeld nooit teruggevonden. Vingerafdrukken liet hij niet achter. Op zijn kleren zaten geen bloedsporen, wat voor Van Strijen een raadsel zou blijven, want in de zitkamer van Lili Sartorius kleefde het bloed aan alle wanden. Niemand had Peter van der Grinten het lage afgelegen dijkhuis van Lili Sartorius zien binnengaan. Niemand had rond tien uur ’s morgens geschreeuw gehoord. Niemand had hem naar buiten zien komen. Niemand was hem op de Essendijk gevolgd. Niemand kon vertellen waar hij zijn handschoenen had gelaten. Nee, er waren geen bewijzen en als hij gewild had zou Peter van der Grinten vandaag de dag een vrij man zijn geweest. Maar hij wilde niet. ‘Godzijdank,’ verzuchtte Van Strijen, die was grootgebracht in het besef dat iedere misdaad bestraft dient te worden, ‘leverde hij het bewijs zelf.’

Direct na zijn daad, door de wachtcommandant steevast een zwijnenstreek genoemd, begaf hij zich naar de woning van Van Strijen. Via de Achterweg en de Rijsdijk liep hij naar de Dorpsdijk, een tocht van zes kilometer en een fikse omweg. Tijdens de laatste honderd meter passeerde hij de oudste zus van Lili Sartorius, mijn vroegere kindermeid Lena Andersen en de vader van Koos Spoormaker, die hij alle drie beleefd groette. Ze konden niets uitzonderlijks aan hem ontdekken. ‘Hij liep zoals hij altijd liep,’ herinnerde Lena Andersen zich, ‘dat wil zeggen: statig en met heel grote stappen.’

Volgens Adri van Strijen, een simpele vrouw met zachtaardige ogen, kwam Van der Grinten het huis via de achterdeur binnen. Hij deed zijn zwarte wollen, van de regen zwaar geworden cape uit, ging aan de keukentafel zitten, vroeg om een glas water, nam een klein slokje, veegde zijn lippen droog en zei: ‘Ik heb het gedaan.’ Vervolgens haalde hij uit zijn broekzak de envelop, die hij op de keukentafel legde. Even geloofde mevrouw Van Strijen dat Peter van der Grinten haar in de maling nam, maar nauwelijks was ze tegenover hem gaan zitten of ze snoof dezelfde muffe geur op die in de plaatselijke slagerij hangt, op de dagen dat er geslacht wordt. ‘Het was,’ beweerde ze tijdens het proces, ‘de geur van ingewanden.’

Ze maakte de envelop open. Toen ze de inhoud zag kostte het haar moeite een gil te onderdrukken. ‘Nooit, nooit, nooit van mijn leven ben ik zo geschrokken als gisteren,’ zei ze een etmaal later tegen de dominee. Haar hele lichaam schokte. Met de mond wijd open staarde ze Peter van der Grinten aan en las, om haar eigen woorden aan te halen, apathie in zijn ogen. ‘Ik vond hem gek genoeg heel mooi en dacht: jij, jij kunt iedere vrouw versieren. Maar ik vond hem ook huiveringwekkend door de ijzige kalmte die hij uitstraalde.’

Nadat ze hem, eerder bevreesd dan grootmoedig, een klopje op de schouder had gegeven, belde ze met haar man, die, gebogen over een stapel rapporten, op het politiebureau zat. In drie, vier hakkelend uitgesproken zinnen bracht ze hem op de hoogte van het gebeurde. Vanuit de gang hield ze Peter van der Grinten in de gaten. Gedurende het telefoongesprek verroerde hij zich niet. Hij staarde doods voor zich uit en had zijn handen in zijn broekzakken verstopt. ‘Het leek,’ zei mevrouw Van Strijen me geruime tijd later, ‘alsof hij in gedachten al begonnen was aan zijn gevangenschap van vele jaren. Vanaf dat moment voelde ik medelijden met hem, een diep hartstochtelijk medelijden, dat voortduurt tot op de dag van vandaag.’

Kort na het vallen van de avond ging in mijn huis aan de Brouwersgracht in Amsterdam de telefoon over. Samen met Françoise had ik een canard à l’orange klaargemaakt en we waren vastbesloten er een zorgeloze avond van te maken. Om in de stemming te komen dronken we een glaasje pernod. Françoise was juist aan een dolkomische geschiedenis begonnen die zich in haar geboortestad Nice had afgespeeld, toen de telefoon rinkelde. Licht grommend stond ik van tafel op, liep naar het toestel en nam de hoorn van de haak. Het was Koos Spoormaker. Koos Spoormaker? Ik knipperde even met de ogen. Zo opgewekt mogelijk informeerde hij naar mijn werk, naar mijn bezigheden en naar mijn vrouw, die hij nooit ontmoet had, die hij zelfs niet van naam kende en die ik in de verte met een gepast gevoel voor ceremonieel de eend uit de oven zag halen. Koos Spoormaker! Ik antwoordde hem ontwijkend en misschien zelfs geïrriteerd – we hadden elkaar in geen tien jaar gezien en toen we elkaar voor de laatste keer de hand drukten waren we allebei nog broekies. Maar al snel kreeg ik in de gaten dat hij me iets vertellen wilde dat hij niet vertellen durfde en daarom vroeg ik na een paar minuten wat hem dwarszat. Een lange stilte volgde. Toen zei hij: ‘Peter heeft Lil Sartorius vermoord.’

‘Vermóórd?’

Ik vermoed dat ik het woord ongelovig lachend heb uitgesproken. Voor mij vonden moorden alleen in boeken plaats, of in achterbuurten, maar niet in mijn directe omgeving – ik verkeer nu eenmaal in de keurige intellectuele kringen waar men alleen in overdrachtelijke zin de messen trekt. ‘Vermoord, ja,’ bevestigde Koos Spoormaker, en voor het eerst bemerkte ik dat zijn stem hoger klonk dan vroeger. ‘Misschien,’ vervolgde hij, ‘wordt het tijd dat je naar Portland terugkeert.’

‘Voor geen goud,’ wilde ik roepen, maar ik hield me in. Ergens in mijn achterhoofd hoorde ik de stem van Lili Sartorius een paar ophitsende kreetjes slaken, en één zin zeggen, vol poëzie.

II

Ze had de slankste benen van het westelijk halfrond, de aardigste mond en de stevigste billen.

Treurig om zo’n heerlijk lijf te begraven.

Zoals zo vele meisjes op het eiland leek ze door haar gitzwarte haren, haar donkere wenkbrauwen, haar kastanjebruine ogen en haar scherpe neus eerder op een Latijnse dan op een Noorse, wat volgens haar vader, Charles Sartorius, door het hugenotenbloed kwam dat in de familieaderen stroomde en volgens de andere dorpelingen door de honderden Spaanse krijgers die, ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog, in de buurt van Portland gebivakkeerd hadden – de legende wil dat de Spanjolen meer kinderen verwekten dan kaaskoppen aan de spies regen. Maar ze was niet alleen mooi, ze was intelligent, vurig, onconventioneel en voor een meisje uit het protestantse Portland behoorlijk ontwikkeld.

Toen ik op die gure januaridag voor haar graf stond kon ik het niet anders dan onrechtvaardig vinden dat binnen een paar minuten vette klodders klei twee pezige handen zouden bedekken die de viool, de Turijnse viool, hadden kunnen laten janken en zingen.

‘Ik heb haar gedoopt, ik heb haar de belijdenis des geloofs afgenomen, ik heb haar getrouwd en nu moet ik haar begraven,’ prevelde de oude dominee, en zijn stem verried emotie. We waren allemaal een beetje aangeslagen, de Portlanders die de begrafenis bijwoonden, en er waren verscheidene glazen jenever voor nodig om de brok in de keel weg te spoelen. Na afloop van de plechtigheid vertelden we elkaar in de gelagkamer van Het Wapen van Portland banale dingen, maar we moesten iets zeggen omdat we niet begrepen waarom Peter van der Grinten een dergelijke daad had kunnen begaan.

Was het uit jaloezie, zoals sommigen veronderstelden. Het leek me uitgesloten. Peter van der Grinten en Lili Sartorius waren al meer dan zeven jaar gescheiden en hadden elkaar, vertelde de van vermoeidheid trillende Niek van der Grinten me, de afgelopen maanden niet meer gezien, ‘behalve in de kerk wellicht’. Er moest iets anders aan de hand zijn, iets wat volgens de meeste Portlanders buiten de orde der gewone dingen viel.

Een uur later stond een kring van vijftien, twintig dorpelingen om me heen in de verwachting dat ik, die over het Hollands Diep was heen gesprongen om de wereld te zien, een streepje licht op de duistere zaak kon werpen, maar als er iemand niet in staat was één verstandig woord uit te brengen, dan was ik het wel, want zowel Peter van der Grinten als Lili Sartorius waren onbekenden voor me geworden, namen uit een verleden waaraan ik eerder met wrevel dan met weemoed terugdacht. Toch praatte ik, om de herinnering aan destijds te verdringen.

Bepaalde Portlanders moesten niets van mijn praatjes hebben. Ze vonden me een wijsneus uit de hoofdstad die hun taal niet meer sprak, de tale Kanaäns vermengd met tal van regionale uitdrukkingen. De meeste andere Portlanders bleken grootmoediger van aard, ook al voelde ik bij iedere zin die ik uitsprak de kloof die ons scheidde. Ik sprak hun taal inderdaad niet meer en hoezeer ik m’n best ook deed, het lukte me niet die kloof te overbruggen. Na een tijdje hield ik m’n mond.

Op dat moment zag ik Koos Spoormaker staan, een kleine, gedrongen, somber ogende man met wie ik, net zoals met Peter van der Grinten, op de kleuterschool, de lagere school en de middelbare school had gezeten. Tijdens de gesprekken had hij zich hardnekkig afzijdig gehouden en nu verloor hij me geen seconde uit het oog. Om de een of andere reden weigerde hij het woord tot me te richten.

Na het derde glas jenever stapte ik op hem af en schudde hem de hand, een klamme slappe hand. ‘Treurige dag,’ zei ik. Hij ontweek mijn blik. ‘Lili dood, Peter achter de tralies. De klootzak!’ Hij keek me aan. In zijn troebele, diepliggende ogen waren verschillende adertjes gesprongen. Zijn babygladde wangen zagen witter dan wit. ‘Hoe voel jij je nou?’ Hij stootte een paar nasale klanken uit, verward geneuzel. En zonder overgang zei hij: ‘Ik wist het, van september.’ Ik schrok. Ik verkeerde in de veronderstelling dat niemand het wist. ‘Hoe dat?’ vroeg ik onmiddellijk en ik vroeg het zo fel dat hij een stap naar achteren deed. ‘Ik heb het,’ zei hij, ‘met mijn eigen ogen gezien.’

Ik beet op mijn onderlip en proefde bloed.

III

Samen met de oude dominee at ik een hapje. Ik was hem op de Dorpsdijk tegengekomen en hij had me bij hem thuis uitgenodigd, in de pastorie. ‘God jong,’ verzuchtte hij zonder ophouden, ‘ik haat begrafenissen.’ Hij keek alsof hij zijn eigen dochter ter aarde had besteld en ik probeerde hem een beetje op te beuren.

Na de maaltijd – boerenkool met worst – dronken we koffie in de studeerkamer. Het was een hoog en donker vertrek, waar de Geest leek te zweven op nevels sigarenrook. Hij droeg nog steeds het zwarte pak van die middag en het witte overhemd met de hoge stijve boord die in zijn schrale rimpelige hals priemde. Zijn rechterhand rustte op een boekje uit de Wereldbibliotheek.

Dominee Smeltzer was een kleine, magere man met een groot hoofd dat altijd scheef hing, alsof het te zwaar was om te torsen. Achtendertig jaar geleden had hij de pastorie van Portland betrokken en hij was er nooit meer weggegaan. ‘Na een paar maanden al was ik, stadsmens, met het dorp vergroeid.’ Hij mocht ze wel, de Portlanders; hij deed voor de dorpelingen wat hij voor zijn naaste verwanten zou doen, was lyrisch over hun verrichtingen, deelde hun vreugden en hun verdriet, maar vond ze in wezen even vreemd als de barbaren van Zanzibar. Soms sprak hij over de autochtonen als over de personages uit een exotische roman. Voor dominee Smeltzer was Portland toch in de eerste plaats een deeltje uit de Wereldbibliotheek.

Zijn vrouw was in de oorlog overleden. Hij was niet hertrouwd. Vrouwen konden volgens hem niet luisteren en als ze luisterden hoorden ze de verkeerde dingen. Dominee Smeltzer praatte veel.

‘Vanmiddag moest ik zeggen,’ vervolgde hij ons tafelgesprek, ‘dat God haar tot zich genomen heeft. Tja, God heeft Lili Sartorius bij zich geroepen. Het is wel een wrede God die zoiets doet. Tweeëndertig was ze, tweeëndertig, dat is geen leeftijd om te sterven, dat is de leeftijd om het leven te schenken aan een uit de kluiten gewassen zoon.’

Hij doofde zijn sigaartje en stak zonder dralen het volgende op.

‘Tegen jou hoef ik dergelijke dingen natuurlijk niet te zeggen; voor jou bestaat God noch gebod. Voor mij wel, en dat maakt het allemaal veel moeilijker. Ik heb het wel eens eerder gezegd: het is veel lastiger met geloof te leven, dan zonder.’

Vermoedelijk citeerde hij een oude preek. Hij weidde er lang over uit en als ik hem niet onderbroken had zou hij me tot diep in de nacht aan zijn worsteling met de Allerhoogste gekluisterd hebben.

Na het tweede kopje koffie zei ik, naar mijn handen starend, dat het er bij mij nog steeds niet in wilde dat Lili was vermoord. Toen liet hij de hemelse mysteries voor wat ze waren en tipte met een boos, profaan gezicht de as van zijn sigaar.

‘Het is onvoorstelbaar. On-voor-stel-baar. Vroeger werd hier gemoord, vroeger… wijven, kerels, en altijd om dezelfde reden… maar dat is lang geleden… dat was voor mijn tijd. Hoewel ik gruwelijke dingen heb meegemaakt. Gruwelijke dingen.’

‘Zachtzinnig,’ zei ik uit de grond van mijn hart, ‘zijn ze hier nooit geweest.’

‘Het is een hard dorp.’ Hij rechtte zijn rug. ‘Maar dat er opnieuw gemoord zou worden, dat had ik toch niet verwacht. En dan door ’t jochie Van der Grinten. Ik zie hem hier nog zitten, op dezelfde plaats waar jij nu zit… En maar vragen stellen. Dominee, als u nou mocht kiezen met wie u praten kon, met Gogol, Socrates of de Here Jezus… wie koos u dan? Een pestkop. Maar slim hoor, heel slim.’

‘Veel slimmer dan Koos Spoormaker.’

‘Die ken je toch? Een benepen jongen.’

Hij knoopte de boord van zijn overhemd los en veegde met een grote witte zakdoek zijn hals droog.

‘Het type van de mislukkeling,’ probeerde ik.

Hij knikte.

‘Het type van de mislukkeling, ja. De universiteit niet afgemaakt, even aan het leven geroken met de lust van een maaglijer en toen weer schielijk naar Portland teruggekeerd om op de Boerenleenbank de geleerde pias uit te hangen. Een jongen met, als je het mij vraagt, een esprit de clocher, en daardoor een betweter; zo’n knaap die je na de kerkdienst aanspreekt om je lastige vragen over de preek te stellen. En toch ook weer een aardige jongen, want niemand is uitsluitend slecht.’

Hij goot een vlokje room in de koffie en hield mij het kistje sigaren voor. Hoewel ik zelden rook nam ik er één, om hem te plezieren.

De dominee gaf me vuur.

‘Ten opzichte van Peter was hij trouwhartig.’

Hij knikte weer.

‘Trouwhartig, ja. Tot op het belachelijke af. Als Van der Grinten hem gevraagd had het dorp af te branden, zou hij het gedaan hebben. Ze waren onafscheidelijk, die twee. Peter…’

Een weids gebaar.

‘Peter was natuurlijk oneindig veel spiritueler dan Spoormaker. Volgens mij gebruikte hij Koos om te kunnen schitteren. Ook Peter was een mislukkeling, maar van een ander soort. Hij was gewoon te slim om in het leven te kunnen slagen. Hij hoefde maar even de klok te horen luiden en hij wist waar de klepel hing, wat hem lui maakte, aartslui. Peter beschikte over geen centje wilskracht. Hij was een slappeling en daarom heeft hij geen enkele studie afgemaakt. Ik heb vaak met hem gepraat en telkens stond ik versteld van zijn intelligentie. Vragen, hè, vragen. Dominee, u weet tenslotte hoe de aarde draait, vertelt u me nou eens… Zo ging het! Binnen een paar minuten legde hij de vinger op de zere plek en dan moest ik al mijn hersens erbij houden om geen stomme dingen uit te kramen. In dat opzicht was hij gemeen, oprecht gemeen. Hij genoot van de domheid van anderen en het was een intens genot. Je zag hem opveren wanneer hij iemand op een tegenstrijdigheid of een sofisme kon betrappen. Zonde eigenlijk, doodzonde, dat zo’n knaap het niet verder gebracht heeft dan boekhouder op een accountantskantoor. Hij leed eronder; hij wist donders goed dat hij zijn licht onder de korenmaat had gestoken, in tegenstelling tot Koos. Spoormaker is een doorzetter, een noeste werker, een kerel die het, gerekend naar zijn talenten, behoorlijk ver geschopt heeft.’

De dominee vertelde me niets nieuws, ik had veertien jaar met Koos Spoormaker en Peter van der Grinten op dezelfde schoolbanken gezeten, en toch was ik hem dankbaar voor zijn uitleg; ik had die twee niet zo kort en krachtig kunnen karakteriseren. Enerzijds omdat ze jarenlang uit mijn gedachten verdwenen waren, anderzijds omdat ik ze vroeger heel goed gekend had – ik miste de afstand om te oordelen. De dominee bezat die afstand wel en bovendien hield hij zichzelf een spiegel voor: hij was even briljant en lui als Peter van der Grinten. Het verbaasde me dan ook niet dat hij even later fel uithaalde.

‘Gisteravond kwam een kapitein van de rijkspolitie op bezoek. Ik heb niets gezegd. Niets. Alleen dat hij met zijn knuisten van Van der Grinten af moest blijven.’

Zijn stem klonk grimmig en zijn oude vermoeide ogen vlamden jeugdig op.

‘Ik ken die knapen. Voor een streep meer zijn ze bereid iemands ribben te breken. Gevaarlijk zijn ze, gevaarlijk.’

Hij gromde nu echt, zoals een waakhond gromt die onraad ruikt.

‘Raak hem niet aan, heb ik gezegd, heb het lef niet om hem aan te raken. Hetzelfde heb ik overigens tegen Van Strijen gezegd toen hij hier de hele geschiedenis kwam vertellen. Hij kookte van woede. Maar van hem kan ik het begrijpen; hij heeft als eerste het ontzielde lichaam van Lili aangetroffen en het schijnt geen lieftallig tafereel te zijn geweest.’

Hij stond op, slofte naar de keuken en kwam met twee beugelflesjes bier terug. Hij schonk de glazen vol en vroeg, nadat ik het hoofd geschud had, of ik het drinken verleerd was, net zoals het bidden. Ik moest lachen; het ontbrak hem niet aan humor. We hieven het glas, zonder een toast uit te brengen. Maar voor hij door de schuimkraag heen hapte, mompelde hij: ‘Arme Elise.’

Toen pas drong het werkelijk tot me door dat ze dood was, de Elise uit mijn jeugd.

IV

De volgende morgen trof ik Van Strijen in de restauratiekamer van Het Wapen van Portland. We hadden nog uren gepraat, de dominee en ik. Hij had erop gestaan dat ik in de pastorie zou blijven logeren, maar ik had mijn intrek genomen in het enige hotel dat Portland telt, een klein hotel, gevestigd in een zeventiende-eeuws herenhuis, recht tegenover de hervormde kerk. Ik wilde tot rust komen en de dominee zou me daartoe de kans niet geven. Hij hield nou eenmaal van ‘bomen’, zoals hij het zelf uitdrukte.

Van Strijen zei het beter.

‘Hij lult je de oren van je kop.’

Ik zat ietwat onwennig tegenover de wachtcommandant. Gistermorgen nog had ik, voor de trein- en busreis naar Portland, een paar uur achter mijn typemachine gezeten; nu bevond ik me in het dorp waar ik het grootste deel van mijn jeugd had doorgebracht. Aan snelle overgangen heb ik nooit kunnen wennen. Vandaar misschien dat mijn hart tekeerging als een te strak opgewonden wekker.

Of kwam het door de uitval van Koos Spoormaker? Wat had hij precies gezien? Ik fronste de wenkbrauwen en smeerde boter op m’n beschuit.

Van Strijen dronk koffie.

‘Ik moet gewoon even m’n hart luchten,’ begon hij, terwijl hij het jasje van zijn uniform openknoopte. ‘Tegen de Portlanders kan ik niets zeggen, maar jij bent een buitenstaander.’

Dat was ik slechts ten dele. We hadden elkaar vroeger vaak gesproken, waarbij Van Strijen me steevast voor een ‘oproerkraaier’ en een ‘salonrevolutionair’ uitmaakte en ik hem voor een ‘reactionair’, maar toen waren we beiden twaalf jaar jonger. Toch had hij in zekere zin gelijk: na de dood van mijn moeder was ik niet meer naar het dorp teruggekeerd en de meeste dorpelingen waren me ongetwijfeld vergeten; ik hoorde er niet meer bij en ik kon niet zeggen dat me dat speet, want vroeger al, toen ik dertien, veertien was, vond ik alles in Portland net zo laag-bij-de-gronds als de kweek op de tuinderijen.

‘Je begrijpt me,’ zei Van Strijen, na een slok koffie, en dat was een andere toon dan die hij jaren geleden aansloeg. Hij vertelde. Hij nam geen blad voor de mond. Begreep ik hem werkelijk? De gruwelijke details die hij opdiste gingen mijn ene oor in en mijn andere oor uit; ik kon mijn aandacht er niet bij houden. Telkens keerde ik in gedachten naar de droom terug waarmee ik die morgen, tegen zessen, ontwaakt was.

Ik zat in de lounge van Hotel Montalembert in Parijs. Het was in de nazomer, op een zwoele dag, tegen acht uur ’s avonds; de lichten waren ontstoken en in de aangrenzende bar dronken drie Italianen luidruchtig pernod. Ik las Le Monde. Een keurig heertje was ik, in een wit overhemd en een donkerblauw pak met een paarsgroen streepje, pas geschoren en met kort haar dat nog stroblond was van de zomerzon. Ik zat recht tegenover de lift, zo’n ouderwetse Parijse lift die doorzichtig is en waarin de hotelgasten op en neer worden getild als apen in een kooi. Ik zat er al een tijdje toen de lift naar beneden kwam. Ik keek van de krant op en zag twee afgetrapte laarzen en twee naaldhakken. Het waren de laarzen van een zwerver en de schoenen van een dame. De zwerver schoof het stalen harmonicahek van de lift open, de vrouw stapte de hal in. Van der Grinten en zij. Peter en Elise hadden één ding gemeen: ze hadden allebei hun haar laten knippen. Peter praatte boos. ‘Geef de spiegel niet de schuld, als je een scheve tronie hebt,’ riep hij met een verkouden stem. Lili lachte luid. Ze legde haar hand op zijn arm en fluisterde hem iets in het oor. Hij maakte een verbaasd gebaar. ‘God verhoede het,’ riep hij. Toen nieste hij. Terwijl hij naar een zakdoek zocht, vroeg zij of hij de sleutel wilde afgeven. Hij knikte goedmoedig en liep naar de balie. Op dat moment zag Lili mij zitten. Ze droeg een donkerblauw mantelpak en een witte blouse. Het korte haar had haar gezicht ouder gemaakt, en harder. Maar ze was nog altijd even mooi. Ze kwam op me aflopen en nam me bij de hand. Ze liep naar de uitgang van het hotel zoals ze vroeger over de akkers liep: met zelfverzekerde stappen. Toen ze over de drempel heen wipte, zei ze: ‘Goh, da’s een tijd geleden.’ We hadden elkaar in geen tien jaar gezien.

Haar ogen waren veranderd. Ze waren veel donkerder geworden. Ze waren even zwart als haar wenkbrauwen. We staken de boulevard over. Het gezoem van de auto’s ging in het gebrom van vliegen over. Korenhalmen gleden langs haar blote benen. ‘Peter,’ zei ze, ‘belt met Portland. Hij komt zo.’ Ze vroeg of ik haar veranderd vond.

Ik legde mijn hand op haar buik. ‘Een vrouwenbuikje, hè,’ giechelde ze. Ik trok mijn hand terug.

Toen zette ze het op een lopen.