Veertig jaar geleden is het dat Normaal zijn zegetocht door Nederland begon. En dat ging met veel kabaal, een stukgetrapte spiegel in de kleedkamer, een suppoost bij het hek die uit de Opel Commodore nog hoort roepen: ‘Aan de kant, Adolf’ en een helse blik van de leadzanger in de camera. Ben Jolink zong met Normaal voor het oog van heel Nederland in AVRO’S Toppop ‘Oerend hard’.

Oerend hard vertelt het verhaal van de Achterhoekse rockzanger, de opkomst, ondergang en de terugkeer. Maar na zijn val, in 1996, zou Hummelo’s luidruchtigste zoon nooit meer dezelfde zijn. Het was een kwestie van tijd tot Normaal ermee zou ophouden; in 2015 is het dan zover. Dit boek vertelt het verhaal – met een nieuw hoofdstuk over de beginjaren.

Jos Palm

OEREND HARD

Het onmogelijke høkersleven van Ben Jolink

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave is tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2005, 2015 Jos Palm

Omslagontwerp Zeno Carpentier Alting

Omslagbeeld Hugo Jaartsveld

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2542 1

D/2015/0108/578

NUR 661

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zevende druk, 2015, ISBN 978 90 450 2906 1.

Voor wie ik liefheb

Mar, Tobiah en Jonas, voor mijn Achterhoekse vriend Frits, en voor al die inwoners van het land aan de goede kant van de IJssel

Inhoud

VOORWOORD

PROLOOG

Een vloekende Abraham

JEUGD

1.  Bennie Be Good

2.  Een jongen van het dorp

3.  Lang haar

KUNSTENAAR

1.  Vrijheid is een tube verf

2.  Middernachtboer in Amsterdam

3.  Elektrablauw op Welstraat 20

ACHTERHOEKER EN ZANGER

1.  ‘Sweet Home Hummelo’

2.  Lochem, hier is Normaal

3.  ‘Een onmundige hoop kabaal’

DE DOORBRAAK

1.  Oerend hard

2.  Altamont in Steenwijk

3.  ‘Een manier van leven’

DE WERELD ACHTER DE BAND

1.  De vrije republiek

2.  Koning van de Achterhoek

3.  ‘Die ene familie’

DEURDONDEREN

1.  ‘Zien redding’

2.  Rockcommando’s op veldtocht

3.  Rampen

ROCKHERFST

1.  Het grote ongeluk

2.  De val

3.  Meer en meer Hank

EPILOOG

Leven als Lazarus

Naschrift

Woord van dank

Bronvermelding en literatuur

Voorwoord

Hemelvaartsdag 1975, Lochem. Het is een gebeitelde datum in de Achterhoek. Op die dag namelijk is de band Normaal waarlijk opgestaan. Zo althans staat het in de annalen. Dat de leden van het beginnend groepje aan het eind van die dag, bedwelmd door een onverwacht enthousiaste ontvangst, enige drank en een overrompelende blik op een mogelijke toekomst van muzikantengeluk, nog nauwelijks konden lopen, doet daar niets aan af.

De band – althans het idee Normaal – stond vanaf die dag als een huis. Het ging met Normaal zoals het met alle dingen van enige betekenis gaat: eerst was er de gedachte, daarna kon ze werkelijkheid worden. En dat was aan de muziek te horen: dit was een idee, vervoerd in geluid. Zoals ooit boodschappen op allerhande slaginstrumenten waren doorgegeven in de godverlaten wildernissen van godvergeten landen, zo gaf deze band haar plattelandsvisioen door, zonder opsmuk, alsof het een waarschuwing betrof, een wakker roepen.

De jongens en meisjes die in de vroege ochtend in Lochem klaarzaten voor het stoned zingen en mondharmonica blazen van de toen al eeuwige protestzanger Armand, hoorden iets wat ze, voor zover ze wisten, nog nooit eerder hadden gehoord (en ik mag dat schrijven, want ik was erbij). Het geluid deed prettig pijn aan de oren in de dagen dat punk nog nieuw tot vrijwel onbekend was in de Lage Landen. De gitaren, de bas en drum klonken betrouwbaar onhandig. De zang was in een bijna onnavolgbaar dialect dat met de beste wil van de wereld geen Nederlands genoemd kon worden. Het leek niet op Engels, niet eens op IJslands (het bleek Achterhoeks).

Welbeschouwd was het onbestaanbaar wat de zanger ten gehore bracht. Zingen in het dialect alsof het Engels was, de taal van de rock-’n-roll, dat bestond nog niet. Het was al iets eerder uitgevonden, in oktober 1974. In dat jaar had de band in oprichting een demootje opgenomen en opgestuurd naar de toenmalige popkoning van de VPRO, Wim Noordhoek. ‘We zijn hier way down deep in the Achterhoek al een tijd bezig muziek te maken die volgens mij jullie wel zal interesseren’, schreef de zanger Bennie Jolink. Het had niet geholpen. Lochem deed dat wel. Daar werd de kleine, min of meer toevallige revolutie voor het eerst ten overstaan van een grote massa ten gehore gebracht. Met een even onzinnig als overmoedig zelfvertrouwen brulde de zanger de teksten het publiek in. Hij deed dat in zijn moeders taal, die hij een paar jaar daarvoor nog voor onbruikbaar had gehouden in het algemeen menselijk verkeer. Het bleek, zoals bekend, de weg naar succes, voor hem en de rest van de band.

Dit boek beschrijft het leven van de zanger die meer dan wie dan ook van de band het gezicht werd van het idee Normaal. Het vertelt het verhaal van de plattelandsjongen die het tot frontman van de band brengt tegen de achtergrond van de jaren vijftig, zestig en zeventig in de Achterhoek, de periode dat ook ter plaatse grote veranderingen doordrongen, en het huwelijk en heel veel meer dat God, pastoor en dominee hadden verordonneerd niet meer heilig bleek.

Het boek beleefde tien jaar geleden zijn eerste druk toen de bezetting van het eerste uur net weer een paar jaar optrad, en ongekende instemming teweegbracht. Inmiddels is Lochem geschiedenis en is in zekere zin het oude Normaal dat evenzeer. Nog niet zo heel lang geleden verwisselde de drummer Jan Manschot als gevolg van een slopende ziekte het tijdige voor het eeuwige. Indien er zoiets als een hemelse rock-’n-roll hall of fame bestaat, zou hij daarin een bescheiden plaats moeten krijgen. Want hij hoort daar, net als zijn bandgenoten er te zijner tijd een klein eigen hoekje zouden horen te hebben. Vanzelfsprekend op gepaste afstand van Elvis, Buddy Holly, Warren Zevon en vele anderen die ooit gezicht gaven aan de onbestemde opstand, genaamd rock-’n-roll.

Derhalve in deze herziene druk een extra hoofdstuk, een zogeheten naschrift over de wording van de band, voordat er ook maar sprake was van een band. Het beschrijft hoe de vier van het eerste uur* Normaal werden, oftewel hoe ze zich vóór Lochem tastend en schijnbaar toevallig een weg zochten uit de begrenzingen van het oostelijke platteland, waar alles altijd leek te blijven wat het was geweest en moest zijn. Er was een gitaar, een basgitaar, een drumstel en een stem voor nodig, en op z’n minst een beetje moed.

* De band die in Lochem 1975 speelde bestond uit Bennie Jolink (zang), Ferdie Jolij (gitaar), Jan Manschot (drum), Jan Kolkman (gitaar) en Willem van Dijk (basgitaar). Laatstgenoemde werd al heel kort na Lochem op bas vervangen door Willem Terhorst, en Jan Kolkman verdween uit de band doordat zijn manier van leven moeilijk verenigbaar was met dat van een veel optredende band.

PROLOOG
Een vloekende Abraham

Hij wilde alleen maar zwarte kleren aan, want zijn geboortedag was geen feest. Toen het zover was, toen zijn vijftigste verjaardag groots werd gevierd op 6 september 1996, stak hij zich in fleurig pak en liet zich alles vrolijk welgevallen. Het liedje dat zijn vrouw Ellie met vriendin zong – ‘Jolink, Jolink’, op de wijs van ‘Joline, Joline’ van Dolly Parton – vond hij prachtig. De klassieker van de Zangeres zonder Naam, ‘Ach vader lief, toe drink niet meer’, door zijn zoon Gijs met diens band De Voederbietels bewerkt tot een nummer over zijn vaders leven van twaalf ambachten en dertien ongelukken met toch nog een goede afloop, het was echt klasse en dat had hij laten weten ook. De bijbehorende kruiwagen met zijn favoriete rode port, ‘dat was me ook wat’. En helemaal schitterend was de motor die de band hem had aangeboden, de BSA 650, de Golden Flash waarop hij met zijn zatte kop de tent was komen binnenstruikelen, met zijn gedachten bij zijn allergrootste kameraad, De Pröhs, die elf jaar geleden zijn drinkgewoonten mee het graf in genomen had en die ook op wat hij noemde zo’n ‘gouden flesse’ had rondgereden.

Hij had het allemaal over zich heen laten komen, als een geduldige Abraham. Het was onderdeel van de huldiging die hem ten deel viel in de grote tent bij stamcafé De Tol, waar hij eenentwintig jaar geleden met zijn kameraden en de kroegbaas, De Pröhs, het eerste succes van Normaal had weggedronken. De jongens van het eerste uur waren er ook bijna allemaal. Ze zaten erbij alsof de tijd had stilgestaan: opgewekt en vol sterke verhalen. De drummer Jan Manschot – van zijn fiere snor van vroeger was nog maar een dun streepje over – zat achter forse glazen bier te oreren over die keren dat hij met drank op de politie te slim af was geweest. Hij vertelde als voorheen het ene na het andere prachtverhaal en ondertussen dronk hij stevig door. Willem Terhorst was onveranderlijk Willem, het lange haar van de bassist was alleen wat dunner geworden. Achter zijn glas cola zag hij, geheelonthouder op doktersbevel, minzaam toe op het slagveld vol Grolsch.

De duchtig innemende mannen en vrouwen riepen een wereld op waar vanavond iedereen in wilde geloven. Het was een wereld die iedereen van huis uit kende. Hun vaders en moeders hadden bijzondere gelegenheden ook zo gevierd – met schalen worst en met overvloedige hoeveelheden drank. Buiten mocht het fris zijn, de feesttent voelde behaaglijk.

Het gerinkel van de glazen en het vertrouwde geroezemoes hadden hem een avond en halve nacht doen vergeten dat het eigenlijk geen feest was. Maar thuis, tussen de postzakken vol felicitaties, kwam het gevoel van vlak vóór de verjaardag weer terug. Het werd opnieuw zwart. Terwijl er om hem heen werd gedronken en gelachen door de meegekomen vrienden en kennissen, zonk hij weg. Na eerst nog geroepen te hebben ‘Wat moet al dat volk hier’ verdween hij naar de slaapkamer. ‘Ben is out’ zeiden de feestgangers, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, en ze namen er nog een. Zo was het nu eenmaal, van het ene op het andere moment kon de drank hem overmeesteren, en was er niks meer met hem te beginnen. Dat was jaren geleden al zo toen zijn vader hem met de kermis ’s ochtends vroeg had aangetroffen voor het ouderlijk huis, uitgeteld en laveloos op de voorbank van het boodschappen-Renaultje van zijn zoons vrouw. ‘Ik geloof dat ons Benneke weer ’s iets te diep in het glaasje heeft gekeken,’ had Frederik Jolink gezegd. Daarmee was het afgedaan. Ben, wist iedereen, stond altijd weer op, hij werd altijd weer gauw de ‘Bennie’ van schilder Jolink, in voor een grap en een goed verhaal.

Ditmaal duurde het langer. De volgende ochtend was hij helemaal ingezakt, schouders omhoog, hoofd omlaag. ‘Het waren voortekenen,’ zegt zijn vrouw Ellie. ‘Ik kon dat toen nog niet zo goed herkennen, maar achteraf zie ik het heel duidelijk. De ellende begint altijd met afzonderen. Hij wil nergens meer naartoe, hij wil niet meer praten. Dan gaat hij steeds meer drinken en blowen, en hij gaat ook steeds meer gebogen lopen. Alsof hij zich wil verstoppen.’

Wat haar toen op de been had gehouden, was de gedachte dat het ooit weer beter zou worden. Dat ze een vakantie kon boeken, want ook al was hij met geen honderd paarden de auto in te krijgen om van huis te gaan, als hij eenmaal weg was, knapte hij altijd weer op.

Wat ze toen niet had gezien, was dat de echte klap nog moest komen.

Godveredomme had hij geschreeuwd. Twee keer, drie keer. Zijn vloek. Hij had er ooit een liedje op gemaakt, zijn allereerste nummer, toen het allemaal nog moest beginnen. Godveredomme, woar doe ik ’t veur? Ik sloof mien uut en het helpt geen zak.

Hij zong het voor het eerst voor een groot publiek op hemelvaartsdag in Lochem, in dat uur dat ze Normaal presenteerden aan de wereld. Hun teksten hoefden toen nog niet te rijmen. Als het maar uit het hart kwam. Hij had zichzelf nauwelijks verstaan, temidden van het gitaargeweld en omringd door jongens en meisjes uit Eibergen, Ra, Steenderen en waar al niet vandaan uit de Achterhoek. Ze begrepen dat dit nummer ook over hen ging, over hun gemodder bij de baas of hun gedonder op school.

Nu ramde hij de vloek de lucht in. Alleen. Het voelde alsof zijn wangen zijn lippen uit elkaar wilden trekken. Iedere keer weer als hij de vloek onder uit zijn keel haalde. Dat iemand – een verre buurman wellicht – hem kon horen, kon hem niets verdommen. Dit was zijn moment. Høken, daldeej’n, brekken en angoan: in de uithoeken van zijn grote tuin aan de rand van het bos viel het allemaal van hem af.

Twaalfhonderd optredens in twintig jaar, één megahit, een reeks stampende rocknummers, jaar in, jaar uit dampende feesttenten. Ieder jaar weer een cd, ieder jaar weer een tournee, of zoals ze zelf zeiden, ‘een veldtocht’. En dan waren er nog de managers, de veeleisende platenbonzen en de fans, ‘de høkertjes’ zoals de bassist, Willem, ze noemde, voor wie het nooit genoeg was. Het maalde door zijn hoofd.

Ben Jolink stormde op de afgrond af. Al sprong hij nog op het eind van ieder optreden van de luidsprekertoren, al balde hij nog op menige promotiefoto zijn vuisten. Hij werd ouder. Het tasje medicijnen dat ieder optreden meeging, was zienderogen dikker geworden. Het herstel van een avond deurdonderen duurde niet zoals vroeger een ochtend, maar kostte op zijn minst twee dagen.

Op zijn veertigste verjaardag had hij ’s nachts meer dood dan levend halverwege de steile trap van zijn huis gelegen, stomdronken en in opstand tegen het klimmen van de jaren – ‘Een rockbeest wordt geen oude zak,’ had hij zijn zoon Gijs voorgehouden. Op zijn vijftigste was hij vooral moe. Van het circus Normaal dat hem sloopte en van alles en iedereen, althans, in zijn kwade uren. Ophouden, dat ene woord dat hij al zo vaak had opgeborgen in de achterkamer van zijn hersenen, het gonsde nu door zijn hoofd. Toch ging hij gewoon door. Dat verwachtte zijn publiek, de band, de jongens van de crew, en misschien verwachtte hij het zelf nog wel het meest. De enige vrijheid die hij zichzelf gunde was af en toe in zijn eentje heel hard blaffen naar de Hummelse maan. Zo was hij het gewend, wat je echt dwarszat hield je voor je, je vertrouwde het jezelf niet eens toe. Hooguit jankte je het de natuur in.

Na de avond van zijn vijftigste verjaardag gebeurde het meer dan eens dat zijn vrouw Ellie ’s nachts wakker werd van een schreeuw in de verte. Ze hoorde een ‘huulenden waakhond’ en daartussendoor hoorde ze een diepe bas die zich ten hemel hief: de woeste jammerklacht van Ben.

JEUGD

1. Bennie Be Good

De oorlog was voorbij, en in het dorp heerste een voorzichtig optimisme over de toekomst. Zelden had men in Hummelo zo’n kinderrijk jaar beleefd als in 1946. Ook ten huize van de Jolinks werd een bevrijdingsbaby geboren, een flinke tienponder, die de huisarts had doen uitroepen: ‘Hentje, wat heb je nou gebaard, een rollade?’ De jongen, die de roepnaam Bennie zou krijgen, werd door zijn vader, maar meer nog door zijn moeder, verwelkomd als een kerstkind. Zijn geboorte luidde het nieuwe leven in van de twee jonge echtelieden. Sinds hun huwelijk in 1942 hadden ze gewoond in het oudershuis van Frederik Jolink op de Korte Broekstraat, temidden van ouders, broers en zussen, terwijl er ook nog onderduikers verbleven in het kleine boerderijtje in het achterland. Daar was ook hun eerste zoon, Henk, geboren, het kind dat was voortgekomen uit een ‘ongelukje’ na een middag op de schaatsbaan waar hun romance was begonnen. En hoewel iedereen op de Broekstraat zijn best had gedaan om het gezellig te maken, hadden ze de waarheid ondervonden van het plaatselijke spreekwoord: ‘Jonge mensen die bij de olden in moesten trouwen, dat is iets wat de duvel had utgevonden.’

Die oorlogsjaren van armoede en behelpen lagen nu achter hen. Alles zou nu anders worden. Frederik en Hentje Jolink waren in maart 1946 de trotse bezitters geworden van het grote huis met bijbehorende schilderszaak, op het adres Hummelo a-60, dat hun beider vaders voor hen hadden gekocht. Daarmee was gelijk ook een einde gekomen aan het ‘dwaze’ plan van Frederik om zich aan te melden als militair voor Indië, waar de Nederlandse regering die maand voor het eerst troepen naartoe had gestuurd. Het bedrijf van zijn overleden baas was Frederik in de schoot geworpen. En vooral Hentje Jolink wist wat haar man spoedig zou gaan beseffen: ze zouden het gaan maken. Ze hadden alles wat een jong stel zich kon wensen in deze jaren van schaarste. Een zelfstandig bestaan, een eigen woning met een verfwinkeltje midden in het dorp, en een gezin dat twee zonen rijk was en dat weldra uitgebreid zou worden met een paar dochters. Het leven was hen niet kwaad gezind, en als ze goed zouden oppassen kon het er alleen maar beter op worden.

rechts: Bennie, een jaar
foto bezit Ben Jolink

Wel was er één reden tot ongerustheid: ‘de jongen om van te houden’, zoals moeder Jolink haar tweede zoon placht te noemen, was niet de van gezondheid blakende kleine die zich op 6 september had aangediend. Hij bleek al gauw een zorgenkind, zoals er in de jaren vijftig van dokter Spock meer waren. Zo herinnert hij het zich ook:

Ik moet een jaar of vier geweest zijn en het was me ten strengste verboden in de spiegel te kijken. Wat ik per ongeluk toch een keer deed. Wat ik zag was niet zo prettig. Mijn hoofd zat helemaal in het verband, met gaten voor de ogen, de mond en de neus. En mijn lichaam was onder de zalf gesmeerd tegen de zweren. Ik schrok me kapot.

Bennie bleek dauwworm te hebben – een soort eczeem ten gevolge van een allergische reactie – en astma. Kort na zijn geboorte hadden de twee ziekten zich geopenbaard. De wieg van de puntgave baby had vol korsten gelegen, en dikwijls liep hij blauw aan van benauwdheid. De dauwworm was een kinderziekte waar hij overheen zou groeien, de astma bleef, zijn leven lang.

De ziekte zou bepalend blijken voor zijn jeugdjaren, waarin vooral zijn moeder zich om hem zou bekommeren. ‘Haar jongen’ had net meer aandacht nodig dan de andere kinderen in het gezin, en die kreeg hij ook. ‘Denk eraan, hij mag niet onder de nul graden ademen,’ had de dokter gezegd en dus stond er bij zijn bed, boven op zolder onder de pannen, een elektrisch straalkacheltje. Avond op avond sloop ‘ma’ naar zijn kamer om te controleren of het ding de lakens niet vlam deed vatten, die zij om de wollen dekens had geknoopt om de stof te beschermen tegen de huismijt. Wanneer hij zich later weer eens, happend naar adem, vastgreep aan de kapstok was zij er als eerste bij om hem lucht toe te dienen uit het speciale flesje dat de dokter had gegeven. Al het mogelijke werd geprobeerd om Bennie gezond te krijgen, bijna altijd op haar initiatief. Er kwam ‘een strieker’ (een strijker) aan huis uit het naburige Laag Keppel, eens per week reed de Indonesische juffrouw Ter Avis voor in haar Fiatje 500 om hem een uur heilgymnastiek te geven en op een keer bezochten ze zelfs dokter Moro, een Chinese homeopaat in Apeldoorn. Het haalde allemaal niet bijster veel uit. Telkens weer als een behandeling was uitgewerkt werd zijn hoop de bodem ingeslagen en namen de zorgen van zijn moeder toe.

Wat nog het beste hielp waren de injecties van dokter Smeenk, een excentrieke vrouwelijke kinderarts in het Wilhelminaziekenhuis in het nabijgelegen stadje Doetinchem. Zij had zo haar eigen gedachten over de extreme moederbinding die zij bij haar jonge patiënt meende waar te nemen. Reeds bij het tweede bezoek van moeder en zoon gebood ze de jongen de volgende keer alleen te komen.

Als ik na de behandeling lag te wachten, hoorde ik haar nog tieren. Ze was altijd aan het schelden op die moeders, die er maar papkindjes van maakten. Ik moest na die injectie een halfuur platliggen omdat ik er knetterduizelig van werd en mocht pas weg als dokter Smeenk de jas aantrok. ‘Naar huis jij!’ commandeerde ze dan. Maar eerst ging ik nog langs de enige boekwinkel die Doetinchem toen rijk was. Van mijn moeder kreeg ik elke keer ƒ 3,95 mee om een Kuifje te kopen, waar toen nog zo’n mooi hard kaft omheen zat. Ik had recht op die beloning, want het was een hele nare prik, waarvan ik later op de dag een bult op mijn been kreeg zo groot als een voetbal.

Thuis mocht hij dan met het nieuwste album van Kuifje op de bank bijkomen van de lange fietstocht, want ook al beklaagde dokter Smeenk zich over ‘de verwennerij’, moeder Jolink had er een klassiek antwoord op: ‘Waar heb je zo’n jongen anders voor, zei ik altijd tegen die dokter, die toch wel een beetje een strabante tante was.’

Bennie werd de zoon voor wie moeder een apart potje kookte omdat hij nou eenmaal niet alles lustte. Hij was ‘haar jongen’, over wie ze zich wel móést ontfermen omdat het leven al vroeg zo hard voor hem was. Al heel jong lag hij maanden in het ziekenhuis, en thuis werd gemiddeld eens per zes weken de divan onder het raam van de woonkamer geschoven zodat hij naar buiten kon kijken als hij weer eens een week bedrust moest houden. Uren achtereen zat hij in bed te puzzelen en te lezen in wat hij zich herinnert als ‘honingzoete stroop’: Bijbelse Vertellingen van W.G. van de Hulst, en boekjes als Een neger in het dorp van Nel Verschoor, van de protestantse uitgeverij Callenbach. Ook bracht hij dagen door met bladeren in de oorlogsboeken van zijn vader en met de avonturenverhalen van Winnetou en Old Shatterhand, van Karl May. Vooral zijn doos kleurpotloden hielp hem de vele eenzame uren op de divan door. Hij tekende zich een wereld op papier, om zich te bevrijden van de beknelling van de astma. Mussen, bomen, bladeren, alles wat vanuit het kamerraam te zien was, schetste hij natuurgetrouw na. Maar ook ‘God met een boerenpet op’ was een van zijn scheppingen in het protestantse dorp, waar het hoogst ongebruikelijk was de Almachtige af te beelden.

We hadden een buurman, die was kleermaker. Hij had van die staalkaarten, met op de voorkant stof en op de achterkant mooi ivoorkarton met ronde hoeken. Die staalkaarten waren niet aan te slepen. Stripfiguren uit de Donald Duck, Tom Poes, er was niets wat ik niet tekende.

Kuifje, kapitein Haddock, Jansen en Janssen veraangenaamden het afwachtende bestaan op de divan, dat altijd tweederangs bleef. Het leven begon pas als hij niet op bed lag, dan was hij niet te houden. Onder zijn vriendjes stond hij bekend als degene die de ergste vloeken waagde te zeggen. ‘God, gloeiende god’, klonk het dan uit de keel van de negenjarige jongen die eindelijk eens helemaal los kon zijn.

Ongewone lotgevallen verzamelen, ‘superstoer’ doen, juist om erbij te horen, als hij onder zijn kameraden was. Dat zou het verhaal worden van zijn jongensjaren. Alles draaide om durven.

Ze hoefden maar te roepen: ‘De kniep’ (dat je bang bent, hem knijpt), en ik lag al in de sloot of was er net overheen. Ik wilde laten zien dat ik geen angst kende, ik sprong hoe dan ook.

Ik moest altijd de stoerste, de ondeugendste zijn. Wanneer we gingen vissen en we kwamen langs het veldje bij de kastanjes waar de stieren rondliepen van het kunstmatige-inseminatiestation van boer Hendriksen, de enige katholiek in het dorp, gooide ik mijn minste hengel naar de dikste stier. Ik mikte precies op zijn ballen. Het beest trok dan het beangstigend iele touwtje los waarmee zijn neusringen vastzaten aan het prikkeldraad, stortte ter aarde en stond weer op. Vervolgens wierp het kreng zich over de afrastering en zocht ons snuivend op. Urenlang zaten we dan in een boom te wachten tot die uitgebroken kolos van anderhalve ton ons de rug toekeerde.

Ik had ook altijd veel pech omdat ik rare stunts uithaalde. Wat ik aanraakte, ging stuk. De oude brommer van mijn broer trapte ik helemaal lam totdat ik doorhad dat er geen benzine in zat. Mijn fiets ging steeds weer kapot omdat ik bleef proberen zo ver mogelijk schuin op het achterwiel te rijden. Bij de landingen trok de voorvork steeds weer naar voren; die kon ik dan weer recht krijgen, dacht ik, door keihard tegen een muur aan te stuiteren. Na twee of drie keer knapte de vork.

Was er thuis iets stuk: Ben moest het wel gedaan hebben. Geen fiets van zijn zussen was veilig voor hem. ‘Als hij op het ijs stond,’ weet zijn zus Aleid, ‘zakte niemand erdoor, maar hij wel.’

Zijn geldingsdrang was onverzadigbaar. Altijd haantje de voorste willen zijn, anders ken ik hem niet. Mijn vader had een verklaring voor Bens brokkenmakerij: ‘Hij kan er niks aan doen, het komt door Bela Loensjek, de man met het boze oog.’ Bela Loensjek was een figuur uit een Ollie B. Bommelstrip achter in de Donald Duck.

De hang naar avontuur huisde op heel bescheiden wijze ook in Bennies vader, Frederik Jolink, de zoon van Herman Jolink, die als kleine boer op het Broek al meer van het leven had gewild dan de tevredenheid die de boerenarbeid met zich meebracht. Zijn hart, dat doorgaans kalm en regelmatig sloeg, begon sneller te kloppen als hij aan motoren dacht. Eens per jaar zat hij met zoon Ben en Henk een hele zaterdagmiddag lang gekluisterd aan de radio, te luisteren naar de TT-races in Assen. Vader en zoons zogen het geluid op van de motoren, die uit de Philips-radio dat opwindende ieeeetsjau, ieeeetsjau deden klinken. Elk jaar ook bezochten ze de internationale crossen in de buurt. Op het Hengelse Zand, in Markelo of in Lichtenvoorde wisten ze zich, samen met tienduizenden plattelanders, voor een paar uur weggevoerd uit de gewoonheid van het alledaagse bestaan. Zoon Ben mocht dan mee, vóór op de tank van de motorfiets van zijn vader, terwijl broer Henk achterop zat. Onderweg en langs de kant van het circuit waande hij zich in een andere wereld. De astma was even vergeten, er was alleen nog maar acceleratie, die vooral uit de motor van het ‘atoomkanon uit Helmond’ donderend indrukwekkend klonk.

Wij stonden altijd midden in het bos. Opeens hoorde je gejuich, en je wist: Jan Clynck ligt op kop. Hij sprong hoger en reed sneller dan de rest. Mijn vader zei: ‘Jan Clynck is de bliksem.’ Jan Clynck joeg zijn motor duivels hard over het zand, en hij zag er ook duivels uit: een mager kereltje, met gemene blik in de ogen en een boosaardig dun zwart snorretje.

     Als ik later groot ben, dacht ik, word ik net als Jan Clynck.

Jan Clynck was zijn absolute jeugdheld. Op een goede tweede plek kwam zijn vader, wie het eigenlijk niet zoveel kon schelen wat de mensen van hem dachten en die, voor zover de dorpse mores het toelieten, zo veel mogelijk zijn eigen gang ging.

Wanneer hij het op zijn heupen had, hing hij op zijn fiets in de bocht, zijn knie uitgestoken alsof hij motor reed, en hij riep: ‘Kijk, zo rijdt Stanley Woods’ [een van de TT-helden van vader en zoon]. Of ik zag hem om de hoek van de kerk scheuren op zijn motor van 125 cc. En dat was een pittig bochtje hoor. Maar hij ging er gewoon schuin door, op zijn motorfiets, in witte schildersoveral. Ik stond dan op het schoolplein, dat tegenover de kerk lag te glunderen.

     Hij floot en zong ook psalmen en allerlei deuntjes op straat. Luid galmend op de schildersfiets, potten verf aan het stuur, ladder aan de zijkant en de tassen vol met gereedschap. In de kerk tijdens de zondagse dienst kon hij de psalmklank het langst aanhouden van iedereen, en dan zag je ze allemaal kijken, naar Frederik Jolink, mijn vader.

     En hij zong bij de christelijke zangvereniging Soli Deo Gloria. Een keer heb ik hem alléén horen zingen. Hij werd met gevouwen handen aangekondigd door de voorganger, heel plechtstatig. ‘En dan nu, dames en heren, een negro spiritual, Old black Jooo.’ Ik moet toen een jaar of tien geweest zijn, mijn vader deed het prachtig. Ik begreep dat er lef voor nodig was, bijna niemand durfde dat, solo zingen.

De meeste indruk maakte ‘pa’ echter als hij sprak over de oorlog. Als Frederik Jolink op de praatstoel zat, was de oorlog steevast het onderwerp. Hoe hij en zijn familie op het Broek al in 1933 hoofdschuddend bij de radio hadden zitten luisteren naar ‘het gekrijs’ van Hitler, hoe ze hun illegale accuradio – op het Broek was geen elektriciteit – hadden verstopt op het kasteel van de graaf, en hoe oom Evert zichzelf op 5 mei 1945 had opgeblazen bij het demonteren van een mijn. Het werd allemaal tot in de kleinste details uit de doeken gedaan, de verhalen behoorden tot het standaardrepertoire van pa. Natuurlijk was er ook de geschiedenis van de doldrieste zoon van de jachtopziener, Veldkamp, die een kabel van het Duitse luchtafweergeschut had doorgehakt. Nadat een aantal mannen door de Duitsers was opgepakt, had de jongen een briefje geschreven, vol spelfouten, dat ze de ware schuldige moesten zien op te sporen. De zeventienjarige had zijn daad met zijn leven moeten bekopen in een Duits strafkamp. En er was meer, oneindig veel meer waarover Frederik Jolink niet uitgepraat raakte: de onderduikers bij zijn vader en moeder thuis en die bij de ‘olders’ van zijn vrouw Hentje, het verzet, waar een paar van zijn broers bij betrokken waren geweest, en hijzelf maar een heel klein beetje. Het hield niet op.

Zoon Ben werd grootgebracht met de oorlog. Als jongetje van vijf speelde hij in de zandbak de veldslagen na, waar zijn vader over vertelde. Hij vocht vanzelfsprekend altijd met de geallieerde legerauto’s van het merk Dinky Toy, zijn vriendjes met die van de nazi’s. Nog voor hij naar school ging, had hij al gehoord van de Kristallnacht, van ‘de nacht van de lange messen’ en van Marinus van der Lubbe, die in 1933 de Rijksdag in brand had gestoken. Maar het belangrijkst waren de morele lessen van zijn vader.

Hij had het altijd over twee soorten mensen: mensen die, zoals hij het zei, ‘nog in de grondverf stonden en zij die kleur durfden te bekennen’. Het was wel duidelijk waar je bij diende te horen. Je moest te allen tijde moedig zijn, en niet laf. Je moest deugen, laten zien dat je geen angst kende.

Vader Jolink was er voor de aanmoediging, die zijn zoon alleen nog maar roekelozer zou maken, moeder was er voor de regels. Met vork en mes eten, met twee woorden spreken, beleefd zijn en gehoorzaam, flink zijn en consequent, afmaken waar je aan begonnen bent. Op zaterdag moest het grind langs het tuinpad worden aangeharkt en de zondag behoorde te worden doorgebracht in het nette goed. Bennie genoot een gewone opvoeding, die grotendeels op de moeder in huis neerkwam. Wanneer thuis het bevel ‘luisteren’ klonk, kwam het negen van de tien keer van haar af. En ook al zei ze steevast onder het middageten dat ze elke dag om halfeen genoten: ‘Pa, zeg-ie er ook ’s wat van’, pa was meestal met zijn hoofd ergens anders, bij de oorlog, of bij de helden van de weg en het zand, die ook zijn zoon steeds meer in hun greep kregen.

Het leven leek niet stuk te kunnen, tot die dag waarop de dorpsdokter weer eens binnen was komen lopen om te kijken hoe het met Bennies astma was. Misschien was het een goed idee, had hij gezegd, als Bennie een tijdje naar een herstellingsoord ging, om eens helemaal bij te komen. Zijn ouders hadden met het voorstel ingestemd, hoewel ma nog even had getwijfeld, maar ja, dokter Van Donselaar zal het wel weten, had ze gedacht. En zo stapten vader en moeder en de dokter op een maandagmorgen in 1954 in de familiewagen, de blauwgrijze Vauxhall, die ze deelden met ome Geert. Ze gingen Bennie wegbrengen naar het ‘Koloniehuis Zwartendijk’ in Egmond aan Zee. Hij zou er zes weken blijven.

Het was de hel. Er liep een monster rond van twee meter veertig met rooie haren, zuster Springer. Als je niet volkomen slaafs en gedrild deed wat ze zei, kreeg je meteen een gigantische klap op je bek van dat grote monster met die gigantische poten.

     Als je in bed plaste, wat ik deed en wat ik uit ontreddering steeds méér ging doen, moest je een sok aan je bed binden. De daaropvolgende dag werd je verschrikkelijk gepest. Je moest ook op je rechterzij liggen, zodat je jezelf niet onfatsoenlijk zou betasten. Midden in de nacht kwam zuster Springer de slaapzaal inspecteren. Had je je in je slaap omgedraaid dan duwde zij een vieze bezem in je gezicht, totdat je weer op de rechterzij lag.

     Je mocht niks, behalve de hele dag je kop houden. Brieven schrijven was toegestaan, maar ik mocht niet schrijven dat ik yoghurt en kaas moest eten, waarvoor ik allergisch was, zoals de dokter had laten weten. Elke brief werd gecontroleerd. Ik heb een brief acht keer opnieuw moeten schrijven, totdat er niks meer in stond, alleen nog: ‘Het is hier leuk, ajuu.’

Bennie was terechtgekomen in een dwangregime van tucht en orde, dat in de jaren vijftig nog te vaak voor nuttig werd gehouden. Ondertussen schreef zijn vader, van niets wetend, brieven om de jongen een hart onder de riem te steken.

Pa schreef dat hij jaloers op mij was en dat hij heel graag met mij zou willen ruilen. Dan kon hij op zijn Berini ‘lekker rondpukkeren in de duinen’. Pukkeren, dat was een Achterhoeks werkwoord, afgeleid van het geluid dat een tweetaktmotortje maakte. Zo’n brief werd, net als alle brieven, een uur na het middageten voorgelezen. Iedereen moest lachen. Pukkeren, wat was dat nou voor een achterlijke onzin? Dat was toch geen Nederlands! Ik schaamde me dood, die brief was ontzettend goed bedoeld van mijn vader en heel geestig. Dat ik daarom werd uitgelachen, vond ik heel vernederend. Het was alsof de bodem onder mij vandaan werd getrokken.

Zwartendijk was Bennies eerste, onzalige kennismaking met het westen. Uiteindelijk zou hij er maar de helft van de zes weken volmaken. Het liep helemaal fout op de dag dat zijn ouders, vergezeld door dokter Van Donselaar, kwamen kijken. Dat was na drie weken, want eerder was bezoek niet toegestaan, dat zou alleen maar slapheid en heimwee in de hand werken.

Op die ochtend sloeg dat monster mij om een of andere onnozelheid een kanjer van een bloedneus. Mijn ouders vroegen natuurlijk hoe dat kwam. Ik was vervelend geweest, zei een juffrouw die mijn ouders ontving, want juffrouw Springer was nergens te bekennen. Mijn ouders leken dat ook nog te geloven, totdat de dokter sprak.

‘Hentje, pak de boel van Ben maar weer in,’ zei de dokter om vijf uur ’s middags. Een paar uur later was haar jongen weer veilig thuis in de Achterhoek.

2. Een jongen van het dorp

Bennie was een jongen van het dorp, ‘op zijn Dik Troms,’ zegt Jaap van Donselaar, de zoon van de dorpsdokter. Het leek wel of menigeen een plekje in zijn hart had voor ‘die jongen van Hentje en Frederik’ die dikwijls net wat harder leek te brullen dan goed voor hem was. Bij de jaarlijkse optocht op de eerste dag van de kermis liep hij rond, verkleed als de stripfiguren die hij tijdens zijn gedwongen bedrust natekende, als Goofy of als Boris Boef met grote flapschoenen aan zijn voeten, die knalden als je erop stampte. Zo kende men hem, als anders dan anderen, en toch ook als zoon van ‘beste mensen’, want zo stonden de Jolinks bekend in Hummelo.

rechts: Bennie
foto bezit Ben Jolink

De foto’s uit het familiealbum tonen een plattelandsgezin dat zich behaaglijk lijkt te voelen in de jaren vijftig van aanpakken en orde. Vader in een net pak, dat hij met enige zwier draagt, moeder in een keurige jurk die eigenlijk niet past om haar grote en struise lichaam, dat een leven van hard werken en stevige boerenkost verraadt; de kinderen verzorgd, ook als ze doordeweekse kleding aanhebben. Bennie in witte blouse, korte broek en witte sokken in sandalen; Bennie in de schoolbank, kroontjespen in de rechterhand, gekleed in een zelfgebreide trui met effen mouwen en figuren op het lijfje; Bennie buiten spelend in een kring, temidden van klasgenoten. Dit was een jongen uit een gezin dat vooruit wilde en dat vooruitkwam in een dorp waar veel families hetzelfde doel hadden: verder komen dan de vorige generaties, die vaak nog met handen en voeten gebonden waren geweest aan het zware landleven.

foto bezit Ben Jolink

Ben en zijn zussen herinneren zich hun jeugdjaren als die van kinderen die opgroeiden in een typisch middenstandsgezin. Ze hadden het niet breed, maar wel goed.

Er was thuis een zekere armoede, maar geen benepen armoede. Twee tot drie soorten groenten op tafel. Vlees, liefst zo vet mogelijk, want biefstuk, dat waren mijn ouders als kinderen uit boerengezinnen niet gewend. Elke dag was er iets anders: gehakt, rookworst, verse worst, spek. Mijn moeder maakte veel werk van het middageten, er was altijd een schaal met dampende aardappelen, ’s zondags was er een goed stukje rundvlees.

COBIE

Ze leerden van jongs af aan dat je moest schipperen en opletten in de kleine dorpsgemeenschap, waar iedereen elkaar kende en van elkaar afhankelijk was. Beleefdheid was er een voorname deugd.

Boodschappen halen bij Westhof vonden we als kind een ramp. Westhof was een heel ouderwetse kruidenier, met zo’n hoge toonbank. Hij werkte het hele lijstje boodschappen stuk voor stuk af: een blik doperwten, een potje appelmoes, een pakje cacao, en zo ging het maar door. Elk artikel van het lijstje las hij voor, akelig traag. Als je dan wegging, vroeg hij, ook weer akelig traag: ‘En hoe geet het dan met ow moeeeder, en hoe geet het dan met ow vader?’ Goed, zei je dan, zo aardig mogelijk, terwijl je probeerde weg te komen.

ALEID

Boodschappen doen betekende sluipen, want er waren twee kruideniers in het dorp: Terink en Westhof. We kochten om beurt bij de een en de ander. Maar dat mochten ze niet weten. Dus moest ik achter café De Karper langs naar Westhof lopen zodat Terink, die zijn winkel tegenover De Karper had, je niet zag langskomen met een tas vol koffie, thee en suiker. Want dat kon niet, het waren beiden goede klanten, wij schilderden bij allebei. Vooral mijn moeder zag er nauwlettend op toe dat die gouden regel werd nageleefd. Pa maakte zich er niet zo druk om.

BEN

Ma gedroeg zich als een echte middenstandsvrouw, maar ze was daarin ook heel dubbel. Kwam er op zaterdagavond na sluitingstijd nog een klant over het grind aangelopen dan kon ze hartgrondig bah zeggen. Was hij eenmaal binnen dan draaide ze honderd graden.

     Ze speelde ook een beetje orgel, doordeweeks thuis op het harmonium. Dat hoorde niet, vond men in het dorp. In het begin had ze het orgel voor het raam staan, en dan zeiden de buren: ‘Kiek, Hentje zit overdag orgel te spelen.’ Op een dag heeft ze het harmonium in een hoekje gezet.

     Ze zat ook weleens zomaar tussen het werk door een boek te lezen, dan had ze altijd de bezem bij de hand. Wanneer ze dan iemand aan hoorde komen over het grindpad deed ze alsof ze aan het vegen was.

COBIE

Het leven in het dorp vereiste een zekere evenwichtskunst. De hoofdonderwijzer liet om de drie jaar zijn plafond opverven, de ene keer door vader Jolink, de andere keer door diens concurrent, schilder Maandag. In de sinterklaastijd bracht Marnix van de bakker op zijn transportfiets speculaaspoppen rond, die bevriende families elkaar steevast schonken. De Jolinks lieten er twee brengen bij de Bolands, de Bolands bestelden er een paar voor de Jolinks, en zo verraste iedereen in het dorp elkaar, ieder jaar weer.

De familie Jolink had de levensstijl van een gezin dat zich zijn stijgende positie bewust was. ‘Het waren ook mensen die overal iets vanaf wisten, die boeken lazen,’ zegt Ton – vroeger Toon – Boland, de zoon van de hoofdonderwijzer, die als vriendje van Ben bij de familie over de vloer kwam. Vader Jolink was een wat teruggetrokken man, die zo zijn eigenaardigheden had, waarmee het dorp kon leven. Eenmaal op gang, kon hij eindeloos vertellen over de veldslagen van de Duitse maarschalk Erwin Rommel of over natuurkundige verschijnselen. ‘Zo had hij een theorie,’ zegt dochter Cobie, ‘dat je op de evenaar door de middelpuntvliedende krachten hoger kon springen dan elders, daar kon hij urenlang over doorgaan.’ ‘Moeder Hentje was een zeer aanwezige persoonlijkheid’, zo’n welgevormde en welbespraakte Achterhoekse vrouw waar je letterlijk en figuurlijk niet omheen kon, weet Jaap van Donselaar. ‘Ze was een soort la gazette van het dorp, haar verfwinkeltje was een knooppunt van informatie. Dat gaf een zekere status.’

Wat natuurlijk ook hielp was de komaf van moeder Jolink. Haar vader, Beernd Heersink, was een geziene boer, die op De Pas, nabij de oude Hessenweg, een flink boerenbedrijf had bezeten. En dan was er nog ‘de broer’ van moeder Jolink, ‘ome Jan’, voormalig burgemeester van het nabije Steenderen. In 1951 was hij geëmigreerd naar Canada, en had het daar gebracht tot vice-consul, een onbezoldigde erebaan, die hem zowel bij de Nederlanders in Canada als bij de plattelanders in de Achterhoek een ongekende faam verleende.

De Jolinks waren wat in het dorp heette Karpermensen, dorpelingen die af en toe in De Gouden Karper kwamen, het deftige etablissement dat op nog geen tweehonderd meter stond van het ouderlijk huis van Ben. Karpermensen onderscheidden zich van de dorpsgenoten die bij gelegenheden de enige echte dorpskroeg bezochten, zaal en café Wassink, dat nog dichter bij het woonhuis van de Jolinks lag, op hooguit honderd meter. Maar zomaar een kroeg bezoeken deed vrijwel niemand. Dat was in het nette en protestantse Hummelo uit den boze, zoals moeder Jolink haar jongen al vroeg inpeperde.

‘Ooh, het café,’ zoals ze erover sprak. Alleen al door de toon waarop ma het woord ‘café’ bezigde, begreep je dat het iets afschuwelijks moest zijn, dat je er niks te zoeken had. Wie had er nou tijd om in het café te zitten, dat was voor asociaal tuig. Niemand had tijd om in de kroeg te zitten, behalve dronkenlappen die niet werkten.

Ondertussen kwam men in het dorp toch wel aan het noodzakelijke vocht. Op maandag repeteerde de harmonie De Eendracht bij Wassink, dinsdag was de vaste avond van de schietvereniging, de woensdag was van de zangvereniging. Vanzelfsprekend moesten al die kunstliefhebbers en schutters naderhand een borreltje voor de schrik, een borreltje voor de gezelligheid en een borreltje als slaapmutsje. Zo kwam Wassink, die hem zelf ook wel lustte, aan zijn omzet.

De Krent (zoals De Gouden Karper in de dorpsmond genoemd werd) was een ander verhaal. De Gouden Karper kon op gepaste momenten wel geoorloofd worden bezocht, want ook al werd er ter plekke bier en wijn geschonken, de oude, statige herberg was allereerst een uitspanning voor de chic uit Hummelo en de wijde omgeving; die at er zijn wild en dronk er een goed glas wijn. Elke vrijdag om vijf uur hield de elite er sociëteit, voorgezeten door graaf Van Rechteren Limpurg, van het landgoed Enghuizen, en werd de gelegenheid bezocht door notabelen uit de buurt en het dorp: de huisarts, de dominee en de hoofdonderwijzer. De gegoede middenstand had ook een plek in de uitspanning. Wie ertoe behoorde zat als het kermis was bij De Karper, zoals moeder Jolink.

Eens per jaar vergaderde het leesgezelschap Victoria in De Karper. Onder het genot van een glaasje werd dan gesproken over de voordrachten voor het lidmaatschap van de club, waar de leesmap van familie tot familie ging. Eén keer moet er echt discussie zijn geweest, tegen het eind van de jaren vijftig, toen het licht erotische blad De Lach was toegevoegd aan de portefeuille, die voornamelijk was gevuld met protestants-christelijke bladen als De Wereldkroniek en De Spiegel en met gezinsbladen als Libelle en Panorama.

Een foto uit 1955, genomen bij het honderdjarige bestaan van Victoria, geeft een trefzeker beeld van het naar dorpse maatstaven goede milieu waartoe het leesgezelschap toegang gaf. Boeren in goeden doen en middenstanders bevolken de foto, de mannen in een confectiekostuum, de vrouwen in een mooie jurk, geknipt uit een lapje van de markt en vervaardigd op de naaimachine, die toen nog menige huiskamer sierde. Herenboer Eggink, kleermaker Veldhorst, schoenmaker Greven, kruidenier Westhof, garagehouder en fietsenmaker Tiernigo, ambtenaar Van Holten. Allemaal staan ze stemmig naast hun vrouwen in de camera te glunderen. In het gezelschap bevinden zich ook Hentje en Frederik Jolink, geflankeerd door het hoofdonderwijzersechtpaar Boland, dat door de leesmap bevriend was geraakt met de ouders van Bennie.

Boven de midden- en boerenstand stond de werkelijke elite: de hoofdonderwijzer en zijn vrouw behoorden er enigszins toe, de dokter, de dominee en diens eega vormden er het hart van. Op duizelingwekkende afstand bevond zich ‘de graaf’, die zich niet inliet met de besognes van de dorpsgemeenschap. Met de dokter, de dominee en de hoofdonderwijzer, ofwel ‘de grote drie’ zoals ze in het dorp genoemd werden, stond de familie Jolink op goede voet.

Na de zondagse kerkdienst kwam meneer Maatkamp, de organist, bij ons koffiedrinken. Heel vaak waren ook meester Boland, zijn vrouw en nog wat gezeten dorpelingen te gast.

     De hoofdonderwijzer was een huisvriend, mijn ouders mochten ook op zijn verjaardag komen. De dominee was een huisvriend, en dokter Van Donselaar eigenlijk ook, hoewel hij eigenlijk te voornaam was om als zodanig benoemd te worden. Van Donselaar was een hele statige man, sigaar rokend en in driedelig pak. Hij kwam vaak bij ons over de vloer, om te kijken hoe het met mij was, altijd om halftwaalf, als het vlees in de pot lag te sudderen. Hij greep dan een mes en vork, en sneed er een stukje af. ‘Heerlijk Hentje,’ zei hij dan, ‘meid wat kan jij toch lekker koken.’

De dokter, de dominee en de bovenmeester zouden ieder op eigen wijze ‘de jongen van Hentje en Frederik’ helpen. Bij de dokter woonde hij zes weken in huis, om te kijken of hij daar, in de modernere woning, minder last had van zijn astmatische aandoening dan in het oudere, wat vochtiger huis van zijn ouders. Daar ook leerde hij spinazie eten, iets wat zijn moeder de andere kinderen wel, maar hem niet voorzette. De dominee ‘assisteerde’ bij zijn opvoeding, en kwam zo nu en dan op verzoek van ma haar jongen een standje geven. De domineesvrouw, Annetje Dun, een kleindochter van de Hollandse schilder Jan Veth, bracht hem enige kennis van kunst en cultuur bij, en liet hem boeken zien met schilderijen van Rembrandt en Van Gogh. En ook bovenmeester Boland was begaan met de jongen, die duidelijk over andere talenten beschikte dan de rest van de dorpsjongens. ‘Elke keer als de onderwijsinspecteur in de klas kwam, haalde hij de tekeningen van Ben uit de kast, alsof hij wilde zeggen: “Kijk, zoiets kan op mijn school”,’ herinnert Ton Bolland zich.

Zo groeide Ben op, beschermd, door de dorpselite en door zijn moeder, die hoopte dat het wat zou worden met haar jongen, die ‘een goed verstand had’, maar zo moeilijk tot de orde te roepen was.