Van Rudi Rotthier verschenen ook

Het recht op dwaling

Kinderen van de krokodil

Het gulle continent

Caesars van de wildernis (red.)

Het beste land van de wereld

Hotel Fabiola

De koranroute

Het land dat zichzelf bemint

De andere kant van de wereld

God, Darwin en natuur (met Redmond O’Hanlon)

Een kneedbaar land

De lont aan de wereld

Rudi Rotthier

De naakte perenboom

Op reis met Spinoza

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het Fonds Pascal Decroos voor bijzondere journalistiek.

© 2013 Rudi Rotthier

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld ANP Foto

Foto auteur Merlijn Doomernik

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 508

ISBN 978 90 450 2554 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 450 2552 0

www.atlascontact.nl

‘It’s coming through a crack in the wall’

– Leonard Cohen, ‘Democracy’

.

Inhoud

I   Taferelen en stemmen uit een leven

1.   Oudejaar, Voorburg

2.   Het verhaal van twee torens

3.   Vlaai en een banpaal

4.   Ouderkerk aan de Amstel

5.   Rozen uit Rijnsburg

6.   Een schadelijck Instrument in deze republycque

7.   Vrij in Rijswijk

8.   Haring en een onecht kind in Schiedam

9.   Seks met Spinoza

10.   Neskebollen en spoorlozen

11.   Dood in Den Haag

12.   Nog een overlijden in Den Haag

II   Taferelen en stemmen uit een land

13.   Fobieën, Freud en frustraties in Waddinxveen

14.   Illusies

15.   Voorlopig in Almere

16.   Onweerstaanbaar

17.   De dingen als mogelijk beschouwen

18.   Leven zonder helpdesk

19.   Emotionele topsport

20.   De enkeling als drenkeling

21.   De naakte perenboom

Tot slot

Bibliografie

Aanbevolen lectuur

I

Taferelen en stemmen
uit een leven

1

Oudejaar, Voorburg

Hotel Mövenpick biedt de zeldzame gasten niet alleen steile kortingen aan maar ook koude oliebollen.

Gisteren kwam ik op het plein tussen hotel en station terecht in een betoging van Congolezen. Er waren minder Congolezen dan politieagenten. Politie te paard, politie in drie combi’s, met helmen en flikkerlichten, sirenes zelfs, die rellen voorspelden. Maar rellen behoorden nooit tot de mogelijkheden met dit groepje niet eens scanderende, kouwelijke manifestanten die via enkele spandoeken de mensenrechten in hun land bepleitten, de wankele staat van de democratie aanklaagden en ondertussen elkaar zorgelijk, misschien zorgelijk door de politionele overkill, toefluisterden.

Een van de met helm versterkte politiemannen zag me als een stoorzender: ‘Hoor je d’r bij of hoor je d’r niet bij?’

Ik begreep dat het voor de ordehandhaving verkieslijk was dat ik ofwel manifesteerde ofwel buiten de door de politie afgeschermde perimeters bleef.

De sombere, nu helemaal stille Congolezen gaven de ongelijke strijd met de ordemacht en het gebrek aan belangstelling gauw op. Overal ter wereld en overal in Nederland waar Congolezen wonen, zouden mettertijd betogingen georganiseerd worden. Ze hoopten elders l’assassin Kabila met meer vuur aan de kaak te stellen. Na afloop verdween ik in snackbar Stuut, met uitzicht op het nu verlaten, modderige stationsplein, en op een grijze, blinde wand, waarachter of waarboven de treinsporen schuilgaan. In België zou deze wat lugubere lelijkheid onoverwogen tot stand gekomen zijn, als een triest bijverschijnsel van ingebakken onverschilligheid; hier vermoedde ik enkele commissies en meervoudige besprekingen, voorafgaand aan een plan.

Stuut scoorde niet veel beter op de schaal van schoonheid. Het was een soort uit de doden gewekte, efficiënte, niet eens zo ongezellige container, waar het leven zijn minimalistische gangetje ging, zich buigend over te oude thermoskoffie en over het gedrukte nieuws van de vorige dag, over kibbeling of snert. De man die de bestellingen opnam en ronddroeg, zei om onduidelijke reden ‘Kijkt u eens’ terwijl hij ze deponeerde. Hij smoorde pogingen tot conversatie in de kiem met een welgemikt, toegeeflijk, gerekt ‘Nou ja...’. ‘Nou ja, Jan... Nou.’ En tegen mij: ‘Nou ja, meneer. Nou...’ Tijdens de tweede ‘nou’ was hij alweer bijna verdwenen, achter een wand, in de keuken.

Voorburg. Hoeveel verschil een etmaal kan maken. Weg fluisterende Congolezen, weg politie, Stuut bij hoge uitzondering een halve dag gesloten, het stationsplein onder een waterig zonnetje iets minder depri.

Deze dag staat in het teken van de oliebol.

Het Algemeen Dagblad publiceert een nationale ranking van oliebolverkopers, met details over prijs, gewicht en vetgehalte. Nadere lectuur leert dat die wetenschappelijke gegevens er verder niet zo toe doen, want smaak en klontering, beoordeeld door een ‘gastronomisch smaakpanel’, geven uiteindelijk de doorslag. De grote verkoper in Voorburg, Hollandse Gebak Verwijk, komt nog op een veertigste plaats uit, met een ruime voldoende, hoewel zijn kraam in november in de fik stond en de oliebollen met geleende apparatuur gebakken worden.

De rij wachtenden is tientallen meters lang.

Wat doe je met die oliebollen? vraag ik aan een vrouw met wit haar en koppige, vooruitgeschoven kin, die er een vracht zal kopen, wat, à negen euro voor elf bollen, een hele investering vereist.

‘Hoort erbij,’ zegt ze, ‘oliebollen, krentenbollen, appelbeignets. Stevige borrel.’ Ze verwacht vanavond kinderen en kleinkinderen, en de bollen vormen een extra attractie voor de jongsten. ‘Ze zouden zonder ook wel komen, hoor.’

Mijn maag is nog druk aan het werk om die ene, koude, gul met poedersuiker bestrooide bol van Mövenpick te verteren.

Na zonsondergang worden de vuurwerkknallen frequenter en harder. Rond acht uur valt het openbaar vervoer stil, en nemen vuurwerkfanaten het station en de sporen in. Jongeren vormen de meerderheid, maar er zijn ook vaders die hun heel jonge kinderen de techniek van de voetzoeker uitleggen, of hoe je omgaat met weigeraars. Het verschil tussen de bedeesde Congolezen en de uitgelaten Hollanders is sprekend. Nu valt er nergens een agent of een sirene te bespeuren.

Ik vlucht voor het kabaal, en kom pas tegen middernacht weer de deur uit. De knallen nemen nu proporties aan van een gemiddeld gewapend conflict, zeg een slechte dag in Sarajevo, anno 1993. Vaders zijn nog altijd met jonge kinderen in de weer, en het is intussen duidelijk dat de vaders spelen en de jongste kinderen soms, en de honden vrijwel altijd, overstuur zijn. Honden twijfelen tussen trouw aan hun baasje en behoud van oren en lijf. Ze kiezen in milde wanhoop, verlangend wegkijkend, af en toe proefloopjes aanzettend in de andere richting, met een staart vol irritatie, voor het domme baasje.

Ik loop naar de Kerkstraat, ooit Kercklaan geheten, waar de filosoof Benedictus de Spinoza, nu onbekend in welk pand, vanaf 1663 zes of zeven jaar gewoond heeft, en waar hij aan zijn twee bekendste boeken heeft gewerkt.

Deze straat is rond middernacht weldadig vuurwerkvrij en verlaten, en zelfs het idyllische kanaal, waar in Spinoza’s tijd de trekschuiten passeerden en aanmeerden, lokt geen feestvierder. De knallen en lichtflitsen worden door huizenrijen gefilterd en gedempt.

In mijn hoofd geraken de oliebollen en de verkilde Congolezen met elkaar vermengd. Hadden die verwacht dat ze in het land van de vrije meningsuiting zo weinig bewegingsvrijheid zouden krijgen? Hun actie stelde zo al niks voor, maar de politie-interventie veranderde dat niets in potsierlijke, beteugelde irrelevantie, die zelfs geen paragraaf in de krant opleverde.

Je kon dezer dagen, op sites en in kranten, wel alles over de oliebol vernemen. De oliebol is een welvaartsfenomeen. Pas in de zeventiende eeuw hadden mensen voldoende geld en contacten en olijf- of andere olie om de toen gebruikelijke platte, gebakken oliekoek tot een oliebol om te vormen. Oliebollen en/of oliekoeken zijn, volgens een van enkele theorieën, door Portugese joden in Nederland geïntroduceerd. Spinoza’s vader importeerde misschien de krenten voor de oerkrentenbol. Ik beeld me de filosoof en lenzenslijper in, half verstrooid half verstoord, en ook wel koppig, die voor de familie van zijn huisbaas, de meester-schilder Daniël Harmenszoon Tydeman, met iets te theatrale gebaren, om de zoveel dagen oliebollen bakte en er aanprijzend bij vermeldde: ‘Dit is nu een Spinozabol.’ En dat de kinderen des huizes hun neus ophaalden voor de nieuwigheid, het hoofd schudden en met de handen de oren dichtstopten: ‘Ach, niet alweer. Wij willen rijstepap.’ Ze lieten de bollen koud worden en moesten ze later, als straf, toch opeten.

Zo ook op Oudejaar, waarna iedereen de deur uit ging om het vuurwerk in de tuinen van het buitenverblijf Hofwijck van de familie Huygens te bewonderen, een buitenverblijf in de vorm van een menselijk lichaam, een humanistische tuin – de spoorlijn heeft intussen enkele delen van het lichaam weggesneden.

De volgende dag, nadat ik op tv enkele omzwachtelde slachtoffers van het vuurwerk heb zien opvoeren, maak ik een lange tocht richting Haagse Bos. Ik loop voorbij het gedenkteken voor Anthony Winkler Prins, een andere beroemde inwoner van Voorburg, ik loop, te midden van de nog altijd frequente Nieuwjaarsknallen, langs het opschrift ‘Jezus geeft rust’, een boodschap die me ineens acceptabel en zelfs aantrekkelijk lijkt.

Den Haag is tegenwoordig één treinhalte of een halfuurtje wandelen van Voorburg verwijderd, maar in de jaren 1660 klaagde Spinoza over de verbinding tussen zijn dorp en Den Haag. Bij regen werd de postbedeling uitgesteld, en kon hij de deur niet uit.

Ik loop nu door een spoortunnel en langs keurige kanaaltjes, al enigszins ontdaan van de kleurrijke resten van het vuurwerk. Ik passeer Huis ten Bosch, een van de residenties van de koningin.

Ineens zie ik in een grasveld, niet ver van het Louwman Museum, enkele tientallen ooievaars. Misschien wel honderd. De vogels staan stokstijf. En ik evenzeer, met verstomming geslagen.

Het grasveld is via grachten afgeschermd van wandelaars en honden, van de schaarse joggers die al hardlopend hun kater bestrijden. Ik neem aan dat dit grasveld dienstdoet als asielplaats, als traumaverwerkingscentrum voor dolgedraaide ooievaars en andere vuurwerkslachtoffers. Wat een weelde, dat in een van de dichtstbevolkte gebieden van Europa een asielweide te vinden is. Wat een bonus dat bewindslieden, op welk niveau dan ook, bedacht hebben dat zo’n asielweide op dagen als deze wel nut kan hebben.

De honden, die hun eigen trauma’s verwerken, zijn niet uitgelaten en tonen zich niet gefrustreerd over de aanblik van onbereikbare vogels. Een peinzende vrouw rookt op goed twee meter afstand van een ooievaar haar eerste sigaret in het nieuwe jaar. Ze kijkt zuur en tevreden tegelijk, alsof ze haar belangrijkste voornemen maar beter snel kon verbreken. De ooievaar die in haar gezichtsveld staat, neemt de vlucht, keert meteen terug om vrijwel op de plek van vertrek opnieuw stokstijf te gaan staan. De vrouw volgt de vlucht niet. Ze steekt een tweede sigaret op. Ze houdt haar hoofd schuin omdat de opstijgende rook haar oog irriteert.

‘Prettig Nieuwjaar!’ roept iemand me toe. De te luide wens jaagt de ooievaars niet weg.

Prettig Nieuwjaar.

Ik wou eigenlijk op zoek naar het Philosophenpad maar hier, misschien aangestoken door de verblufte ooievaars, word ik door twijfels overvallen.

Ik besef dat ik niet veel van Nederland weet, of in ieder geval niet genoeg, van de oliebollen, van de vuurwerkgekte, van een kelner die ‘Kijkt u eens’ zegt als hij je soep voorschotelt, en ‘Nou ja’ als hij geen zin heeft in een gesprek, van het openbaar vervoer dat in de nacht van oud op nieuw ophoudt te functioneren, van de asielplaatsen voor vogels, van de overwinterende ooievaars, misschien zelfs van Spinoza en diens moeizame plek in dit bevreemdende land.

Maar ik heb plannen. Dit is wat ik wil: door in Nederland rond te reizen iets van Spinoza begrijpen, en door Spinoza te lezen, door me te verdiepen in zijn leven en zijn tijd, iets opsteken wat Nederland en bij uitbreiding misschien wel de wereld begrijpelijker kan maken, of aan het denken kan zetten. Het is zeker niet de bedoeling Spinoza buiten proportie op te hemelen. Ik geloof niet in een groot gelijk en in duidelijke oplossingen. Het beste wat ik van iemand kan beweren is dat zij of hij minder ongelijk heeft dan de meesten. Spinoza had, denk ik, in het moeras van het bestaan, minder ongelijk dan de meesten.

Over dit alles wil ik een verhelderend boek schrijven – terwijl er nu in mijn hoofd geen ene heldere gedachte te bespeuren is. Misschien staan die ooievaars wel stokstijf van de ambitie, en niet van de Nieuwjaarsstress. Misschien hebben ze plannen voor de toekomst gemaakt die hun ineens niet zo realistisch lijken.

Ach Spinoza. Voornemens, eden, betrachtingen, afspraken zijn, zoveel weet ik al, in zijn theorie niet veel stuivers waard. Ze gelden maar zolang tot je je bedenkt. Het is een gedachte die ik niet deel, maar die ik als trouweloze hond wel apprecieer, die ik zeker ook herken, en die me aan het einde van de rit de mogelijkheid biedt om het over Leibniz en Parijs te hebben in plaats van over Spinoza en Nederland, en daarbij in geen enkel opzicht opheldering te brengen.

Hoe zit dat trouwens met ooievaars? Worden zij niet geacht zuidelijker oorden op te zoeken en niet alleen het vuurwerk maar ook de winterkoude te ontvluchten?

Ik probeer het in Mövenpick uit te zoeken. Google stuurt me naar een artikel over trekgewoontes op de site van het Reformatorisch Dagblad. De website van de krant is echter gesloten op deze dag des Heren, een rustdag, ‘een opdracht van God en een geschenk, waar we dankbaar voor mogen zijn’. Dat schiet niet op. Op een andere, minder dankbare site, lees ik dat het trekgedrag van ooievaars ongewis is. Ze kunnen vertrekken, maar ze kunnen ook niet trekken, en niemand die weet waarom ze wel of waarom ze niet. Of waarom de ene vogel wel en de andere niet. Tot daar de eerste verheldering. Ooievaars zijn raadselachtige wezens.

2

Het verhaal van twee torens

Amsterdam is een stad, een multicultureel dorp, waar een menselijke botsing tot de mogelijkheden behoort. Ruwweg de helft van de passanten houdt ietwat verkrampt vast aan een plattegrond en is op zoek. Ik zoek zonder plattegrond en vind vooralsnog weinig.

Twee Japanse postpunkers gidsen zichzelf aan de hand van hun plan naar het imposante standbeeld van Spinoza aan de Zwanenburgwal: het meisje haalt een blauwe lok haar van voor haar ogen weg, terwijl de jongen, al even mager, bleek toekijkt. ‘Oya,’ zegt hij. Het klinkt een beetje agressief maar ook ontzagrijk en enthousiaster dan het bleke uiterlijk laat vermoeden. Het meisje loopt langs de sokkel, verplaatst een verdwaalde mountainbike om hem helemaal te kunnen bekijken, en pluist in haar gids na wat er in het Nederlands staat geschreven: Het doel van de staat is de vrijheid.

Wenkbrauwen gaan de hoogte in. Een voorzichtige, ongelovige glimlach komt tevoorschijn. ‘Oya,’ zegt nu ook zij. Uit haar mond klinkt het eerder opgelucht dan agressief.

Je zult maar uit Japan komen om dit beeld te bekijken. Wat brengt hen ertoe?

‘Iep hinka,’ articuleert het meisje. Ze knikt met het hoofd om haar woorden kracht bij te zetten, ze glimlacht schuchter en innemend, alsof ze vast gelooft in de mogelijkheid van menselijke communicatie. ‘Iep hinka.’

Ik kijk haar vragend aan.

Ze herhaalt het, nu iets minder resoluut. De nadruk ligt op ‘nka’, dat heeft iets explosiefs, terwijl het ‘iep’ binnensmonds wordt gehouden, half wordt ingeslikt.

Pas als ze weer verdwenen zijn, in de richting van het Rembrandthuis, realiseer ik me wat ze probeerde te zeggen: ‘Deep Thinker.’ Dat moet het geweest zijn. Het kan niet anders. Iep hinka. Dat ene zinnetje, dat de vrijheid het doel is van de staat, of van de republiek, of van de politiek, verantwoordt wat mij betreft die kwalificatie – en dat staat hier zomaar, zonder waarschuwing, op een sokkel aan een brug.

Een jongen komt de mountainbike halen. Minnaars gebruiken het beeld als rendez-vousplaats, iemand vlijt zich neer op de sokkel om een broodje gezond te eten. Een meeuw trippelt hoopvol dichterbij.

Ook ik trippel hoopvol dichterbij. Wat ik van het beeld vind, hangt van mijn humeur af, en vandaag vind ik het oké, iets te imposant naar mijn zin, te weinig kwetsbaar misschien, iets te veel symbolische vogels op zijn mantel, net niet knuffelbaar, iets te heilige gelaatsuitdrukking, maar eigenlijk ben ik wel tevreden.

Ik loop rondjes in de veronderstelling dat deze buurt, Vlooienburg, het Waterlooplein, me iets over deze diepe denker zal leren. Hij is hier per slot van rekening ergens geboren. Het valt tot nu toe tegen. Hij hangt, zegt men wel eens, in de lucht, maar niet hier of niet nu, niet voor mij.

Ik heb een plank vol biografieën gelezen, mijn hoofd kolkt van de weetjes, maar alles wat er bovendrijft zijn misschiens. De vroege periode van Baruch d’Espinosa’s leven hangt aan elkaar van de misschiens. Het staat zelfs niet helemaal vast dat hij op 24 november 1632 geboren werd, al wordt dat gemakkelijkheidshalve herhaald en voor waar aangenomen.

Misschien werd hij geboren en groeide hij op aan de Houtgracht. De straat is verdwenen en de gracht is gedempt. Het huis waarin zijn familie misschien leefde werd later gesloopt om plaats te maken voor de niet heel appetijtelijke Mozes en Aäronkerk, aan het huidige Waterlooplein. De prille voorloper van deze katholieke kerk, een schuilkerk, verborgen in een huis met een beeltenis van Mozes aan de voordeur, was al in gebruik toen Spinoza in de buurt woonde.

Behalve al die misschiens zijn er ook enkele hele of halve zekerheden. Dit was een joodse buurt, of in elk geval een buurt met veel joden. Spinoza’s familie was via het Franse Nantes uit Portugal, en eerder uit Spanje gevlucht, waar joden verplicht werden te leven als christenen en werden gewantrouwd en bespied door de inquisitie, die probeerde te achterhalen of ze zich echt bekeerd hadden dan wel leefden als schijnchristenen. In Amsterdam waren joden weliswaar officieel gediscrimineerd – ze werden bijvoorbeeld uitgesloten van de gilden, er mochten geen gemengde huwelijken plaatsvinden –, maar ze hadden meer rechten dan waar ook in Europa. Ze kregen toestemming om een synagoge te bouwen, die zelfs bezocht werd door enkele Oranjes, daar waar katholieken nog altijd hun toevlucht moesten zoeken tot schuilkerken.

Op het moment van zijn geboorte waren er ongeveer 900 Portugese joden in de stad. Dat getal zou tijdens zijn jeugd verdubbelen. De Portugese joden leverden, hoewel over de precieze omvang geredetwist wordt, een belangrijke bijdrage tot de Hollandse economie. Ze onderhielden bevoorrechte handelscontacten met de landen die ze ontvlucht waren, Spanje en Portugal, maar dreven ook handel met de rest van het Middellandse Zeegebied, met de moslimwereld, en hadden een stevige voet aan de grond in nieuwe markten zoals Brazilië.

Rembrandt leefde om de hoek. Rembrandts agent, bij wie de schilder af en toe logeerde, was de overbuur van het huis aan de Houtgracht. Er is niets bekend over een eventuele ontmoeting tussen die twee giganten, die elk op hun manier het perspectief van hun tijd hebben veranderd. De synagoge van Spinoza’s jeugd is verdwenen, evenals het schooltje waar hij lessen kreeg – die stonden allebei aan de verdwenen Houtgracht. We weten niet of hij in deze buurt al lenzen leerde slijpen, of pas later, elders.

Zijn moeder, Hanna Deborah, stierf toen hij net geen zes was, zijn vader Michael (die, in het gruwelijke hedendaagse jargon, een eerstegeneratieallochtoon was, die het Nederlands niet helemaal onder de knie kreeg en het Spaans als voertaal gebruikte) hertrouwde en stierf begin 1654, toen zijn zoon eenentwintig was en al meedraaide in de zaak. In 1649 was Isaac, de een jaar oudere broer van Baruch, gestorven. Er stierf ook nog een zus, en een stiefmoeder. Baruch zelf zou – hier belanden we weer bij de misschiens – latent de tbc hebben meegedragen die zijn moeder, denkt men, had geveld.

Feiten en onzekerheden. Over de handel in zuidvruchten en rozijnen, die Michael dreef, en het succes ervan, verschillen de inschattingen. Het lijkt erop dat hij eerst nogal welvarend was en naderhand, in crisistijd, met scheepsladingen die vergingen of geconfisqueerd werden door de vijanden van de Republiek, met marktsegmenten die door schommelingen in de wereldpolitiek verdwenen, in moeilijkheden kwam. In elk geval wist de jonge Baruch, die in 1654 samen met zijn jongere broer de zaak van zijn overleden vader overnam, de boel niet te redden en stevende hij af op een financiële catastrofe.

Ik loop naar de Nes.

Want er wordt van uitgegaan dat de latere filosoof via zijn handel, onder meer op de toenmalige Beurs aan het Rokin, in contact kwam met dissidente christenen en vrijdenkers. Onderweg naar die beurs moet hij, als hij nog altijd op Vlooienburg woonde, herhaaldelijk, misschien dagelijks, door de Nes zijn gelopen, ooit een straat van kloosters maar in die tijd een buurt met taveernes, vleeshallen en rederijkerskamers die in de feestperiodes straattheater organiseerden.

De eerste uitvoerige documenten over Spinoza situeren hem in de Nes. Op 7 mei 1655 had hij er in herberg De Vier Hollanders de genaamde ‘Anthonij Alveres’ in ‘gijselinge genomen’ omdat die onder een schuld van 500 gulden probeerde uit te komen. Van 500 gulden kon een bescheiden gezin indertijd twee jaar leven.

Anthonij had zonder diens medeweten een deel van zijn schuld, 200 gulden, overgedragen aan zijn broer Gabriel, die, zo leerde Spinoza, niet geneigd was te betalen. De zaak sleepte al lange maanden aan en Spinoza liet Anthonij uiteindelijk op die zevende mei arresteren en naar de herberg in de Nes brengen.

Alveres had, blijkens een notariële akte, ‘sonder woort of weder woort te spreecken met den vuijst voor sijn hooft geslagen sonder dat den requirant [zijnde Spinoza] hem jets weder misdaen heeft’. Het werd erger. Ze bereikten ondanks de vuistslag een akkoord, waarbij Spinoza de arrestatiekosten zou betalen en Alveres zijn schuld. Spinoza verliet de herberg om geld voor die arrestatiekosten te halen, maar bij zijn terugkeer, net toen hij de herberg wilde betreden, gaf Gabriel, de tegen zijn zin betrokken broer van Anthonij, Baruch nog een vuistslag ‘op zijn cop’, waarbij de ‘hoet van sijn Hooft viel’. Gabriel smeet de hoed ‘in de goot’ en vertrappelde hem.

Naderhand, dat blijkt uit een volgende akte, werd er toch weer een vergelijk gevonden. Spinoza weigerde nu de arrestatiekosten te betalen, al schoot hij ze wel nog voor. En de broers verbonden zich ertoe niet alleen hun schulden te vereffenen maar ook de hoed te vergoeden.

Er zijn ook over dit verhaal nog veel vragen. Hebben de broers uiteindelijk betaald? Waar stond die herberg, en wie waren De Vier Hollanders? Waarom koos Spinoza deze herberg voor zijn ‘gijselinge’? Maar we leren wel wat. Niet het minst dat Spinoza een hoed droeg, dat er in die tijd al goten waren, waar je toen ook al maar beter niet in terecht kon komen, dat hij te maken kreeg met bullebakken, dat hij zowel resoluut als inschikkelijk was, en dat de filosoof op dat moment problemen tussen leden van de Portugees-joodse gemeenschap, waarvan de broers Alveres, net als hijzelf, deel uitmaakten, niet binnenskamers hield, maar ze via het Hollands rechtssysteem aanpakte.

Korte tijd later ging hij hierin nog een stap verder. In maart 1656 liet hij zich, volgens de Nederlandse wet, en op de naar onze normen rijpe leeftijd van drieëntwintig jaar, minderjarig verklaren, om zo aan zijn schuldeisers te ontsnappen. Volgens de regels en gebruiken van de Portugees-joodse gemeenschap was hij allang volwassen en aansprakelijk voor de schulden die hij van zijn vader had geërfd. Hij deed dus eigenlijk wat de broers Alveres hadden geprobeerd: hij kwam onder schulden uit. Maar Spinoza deed het met de wet aan zijn kant, men zou kunnen zeggen: hij deed het via een aardigheidje in de wetgeving. Hij deed het misschien ook omdat hij het niet terecht vond dat hij moest opdraaien voor een financiële put die hij niet zelf had gegraven.

Notaris Louis Craeijer, of Louys Crayers, werd zijn voogd, dezelfde notaris die enkele maanden later het faillissement van Rembrandt zodanig zou afhandelen dat zoon Titus, ook weer via de omweg van de voogdij, niet helemaal bezitloos werd.

Op donderdag 27 juli 1656, exact een week nadat Rembrandt failliet werd verklaard, en vier maanden nadat hij zichzelf onder voogdij had geplaatst, werd de officieel minderjarige Spinoza door een ban uit zijn gemeenschap gezet. Het is onbekend waarom.

Het is ook onbekend wat de verbanning voor Spinoza betekende. Wellicht leefde hij op dat ogenblik al buiten de gemeenschap. In het slechtste geval moest hij die dag zijn boeltje pakken en verhuizen. Hij vertaalde zijn naam van Baruch d’Espinosa naar Benedictus de Spinoza – Bento bleef als koosnaam in gebruik.

Volgens Jean Maximilien Lucas, een Fransman die een tijd in Den Haag woonde, naar eigen zeggen een vriend (en volgeling) was van Spinoza en diens eerste biografie schreef, vond de filosoof het wel best. ‘Ze verplichtten mij tot niets wat ik niet uit mezelf zou gedaan hebben als ik het schandaal niet had gevreesd.’ Dat zou hij gezegd hebben aan degene die hem van de ban op de hoogte bracht.

Het valt me moeilijk om, met al die stadsplannetjes en naar de weg informerende toeristen, met dolle fietsers en verveelde pantomimespelers, afgeleid door de wietwalmen van de overtallige coffeeshops en de proliferatie van slechte Vlaamse/Belgian frites, de immer wanstaltige, want gesuikerde mayonaise, een beeld te krijgen van hoe Amsterdam er in die tijd bij lag.

Ik loop, tussen wiet en friet, met in de hoogte gerichte blik, op zoek naar gedateerde huizen die Spinoza nog gezien kan hebben. Dat zijn er nogal wat.

Het is nog moeilijker om me een beeld te vormen van hoe hij zich had kunnen voelen. De banvloek zelf is van een bijna hilarische, gruwelijke, welluidende, kwade heftigheid. Ik draag een tijdje een kopie in mijn broekzak. Het zal zeker niet de bedoeling geweest zijn, maar ik word er altijd ook een heel klein beetje vrolijk van – de tekst van de ban helpt me zo door een dipje heen.

De leden van maämad, het uit leken bestaande bestuur van de Portugees-joodse gemeenschap,

doen U te weten, hoe zij sedert langen tijd kennis hebbende van de slechte meeningen en werken van Baruch d’Espinosa, hem op verschillende wegen en beloften poogden terug te brengen van zijn slechten weg en, hem niet kunnende genezen, maar integendeel dagelijks meerder kennis krijgende van de afschuwelijke ketterijen, die hij deed en leerde en de ijslijke werken die hij wrocht, daarvan velerlei geloofwaardige getuigen erlangden, die spraken en getuigden van den gezegden Spinoza, waardoor hij overtuigd werd.

Hetwelk alles onderzocht in tegenwoordigheid der HH. Wijzen, beraadslaagden zij met hun goedvinden, dat gezegde Espinoza zou gevloekt en gebannen worden uit het volk van Israël, gelijk zij thans in banvloek stellen en met den volgenden banvloek doen: met het oordeel der engelen en de uitspraak der Heiligen, vloeken, bannen, verwenschen en vervloeken wij Baruch d’Espinosa, met goedvinden der kerkelijke rechtbank en van deze geheele heilige gemeente, ten aanzien der heilige boeken, naar de zeshonderddertien voorschriften die daarin geschreven staan, met den banvloek waarmee Jozua Jericho vloekte, met de verwensching waarmee Eliza de kwajongens verwenschte en met al de vervloekingen, die in de wet geschreven zijn.

Hij zij verwenscht bij dag en bij nacht, hij zij verwenscht in zijn liggen en verwenscht in zijn opstaan, hij zij verwenscht in zijn uitgaan en verwenscht in zijn ingaan; nimmer moge de Heer hem vergeven en voortaan de woede des Heeren en zijn ijver op dezen mensch branden, en hem opleggen alle vloeken, geschreven in het boek dezer wet; en de Heer zal zijn naam verdelgen van onder den hemel en de Heer zal hem uitstooten ten verderve uit aIle stammen Israels, met al de verwenschingen van het firmament, geschreven in het boek dezer wet; en gij de verkleefden aan den Heer uwen God, blijft heden allen behouden!

Waarschuwende, dat hem niemand mondeling mag spreken, niemand bij geschrifte, niemand hem eenige gunst verleenen, niemand onder een dak met hem verblijven, niemand op vier ellen afstand van hem vertoeven, niemand eenig papier lezen, door hem gemaakt of geschreven. Den 27sten Juli 1656.

De vertaling dateert van rond 1900 en is gebaseerd op de Portugese oorkonde. De tekst zou in de synagoge in het Hebreeuws zijn voorgelezen, wellicht, concluderen we onder meer op basis van de biografie van Lucas, in afwezigheid van de geviseerde.

Dit was de strafste ban die ooit door de Portugees-joodse gemeente van Amsterdam werd uitgesproken, zowel in verwoording als in bestraffing. Hij gold voor de eeuwigheid en is tot vandaag niet herroepen.

Wat heeft Spinoza uitgericht om de raad, en de rabbijnen (de Heren Wijzen in de oude vertaling) zo kwaad te krijgen?

Er zijn natuurlijk wel vermoedens. Zijn beroep op de Hollandse wetten om aan schulden te ontsnappen zal alvast bij zijn schuldeisers niet in goede aarde gevallen zijn. Hij ging, vermoedelijk, intensief om met niet-joden en andersdenkenden, en schond daarbij, dat kon men althans verwachten, de eet- en sabbatregels van zijn gemeenschap. Hij had, als we zijn later werk naar die tijd terugvoeren, ideeën die indruisten tegen de dogma’s: de Bijbel was mensenwerk, de Pentateuch was niet door Mozes geschreven, de voorschriften van de goddelijke wet moest men aan een tijd verbinden en waren niet langer zinvol in het Amsterdam van de zeventiende eeuw. Hij verwierp het idee van een persoonlijke god die ingrijpt in de wereld. In 1655 was in Amsterdam een boek verschenen van Isaac La Peyrère, de secretaris van de prins van Condé, waarin geargumenteerd werd dat er al mensen leefden toen Adam geschapen werd, de zogenaamde preadamieten. De auteur, met joodse voorouders maar opgevoed als hugenoot, verbleef dat jaar in Amsterdam en had discussies met de joodse gemeente – een van de rabbijnen van de Portugees-joodse gemeente schreef een verweerschrift tegen het boek. Misschien vond Spinoza dat de Franse auteur op bepaalde punten de Bijbel beter gelezen had dan de rabbijnen.

De joodse gemeenschap zat in een egelstelling tegenover de calvinisten, die ooit niet zo tuk geweest waren op hun komst. Ze werd geacht haar leden te controleren en theologische controverses te vermijden – tegenover de vrijheid die de joden in Amsterdam genoten stond de plicht om theologisch in de pas te lopen, of ten minste te doen alsof, geen stof te doen opwaaien. Wilde men het risico vermijden dat Spinoza, het briljante jonge lid van de gemeenschap, de rust zou verstoren? Dat hij in woord en geschrifte kant zou kiezen voor de vrijzinnige christenen, tegen de calvinisten in? Of dat hij zich zou bemoeien met de ruzies die aan de universiteiten woedden tussen cartesiaanse filosofen en calvinistische theologen – ruzies waarover de politieke autoriteiten van Holland in datzelfde jaar 1656 beslisten dat de twee zich niet met elkaar mochten bezighouden: de filosofie moest de theologie met rust laten en vice versa?

Ik vermoed dat Spinoza, zelfs al zag hij de relativiteit van de ban in, en de achterliggende mechanismen, toch een wee gevoel in de maag kreeg bij de heftigheid waarmee hij, omwille van ketterijen en ijselijke werken, bij dag en bij nacht, in liggen en opstaan vervloekt werd, en in het besef dat vele van zijn vrienden en al zijn resterende familieleden hem voortaan niet dichter mochten benaderen dan tot op drie meter.

Was er twijfel? Dacht hij aan de kans dat God inderdaad zijn naam zou vernietigen? Was er opluchting? Kreeg hij de slappe lach? Had hij dit, zoals Lucas schrijft, eigenlijk zelf gewild? Namen zijn joodse vrienden het niet zo nauw met die ban? Werd hij bespioneerd? Werd hij belaagd?

Er zat zeker ook een ander aspect aan vast: zijn ouders hadden een heel lange, moeilijke reis afgelegd om opnieuw jood te kunnen zijn. De tweedegeneratieallochtoon Baruch verwierp die reis, of werd gedwongen dat te doen. Een generatie tevoren hadden vele gevluchte joden, die omwille van repressie op het Iberisch schiereiland nauwelijks in staat waren geweest geschoold te worden in hun traditie en in het Hebreeuws, een honger gevoeld om zich in hun geloof en in hun wortels te verdiepen. Hier was iemand die wel weer in de traditie was opgevoed, die zich heel erg verdiept had in het geloof, en die het verwierp, die erdoor verworpen werd, die de wortels doorsneed.

Op het tijdstip van de ban was het bijna kermis – die kermis was sinds het vorige jaar vervroegd om de mislukte invasie van de stad en staatsgreep van Willem II in 1650 te herdenken.

Willem II, de jeugdige prins van Oranje, had zich in 1648 gekant tegen de Vrede van Münster die een einde stelde aan de Tachtigjarige Oorlog (hij vond dat de Republiek beter kon doorvechten tegen Spanje, en proberen de Zuidelijke Nederlanden te heroveren), en hij ergerde zich, toen de vrede dan toch niet voorkomen kon worden, aan de eenzijdige beslissing van Holland en van de stad Amsterdam om het leger, waarvan hij de bevelhebber was, drastisch af te slanken. Willem, in het vierentwintigste jaar van zijn leven, schijnt eerst gedacht te hebben dat de astrologie zijn problemen zou oplossen: hij achtte het zo goed als bewezen dat de stand van Mars en Saturnus in april of mei 1650 tot een regeringswissel zou leiden.

Toen dat niet het geval bleek, ging hij over tot actie. Eerst liet hij beschuldigende pamfletten tegen zijn tegenstanders fabriceren: de staatsgezinden, de anti-orangisten, zouden een geheime overeenkomst met Engeland hebben gesloten en Engelse troepen zouden hen komen ondersteunen bij een gewapend conflict met de prins. Op 29 juli, nadat de propagandaoorlog was uitgewoed, zette hij het leger in beweging. De volgende dag zou hij zijn neef Willem Frederik Amsterdam laten overmeesteren. In andere steden zou hij een aantal staatsgezinde regenten laten gevangennemen en in Slot Loevestein, bij Gorinchem, opsluiten. Dat opsluiten lukte, hij liet onder meer Jacob de Witt, vader van de latere raadpensionaris Johan de Witt, gevangenzetten. Met de verovering van Amsterdam liep het minder vlot. Hij wou de stad te lijf met 12 000 soldaten, maar het gros van deze krijgsmacht liep tijdens een onweer op de heide rond Hilversum verloren. De stedelingen waren door een postkoerier, die langs de verdwaalde troepen was gereden, van het dreigend gevaar op de hoogte gesteld, hadden de poorten gesloten, de bruggen opgehaald, geschut in stelling gebracht. Er was voor de stadstroepen zelfs al soldij voorzien (waarbij de Amsterdamse dichter Vondel niet naliet erop te wijzen dat Amsterdam ook betaalde voor de troepen van Willem).

De opmars van Oranje stopte aan een bocht in de Amstel, ter hoogte van het huidige Martin Luther Kingpark – net buiten het bereik van de Amsterdamse kanonnen. Willem Frederik liet de stad het laconieke briefje van Willem II bezorgen dat hij eigenlijk na de verovering vanuit een nog grotere machtspositie had moeten afleveren, en waarin Willem, volgens de Hollantze Mercurius, meldde dat hij zich tijdens een vorig bezoek aan de stad slecht behandeld had gevoeld, dat hij de ‘ordre’ wou herstellen, de dialoog mogelijk maken, zonder dat ‘eenige qualijck-geïntentioneerde’ lieden hem zouden beletten om in dienst van het land te werken. Amsterdam repliceerde dat de brief goed was ontvangen, maar dat de boodschap ook zonder zoveel wapengekletter wel zou zijn aangekomen.

Niemand had zin in een beleg. Zodra het element verrassing was verdwenen, kon het leger van Willem de stad niet gemakkelijk innemen, Amsterdam kon de gebieden rond de stad onder water zetten en de prins het leven zuur maken. De prins, van zijn kant, kon een blokkade van de stad organiseren en de economie de nek omwringen, waar de handelaars van Amsterdam niet op zaten te wachten. Men besloot tot een vergelijk dat al op 3 augustus gesloten werd. De prins borg zijn koningsdromen op – misschien tijdelijk, in zijn gedachten –, de broers Bicker, de ergste tegenstanders van de prins in het Amsterdams bestuur, en ongetwijfeld te rekenen tot de ‘qualijck-geïntentioneerde’ lieden waar Willem het in zijn brief over had, traden terug, en de stad beloofde niet langer eenzijdig te beknibbelen op het legerbudget. De in Loevestein gevangen regenten werden vrijgelaten, op voorwaarde dat ze hun functies zouden neerleggen.

Op het eerste zicht had de prins veel meer binnengehaald dan zijn tegenstanders. Hij kwam straffeloos weg met zijn aanslag op de Republiek, en al miste hij dan zijn ultieme prijs, hij had zijn machtspositie verstevigd. Maar na een jachtpartij op de Veluwe werd hij ziek, en korte tijd later overleed hij aan de pokken. Zijn opvolger, de illustere Willem III, moest nog geboren worden.

Er zou in Amsterdam een juichend briefje zijn verspreid: ‘De prins is dood [...] geen blijder maar/ in tachtig jaar.’

Zo werd een milde nederlaag alsnog een klinkende overwinning voor de Republikeinen. Men ging de Republikeinse regenten, met dank aan de prins, de Loevesteinse Factie noemen.

De Republiek begon aan het Eerste Stadhouderloze Tijdperk, een periode zonder Oranjes in ’s lands topfuncties, een tijd zonder koningsdromen.

Dat was groot nieuws toen Spinoza opgroeide: Amsterdam had zich met succes tegen de invasie van Oranje verzet.

Op 29 juli 1655, op de dag af vijf jaar nadat Willems mislukte staatsgreep in gang was gezet, werd het grootste bouwwerk van de Gouden Eeuw plechtig geopend, het nieuwe stadhuis van Amsterdam, het Paleis op de Dam, het ‘Achtste Wereldwonder’, een gebouw op het niveau van de succesrijkste stad ter wereld, een ode aan de vrede.

Of burgemeester Cornelis de Graeff in zijn toespraak naar de staatsgreep verwees, zal niemand hebben geweten, want de burgemeester was een notoire mompelaar.

Van hem werd beweerd dat hij nooit een kerk in ging, tenzij zijn ambt het vereiste. Maar die dag ging hij ter kerke, er waren gelijktijdig diensten in de Oude en de Nieuwe Kerk.

Ooit was het de bedoeling zowel een stadhuis als een kerktoren voor de aanpalende Nieuwe Kerk te bouwen, getekend door dezelfde architect, Jacob van Campen, een toren die hoger zou worden dan de Dom van Utrecht. De plannen waren zo concreet dat schilders de toren al in hun stadsgezichten opnamen. Het leek een perfect evenwicht: een gebouw voor de mensen en tegelijk ernaast een gebouw voor God – dat was zelfs politiek interessant, want zowel de liberalen als de calvinisten hadden iets om naar uit te kijken, en zo zou niemand te veel morren over het prijskaartje.

Maar in 1652 brandde het oude stadhuis af, wat van de bouw van het nieuwe een prioriteit maakte. En zo ging het geld door omstandigheden naar de mensen en niet naar God. Uiteindelijk werd de knoop doorgehakt door die half goddeloze, fluisterende De Graeff, die, werd gezegd, eigenlijk toch niet wilde dat er een kerktoren het torentje van ‘zijn’ stadhuis kwam overvleugelen. De kerktoren is er tot vandaag niet gekomen.

Dat de openingsviering doorging, op die symbolische datum, was geen zaak van goed bestuur. In de week ervoor was een pestepidemie losgebroken. Bezoekers kwamen van ver om de opening mee te maken, en zouden de pest mee naar huis nemen. Ook de vervroegde jaarmarkt ging door, ondanks gestaag oplopende dodencijfers. In totaal maakte de pest, van zomer 1655 tot zomer 1656, 16 727 slachtoffers in Amsterdam.

Op het moment van Spinoza’s ban was de ziekte min of meer uitgewoed, en maakte men zich op voor een nieuwe kermis, met goochelaars, kwakzalvers, toneelspelers en muzikanten, met een doolhof en touwspringen, met een varkensmarkt en wafelenbak.

Hij moet het Paleis op de Dam bezocht hebben, en had wat dat betreft meer geluk dan de huidige bewoners, die doorgaans voor gesloten deuren staan. De immense Burgerzaal, waar de bezoeker over marmeren kaarten van de wereld en zelfs van de sterrenhemel schreed, stond open voor het volk. De symboliek was duidelijk: hier bevond zich het centrum van het heelal, hier lag de wereld aan je voeten.

Ik verbeeld me Spinoza in die zaal, heel alleen, verstoten uit zijn gemeenschap, afgesneden van de enkele leden van zijn familie die nog in leven waren, minderjarig verklaard en onder voogdij van een notaris, geen jood meer, maar ook geen christen, in die zin een moderne mens, een eenzaat in nood, gedoemd tot vrijheid, tot op zekere hoogte beschermd door de staat (het doel van de staat is de vrijheid), in het centrum van het heelal. Hij moet, kan men uit zijn latere geschriften concluderen, bewust de politiek van zijn tijd gevolgd hebben. Hij was zeventien ten tijde van de mislukte staatsgreep, tweeëntwintig toen het stadhuis werd ingehuldigd, maar hij moet ook hebben ingezien dat het republikanisme van Amsterdam soms niet meer was dan vernis – als het voor de handelsbelangen goed uitkwam had de stad ook wel Oranje, tegen de Republiek in, gesteund, of werden er wapens geleverd aan aartsvijand Spanje. Misschien was men vooral tegen de Oranjes, niet zozeer omdat ze oorlogszuchtig waren, maar omdat ze steevast Antwerpen wilden heroveren, wat de machtspositie van Amsterdam als economisch centrum van de Republiek zou aantasten. Als er eer te behalen viel, konden er wel wat mensen aan de pest doodgaan. De politieke of religieuze principes, als die er al waren, en ze werden vaak genoeg beleden, dienden het eigenbelang, desnoods tot in het hiernamaals.

Hijzelf had zijn eigenbelang gevolgd en was zo onder zijn schulden uit gekomen.

Dat egoïsme zou een centraal punt worden in Spinoza’s filosofie. Met dat egoïsme moest je verstandig omgaan. Een verstandige egoïst zou beseffen dat zelfs de imposante Burgerzaal van het nieuwe stadhuis niet het centrum van het heelal was, en dat de eenzaat, de mens – geen jood, geen christen – al evenmin centraal stond, maar een radertje was in een ingewikkelde mechaniek.

3

Vlaai en een banpaal

‘Wilt u zitten, meneer?’

Een mollige scholier met dik haar en een dikkere boekentas wacht niet op een antwoord en staat meteen op als ik me met bagage in de tram hijs.

De banken van tram 17 zijn zodanig gerangschikt dat je, tenzij het rijtuig leeg is, met een wat grotere tas niet kunt gaan zitten. Ik bedank hem dus even beleefd als hij het zitje heeft aangeboden.

Hij neemt weer plaats, haalt Twee vrouwen van Mulisch boven, bladert zonder veel te lezen, en als hij toch een alinea probeert te lezen, zucht hij luid, in milde wanhoop. Hij ritst enkele keren met een duim door de bladzijden, alsof hij zo de inhoud kan taxeren, en keert zich dan, nog altijd ritsend, af van het boek om de buitenwereld te volgen: het verkeer, een Vesparijder met runentekens op zijn helm, vogels trekkend over de Sloterplas. Hij stapt uit waar ik moet zijn, Hoekenes, Osdorp. Daar roept een leeftijdgenoot hem iets in het Turks toe. Hij zwaait welgezind terug en haast zich verder, met zijn rugzakje om een schouder en het boek nog altijd in zijn hand, de voorheen ritsende duim nu oncomfortabel tussen de bladzijden verborgen.

Ik beland hier om de meest prozaïsche reden: Osdorp bevat in zijn ene hotel de goedkoopste kamers van Amsterdam. In dat hotel zijn niet al te lawaaierige verbouwingswerken aan de gang, er wordt van eigenaar of in ieder geval van naam gewisseld. Dit is het laagseizoen, de kamer kost 20 euro per nacht, op zaterdag iets meer. Ze zal geen schoonheidsprijs winnen, maar heeft min of meer alle comfort, internet, douche, zij het met loszittende knop, wc. Ze is vrijwel schoon. Er is zelfs een fitnesskamer beschikbaar, waar je, als de verwarming het in je kamer niet doet en als je de sleutel vindt, de kou kunt verdrijven door te steppen of te fietsen.

En hoewel ik eigenlijk bedacht had dat ik vanuit Osdorp naar het centrum van Amsterdam zou pendelen, en daar de Spinozaplekken zou zoeken en bezoeken, herbezoeken tot ik zo van hem doordesemd ben dat gedachten spontaan oprijzen, ben ik gauw geneigd rondjes door Osdorp te draaien, door Tuinstad Osdorp, in de jaren vijftig opgetrokken uit beton, grachten en zaad, en uit het principe dat het werkvolk dicht bij het centrum een rustige plaats in het groen hoorde te vinden, een soort buitenverblijf dat tegelijk het permanente verblijf was.

De flatgebouwen zijn, toegegeven, vaak behoorlijk afzichtelijk, maar ze hebben aanlegsteigers voor wie per boot arriveert. De Sloterplas is zonder meer indrukwekkend. Vogels worden massaal verlokt door mensgestuurde natuur. Er valt erger te bedenken dan Osdorp.

Het hotel komt uit op een half betonnen, half uit gras bestaand plein, dat de wind vrij spel geeft en nooit een bestemming gevonden heeft. De leegte en de wind jagen zelfs de meeuwen weg.

Om de hoek wordt aan een kerk voedselhulp ingezameld. Osdorp komt niet armoedig over. Er zijn per vierkante meter meer rollators en elektrische rolstoelen dan waar ook ter wereld, er wordt hard gewerkt aan minimale deuken in het wegdek. Het nieuwe, hippe, Turkse restaurant mikt op gegoede klandizie, Noord-Korea heeft in Osdorp zijn eerste en enige restaurant in Europa geopend.

Op een kilometer van het hotel kom ik in schorrengebied, springen konijnen verstoord weg uit het gras, en van daaruit loop ik een wijk binnen met straten die naar filosofen zijn vernoemd (geen Spinoza, trouwens, de naam Spinoza was elders in Amsterdam al opgebruikt).

Osdorp, met betaalbare appartementen, in de stad zowel als in het groen, gebouwd als een sociaaldemocratische droom. Er is sindsdien een fase van zwaar verval geweest, maar die is nu weer voorbij. Het beton is geschrobd, de winkels zijn gevarieerd, de bewoners zijn bejaard geworden en blijven braafjes, soms knorrend, op de PvdA stemmen, of ze werden vervangen door nieuwkomers die eveneens, en met evenveel voorbehoud en eigenbelang, PvdA stemmen.

De Hollandse rap, ook nederhop genoemd, ontworstelde zich hier aan de kool. De groep Osdorp Posse bezong het ‘Origineel Amsterdams’:

Tien euro blijft een joetje, honderd piek dat is een meier

Vijfentwintig is een geeltje en je partner is je vrijer

Alle meissies noem ik wijven en voor jongens zeg ik gozers

Geile wijven dat zijn moppies, tortelduifjes noem ik vozers

En uit het nummer ‘Afslag Osdorp’ haakt dat ene stukje zin zich in mijn brein vast: laden en lossen van de eigendunk. Daar moeten die aanlegsteigers langs de flatgebouwen voor dienen. Laden en lossen van de eigendunk.

Ik ontwikkel een routine die zich concentreert op de lokale vestiging van Multi-Vlaai, waar ik me onder meer kan vergapen aan het Hollands vermogen om ook ’s ochtends taart te eten (uniek in de wereld, zoals de hang naar koude oliebollen). Ik kom gedeeltelijk aan de lokale gewoonte tegemoet, en nuttig de meeste dagen rond het middaguur, in een volstrekt vozervrije omgeving, een bosvruchtenpunt met koffie. Na twee dagen maak ik deel uit van het meubilair. De klant die zich die macht heeft toegeëigend, verdeelt het exemplaar van De Telegraaf in compartimenten, en maakt uit wie welk stuk mag lezen. Aan mij vraagt ze of ik geïnteresseerd ben in de financiële pagina’s.

Ietwat tegen haar zin schuift ze de sportsectie op me af. Ajax moet een wegens hooliganisme onderbroken wedstrijd opnieuw spelen. Schoolkinderen mogen die voetbalwedstrijd gratis bijwonen.

Zij, en haar variabele gezellin of gezel van de dag, hebben geen vast tafeltje, maar wel een vast uur – klokslag twaalf. Ze wisselen essentiële informatie uit.

‘In mijn building komt een appartement vrij. Ben je niet geïnteresseerd?’ Het trappenhuis wordt twee keer per week schoongemaakt, en de buren vallen mee. Geen lawaai, of toch niet buitensporig veel. Spreken een behoorlijk mondje Nederlands.

Dat is een dagelijks geven en nemen, mensen lobbyen om gelijkgestemden als buren te krijgen, ze lobbyen voor de ideale flatomgeving die hun altijd enigermate ontsnapt. Al aanprijzend verfraaien ze hun omgeving een beetje.

Iemand zegt iets over Almere, haar neef is er gaan wonen, maar daar heeft de vrouw die de krant verdeelt geen geduld voor. ‘Als je naar Almere verhuist,’ zegt ze, ‘kun je net zo goed dood zijn. In Osdorp maak je toch altijd deel uit van de grote stad – ben je Amsterdammer.’ Ze is trots op Osdorp, én op Amsterdam. Ik heb geen Amsterdamgevoel bij Osdorp, maar voor haar zijn de twee een en ondeelbaar.

Een man aan het raam geeft commentaar bij wat hij ziet. Of tenminste, hij zegt: ‘Je kunt toch beter aan het raam zitten. Er is altijd wat te beleven.’ Als hij een tweede dag iets gelijkaardigs oppert, stel ik hem de vraag: Wat dan?

‘Mensen die voorbijkomen. Je kijkt en je hoort er wat bij.’

Ik vraag me af of hij beseft hoe triest dat klinkt.

‘Altijd wat anders. Op dinsdag is er markt. Theater in het klein.’

De kleine dingen die troosten, een zitje bij het raam. Mensen die ruziën en hun ruzie bijleggen, herinnert hij zich. Altijd iets.

Hij wijst naar een man en een vrouw die elk aan een kinderwagen duwen, zij in haar nopjes, hij tegen zijn zin. ‘De echtscheiding is al besteld.’

Hij komt me ineens minder triest voor. Hij laat het spektakel van het leven voor zich ontrollen en zit op de eerste rij, hij geeft commentaar, verzint zelf de plot met een slot. Ik kies de volgende dagen systematisch een plaats weg van het raam, kwestie van hem het uitzicht niet te benemen.

Niet iedereen kent iedereen, maar velen kennen velen, en dat in een filiaal van een nationale keten. ‘Gezellig,’ constateert de vrouw die De Telegraaf verdeelt. ‘Lekker bakje koffie.’ In haar geval cappuccino, om precies te zijn. ‘Lekkere punt. En over ons gewicht maken we ons morgen wel zorgen.’

‘Lekker bakje troost,’ gromt de man bij het raam, die zijn best doet om ook in het gelagzaaltje niets te missen.

Iemand komt vragen welke vlaaien alcohol- en gelatinevrij zijn. De bediende legt het geduldig uit, en wijst het aan in de folder.

‘Nou, wat je ook kiest, je wordt er nooit dronken van,’ meent de man, wijzend naar het lege bord waarop kort tevoren nog alcoholhoudende tiramisuvlaai aangesneden kon worden. Hij verlegt zijn aandacht opnieuw naar de wereld buiten Multi-Vlaai.

Als het regent of wintert, wissel ik de punt vlaai af met linzensoep uit de hippe Turkse tent, of met een pizza uit een minder hip Turks eetstandje in het winkelcentrum. Daar zit een niet zo jonge vrouw aan de kassa, die net van het platteland geplukt lijkt, niet veel Nederlands spreekt, terughoudend is, zeg maar stug, maar wel haar rekensommen onder de knie heeft. Nadat ze het wisselgeld heeft teruggegeven, vergeet ze haar schuchterheid even, en neemt afscheid met een even knallend als onverwacht ‘doei’. Ze rekt dat: doe-oe-oei. Ik word vrolijk van haar uitheems doei. Van de omslag in de schuchterheid. Ik word vrolijk van de kleine conversaties in de Multi-Vlaai, en vrolijk van de linzensoep met een schijfje citroen, vrolijk van lelijk Osdorp.

Af en toe stap ik toch op tram 6 of 17 naar het centrum van Amsterdam.

Tussen 1656, tijdstip van de ban, en 1661, het jaar dat Spinoza zeker Amsterdam had verlaten en in Rijnsburg, bij Leiden, opdook, bestaat er een biografisch zwart gat. Ik vul het op met halfgerichte tochten. Ik loop enkele keren heen en weer door de Dirk van Hasseltssteeg, wat een verbastering is van de naam die er ten tijde van Spinoza aan gegeven werd: de Dirck van Assensteeg. Ergens in de steeg bevond zich destijds ‘In het Martelaersboeck’, de boekhandel van Jan Rieuwertsz. Dat was niet alleen een pleisterplek van vrijgeesten, het is ook wel eens een koffiehuis zonder koffie genoemd, met evenveel discussie als lectuur. Rieuwertsz gaf ook boeken uit, vaak boeken die tegen de gevestigde meningen ingingen, en die een revolutie van de gedachten aankondigden. In 1656, het jaar van de ban, werd hier voor het eerst werk van Descartes in het Nederlands uitgegeven. Spinoza zou later zijn eigen werk bij Rieuwertsz laten uitgeven. Deze Rieuwertsz bewoog zich in de kringen van mennonieten, collegianten (die een universeel, ondogmatisch christendom nastreefden) en andere dissidente christenen die Spinoza op de beurs had leren kennen. Men kan dus veronderstellen dat de latere filosoof de boekhandel wel eens bezocht, of dat hij er wellicht half woonde.

Het is niet duidelijk waar in het steegje de boekhandel gevestigd was. Ik zie niet meteen een pand dat in aanmerking komt, al zijn er enkele indrukwekkende huizen overgebleven. Tegenwoordig biedt de straat achter een glazen wand inkijk in een fitnesscentrum waar afgetrainde, blits en schaars geklede lijven zich nog meer afbeulen, kun je er als voetganger toegang krijgen tot een parkeergarage, en zijn er foto’s aangebracht die tonen hoe de steeg eruitzag voor er sprake was van fitness.

Van de Dirk van Hasseltssteeg loop ik naar het Singel.

Aan ‘het Cingel’, misschien, dat werd eens zonder veel bewijs geponeerd, op nummer 267, een van buiten bekeken wat miezerig pand, geprangd tussen mooiere huizen, stond sinds 1652 de Latijnse school van Franciscus van den Enden. De man is wel eens omschreven als ‘de vrolijke dokter’. Hij was grappig, maar ook scherp, zo scherp dat hem in Amsterdam een publiek spreekverbod zou worden opgelegd. Hij verhuisde later naar Parijs waar hij in 1674, op tweeënzeventigjarige leeftijd, als spilfiguur in een complot tegen Zonnekoning Louis XIV, zou worden opgeknoopt.

Van den Enden, in Antwerpen geboren, was rond de tijd dat Spinoza bij hem in de leer ging onder meer ex-jezuïet, ex-kunsthandelaar, medicus, wetenschapper, uitvinder, toneelauteur, democraat, materialist, revolutionair en talenknobbel. Misschien ook vrouwengek – althans dat werd door mensen die het niet met hem eens waren gesuggereerd. Maar hij stond vooral bekend als atheïst. Hij ging er prat op, aldus Willem Goeree, een uitgever die naar eigen zeggen herhaaldelijk de tafel met hem had gedeeld, dat hij zich ontdaan had van het ‘Fabeltjen van ’t Geloof’. Deze ‘ongodisterij’ nam bij hem, nog altijd volgens Goeree, agressieve vormen aan. Zo zou hij ‘zeker Juffrouw op de Rooze Gragt’ die net haar enige zoon had verloren en die zich troostte met Gods voorzienigheid met ‘onbeslopte taal’ op andere gedachten hebben proberen te brengen – waarna de vrouw ontroostbaar achterbleef. Wellicht was het publiek spreekverbod (waarvan geen officieel document is teruggevonden, een reiziger vermeldt het kort) ook bedoeld om hem te beletten zijn atheïstische, of als atheïstisch ervaren stellingen te verspreiden. Volgens Goeree bestond er geen twijfel over dat hij deze goddeloosheid aan zijn leerlingen trachtte door te geven.

Zijn Latijnse school was een manier om, na het faillissement van zijn kunsthandel, opnieuw aan de kost te komen. Sommige gegoede burgers wilden hun kinderen liever niet in de gestrenge, calvinistische Latijnse school onderbrengen, en Van den Enden bood een alternatief.

Spinoza, die, als we Jean Maximilien Lucas mogen geloven, het gemis aan kennis van Latijn en Grieks als een belemmering voor zijn ontwikkeling ervoer, ging niet alleen bij Van den Enden studeren, maar trok ook bij hem in. Volgens Lucas bood ‘rector’ Van den Enden hem dat onderdak aan zonder dat er veel tegenover stond – van Spinoza zou verwacht worden dat hij, zodra hij zich ertoe in staat achtte, zelf les zou geven. Misschien gaf hij de rector of andere studenten Hebreeuwse les.

Rond Van den Enden en Spinoza bestaat allang een kip-of-eidiscussie. Was het de leermeester die de drieëntwintigjarige leerling beïnvloedde, hem met het werk van Descartes in aanraking bracht, met hem discussieerde over doorbraken in de wetenschap, en over politiek en democratie? Was hij het die hardop droomde van de nieuwe wereld en de mogelijkheden om daar een betere republiek te stichten en zo Spinoza deed nadenken over het belang van het politiek bestel? Werd Spinoza’s denken aangestoken door Van den Endens ideeën over het algemeen belang, met de nadruk op onderwijs en gelijke kansen, en over een wereld waarin godsdienst zich hoorde te beperken tot het prediken van rechtvaardigheid? Was het handige Van den Enden die Spinoza in de richting van lenzenslijperij duwde? Of was het de leerling, die zijn dertig jaar oudere meester de mogelijkheden van nieuwe paden toonde, waarna die van een relatieve conformist omgevormd werd tot iemand die op bejaarde leeftijd zijn kop riskeerde en zonder sacrament of priester de strop tegemoet trad?

Het is moeilijk uit te maken, en er zal uiteraard een wisselwerking hebben plaatsgevonden, maar er lijkt me toch iets meer kans dat de oudere de jongere op weg zette dan omgekeerd. Ze zijn in hun overgebleven teksten duidelijk verwant en gelijkaardig subversief, maar tegelijk ook heel verschillend. De wildere passie van Van den Enden wordt bij Spinoza vaker gecontroleerde passie, niet zozeer meer creatief, maar meer doordacht en bezonnen, geduwd in een keurslijf van quasi-mathematische, systematische precisie.

Van den Enden moet in ieder geval invloed hebben gehad als leraar Latijn.

Hij was onconventioneel in zijn onderricht. Hij schakelde zijn jonge dochters in om een deel van de lessen voor hun rekening te nemen. Hij gebruikte het theater als leselement. Hij liet zijn leerlingen, meisjes samen met jongens, stukken opvoeren. Soms liet hij zijn leerlingen een stuk spelen dat hijzelf had geschreven, soms ging het om klassiekers, soms werd er in de school gespeeld, maar enkele keren regelde hij ook opvoeringen in de stadsschouwburg.

Ik wandel van het Singel naar de Keizersgracht 384. Op dit adres functioneert tegenwoordig boutique-hotel The Dylan. Een oude poort staat nog overeind, en is versierd met Vondels Shakespeareaanse vers De weereld is een speeltooneel, elck speelt zyn rol en krijght zyn deel. Hier bevond zich indertijd de stadsschouwburg, gebouwd volgens plannen van dezelfde architect Jacob van Campen die ook verantwoordelijk was voor het Paleis op de Dam. Van den Enden voerde hier begin januari 1657 zijn eigen stuk Philedonius op, en later die maand, op 16 en 17 januari 1657, liet hij zijn leerlingen Andria, een komedie van Terentius, spelen. De Amsterdamse kerkenraad, die vernam dat Van den Enden van plan was kinderen van beiderlei kunne op het toneel te brengen, boog zich verontrust over de zaak en uitte een waarschuwing. Andria werd uiteindelijk opgevoerd zonder kinderen van gereformeerden huize. Vondel kwam zowel naar Philedonius als naar Andria kijken, en was ook aanwezig op 21 of 22 mei 1658, toen de school van Van den Enden Eunuchus, een andere komedie van Terentius, ten tonele bracht.

Het is niet ondenkbaar, het ligt zelfs voor de hand, dat Spinoza bij de schoolvertoningen ten minste in de zaal zat, maar als oudere leerling wellicht een rol van betekenis speelde. Misschien vertolkte hij wel de hoofdrol van slaaf Parmeno in Eunuchus. Zijn werk bevat talrijke citaten uit Andria en Eunuchus, en verwijzingen ernaar, en met name Parmeno duikt in zijn werk en in zijn brieven veelvuldig op. Die Parmeno was een impertinente, hilarische, slapstickachtige roddelkous, die zijn mond niet kon houden tenzij hij per ongeluk op de waarheid stuitte. ‘Al wat de waerheyd is dat smoor ick in mijn hert’, luidt het in een vertaling/bewerking van Eunuchus die in 1663 werd gedrukt. Dat zinnetje moet Spinoza binnenpretjes hebben bezorgd.

Minder prettig, en ook onbewezen: volgens een vroege biograaf zou Spinoza bij het verlaten van het theater met een mes zijn aangevallen, gesuggereerd wordt door een lid van de joodse gemeenschap (volgens een andere versie gebeurde de aanslag bij het verlaten van de synagoge – in dat geval zou hij zijn aangevallen vooraleer de ban werd uitgevaardigd). Hij zou de gescheurde mantel hebben bewaard als aandenken.

Uit de schooltijd dateert een andere, vaak opgerakelde maar alweer onbewezen anekdote. Spinoza zou in een competitie verwikkeld geweest zijn met een andere briljante leerling, de latere wetenschapper Theodor Kerckring, die trouwens, zoals de meeste leerlingen, een stuk jonger was dan hij. Met Kerckring dong hij, als we biograaf Johannes Colerus (Köhler van geboorte) mogen geloven, naar de gunsten van Clara Maria, de opgroeiende dochter van rector Van den Enden. Die dochter was dertien op het moment van de ban, en vijftien ten tijde van de theatervoorstelling van Eunuchus.

Dit schrijft Colerus bij het begin van de achttiende eeuw, na gesprekken met de laatste huisbaas van Spinoza:

Van deze [Clara Maria] heeft Spinoza dikwils verhaalt, dat hy zin in haar had gekregen, om haar ten Egt te nemen, alschoon se vry wat mank en mismaakt van lichaam was, alleen door haar schrander Verstand en uitmuntende Geleerdheid aangeprikkelt. Dog zyn Medeleerling de Heer Kerkring, geboortig van Hamburg, zulks wel haast bemerkende en jaloers daar over werdende, gewon eindelyk hare gonst (waar toe een kostelyke Parelsnoer, zynde eenige duizenden waardig, van hem aan haar geschonken, niet weinig holp) zoo dat ze hem tot haar Egtgenoot verkoos.

Spinoza had het afgelegd tegen een parelsnoer – dat was de moraal van het verhaal. Kerckring, voegde Colerus nog toe, had zich wel tot het katholicisme moeten bekeren om het huwelijk mogelijk te maken.

De rivaliteit, als die er al is geweest, leidde niet tot een permanente breuk tussen Kerckring en Spinoza. Kerckring, die baanbrekend wetenschappelijk onderzoek verrichtte (hij bestudeerde onder meer de kwaliteit van het water in Amsterdam en deed voorstellen tot sanitatie, hij was de eerste die in zijn zoektocht naar het menselijk ei in detail de eierstokken beschreef), maakte gebruik van een microscoop die zijn vermeende liefdesrivaal Spinoza had vervaardigd.

Zijn huwelijk met Clara Maria liet nog vele jaren op zich wachten – het werd pas in 1671 voltrokken. De vertraging werd in een gelegenheidsgedicht geweten aan het feit dat Kerckring zijn werk belangrijker vond dan zijn relatie.

Er hangt, zeker in de oudere biografieën, rond Spinoza een zweem van ernst en plicht en vlekkeloos leven. Hij wordt als een soort ongelovige heilige opgevoerd, een seculiere monnik, wars van lust en geld, die in een onbevlekte ontvangenis een geniaal systeem wist te ontwerpen (vandaar misschien dat er zoveel discussie bestaat over de beïnvloeding tussen hem en Van den Enden). De combinatie tussen goddeloosheid en onberispelijke levenswandel wordt als belangwekkend beschouwd. Maar mij lijkt de jongeling die nerveus op het podium stapt om moeilijke, zij het grappige, Latijnse dialogen te brengen, in de wetenschap dat hij zich belachelijk kan maken, en misschien in de vergeefse hoop indruk te maken op een jongmens, wellicht heel jong mens, in wie hij zin had gekregen, veel interessanter. Je zou al zijn latere pogingen om gevoelens en passies filosofisch onder controle te krijgen als een signaal kunnen beschouwen dat hij er wellicht zelf mee geworsteld heeft. Dat schreef hij later ook met zoveel woorden: hij worstelde ooit met roem/eer, geld en lust. Als je er de maat van nam, was er niet zoveel mis mee, al leidden ze, argumenteerde hij, niet tot stabiel geluk. Van geld en roem is een mens nooit verzadigd – men wil altijd meer, men is zich altijd bewust van het risico dat men geld en roem ook weer kan kwijtspelen. Bij lust kan er wel verzadiging optreden, maar die bevrediging veroorzaakt vaak een vreemde tristesse – lust leidt dus evenmin tot stabiel geluk. Hoe wel stabiel gelukkig te zijn? Daarover wilde hij nadenken – dat zou een hoofdonderwerp van zijn filosofie worden.

In augustus 1659 dook hij voor het eerst sinds de ban van 1656 weer met naam in een document op. De inquisitie in Madrid had hem in de gaten. Ze ondervroeg twee reizigers, de Zuid-Amerikaanse monnik Tomás Solano y Robles, en de Spaanse kapitein Miguel Pérez de Maltranilla, die een tijdje in Amsterdam hadden verbleven, naar hun ervaring met expats uit het Iberisch schiereiland. Men was vooral geïnteresseerd in een acteur die zich tot het jodendom had bekeerd. Maar het onderzoek ging breder. De twee reizigers vertelden onder ede in afzonderlijke sessies dat ze herhaaldelijk te gast geweest waren bij ene José Guerra, een Spaanse edelman die zich in Amsterdam voor melaatsheid liet verzorgen, en die een gemengd gezelschap aantrok waarin zich behalve katholieken ook orthodoxe joden bevonden (of toch joden die zich aan de voedselregels hielden) en twee gebannen joden, namelijk dokter Juan de Prado en ‘ene de Espinosa’, zonder beroep, maar een bekwaam filosoof (buen filósofo) die aan de universiteit van Leiden les had gevolgd. Ze waren gebannen, aldus de scribent van de inquisitie, die het verslag opmaakte van de interviews, omdat ze atheïsten geworden waren. Ze vonden dat de wet van de joden niet de ware wet was, of dat die wet zelfs falso was, dat de ziel met het lichaam stierf, dat God alleen bestond in ‘filosofische zin’, en dat zij dus het geloof niet nodig hadden. Ze betreurden de breuk met hun gemeenschap, en het wegvallen van de financiële steun en contacten die daarmee gepaard gingen, maar ze waren – dixit het inquisitiedocument – ‘tevreden te volharden in hun atheïstische dwaling’.

Prado, die twintig jaar ouder was dan Spinoza, had een lastig parcours afgelegd. Hij had in Sevilla geleefd, had er moedig de repressie getrotseerd, was een tijd gevangengehouden. Toen ergere tegenkanting dreigde, trok hij eerst naar Hamburg en eind 1655 naar Amsterdam, waar hij een werkvergunning als arts aanvroeg en kreeg.

Terwijl hij in Spanje worstelde met de katholieke autoriteiten, kwam hij in het noorden in aanvaring met de leiders van de joodse gemeenschap. Hij schijnt een zin voor provocatie gehad te hebben, en hij moet met enig talent leven en leer van rabbijnen bespot hebben. Maar waar Spinoza zijn ban aanvaardde, wilde Prado duidelijk niet breken met de gemeenschap. Een paar dagen nadat de ban over Spinoza was uitgesproken, verontschuldigde Prado zich publiekelijk voor zijn dwalingen. In het voorjaar van 1657 viel hem alsnog een ban te beurt, zij het dat de zijne niet zo virulent geformuleerd was als die van Spinoza. En zelfs na die ban probeerde hij banden met de joodse gemeenschap te laten bestaan, misschien omdat hij er financieel afhankelijk van was, maar zeker ook omdat zijn familie, zijn zoon, die hij als bemiddelaar inschakelde, tot die gemeenschap bleven behoren. In de jaren 1660 vertrok hij naar Antwerpen, waar hij zich misschien tot het katholicisme bekeerd heeft.

De twee reizigers, die hem in de tweede helft van 1658 hadden ontmoet, of ten laatste heel vroeg in 1659, gaven de eerste persoonsbeschrijvingen die van Spinoza bestaan: klein, mager, bleek, met een mooi gelaat, lang, zwart haar, zwarte ogen, een dun snorretje.

Opnieuw is dit een bron die veel vragen oproept. Waarom ging Spinoza bij een katholieke, Spaanse, aan lepra lijdende ridder op bezoek? Was het omdat hij dokter Prado vergezelde? Omdat hij graag in het Spaans converseerde? Kon je wel als lepralijder in de stad blijven wonen en contacten blijven hebben? Had Spinoza alleen via Prado contacten met de joodse gemeenschap, of maakte de ban niet zoveel verschil? Wanneer en wat studeerde hij in Leiden?

Ik keer terug naar mijn kamertje in Osdorp, keer terug naar de wereld van vlaaien, van onverwachte doe-oe-oeis, van eindeloze wandeltochten.

Op zaterdagochtend laat zich een cultuurverschil observeren. Er vindt een verhuizing per fiets plaats richting rijkelijk voorradige sportinfrastructuur. Kinderen met een hockeystick of een tennisracket in hun draagtas fietsen gedwee of licht wanhopig achter hun iets te snel vorderende vader of moeder aan, die meestal eveneens een sport zal beoefenen. De volksverhuizing is, terwijl Osdorp echt gemengd is, grotendeels wit. Als er al gekleurde kinderen sporten, komen ze alleen naar de sporthal, of worden ze met de auto afgezet.