Op 17 april 2008 werd Peter van Uhm geïnstalleerd als Commandant der Strijdkrachten. De volgende dag, zijn eerste werkdag als hoogste militair van Nederland, sneuvelde zijn zoon Dennis bij een aanslag in Afghanistan. Ondanks de bizarre omstandigheden bleef Van Uhm op zijn post om de krijgsmacht te leiden.

In Ik koos het wapen vertelt Peter van Uhm op openhartige en inspirerende wijze zijn levensverhaal aan Sander Koenen – over de strijd die hij leverde op de oefenvelden, op vredesmissie in Libanon en Bosnië en over zijn persoonlijke strijd na het verlies van zijn zoon. Na een carrière van bijna veertig jaar bij de krijgsmacht staan twee overtuigingen nog altijd rotsvast overeind: dat iedereen kan en moet bijdragen aan een betere wereld. En dat het wapen, mits goed gebruikt, ook vrede kan brengen.

==

Peter van Uhm (1955) wordt als voormalig Commandant der Strijdkrachten wereldwijd geroemd om zijn leiderschapskwaliteiten. In dit boek deelt hij naast zijn persoonlijke verhaal ook de lessen in leiderschap die hij opdeed in zijn leven.

Sander Koenen

Peter van Uhm: Ik koos het wapen

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Sander Koenen

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagfoto Jelmer de Haas

E-book Perfect Service

==

isbn 978 90 450 2538 4

nur 680

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, isbn 978 90 450 2537 7.

==

www.atlascontact.nl

www.sanderkoenen.nl

‘Er is niets mooiers dan van jongelui betere mensen maken en met hen te werken aan een betere wereld.’

==

– Peter van Uhm bij zijn afscheid als cds, 28 juni 2012

Officiersrangen

cadet (1e jaar kma)

cadet korporaal (2e jaar kma)

cadet sergeant (3e jaar kma)

cadet vaandrig (4e jaar kma)

2e luitenant

1e luitenant

kapitein

majoor

luitenant-kolonel (overste)

kolonel

brigadegeneraal (*)

generaal-majoor (**)

luitenant-generaal (***)

generaal (****)

==

Eenheden

groep (10)

peloton (30-40)

compagnie (150-180)

bataljon (500-1000)

brigade (2500-3500)

divisie (30 000-40 000)

legerkorps (150 000)

==

Staffuncties

batajon & brigade (s)

divisie & legerkorps (g)

s1/g1 personeel

s2/g2 veiligheid en inlichtingen

s3/g3 operatiën en opleidingen

s4/g4 logistiek

s5/g5 plannen

==

Voorwoord en verantwoording

Verschillende uitgevers hebben mij door de jaren heen benaderd met de vraag of ik een boek wilde schrijven over mijn leven als militair. Mijn reactie was simpel: ‘Niet zolang ik in functie ben.’ Zo, daar was ik vanaf!

Vlak voordat ik met functioneel leeftijdsontslag ging, kwam Atlas Contact nogmaals met de vraag of ik een boek wilde schrijven. Mijn eerste antwoord voldeed niet langer, dus werd ik gedwongen om er dieper over na te denken en erover te spreken met mijn gezin. We wisten dat in een dergelijk boek in elk geval één indringend hoofdstuk niet zou kunnen ontbreken: een hoofdstuk over mijn zoon Dennis.

Het leven van ons gezin – mijn vrouw Inge, onze dochter Lotje, Dennis’ partner Lieneke en ik – veranderde van de ene op de andere dag toen Dennis op 18 april 2008 sneuvelde in Afghanistan. Vaak kreeg ik de vraag waarom ik mijn werk als Commandant der Strijdkrachten heb voortgezet en hoe ik dat heb volgehouden. Het antwoord op deze vragen leest u in dit boek.

We beseffen dat wij niet de enigen zijn die zo worden getroffen in hun leven. Ik kan alleen maar hopen dat dit boek anderen tot steun zal zijn bij het zoeken naar de zware en moeilijke weg vooruit en bij het dragen van een groot verlies.

Ik kan nog twee redenen bedenken waarom ik mijn levensverhaal wil vertellen. Ten eerste wil ik mensen laten zien dat er kansen zijn in het leven. Kansen die je kunt grijpen en misschien ook wel zelf kunt scheppen. Daar heb je inzet en doorzettingsvermogen voor nodig – en een beetje geluk. Met mijn verhaal, hoe ik opgroeide als bakkerszoon in een arbeiderswijk in Nijmegen-Oost en uiteindelijk de hoogste militair van Nederland werd, hoop ik mensen te inspireren.

==

Ten tweede wil ik laten zien dat de krijgsmacht een geweldige (dus niet zoals de vooroordelen zeggen, gewelddadige) organisatie is. Militairen zijn normale mensen die bereid zijn om samen abnormale dingen te doen om de wereld een klein beetje beter te maken. Vele militairen hebben mij hun vertrouwen gegeven en ik mocht hun leidinggeven. Daar ben ik trots op en dankbaar voor, en dat wil ik best uitdragen.

Als officier ben ik gevormd met de rol van de krijgsmacht in onze democratie. Kort samengevat doen militairen wat de democratisch gekozen regering van hen vraagt.

De krijgsmacht is betrouwbaar en apolitiek, ongeacht persoonlijke voorkeur. Dit geldt des te meer voor de hoogste militair, die immers een voorbeeldfunctie voor zijn mensen heeft, in hoge mate zichtbaar is in de samenleving en rechtstreeks verantwoording aflegt aan de politieke leiding. Mocht u in dit boek op zoek gaan naar politieke nieuwtjes, openbaringen of controversiële opvattingen, dan hebt u mij en dit boek verkeerd ingeschat. Door wie ik ben, kan ik alleen een verhaal vertellen waarin zulke zaken niet voorkomen.

Het verhaal in dit boek is opgetekend uit mijn eigen herinnering en aangevuld met herinneringen van anderen. Kunnen de vele jaren die zijn verstreken sinds sommige gebeurtenissen hebben plaatsgehad het verhaal hebben gekleurd? Ja, dat kan. Mijn geheugen is immers niet onfeilbaar. Ik vertel u echter naar eer en geweten over mijn leven zoals ik dat heb beleefd.

Een van mijn beste maten van het eerste uur op de Koninklijke Militaire Academie (kma) heeft een boek geschreven. Ik dacht dat hij echt goed kon schrijven, in elk geval beter dan ik, maar zijn manuscript ligt nog altijd op de plank. Ambtelijke stukken schrijven heb ik in mijn carrière wel geleerd. Maar een boek schrijven is een ander vak, het vergt andere kwaliteiten. Dus toen het besluit was genomen om een boek te maken, heb ik het militaire planproces dat voor vele situaties te gebruiken is ingezet om een auteur te zoeken. Sander Koenen kwam uit deze analyse als beste keus tevoorschijn. Tussen ons bleek een prima chemie te zijn, die ook ruimte liet voor onderlinge scherpte en kritiek. Ik ben Sander zeer dankbaar dat hij deze uitdaging samen met mij is aangegaan.

Mijn gezin en ik hebben de afgelopen jaren geleerd dat het beslist niet altijd voordelen heeft om een bekende Nederlander te zijn. Dit boek kan opnieuw aandacht naar ons, en in elk geval naar mij laten uitgaan. Daarbij worden we weer extra geconfronteerd met dat indringende hoofdstuk uit ons leven. Toch zijn we van mening dat de argumenten voor een boek zwaarder wegen dan de argumenten tegen. Ik ben mijn gezin dan ook veel dank verschuldigd, niet alleen voor hun steun bij het tot stand komen van dit boek, maar vooral voor de steun die ik van hen heb gekregen tijdens mijn leven in uniform.

==

Peter van Uhm

Nijmegen, oktober 2014

Hoofdstuk 1 – Dennis

Vrijdag 18 april 2008 had een mooie dag moeten worden. Bijna net zo mooi als de dag ervoor, toen Peter van Uhm geïnstalleerd werd als de nieuwe Commandant der Strijdkrachten. Voor het eerst in de geschiedenis was de commando-overdracht op het Binnenhof in Den Haag gehouden, met veel militair ceremonieel, marsmuziek en mooie woorden van de scheidend cds Dick Berlijn, die zich geen betere commandant voor de Nederlandse krijgsmacht kon bedenken dan ‘troepenman’ Peter van Uhm. Maar vrijdag 18 april, de eerste werkdag van de nieuwe commandant, werd geen mooie dag. Het werd de zwartste dag uit zijn leven.

==

Niemand wist hoe laat Peter naar zijn werk zou komen. In Utrecht, waar hij drie jaar had gediend als commandant van de landstrijdkrachten, kenden mensen zijn gewoonten. Ze wisten precies welke ingang hij nam, welke route naar zijn bureau. Maar hier op het ministerie van Defensie aan het Plein in Den Haag was alles nog mogelijk. Hij kon door de voordeur komen en meteen het kantoor van de Secretaris-Generaal passeren. In dat geval moest Ton Annink hem het slechte nieuws vertellen. Zou Peter rechtstreeks naar de ochtendbriefing gaan, dan was Lex Oostendorp, directeur Operatiën, met die taak belast. Maar het werd de achteringang – via de trap naar boven en daarna rechtsaf door de gang naar zijn eigen kantoor. In de deuropening stond plaatsvervangend Commandant der Strijdkrachten Freek Meulman, met lood in zijn schoenen: ‘Peter, ga even zitten,’ zei hij. ‘We moeten praten.’

Meulman vertelde, met de beperkte informatie waar hij op dat moment over beschikte, wat zich een paar uur eerder in Afghanistan had afgespeeld: eenheid 2.4 van de Bravo-compagnie reed na een succesvolle meerdaagse patrouille in de provincie Uruzgan terug naar Kamp Holland, de thuisbasis van de Nederlandse militairen. Het konvooi was de poort tot twaalf kilometer genaderd toen een van de gepantserde voertuigen plots de lucht in vloog. Een bermbom. Het resultaat van de aanslag: twee militairen zwaar gewond en twee doden. De gesneuvelden waren soldaat der eerste klasse Mark Schouwink en eerste luitenant Dennis van Uhm, de zoon van de nieuwe cds.

‘Vergeet het maar,’ zei Peter tegen zijn plaatsvervanger. ‘Zo kan het niet gegaan zijn. Of het is mijn zoon niet, of het is een andere auto die geraakt is. Zoek uit wat er gebeurd is en kom pas bij me terug als je het weet, want met dit verhaal ga ik niet naar mijn vrouw.’ Meulman had Peters reactie aangezien voor ontkenningsgedrag, de logische eerste fase van rouwverwerking. Het kan niet waar zijn, dit kan mij niet overkomen; dat is wat mensen ongewild denken wanneer ze geconfronteerd worden met het verlies van een dierbare. Maar Peter wist heel zeker dat het verhaal niet klopte. Meer dan eens had hij met zijn zoon gesproken over de beste manier om een peloton te leiden. Niet van onder uit een pantservoertuig, zoveel was zeker. Dat biedt te weinig overzicht over de situatie en geeft moeilijkheden in de communicatie met de troepen. Als pelotonscommandant had Peter nooit een bevel gegeven van onder uit een pantserbak, en de kans dat zijn zoon dat wél zou doen was verwaarloosbaar klein.

Hoe meer informatie uit Afghanistan het operatiecentrum in Den Haag bereikte, hoe meer het erop leek dat Peter gelijk zou krijgen. Na twintig lange minuten stond Meulman opnieuw in de deuropening: ‘Peter, je had gelijk. Het was geen pantserwagen, maar het was wel je zoon.’

==

‘Ben je iets vergeten?’ Inge had haar man een uur geleden zien vertrekken naar zijn werk en niet verwacht dat ze hem nog zou treffen in het officiershotel waar ze de nacht na de commando-overdracht samen hadden doorgebracht. Ze zag meteen dat het mis was. Peter haalde diep adem en vertelde wat zijn plaatsvervanger hem een halfuur eerder had meegedeeld: dat hun zoon was gesneuveld in de missie die hij sinds vandaag leidde.

==

‘We hebben alleen maar gehuild. Er schoot van alles door mijn hoofd. Wat als ik geen militair was geweest – zou hij dan in dienst zijn gegaan? Ik denk het niet. Wat als ik niet elke week zo enthousiast was thuisgekomen van mijn werk – zou hij dan voor de landmacht hebben gekozen? Ik denk het niet. En als dit de feiten zijn, is het dan potverdomme niet mijn schuld dat hij dood is?

Rationeel begrijp ik dat deze gedachten volslagen onzin zijn, maar dat neemt het gevoel niet weg. Het is zelfs nog wranger. Ik was baas van de landmacht toen we plannen maakten om de eenheden naar Uruzgan uit te zenden. In het oorspronkelijke plan viel de luchtmobiele eenheid van Dennis buiten de boot. Maar Dennis moest en zou na Irak weer op uitzending. Dat wist ik, we hadden het er vaak genoeg aan de eettafel over gehad. Hij besloot over te stappen naar de pantserinfanterie, waardoor hij zeker was van een volgende missie. Ik heb hem in die beslissing gesteund, misschien zelfs aangemoedigd. Later bleek dat zijn oude eenheid tóch werd uitgezonden, nota bene in dezelfde periode. En dan gaat het kraken... Was hij maar bij zijn oude club gebleven, ging het door mijn hoofd. Dan was hij wel in Uruzgan geweest, maar niet op die bewuste plek.’

==

Peter en Inge zagen Dennis voor het laatst op de Generaal Koot-kazerne in Garderen bij het afscheid van de Bravo-compagnie van het 45e Pantserinfanteriebataljon. Waar andere ouders zichtbaar worstelden met het idee dat hun kind naar een missiegebied vertrok, leek het voor de Van Uhms een formaliteit. In al die jaren was het gezin gewend geraakt aan het militaire leven en daar hoorde een afscheid zo nu en dan nu eenmaal bij. Maar helemaal zonder emotie was het afscheid toch niet. ‘Let goed op jezelf en doe je best,’ had Peter tegen zijn zoon gezegd en had hem onhandig een knuffel gegeven. Daarna was hij met Inge in de auto gestapt en naar huis gereden. Dennis had zich omgedraaid en niet meer omgekeken. Hij was in gedachten allang bij de missie, bij de tweeëndertig mannen die hij de komende maanden moest leiden als pelotonscommandant. Hij wilde laten zien wat hij in zijn mars had, net als zijn vader had gedaan als commandant van een eenheid ruim dertig jaar eerder.

Dennis van Uhm was niet de eerste zoon van een generaal die werd uitgezonden naar een oorlogsgebied en hij zal ook zeker niet de laatste zijn. Meestal roept dat geen vragen op in de Defensieorganisatie en is de enige opmerking die erover gemaakt wordt door zowel vaders als zonen: ‘Géén voorkeursbehandeling.’ Zo ging het ook toen Dennis bijna klaar was met de Koninklijke Militaire Academie en zich had aangemeld bij de Luchtmobiele Brigade waar zijn vader op dat moment de baas van was. Peter waagde er één telefoontje aan naar zijn ondercommandant Frits van Dooren. ‘Frits,’ had hij gezegd, ‘wat doe jij als er iets is met luitenant Jansen? Bel je me dan? Nee? Dan wil ik ook niet dat je me belt als er iets is met tweede luitenant Van Uhm. Hij is mijn zoon en hij komt bij jou in het bataljon, dan weet je het even. Prettige dag verder.’

Dit keer was het anders. Dennis was niet langer de zoon van een brigadegeneraal, maar de zoon van de Commandant der Strijdkrachten, de enige viersterrengeneraal die Nederland heeft. Als de taliban daar lucht van kregen, zou dat een verhoogd risico voor de hele Nederlandse missie met zich mee kunnen brengen. Daarom werd er indringender over gesproken, en met meer mensen. De commandanten ter plaatse wisten dat ze de media beter niet op patrouille konden sturen met het peloton van Dennis. En dat de eerste luitenant als het even kon ook niet met zijn naamlint op moest rondlopen. Enigszins onder de radar, dat was in Afghanistan de beste plek voor Dennis van Uhm.

==

Hoe lang zou het nieuws van Dennis’ dood geheim blijven – een dag, een ochtend? Of zou het eerder een kwestie van uren zijn? Wanneer een militair sneuvelt, gaan in het missiegebied alle communicatielijnen op slot. Mobieltjes hebben geen bereik meer, internet ligt eruit. Allemaal om te voorkomen dat het nieuws op straat ligt voordat de nabestaanden op de hoogte zijn gebracht. In politiek Den Haag is dat een stuk lastiger. Daar laat nieuws zich slecht beteugelen, laat staan nieuws van dit kaliber.

Steeds meer mensen raakten op de hoogte van wat er die nacht in Afghanistan was gebeurd. Oud-minister Eimert van Middelkoop herinnert zich de reactie van de ministerraad toen hij die bij aanvang van de vaste vrijdagochtendvergadering op de hoogte stelde: ‘Een schok van ongeloof en verslagenheid ging door de Trèveszaal.’ Ondertussen werd ook het personeel op het ministerie bijgepraat en draaide de afdeling Communicatie op maximale capaciteit om de vraag te beantwoorden hoe dit nieuws naar buiten moest komen.

Peter en Inge keerden vanuit het officiershotel terug naar zijn werkkamer aan het Plein om zaken te regelen. Volgens een ongeschreven regel is het de Commandant der Strijdkrachten die nieuws over gesneuvelde militairen naar buiten brengt in een persconferentie. En hoewel Peter in eerste instantie vond dat hij zich ook nu aan die regel moest houden, stond Meulman dat niet toe: ‘Peter was heel persistent. Hij wilde het allemaal zelf doen. Maar ik zei: “Dat is onmogelijk. Jij moet bij je familie zijn, je bent nu even niet de cds, maar in de eerste plaats de vader van Dennis.” ’

Deze dubbelrol was de angel in het nieuws, daarvan was iedereen op het ministerie zich bewust, ook Eimert van Middelkoop: ‘Toen ik Peter condoleerde heb ik hem heel nadrukkelijk aangesproken als persoon én als Commandant der Strijdkrachten. Dat klinkt misschien zakelijk, maar vanaf het allereerste begin dacht ik: dit moet niet raken aan zijn functioneren als kersverse commandant. Nadat het verschrikkelijke bericht van het overlijden van zijn zoon was geland, zou hij kritische vragen krijgen van de media over of hij nog wel geschikt was voor de functie. Dat zou in alle opzichten vreselijk zijn: voor hem, voor de krijgsmacht, voor de operatie in Afghanistan.’ Het media-instinct van Van Middelkoop zou feilloos blijken. De ‘kritieke zone’ die hij had voorzien, diende zich nog diezelfde avond aan...

De sfeer op het ministerie was terneergeslagen. Secretaresses, chauffeurs en andere defensiemedewerkers wisten zich geen houding te geven tegenover hun commandant, die nu zo kwetsbaar was. Een enkeling werd door adjudant Luc Verhoef toegelaten tot het bureau van de cds. Behalve Van Middelkoop ook secretaris-generaal Ton Annink en goede vriend van de familie Hans Leijh, toen hoofddirecteur Personeel bij Defensie. Om tien uur stond ook Dick Berlijn in zijn voormalige werkkamer. Bij de commando-overdracht had hij nog tegen Inge gezegd dat hij voor het eerst sinds jaren niet wist wat hij de volgende ochtend zou gaan doen. Dat dit het zou worden, had niemand kunnen voorzien.

Peter moest voortdurend schakelen tussen zijn twee rollen. Als commandant dacht hij mee over de persconferentie waarin het nieuws van twee gesneuvelde militairen en twee gewonden naar buiten zou komen. Als echtgenoot, vader, broer en zoon dacht hij aan zijn familie, die het akelige nieuws over Dennis niet uit de media hoort te vernemen, maar van een dierbare. Na aandringen van Meulman liet hij de persconferentie over aan zijn plaatsvervanger en de minister van Defensie. Zelf stapte hij met Inge in de auto en reed naar Nijmegen, naar de oma’s van Dennis.

==

Om elf uur werd de uitgenodigde pers verzameld in een zaaltje op het ministerie van Defensie aan het Plein. nos-verslaggever Peter ter Velde had kort daarvoor nog contact gezocht met Robin Middel, de woordvoerder Operatiën, om een inschatting te maken van het nieuws dat Nederland te wachten stond. Was het breaking news? Zou Nederland 1 de reguliere programmering moeten onderbreken? ‘Toen ik vroeg of het groot genoeg was om live te gaan, zei Robin tegen me: “Het is beyond imagination.” Dat waren letterlijk zijn woorden. Ik dacht aan meerdere dodelijke slachtoffers. De Amerikanen, de Britten en de Fransen hadden dat al een keer meegemaakt, dus zouden nu de Nederlanders wel aan de beurt zijn. Maar dat de zoon van de cds erbij betrokken was, dat bedenk je niet. Dat is gewoon het scenario van een heel, heel slechte film.’

Details werden tijdens de persconferentie nauwelijks gegeven, vragen waren niet toegestaan. Meulman bracht het nieuws over de gewonden en gesneuvelden in de missie. Van Middelkoop toonde medeleven met beide families en liet vervolgens geen enkel misverstand bestaan over de weerbaarheid van militairen in zo’n situatie: ‘Het mag duidelijk zijn: de krijgsmacht is ook nu weer in het hart getroffen. En wij zijn dan ook zeer verslagen. Maar ook: wij aanvaarden deze beproeving. Van ons wordt op dit moment gevraagd om sterk te zijn, eensgezind en professioneel, en wij zullen dat zijn.’

==

Nadat Peter, zijn broer Marc, zus Thea en alle partners kort de oma van Dennis in Nijmegen hadden bezocht, reden ze door naar Grave. Daar stonden de verhuisdozen driehoog opgestapeld te wachten op de verhuizing van Peter en Inge naar Den Haag. Inge herinnert zich nog vlagen van de zoete inval die volgde. ‘We hoefden zelf niets te doen. Thee, koffie, brood – het werd allemaal geregeld door familie en vrienden. Zelf zat ik alleen maar te bibberen. Mijn hele lichaam trilde.’ Van alle media-aandacht kregen ze weinig mee. Hooguit dat rtl Nieuws stond te filmen bij het verkeerde huis, omdat de cameraploeg niet in de gaten had dat behalve Peter ook zijn broer Marc van Uhm in Grave woonde. De gedachten van Peter en Inge waren bij hun dochter Lotje, die op dat moment in Madrid woonde en pas de volgende ochtend naar huis zou kunnen komen. En bij de vriendin van Dennis, Lieneke, die op Bermuda zat en telefonisch niet te bereiken was. Zij zou het nieuws later van haar vader moeten horen. De mensen die er wel waren, zaten aan de eettafel. Zoals dat gaat, deelden ze in het verdriet met verhalen van vroeger.

==

Dennis was als kind al een energiek mannetje, dat eens twee dagen op rij naar het ziekenhuis moest toen zijn voet was gebroken. Het gips dat de dokters de eerste dag zo zorgvuldig hadden aangebracht was er binnen vierentwintig uur alweer af gelopen. Niets hield de kleine Dennis tegen. Hij was handig en onbevangen, heel anders dan zijn zusje, die het liefst de kat uit de boom keek voordat ze ergens aan begon. Een confrontatie zo nu en dan ging hij niet uit de weg. Dus toen de buurjongetjes het paadje tussen de huizen tot hun territorium bestempelden en iedereen wegjoegen die er een voet op durfde te zetten, was dat voor Dennis geen reden om ervandaan te blijven. Integendeel. Hij ging het gevecht aan, rolde met ze over straat en werd daarna evengoed dikke vrienden. Met z’n drieën zaten ze op judo. Daar leerde Dennis zich verdedigen en leerde hij omgaan met discipline en zelfbeheersing, eigenschappen die hij van nature iets minder leek te bezitten. Inge herinnert zich nog het moment waarop haar zoon te maken kreeg met een groepje pestkoppen op de camping. Ze waren een paar jaar ouder dan hij en schopten treiterig elke keer zijn voetbal weg. Het duurde even totdat de maat vol was. Dennis stapte op de oudere kinderen af en werkte er eentje met een heupworp tegen de grond, waarop de rest geschrokken afdroop. ‘Sorry, papa, het moest even,’ had de kleine Dennis vol overtuiging gezegd, want hij wist dat judo op de mat thuishoort en nergens anders.

Zo ging het vaker. Dennis was een opstandige puber met een grote mond, een klein hartje en – net als zijn vader – een bovengemiddeld rechtvaardigheidsgevoel. Als dat gevoel werd aangesproken, kon hij zich niet altijd beheersen. Op school was hij zo passief dat de directie op een gegeven moment een brief stuurde waarin stond dat Dennis zijn examen weliswaar mocht doen, maar dat hij niet meer naar de lessen hoefde te komen vanwege zijn negatieve invloed op de sfeer in de klas. Daarop begon Peter zich zorgen te maken over de diplomakansen van zijn zoon, maar zelf zag Dennis het allemaal heel anders. ‘Pap, hou nou op,’ had hij in een hoogoplopende discussie geroepen. ‘Op de universiteit noemen ze dat collegevrijheid. Ik heb die op de middelbare school en daar heb ik twee jaar aan gewerkt. En maak je nou niet druk over dat examen. Ik wil naar de kma, dus ik haal dat eindexamen wel.’

De Koninklijke Militaire Academie was voor Dennis een baken. Zijn toekomst lag bij de lichte infanterie van de Luchtmobiele Brigade; wat er ook voor nodig was om daar te komen, dat zou gebeuren.

Dennis slaagde voor zijn havo, weigerde elke hulp van zijn vader bij het solliciteren en werd in de eerste ronde aangenomen. Daar begon hij een heel nieuw leven.

==

‘We hebben ons vaak zorgen gemaakt over Dennis. Hij had een hekel aan school, kon zo nu en dan erg agressief overkomen en was in het gezelschap van zijn vrienden een stevige drinker – nooit bier, altijd mixjes. Maar toen hij naar de kma ging, leek er echt iets te veranderen. Ik herinner me een heel bijzonder moment, twee weken nadat hij was begonnen aan de opleiding. Dat was het moment waarop wij eindelijk tegen elkaar konden zeggen: “Het komt wel goed met Dennis.” Het was zaterdagochtend, ik weet niet meer hoe vroeg. We hadden hem naar beneden horen lopen, maar hij was niet teruggegaan zijn bed in, zoals hij daarvoor altijd deed. Na een tijdje besloot ik te kijken wat er aan de hand was. Had hij vrijwillig – vroeger was daar een dienstorder voor nodig geweest – de hond uitgelaten en zat hij in de keuken over het Handboek Soldaat gebogen. Te studeren! Ik ben terug naar boven gegaan, naar Inge, en heb tegen haar gezegd: “Dit kan ik je niet vertellen, want je zou me niet geloven. Je moet het maar met je eigen ogen zien.” Twee jaar lang had Dennis geen studieboek aangeraakt en nu zat hij op zaterdagochtend te studeren. Toen wisten we dat hij daar op zijn plek zat.

Een paar jaar later gebeurde er nog zoiets. Stiekem had ik altijd mijn twijfels gehad of hij het informele leiderschap uit zijn puberteit ook kon toepassen op zijn mannen in de dienst. Op een gegeven moment – Dennis was inmiddels pelotonscommandant – stond hij een halfuur te bellen op de gang. Als geïnteresseerde ouders vingen we vlagen van het gesprek op, waarbij het ons opviel dat hij allemaal verstandige dingen zei. Toen we vroegen waar het over ging, vertelde hij dat het telefoontje kwam van een 36-jarige sergeant, getrouwd, met twee kinderen. Die belde even voor advies over zijn huwelijksproblemen. Inge en ik keken elkaar aan en dachten precies hetzelfde: hij ís een goede commandant. Hij weet het vertrouwen van zijn mensen te winnen, en daar gaat het om bij de krijgsmacht.’

==

Heel Nederland had het die bewuste 18 april over de commandant en zijn gesneuvelde zoon. Dick Berlijn had er een paar jaar over gedaan om een bekende Nederlander te worden, Peter was dat van de ene op de andere dag. Alle journaals openden met de persconferentie. De actualiteitenrubrieken gingen dieper in op het nut en de noodzaak van de missie in Afghanistan en ook bij Pauw & Witteman was het overlijden van Dennis, en met name de consequenties die dat zou hebben voor de Commandant der Strijdkrachten en de missie, het belangrijkste gespreksonderwerp. Aan tafel zat verslaggever Arnold Karskens, die fel van leer trok tegen de Nederlandse inzet in Uruzgan.

Paul Witteman stelde de vraag die Van Middelkoop eerder op de dag al had voorzien: ‘Is Peter van Uhm nog in staat om zijn werk als Commandant der Strijdkrachten voort te zetten?’ Karskens antwoordde stellig dat Peter afstand moest nemen van zijn positie. Hij zou niet langer in staat zijn om vrij te opereren, omdat elke grote ingreep in Uruzgan door de Afghanen geïnterpreteerd zou kunnen worden als een wraakactie van de vader Peter van Uhm in plaats van als een tactische inzet van de commandant van het Nederlandse leger.

Peter had het nieuws die middag gelaten voor wat het was, maar zat ’s avonds met Inge voor de tv om te zien hoe het bericht over hun zoon werd besproken in de media. Hij zat nog volop in de roes die iedereen voelt kort na het overlijden van een dierbare.

==

‘Ik was nog helemaal niet bezig met de vraag of ik mijn werk moest neerleggen na het sneuvelen van Dennis. Ik was gewoon een vader die dacht: laat de hele wereld maar doodvallen. Zoek het uit allemaal, het kan me echt niets meer schelen. Maar hoe raar het ook klinkt, tijdens die uitzending werd ik daar even helemaal uit getrokken en nam boosheid de overhand. Ik dacht over Karskens: ben je besodemieterd? Wie ben jij om te zeggen wat ik wel of niet kan en hoe ik me moet gedragen? Door die boosheid ging ik nadenken. Dit kan toch niet waar zijn? Die man kan toch geen gelijk krijgen?

Ik vertel altijd dat ik samen met mijn gezin, dus met Inge, Lotje en Lieneke, heb besloten om de blik vooruit te richten en door te gaan, maar ik denk dat Inge en ik het die avond al tegen elkaar hebben gezegd: “Dit gaat niet gebeuren.” Behalve aan Dennis, mijn gezin en de familie, dacht ik ook aan mijn diepste overtuigingen en die van de mensen met wie ik werkte. Moet ik afstand doen van datgene waar ik mijn hele leven in heb geloofd? Moet ik loslaten waar mijn zoon Dennis in geloofde? Dat kan niet. Die knullen en meiden in Uruzgan kunnen toch ook niet opgeven als goede vrienden sneuvelen? Ze moeten gewoon de volgende dag de poort uit om de missie voort te zetten. Waarom zou het voor mij dan anders zijn?’

==

De eerste dagen na 18 april besloot Peter zijn woede te parkeren en stond de familie centraal. Lotje kwam terug naar huis uit Madrid, Lieneke uit Bermuda. Een nichtje was net één dag op vakantie, maar had bij het zien van de krantenkoppen besloten rechtsomkeert te maken. Zo kwam ook de rest van de familie beurtelings naar Grave om te helpen waar dat kon. Ondertussen liep het online condoleanceregister voor Dennis vol met reacties van over de hele wereld. Het ministerie van Defensie kreeg talloze kaarten en telefoontjes van mensen die de familie een hart onder de riem wilden steken.

Op de vraag of Peter tijd had voor Barack Obama, toen presidentskandidaat in Amerika, was zijn antwoord kort en goed: ‘Nee, daar hebben we geen behoefte aan.’ De Afghaanse president Karzai stond hij uit diplomatieke overwegingen wel te woord, want ‘met deze meneer moest Nederland in de missie in elk geval nog verder’. Zelf belde Peter met de ouders van Mark Schouwink, in de wetenschap dat ook zij ergens aan een tafel zaten om de uitvaart van hun zoon te regelen.

==

‘Ze dachten dat Mark als chauffeur misschien een fout had gemaakt en voelden zich schuldig over de dood van Dennis. Ik heb nadrukkelijk gezegd dat daar geen sprake van was. Ik weet hoe dat gaat op zo’n patrouille. Je probeert zo veel mogelijk in het spoor te blijven van je voorgangers, maar voor je rijden bushmasters en die hebben net een andere spoorbreedte. Dus je pakt een van de twee sporen of je stuitert er eens tussendoor. Die bermbom lag daar al tijden midden in de woestijn; het was simpelweg wachten totdat iemand eroverheen zou gaan.’

==

Peter kon uit eigen ervaring vertellen over wat zich in Afghanistan moet hebben afgespeeld. Hij wist waarschijnlijk meer van de loop der gebeurtenissen dan de casemanager van de maatschappelijke dienst van defensie die elk gezin, dus ook de Van Uhms, standaard krijgt toegewezen als een militair sneuvelt. Speculaties dat de bom voor Dennis bedoeld was, vond hij al meteen ‘volslagen onzin’. Bijna niemand was immers op de hoogte van de uitzending van Dennis, en bovendien lag het geïmproviseerde explosief al weken, zo niet maanden in de grond. Het was niets meer en niets minder dan domme pech.

Na verloop van tijd kwamen steeds meer details binnen over de aanslag. Patrick Kaslander, de genezerik van de compagnie, had gezien hoe Mark en Dennis tientallen meters door de lucht waren geslingerd, nadat hun jeep in de open vlakte op de bom was gereden. Hij gaf nog opdracht om te reanimeren, ook al wist hij dat het een verloren zaak zou zijn; beide jongens waren op slag dood. Binnen een halfuur waren de helikopters ter plaatse om de gewonden en gesneuvelden af te voeren naar Kamp Holland. Zondag al bracht een vrachtvliegtuig van de luchtmacht de lichamen van Dennis en Mark terug naar Nederland.

==

De laatste gedachten van Dennis staan op papier. Iedere militair die op uitzending gaat, wordt aangemoedigd om een brief te schrijven voor het geval hij of zij sneuvelt. Het is een vrijwillige, maar confronterende exercitie, die daarom door veel militairen niet wordt uitgevoerd. Ook Dennis schreef voorafgaand aan zijn eerste uitzending naar Irak geen brief aan zijn familie. Hij was voor niets of niemand bang, en was er bovendien heel zeker van dat hij heelhuids thuis zou komen. Bij zijn tweede uitzending was dat anders. Hij twijfelde. Als het zou aankomen op een vuurgevecht tussen ‘zijn’ jongens en de taliban, dan was zijn peloton in het voordeel. De Nederlandse krijgsmacht was beter uitgerust en bovendien veel beter getraind. Maar de dreiging van ied’s, improvised explosive devices, was niet te onderschatten.

‘Den, je zegt tegen je soldaten dat ze zo’n brief moeten schrijven,’ had Peter een paar keer tegen zijn zoon gezegd. ‘Zou je dan niet zelf ook...’ Uiteindelijk was Dennis overstag gegaan. Hij schreef zijn gedachten rauw en ongefilterd op twee a4’tjes, deed ze in een envelop en plakte die vervolgens hermetisch dicht met plakband. De randen waren zo strak dichtgetapet dat een simpele briefopener niet zou volstaan. Toen Dennis de brief aan zijn vader gaf zei hij: ‘Hier, maar niet aan mama vertellen, hoor.’ Peter antwoordde naar eer en geweten: ‘Dennis je weet hoe het hier werkt? Als ik maar een poging tot een leugen doe, ziet mama al aan de punt van mijn neus dat het niet deugt.’ Samen maakten ze een afspraak: Inge mocht weten van de brief en die brief zouden ze na zijn terugkeer samen ritueel verbranden.

==

Vier dagen nadat Dennis in Afghanistan was gesneuveld, nog voor de crematie, moest Peter opnieuw van rol wisselen. De vader Peter trok zijn ‘emotionele pantser’ op om als Commandant der Strijdkrachten de media te woord te staan. Inge had hem geen keus gelaten en was meegegaan om hem te steunen. Op het ministerie van Defensie troffen ze Jan Peter Balkenende, die naar het bureau van de cds was gekomen om zijn medeleven te betuigen.

Op weg naar het ministerie had Peter in de auto een paar krabbels op een kaartje gezet en zichzelf één ding beloofd: wat er ook gebeurt, ik ga niet huilen. Natuurlijk, iedereen zou het begrijpen als hij live op televisie een traan zou laten om zijn zoon. En toch mocht het niet gebeuren. Als het aankwam op de missie in Afghanistan, moest hij vertrouwenwekkend en betrouwbaar overkomen. Commandanten huilen niet; die stralen altijd rust uit, zelfs in ongelooflijke omstandigheden.

Het tenue hielp Peter om in zijn rol te blijven, de verantwoordelijkheid over 60 000 militairen hielp hem om in zijn rol te blijven. En mocht hij het toch te zwaar krijgen, dan had hij met Robin Middel een handgebaar afgesproken, waarna de persconferentie onopvallend zou worden beëindigd.

Het handgebaar bleef achterwege, ondanks het persoonlijke karakter van zijn verhaal. ‘Ik zit hier als vader, ik zit hier ook als cds,’ zei Peter. Tussen elke zin liet hij een lange stilte vallen. ‘Mijn zoon zou niet willen dat ik bij de pakken neer ging zitten. Mijn zoon was in hart en ziel een militair. Hij leefde ervoor. Hij was trots op zijn vader en hij was trots op zijn vak. Hij geloofde in de missie in Afghanistan en hij geloofde in de militairen met wie hij die missie deed.’

Alsof de loden last van de afgelopen dagen voor heel even minder werd – het pantser bleek te werken –, vervolgde hij zijn verhaal met een statement dat elke speculatie over zijn vertrek in de kiem zou smoren.

==

‘Wij moeten ons niet laten ringeloren door de enkele tegenstanders in Afghanistan. Die angst en haat als middel gebruiken. Die proberen dat land te ontwrichten en voor niets terugdeinzen. Nee, wij moeten ons focussen op die Afghaanse bevolking. Een veilige omgeving, scholen, toekomst voor die mensen. Een menswaardig bestaan voor mannen, vrouwen en kinderen in Afghanistan. Dus gaan we door met opbouwen voor die mensen en dat land. Dus ja, wij tonen doorzettingsvermogen, en ja, indien nodig treden wij robuust op. En zullen we ook vechten. Ik ben dus met volle overtuiging de cds en bereid om die missie te leiden en onze militairen te leiden.’

==

nos-verslaggever Peter ter Velde herinnert zich die persconferentie als de indrukwekkendste uit zijn leven: ‘Er waren twee camera’s, een fotograaf en voor de rest wat schrijvende pers. Peter van Uhm kwam binnen, een totaal verslagen man, één brok emotie, en die presteert het om iedereen even persoonlijk een hand te geven. Dat vind ik ongelooflijk. De kracht die hij daarna uitstraalde was enorm, waanzinnig indrukwekkend.’

Voor de persconferentie was afgesproken dat de nos de eerste vraag mocht stellen. Dat kon er journalistiek gezien maar één zijn, vond Ter Velde. Peter van Uhm zou de komende jaren niet door het leven gaan als de commandant van de Nederlandse strijdkrachten, maar als de Commandant der Strijdkrachten die zijn zoon verloor in Afghanistan. Als er al een dag was waarop hij niet uit zichzelf aan Dennis dacht, dan zou alles in zijn omgeving hem wel herinneren aan de gebeurtenissen van 18 april 2008. Ter Velde vroeg: ‘U bent nu natuurlijk ook nabestaande geworden. Heeft dat op de een of andere manier ook invloed op uw werk?’ Een lang antwoord volgde, maar Peter begon met de samenvatting: ‘Zoals ik er nu tegenaan kijk, kan ik dat scheiden.’

==

De tijd zou leren dat dat zo was.

Hoofdstuk 2 – Zoon van de bakker

Petrus Johannes Mathias van Uhm heeft de lagere school niet afgemaakt. Zo begint een verhaal dat Peter vertelt met pret in zijn ogen en een glimlach op zijn gezicht, terwijl hij loopt door de straten van zijn jeugd. De wijk Nijmegen-Oost was anno 1967 een gemêleerde buurt. Welgestelde burgers met een kantoorbaan woonden in de statige negentiende-eeuwse panden aan de noordkant; zij hadden een auto voor de deur. Meer naar het zuiden waren de portemonnees kleiner en daarmee ook de woningen. Nog iets verderop, in de allerkleinste huisjes, woonden gastarbeiders en studenten.

Voor Peter was de wereld in de late jaren zestig ongeveer één vierkante kilometer groot. Zijn ouderlijk huis stond in het midden, met eromheen alle voor hem belangrijke gebouwen: de kleuterschool, de lagere school, de kerk en de middelbare school. Toen hij aftrad als cds, zijn Peter en Inge in zijn oude buurtje gaan wonen. Zo komt hij nog regelmatig in de kleuterschool, want bij verkiezingen is daar het stembureau gevestigd. Even verderop staan ook de katholieke kerk en zijn oude middelbare school nog altijd overeind. Alleen de lagere school heeft moeten wijken voor nieuwbouw; de lagere school waar Peter als 12-jarig jongetje vervroegd aan de zomervakantie begon.

==

‘Mijn leven was heel overzichtelijk. Aan de ene kant van de straat had je de meisjesschool, daar zat mijn zus. Aan de overkant was de jongensschool, daar gingen Marc en ik heen. De school van de meisjes werd geleid door nonnen, die van ons door broeders: stevige mannen, die zo nu en dan een fysieke straf uitdeelden. Als je iets had uitgevreten, kletsten ze met een liniaal zo op de knokkels van je handen. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit met die liniaal ben geslagen en als dat wel is gebeurd, dan had ik het waarschijnlijk ook verdiend.

Ik leerde makkelijk, was goed in sporten en had op jonge leeftijd al een groot rechtvaardigheidsgevoel, waarmee ik me regelmatig in de nesten werkte. Zo ook aan het eind van de zesde klas. Ik weet niet precies meer hoe het begon. Misschien stelde ik weer eens een lastige vraag over de catechismus, of zat ik te klieren in de klas. Misschien kwam ik op voor een klasgenootje van wie ik vond dat hij niet goed werd behandeld.

Op een gegeven moment had de broeder zo de balen van mij dat hij me in de hoek zette. Die hoek kende ik wel, dat was allemaal niet zo schokkend. Maar toen ik na de lessen mijn schooltas wilde pakken om naar huis te gaan, wilde de broeder me niet laten gaan. Ik snapte daar niets van en probeerde te ontsnappen. Hij greep me vast en zette me hardhandig terug in de hoek. Zo stevig dat de vlekken op mijn armen stonden en de blauwe plekken in mijn nek. Ik wist daarna alsnog te ontsnappen en rende naar huis, waar mijn moeder meteen zag wat er gebeurd was. Ze ging verhaal halen bij de broeder op school – zonder succes. Een klein uur later kwam ze terug en vertelde me dat ik niet meer naar die school mocht. Zo heb ik de laatste drie weken school gemist en mijn lagere school dus eigenlijk niet afgemaakt.’

==

Kort na het incident kreeg de familie Van Uhm een telefoontje van de broeder, die behalve docent in de hoogste klas ook hoofd van de school was. Of Peter wél naar het Nijmeegse kastietoernooi voor scholen wilde komen, want daar konden ze hem als aanvoerder van het team eigenlijk niet missen. Winst op het toernooi was blijkbaar belangrijker dan een principieel verschil van mening over de hardhandige aanpak van docenten.

Dezelfde praktische instelling had de school aan den dag gelegd bij een andere kastiespeler, een jongen die met zijn veertien jaar eigenlijk veel te oud was, maar een paar jaar achterstand moest inhalen vanwege zijn Indonesische afkomst en dus volkomen legitiem in de zesde klas zat. Hij sloeg de ene na de andere homerun, omdat hij fysiek veel verder was dan de rest van de kinderen. ‘We werden die dag kampioen van Nijmegen en ik kreeg de beker uitgereikt,’ herinnert Peter zich. ‘Het was gebruik dat de aanvoerder de beker daarna aan het hoofd van de school gaf. Die broeder die mij de hoek in had gewerkt stond daar vol trots te kijken: nou, laat Petertje maar eens komen met die beker. Dat heb ik dus geweigerd. Die man had voor mij afgedaan.’

Peters moeder had aan de prijsuitreiking een paar slapeloze nachten overgehouden. Ze wilde niets liever dan dat haar zoon werd toegelaten op het landelijk bekende Canisius College, een jezuïeteninternaat dat buitengewoon goed stond aangeschreven, katholiek van gezindte was en bovendien lekker dicht bij huis. Maar de broeder die Peter bij het kastietoernooi in verlegenheid had gebracht, had een dikke vinger in de pap bij de toelatingen van de school. Zou hij zijn invloed laten gelden?

Moeders angst bleek ongegrond. De jezuïeten wisten meer van Peter dan de broeder van de lagere school hun kon vertellen. Oké, hij was een driftkikker die zijn gevoel voor autoriteit zo nu en dan ondergeschikt kon maken aan zijn rechtvaardigheidsgevoel. Maar hij was ook al sinds zijn zevende jaar een loyaal misdienaar in het klooster van de zusters Ursulinen, het klooster waar de jezuïeten van het Canisius de mis verzorgden. Bovendien viel Peter in een categorie leerlingen die de school hard nodig had. ‘Op het internaat zaten de zonen van rijke ouders, die het vaak niet al te best deden op school. Om het gemiddelde slagingspercentage op peil te houden, zochten de jezuïeten in de buurt naar kinderen met goede rapporten. En met mijn cijfers was niet zo heel veel mis.’

==

Peter groeide op met zijn broertje Marc en zus Thea aan de Tooropstraat in het hart van Nijmegen-Oost. ‘Het was echt zo’n ouderwetse volkswijk waar kinderen op straat speelden,’ herinnert Thea zich van die tijd. ‘We hadden een plaatsje achter het huis waar we veel voetbalden. Ik heb ook jarenlang meegedaan.’ Marc weet nog dat hij als jongere broertje de bal ‘mocht’ halen wanneer die weer eens in de tuin van de buren of in de dakgoot was beland. Hij vond het prima, zolang hij maar met de oudere jongens uit de buurt kon spelen.

De Tooropstraat was een paar straten verwijderd van de jongens- en meisjesschool. Peter liep het liefst naar school over het paadje langs het nonnenklooster, want dat was verboden terrein verklaard door zijn ouders, omdat er enge mannen rond zouden lopen. Als het even kon, pakte hij op de terugweg het ‘gouden muurtje’ mee, een schuin, gemetseld muurtje bij een van de huizen dat hij zo noemde omdat je er van de eigenaresse absoluut niet overheen mocht lopen. De kunst was om het muurtje zonder vallen te trotseren, inclusief de hoek van negentig graden die je na een meter of twintig tegenkwam. ‘Zo’n schuin muurtje is natuurlijk een uitdaging voor een kind van zes, zeven jaar. Maar we moesten niet betrapt worden, want in de hele buurt zaten klanten van mijn vader, die bakker was. En als hij van kattenkwaad hoorde, dan zwaaide er wat.’

Peters vader, Mathias van Uhm, of Matje voor bekenden, had een eigen zaak, de Gelderse Brood- en Banketbakkerij. De bakkerij zat naast het woonhuis in een voormalige stadsboerderij en liep van de winkel met etalage aan de voorkant via de opslag, waar de ingrediënten metershoog in de schappenkasten lagen, helemaal door tot aan de bakkerij, waar de ovens stonden. Naast de bakkerij, aan de achterkant van het woonhuis, was de garage. Daar stond de auto waarmee hij brood en lekkernijen bezorgde in Nijmegen-Oost. Meestal bracht de bezorgronde extra geld in het laatje. Maar er waren ook dagen dat de bakkerij er juist bij inschoot. ‘Soms bleef hij bezorgen bij trouwe klanten, nadat ze waren verhuisd naar de andere kant van de stad. Dan moest hij een paar kilometer omrijden voor één brood en een pak koekjes. Iets anders zat er niet op, mijn vader kon nu eenmaal moeilijk nee zeggen.’

Zes dagen in de week werkte bakker Van Uhm, van ’s ochtends een uur of vier totdat de laatste bestelling bezorgd was aan het eind van de middag. En zelfs na sluitingstijd wisten veel klanten hem nog te vinden. Dan liepen ze achterom naar het paadje tussen de bakkerij en het woonhuis, waar ze het woonkamerraam openduwden en riepen: ‘Zeg bakker, heb je nog een pak suiker?’ Er was altijd wel iemand thuis die even naar de winkel kon lopen om zo weer een klant tevreden te stellen.

==

‘Tegenwoordig noemen we dat kinderarbeid, maar toen was het de normaalste zaak van de wereld. Wij stonden ’s zaterdags om vijf uur op om pa te helpen. Natuurlijk waren er ook wel eens dagen dat we geen zin hadden, dan speelden we liever buiten. Maar over het algemeen waren we er trots op. Op school vertelde ik over mijn klusjes en dan waren mijn vrienden diep onder de indruk. Wij mochten helpen, zo zagen we dat.

Ik weet nog goed dat ik rond de kerstdagen een keer bijna in slaap viel in de bakkerij, zo moe was ik. Mijn vader beukte op een paar zakken meel en maakte er een soort zitzak van. Daar kon ik mooi even een dutje doen. Zodra ik wakker werd, mocht ik aan de slag met een nieuw klusje. Deed ik dat goed, dan werd dat voortaan mijn vaste taak. Zo leerden we al heel vroeg wat het betekent om ergens verantwoordelijk voor te zijn.’

==

Peter was niet voorbestemd om bakker te worden, dat had zijn vader al vrij snel in de gaten. Hij kon schrobben en meelzakken sjouwen als de beste, maar het verfijndere banketbakkerswerk was meer iets voor zijn broer Marc. Die was veel handiger met deegwaren en had er ook zichtbaar lol in. Zus Thea was waarschijnlijk de slimste van het stel. Zij stond als 7-jarig meisje al achter de kassa om klanten te bedienen – met haar voeten op een grote koekjestrommel, omdat ze anders niet over de toonbank heen kon kijken. Na sluitingstijd klom ze opnieuw op dat koekblik. Ze had uitgevonden dat haar huiswerk rekenen op de kassa in de bakkerij zeker twee keer zo snel ging als op een kladblaadje in de woonkamer.

De hoogtijdagen voor de bakkerij, herinnert Thea zich, waren de feestdagen in december. Dan stonden de kransen, stollen en kerststaven metershoog opgestapeld in het woonhuis, voorzien van bestelbriefjes, die haar moeder nauwkeurig had verzameld en verwerkt. Er waren dagen bij dat pa zesendertig uur achter elkaar doorwerkte om alles op tijd af te krijgen, met hooguit een hazenslaapje tussendoor. Veel later zou hij deze werklust moeten bekopen met artrose. In de jaren zestig bleef het beperkt tot af en toe een paar dagen spit, waardoor hij zelf weinig kon doen en de kinderen hun verantwoordelijkheid namen. Dan belde ma met school om te vertellen dat Peter en Marc een weekje les zouden missen. Wat er ook gebeurde in huize Van Uhm, de bakkerij draaide door. Peter: ‘We haalden mijn vader ’s ochtends uit zijn bed en zetten hem op een bank in de bakkerij. Marc en ik deden het werk, terwijl onze vader aanwijzingen gaf. We waren, denk ik, hooguit een jaar of tien.’

Zelfs spit kreeg bakker Van Uhm er niet onder. Zodra de jongens klaar waren met brood bakken, hees hij zich – preuts als hij was – uit het zicht van alles en iedereen in de kleren en even later in de auto. Uren reed hij rond, terwijl Peter en Marc van deur naar deur gingen met een mand vol bakkersgoed en een handvol wisselgeld.

==

Matje van Uhm was een vakman eersteklas, maar een groot denker was hij niet. Als jongeman was hij de rebel van zijn familie, de vrolijke noot die graag kattenkwaad uithaalde en daar vervolgens gloedvol over kon vertellen – allemaal eigenschappen die Peter ook heeft. ‘Als mijn vader vroeger iets geflikt had, dan stuurde mijn opa hem naar de kelder, waar een ton zuurkool stond met bovenop een grote steen die al het vocht eruit moest persen. Opa legde de steen in de handen van mijn vader, deed het licht uit en liep weer naar boven. Af en toe kwam hij even om de hoek kijken om te zien of mijn vader die zware steen nog vasthad.’

Matje moest om de reputatie van zijn vader denken. Peters opa, Piet van Uhm, was een vooraanstaand boer in het Achterhoekse dorp Stokkum. Behalve de boerderij bezat hij ook een houtzagerij en was hij uitbater van het plaatselijke café De Pluum, die hem samen met zijn hagelwitte haar de bijnaam ‘de witte van de Pluum’ opleverde. Als een van de kleinere boeren uit het dorp een stukje grond wilde kopen, dan ging die naar Van Uhm om te vragen wat het waard was. Moest iemand weten wat de houtopbrengst van een stuk bos zou zijn, dan rekende Piet van Uhm het uit zijn hoofd voor. Kortom, een man met veel verstand van zaken en een praktische inslag.

In de dorpskroeg kon Piet het vrolijke, rebelse karakter van Matje goed gebruiken. Hij was immers een uitstekende barman en kon met iedereen overweg. Als er feesten waren, moest hij verplicht dansen met de vrijgezelle meiden uit het dorp; dat zou ze langer bij het feest houden, wat goed was voor de omzet. Zo ontwikkelde Peters vader al op jonge leeftijd een voorliefde voor de kroeg en alles wat daarbij kwam kijken.

==

‘Mijn vader was een lieve vader met een scherp randje. Hij kon heel hard werken, maar hij kon ook, gemiddeld zo’n twee tot drie keer in de week, aan het eind van zijn bezorgronde naar een café gaan en ’s avonds thuiskomen met een snee in zijn neus en minder centen dan waarmee hij was vertrokken. Was hij verslingerd aan zijn pilsje? Ja, dat was hij. Meestal hadden we daar als gezin geen last van, maar soms ging het te ver. Dan moest mijn moeder de eindjes aan elkaar knopen, omdat mijn vader alle winst opdronk.

Op een gegeven moment wilden we niet dat hij nog naar de kroeg ging. Als wij in de buurt waren, hield hij het bij één biertje, of hij ging helemaal niet, wat erg moeilijk voor hem was. Waren wij naar school, dan ging het wel eens mis. Hij kwam niet thuis na zijn werk, waarop ik met mijn broertje de hele wijk door fietste om de auto te zoeken. Waar zijn auto geparkeerd stond, daar zat hij te drinken in de kroeg. Heel af en toe had hij een kwade dronk, dan was het even zuur in huis. Maar zowel mijn moeder als de kinderen hebben hem dat ruiterlijk vergeven, want er stond veel tegenover.’

==

De mooiste jeugdherinneringen zijn die aan het eerste bankstel van het gezin, waar vader na een lange dag werken even een tukje op deed, terwijl Peter en Marc zo dicht mogelijk tegen hem aan kropen, want dat lag zo lekker warm. Of aan de zeldzame vakanties, waarbij pa de bakkerij op slot deed om met zijn kinderen te kaarten. Hij gaf zijn zoons en dochter een gulden in kleingeld, omdat spelen met centen het spel veel leuker maakte. Wanneer een van de kinderen bijna geen geld meer had, schoof hij zo onopvallend mogelijk wat dubbeltjes heen en weer, zodat iedereen weer verder kon spelen.

Ook bijzonder was het autorijden dat de jongens van hun vader leerden in de tijd dat er nog niet zoveel auto’s waren en het enige obstakel de trolleybus was die zo nu en dan door de klinkerstraten van Nijmegen reed. Marc en Peter waren nog zo jong dat ze zich aan het stuur moesten optrekken om met hun ogen boven het dashboard uit te komen. Wanneer Peter met zijn vader op pad was om brood te bezorgen, maakte hij daar een wedstrijdje van: wie het eerst zijn bestellingen had afgerond mocht achter het stuur kruipen en de auto een paar huizen verder rijden. In zijn geval: motor starten, stukje rijden en dan met de banden tegen de stoeprand schuren, net zo lang tot de motor afsloeg.

De rijervaring van de jongens kwam goed van pas op de dagen dat hun vader in de kroeg was blijven hangen. ‘Wij namen op zulke momenten het besluit dat het verstandiger was om zelf de auto naar huis te rijden. Verantwoordelijkheidsgevoel hebben wij, alle kinderen Van Uhm, ook op die manier van huis uit meegekregen.’

==

Peters moeder was een heel ander type. Helena Boschman – Leentje voor ingewijden – werd geboren in ’s-Heerenberg, het stadje naast het dorp van haar toekomstige echtgenoot. Ze was de oudste dochter, waardoor iedereen haar steevast ‘Zus’ noemde in plaats van Leentje. Net als Peter werkte zijn moeder mee in de bakkerij van haar ouders. Zelf wilde ze niets liever dan schooljuffrouw worden.

In die tijd was het hoogst ongebruikelijk dat de oudste dochter van het gezin een opleiding volgde. Van haar ouders mocht ze twee jaar huishoudschool doen, maar daarna was het haar taak om te werken in de bakkerij en te delen in de zorg voor het gezin. Pas veel later zou ze haar middenstandsdiploma halen en het brein worden achter de Gelderse Brood- en Banketbakkerij. ‘Mijn moeder kon erg goed leren. Tegenwoordig zou ze waarschijnlijk hoogbegaafd worden genoemd. Voor haar is het altijd een lichte frustratie geweest dat ze niet heeft kunnen doorleren, terwijl haar jongere zusjes die kans wel kregen.’

Voor haar eigen kinderen had ma Van Uhm een andere toekomst in gedachten, zeker toen ze zag dat die kinderen over dezelfde intellectuele vermogens beschikten als zijzelf. Thea kon in 1966 naar het gymnasium, dus dat was een uitgemaakte zaak. Peter begon het jaar daarna met de hogere burgerschool aan het Canisius College, daar kon noch de broeder van de lagere school, noch vader Van Uhm iets aan veranderen.

Als het aan zijn conservatieve vader had gelegen, was Peter de bakkersopleiding gaan doen en had hij daarna de zaak overgenomen, maar Leentje wilde er niet van weten en trok in deze kwestie aan het langste eind. Drie jaar later herhaalde de situatie zich, toen pa alle hoop had gevestigd op Marc om de bakkerij over te nemen. Marc was misschien niet de oudste zoon, maar met zijn handigheid wel de meest geschikte. Peter: ‘Toen Marc in de zesde klas zat moest mijn moeder van haar ziekbed komen om hem in te schrijven voor de middelbare school. Mijn vader ging dat echt niet doen.’ Leentje zette door, in weerwil van haar man. Zelf had ze altijd gedroomd van een goede opleiding en een carrière. Via haar kinderen kon ze die droom alsnog verwezenlijkt zien.

Leentje van Uhm was behalve het brein achter de bakkerij en de opvoeding van de kinderen ook de stabiele factor in het gezin. Elke dag als haar zoons en dochter uit school kwamen, stond de thee klaar op tafel, soms met een pak koekjes uit de winkel erbij. Met z’n vieren namen ze de dag door. Daarna ging iedereen aan zijn huiswerk of bezig met klusjes in de bakkerij. ‘Toen Inge en ik aan kinderen begonnen, hebben we elkaar eens aangekeken en ons hardop afgevraagd wat wij het meest waardeerden in onze jeugd: dat er altijd iemand thuis was. Inge hoefde er niet over na te denken. Ze wilde stoppen met werken om er te zijn voor de kinderen.’

==

In 1975 werd de Gelderse Brood- en Banketbakkerij, zoals zoveel bakkerijen in de jaren zestig en zeventig, gesaneerd. De opkomende supermarkten maakten het voor de kleine zelfstandige bijna onmogelijk om nog geld te verdienen met brood en banket.

Het stel verhuisde naar een huurhuis in de nieuwbouwwijk Dukenburg, aan de andere kant van de stad Nijmegen. Thea was op dat moment het huis al uit, Marc zat in het eindexamenjaar van het gymnasium, Peter in het laatste jaar van de Koninklijke Militaire Academie. Alle drie dachten ze: als dit maar goed gaat. De ‘oudjes’ waren Nijmegen-Oost bijna nooit uit geweest, op een enkel bezoek aan familie in de Achterhoek na. De eerste keer dat er sprake was geweest van ‘vakantie’ was dat een vrije week thuis, waarin pa elke dag een wandeling maakte om te kijken naar welke concurrent zijn klanten gingen. De angst dat hij klanten zou verliezen zat er zijn hele leven diep in.

Dat geen van beide zoons de bakkerij had overgenomen, bleef moeilijk voor pa Van Uhm. Maar hij telde zijn zegeningen. Het gezin was in moeilijke tijden altijd hecht gebleven en ook nadat de bakkerszaak verloren was gegaan, bleven zijn kinderen betrokken. Wat betreft de fles knepen ze – nog steeds – een oogje dicht. ‘Inge en ik hebben hem een keer opgehaald uit het ziekenhuis. Daar kreeg hij natuurlijk geen alcohol, dat vond hij vreselijk. Toen hebben we hem op de achterbank van de auto gezet en een flesje bier gegeven. Ik zei: “Pap, da’s pas een opkikkertje, of niet?” Op dat moment was hij heel even heel gelukkig.’

Nog vijfentwintig jaar was het echtpaar samen, voordat pa Van Uhm op 3 mei 2000 overleed. Ma zag in de jaren daarna met groot genoegen hoe de keuzes die ze lang geleden gemaakt had uitpakten voor haar drie kinderen. Haar dochter ging als pedagoge aan het werk in de jeugd-geestelijke-gezondheidszorg, haar jongste zoon werd plaatsvervangend Commandant Landstrijdkrachten, haar oudste zoon schopte het tot Nederlands allerhoogste militair. In 2013, ruim een halfjaar nadat Peter was afgetreden als cds, overleed ook ma Van Uhm.

==

‘Hadden mijn ouders in elkaar de liefde gevonden? Ik denk het wel. Ze toonden het nooit, want knuffeltjes en kusjes, dat was er niet bij. Ik kan me maar één moment herinneren – een heel mooi moment – waarop ik dacht: ja, ze houden echt van elkaar. Inge en ik brachten mijn ouders na een middagje samen in de stad terug naar hun huis in Dukenburg. Ze stonden bij de voordeur als twee pubers te ginnegappen over wie van de twee nou de sleutel had. Gewoon flauwekullen, zo van: “Jij zou toch de sleutel doen?” “Nee, jij.” “Nee jij...” Ze hielden elkaar voor de gek en ze raakten elkaar aan. Ik kan er nog emotioneel van worden als ik eraan denk. Voor het eerst in mijn hele leven zag ik dat die twee echt van elkaar hielden.’

==

Aan zijn jeugd in de bakkerij hield Peter behalve veel mooie herinneringen ook de normen en waarden over die hem zo ver zouden brengen in zijn carrière. In een voortdurend veranderende context – van bakkerszoon tot generaal – bleven deze overtuigingen onveranderd en altijd overeind.

Dat je respect moest hebben voor de mensen in je omgeving werd kleine Peter met de paplepel ingegoten. Dat had te maken met de twee categorieën mensen die zijn vader bij herhaling benoemde. De eerste groep, dat waren de klanten van de bakkerij. Die moest je respecteren en koesteren, want zij brachten letterlijk brood op de plank. Alle andere mensen behoorden tot de groep potentiële klanten. Ook zij kregen respect, want anders zou je nooit iets aan ze kunnen verdienen.

Maar respect kon je wel verliezen, daar was pa Van Uhm heel helder in. Peter had zelf ervaren hoe het voelt om respect voor iemand te verliezen, toen de broeder van de jongensschool op het kastietoernooi voor hem had afgedaan. Hij volgde hierin het voorbeeld van zijn vader, die zijn respect was verloren voor een van zijn klanten.

Peter kan het zich nog goed voor de geest halen. Hij was hooguit een jaar of acht en hielp bij de bezorgronde in de wijk. Zoals dat in die tijd ging, had een oude mevrouw haar portemonnee gepakt, zodat Peter het kleingeld voor de bestelling er zelf uit kon vissen. De buurman van de vrouw zag het tafereel aan en zei: ‘Nou, jongen, dat is wel een mooie kans om er een beetje meer geld uit te halen, of niet?’ Toen Peter het verhaal aan zijn vader vertelde, besloot die subiet om de buurman nooit meer brood te leveren. Wie diefstal suggereerde, kon niet langer op het respect van de Van Uhms rekenen en ging voor zijn brood voortaan maar naar de concurrent.

Als je iets begint, dan maak je het af, was een les uit de bakkerij. Net als opkomen voor familie en vrienden die je hulp goed kunnen gebruiken, ook als dat nadelige gevolgen voor je kan hebben. Zo’n situatie kwam Peter tegen als aanvoerder op het voetbalveld toen een van zijn teamgenoten een doorgebroken tegenstander ongemeen fel onderuithaalde. Peter gaf zijn ploegmaat er verbaal van langs, waarop de trainer zei dat hij niet de juiste mentaliteit had. Het deerde hem niet. Hij zou het zo weer doen, zelfs al zou hem dat zijn aanvoerderschap van de a-junioren kosten.

Maar de allerbelangrijkste waarde die de bakkerszoon vanuit huis had meegenomen was integriteit. ‘Toen ik nog heel jong was, was onze bakkerij het enige pand in de straat met een telefoon. Mensen die wilden bellen, konden dat bij ons doen als ze een stuiver of een dubbeltje betaalden. De telefoon hing in de doorgang tussen het huis en de bakkerij, onder de trap. Daar stonden dus voortdurend mensen hun privésores te vertellen. Wij luisterden niet mee met die gesprekken en als we per ongeluk toch wat opvingen, dan hielden we daarover onze mond.’