Boeken van Caroline Hanken

Gekust door de koning. Koninklijke maîtresses aan het Franse hof in de zeventiende en achttiende eeuw

Sebalds reizen. Het verlangen van de zeeman in de zeventiende eeuw

De koning is dood! Een hofdame in de revolutie

Door een Hollandse winter. De predikant, de hofdame en de revolutie van 1795

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2014 Caroline Hanken en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagillustratie © Jeanne-Philiberte Ledoux/The Bowes Museum

E-boek Elgraphic bv, Schiedam

NUR 320

ISBN 978 90 450 2556 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2555 1

www.atlascontact.nl

Magic is a social fact.

MARCEL MAUSS – A GENERAL THEORY OF MAGIC, 1902

.

INHOUD

DEEL 1

1 Een pension-garni in Parijs

2 De verdorven tuin van het Palais Royal

3 De magische spiegel

4 De verleidelijke operazangeres

5 De spionnen van Fouché

6 De beschermengel van de sibille van de Faubourg Saint-Germain

7 De rituele kroning van de keizer

DEEL 2

8 De nachtmerrie van Joséphine

9 Het verhoor van mademoiselle Lenormand

10 Het boek van de engel Ariël

11 Napoleons charmes

12 Napoleon en de kleine rode man

13 De overwinning op ‘Het Beest’

14 Oponthoud bij de douane

15 Het Congres van Aken

16 Kennismaking met de koning der Nederlanden

DEEL 3

17 Honderd dagen Brussel

18 De laatste jaren

Verantwoording

Noten

Chronologisch overzicht

Literatuur

DEEL 1

The magician pretends because pretence is demanded of him because people seek him out and beseech him to act.

MARCEL MAUSS – A GENERAL THEORY OF MAGIC, 1902

1

EEN PENSION-GARNI IN PARIJS

Ze was nog geen twintig toen ze met haar koffertje in een postkoets stapte om naar de hoofdstad af te reizen. Over de slechte wegen van Normandië was het zo’n zesendertig uur gaans, maar voor haar leek het een afstand van eeuwen, van de kleingeestige provincie naar het radicale Parijs.

In de vroege ochtend kwam ze aan, veel te dun gekleed, haar haren opgestoken in een grote pouffe die met koperdraad overeind werd gehouden. Boven de Seine hing een herfstige nevel, de stad was nog grijs, de enige kleur in de straten kwam van het frisse rood-wit-blauw van de vlaggen van de republiek die fier wapperden vanaf de gevels van openbare gebouwen. Leuzen waren in grote letters op de muren gekalkt. RÉPUBLIQUE FRANÇAISE, UNE ET INDIVISIBLE. LIBERTÉ, ÉGALITÉ, FRATERNITÉ, OU LA MORT.

Met elke stap helde het staketsel op haar hoofd vervaarlijk naar één kant, het kon ieder moment gaan kapseizen. Ze had nooit geleerd hoe zoiets in elkaar te zetten. Wees geworden op haar zevende, was ze geplaatst in een benedictijner klooster in Alonçon. Daar had ze meer dan genoeg te horen gekregen over de goddelijke mysteriën, maar was haar het geheim van een stevige pouffe naar de laatste mode in Parijs nooit bijgebracht.

Ze was met de koets tot aan de rand van de stad gekomen en nu dwaalde ze door de Marais, een volksbuurt, waar vrouwen op de stoep hun kleedjes uitklopten en de was aan lijnen tussen de hoge huizen te drogen hing. Ergens in de wirwar van straten en steegjes zag ze een pension-garni met een bordje KAMER TE HUUR. Ze liet de klopper op de deur vallen.

De pensionbaas deed open. De kamer was inderdaad nog vrij, maar toch aarzelde hij haar in zijn pension toe te laten. Ze was tenslotte een alleenstaande jonge vrouw zonder werk, wat uiteindelijk, zo wist hij zeker, altijd weer neerkwam op hetzelfde liedje.

Nu had ze wel wat aan de opvoeding die ze bij de nonnen had genoten en ze nam een houding aan van louter deugdzaamheid. Bovendien, voor de pensionbaas minstens zo belangrijk, kon ze een week vooruitbetalen met geld uit een linnen beursje, dat ze ergens opdiepte vanonder haar blouse.

Het pension in de Marais werd voornamelijk bevolkt door mensen die alleen in het leven stonden. In die jaren waren vele tienduizenden op drift geraakt: geestelijken uit de kloosters die staatseigendom waren geworden, hovelingen die de gevangengenomen koning niet langer konden dienen, en al het personeel dat in de grote huizen van de gevluchte edelen had gewerkt. Onder hen waren veel mensen noodgedwongen op zoek naar een nieuw bestaan.

Vanuit de gevangenis riep koning Lodewijk XVI het volk op de oude zekerheden van de monarchie weer te omarmen en waarschuwde hij als een vader voor de ‘valse vrienden van het volk’.1 Maar aan een vaderfiguur was in die jaren geen behoefte meer; sinds de revolutie was het besef gegroeid dat een ieder verantwoordelijk was voor het eigen geluk.

En zo leefden er in het pension veel eenlingen, die daar voor langere tijd woonden, zelfs wel jaren achtereen. Ze zagen elkaar in de eetzaal, drie keer per dag, soms alleen aan een tafeltje, af en toe opkijkend van hun bord als ze uit de conversatie aan hun buurtafel iets interessants opvingen. Of ze zaten bij elkaar aan dezelfde tafel, niet als vrienden, maar om elkaar gezelschap te houden. Zodra het nagerecht was genuttigd, gingen ze weer elk huns weegs.

Een nieuw gezicht in het pension was een hele gebeurtenis en toen Marie-Anne de eerste keer de eetzaal binnenkwam, voelde ze hoe alle blikken op haar waren gericht. Ze werd er niet verlegen van, ze had al lange tijd het gevoel dat ze voor iets bijzonders was voorbestemd. Misschien iets in het theater, in elk geval iets waarmee ze op zou vallen. De waardin wees haar een tafeltje, gaf haar een servet en een karaf wijn. Netjes aangeschoven keek Marie-Anne afwachtend rond, en zag aan het tafeltje naast haar een jongeman van ongeveer haar leeftijd en een oudere vrouw met iets te veel rouge op.

Er werd een lepel erwtenpuree op haar bord geschept met wat spek en brood. Het eten was slecht, maar voor die prijs kon je ook niet anders verwachten, er heerste nog altijd schaarste in de hoofdstad. Ze at snel haar bord leeg, ze had honger.

Terwijl ze op het dessert wachtten, knoopte haar buurman een praatje met haar aan. Ze stelde zich aan hem voor als Marie-Anne Lenormand. Hij noemde zich Flammermont, waarbij hij in het midden liet of dat zijn voor- of achternaam was. Zijn tafelgenote, zei hij, heette madame Gilbert, en hij voegde er als saillant detail aan toe dat ze weduwe was. En waarzegster.

Het drietal, Flammermont, madame Gilbert en Marie-Anne Lenormand, raakte verrassend makkelijk met elkaar aan de praat. Het gesprek werd steeds levendiger en op een gegeven moment schoof Marie-Anne haar stoel maar aan bij de tafel van Flammermont.

Flammermont vertelde dat hij bakkersknecht was, een mooi beroep in deze tijden van schaarste. Hij verdiende weliswaar een schamel loon, maar had altijd genoeg te eten. Elke dag zag hij de lange rijen voor de bakkerij, mensen die hoopten dat er zoveel brood gebakken werd dat er nog wat over was als zij eindelijk aan de beurt waren. De revolutie had de armen namelijk niet erg vooruitgeholpen, er werd nog evenveel gebrek geleden als altijd. Nog steeds werd er onvoldoende meel aangevoerd om heel Parijs met zijn 600 000 inwoners van brood te kunnen voorzien.

Na hun kennismaking raakte Flammermont door Marie-Anne meer en meer geïntrigeerd. Hij begon haar vragen te stellen over waar ze vandaan kwam en wat ze nu deed, vragen die ze steeds handig wist te ontwijken. Ze zou een grisette kunnen zijn, dacht hij, een van die honderden jonge vrouwen die in Parijs als winkelmeisje probeerden op te klimmen door maîtresse te worden van een rijke man. Bij het idee alleen al lachte ze hem uit.

Er is nog een ander verhaal in omloop over haar eerste tijd in Parijs en wellicht heeft ze dit toen aan Flammermont verteld.

Ze zou hebben gewerkt als linnenjuffrouw of secretaresse in een van de grote, adellijke stadspaleizen in de Faubourg Saint-Germain, in dienst van de markies d’Amerval de la Sausotte, een oude, halfblinde man, die ondanks alles fervent monarchist was gebleven.

De markies was een principieel man. Ooit had hij, zoals alle hovelingen, een eed van trouw aan de koning afgelegd, en sindsdien beschouwde hij het als zijn gezworen plicht de koninklijke familie te verdedigen tegen het geweld van de revolutionairen. Hij koesterde grote minachting voor hovelingen die geen enkele weerstand hadden geboden tegen het canaille en meteen bij het eerste oproer al hun biezen hadden gepakt. Sinds 1789 waren tienduizenden edelen het land ontvlucht, terwijl de markies daarentegen was gebleven en zijn salon had opengesteld voor een kleine schare politiek medestanders. Er werden koortsachtig plannen gesmeed om de gevangengenomen koninklijke familie te bevrijden. Het was levensgevaarlijk geworden openlijk monarchist te zijn. Bij wie ook maar de geringste verdenking bestond van contrarevolutionaire sympathieën, werden invallen gedaan en het was een wonder dat de markies nog niet was verraden.

Tot op een zonnige lenteochtend dan toch het onvermijdelijke gebeurde. Teruggekomen van een boodschap de rue Honoré-Chevalier in lopend, zag Marie-Anne dat er voor het statige herenhuis van de markies bij de ingang een grote groep gendarmes stond. Ze bedacht zich geen moment, ook al was ze maar een dienster. Volgens de revolutionaire doctrine was iedereen uit één huis, van hoog tot laag, net zo verdacht. Zonder nog om te kijken liep ze door naar de overkant van de Seine.

In wanhoop liep ze door de smalle, maar drukke rue Saint-Honoré. Ze moest onzichtbaar blijven voor de politie. Ze durfde niet even te stoppen, ergens te gaan zitten om uit te rusten en bleef doorlopen tot de avond viel. In hun huizen zag ze mensen aan hun schrale avondmaal. De sterren fonkelden aan de heldere hemel en na uren ging ze liggen in een nis van een kerkgebouw.

Toen eindelijk de zon boven de daken van de stad begon te gloren en Parijs door een wollig oranjeroze licht beschenen werd, was ze zo moe en koud en voelde ze zich zo verloren dat ze bijna niet meer overeind kon komen. Toch moest ze door, verder over de ongeplaveide, vuile straten waar ze nog nooit eerder was geweest. In de verte klonk het gerammel van boerenwagens op weg naar de Hallen. Cafés openden hun deuren en arbeiders op weg naar hun werk kochten er nog gauw een mok warme koffie. Ze keken naar haar en zij keek naar hen, zonder elkaar echt te zien.

Ze dwaalde doelloos door de straten, tot ze eindelijk iemand zag lopen die ze kende uit haar geboortedorp in Normandië, die ze aansprak en die bereid was haar wat geld te lenen.

In het eerste het beste pension-garni dat ze tegenkwam vond ze toen een kamer. Maar veilig voelde ze zich nog altijd niet, want ze wist niets van het lot van de bejaarde, monarchistische markies. Hij zou ongetwijfeld zijn verhoord en wie weet zijn doorgeslagen, details hebben verraden over het complot waarvan ook zij deel zou hebben uitgemaakt.2

In dat geval was Marie-Anne maar nauwelijks ontsnapt aan de dood. Als ze niet uitgerekend die ochtend op weg naar huis even bij een fourniturenwinkel had gedraald, had de gendarme haar uit het huis van de markies afgevoerd en zou ze na een schijnproces de volgende dag in een charette naar de place de la Révolution zijn gereden. En dan had ze al niet meer geleefd.

De andere tafelgenoot, madame Gilbert, verdiende haar geld op straat. Gewikkeld in een rode kasjmier sjaal trok ze er iedere middag op uit. Ze werkte in de Marais, waar ze de bleeksters, de keukenmeiden en de waterdragers raad gaf met haar waarzegkaarten. Ze kon ook handlezen en gaf adviezen voor het gebruik van kruidendrankjes en andere huismiddeltjes met een medische dan wel magische uitwerking.

Marie-Anne bleek met madame Gilbert een interesse te delen in het werk van de gelaatkundige Johann Kaspar Lavater, een Zwitserse predikant die een systematiek had ontworpen waarmee hij karakters koppelde aan gezichtsvormen en beweerde aldus de betrouwbaarheid van een vreemde te kunnen peilen. In die tijd, toen door de groei van de steden het aantal onpersoonlijke contacten toenam en daarmee ook de kans in handen te vallen van oplichters, werd de studie van de fysiognomie, ofwel gelaatkunde, immens populair. Lavater wist hoe zijn werk aan te bevelen: ‘Gezichten zijn net zo makkelijk te lezen als boeken, maar ze zijn ook sneller te duiden en bedriegen ons minder makkelijk.’3 Met behulp van tekeningen toonde hij de overeenkomsten tussen allerlei typen mensen- en dierenkoppen, met vergelijkbare karaktereigenschappen. Hele reeksen ogen, neuzen, monden en voorhoofden werden gecategoriseerd en ondergebracht in een systematiek, wat het een serieuze wetenschappelijke pretentie verleende. Aan tafel in het pension had het drietal vooral plezier met de kunst van het gelaatlezen. Geregeld zaten ze over de andere pensiongasten te smoezen, ze bespraken de stand van de neus, de boog van de wenkbrauwen of de dikte van de lippen, die volgens Lavater een bepaalde persoonlijkheid zou verraden. Achterdocht, hartelijkheid, jaloezie... Alleen al het besef van de rijke variëteit in het karakter van een mens was hoogst amusant.

Terwijl Marie-Anne de pensiongasten niet nader kende, bleek ze ze treffend te kunnen typeren. Madame Gilbert complimenteerde haar met haar scherpe blik, een eigenschap waaraan ze ook zelf veel had als waarzegster. Die opmerking bracht Marie-Anne, die koortsachtig bleef piekeren over hoe ze aan de kost kon komen, op een idee. Maar de oudere dame werd meteen terughoudend toen ze ervan hoorde, de concurrentie was al groot genoeg. Ze wilde de geheimen van haar vak niet prijsgeven.

Flammermont, die het gesprek tussen de dames met belangstelling had gevolgd, deed toen een voorstel. Plotseling zag hij geheel nieuwe mogelijkheden voor zich. Marie-Anne en hij zouden madame Gilbert gaan assisteren. Marie-Anne verkleed als indiaan, om de aandacht van passanten te trekken, en hij als hun beschermer, om te zorgen dat niemand zonder te betalen wegging en de lastpakken en kwajongens op afstand te houden. Marie-Anne glimlachte en zag het al voor zich. Maar madame Gilbert staarde naar haar lege bord. Het leek haar geen goed idee.

Een leven op straat was in die tijd niets bijzonders. De stad was vol arme, en vaak ook slimme drommels, die met vrijwel niets toch nog een nerinkje wisten op te zetten. Zelfs met een eenvoudige plank kon je nog aan de kost komen; je hoefde alleen maar op het idee te komen die op een druk punt van een modderige straat te leggen en voorbijgangers, bevreesd hun schoenen te bevuilen, uit te nodigen daar gebruik van te maken. Uiteraard tegen een redelijke vergoeding.

Er werd op straat van alles verkocht: zelfgemaakte tandenstokers, papieren kragen, spelden, lucifers of rozen voor in het knoopsgat. En er werden allerlei diensten aangeboden, zoals schoenenpoetsen, hondenscheren en waterdragen. Bij het uitgaan van het theater verdrongen de armen elkaar om tegen betaling portieren van koetsen te openen. De allerwanhopigsten voegden zich bij de regratteurs, de mensen die tussen de straatkeien op zoek gingen naar verloren spijkers van paardenhoeven en kleine stukjes ijzer die van de wagenwielen waren afgeschuurd.

Flammermont had veel grootsere plannen. Hij wilde gaan staan op een druk punt, zoals de Pont-Neuf, waar veel meer klanten in één uur langskwamen dan madame Gilbert ooit te zien kreeg in een hele week. En om te tonen hoezeer hij geloofde in het succes van zijn plan, beloofde hij ook nog eens zijn laatste sou te steken in reclamedrukwerk. Daar kon madame Gilbert dus geen nee meer tegen zeggen.

Marie-Anne liet haar gezicht en handen door Flammermont insmeren met bruine oker en transformeerde zo in wat men toen een ‘roodhuid’ noemde. Vervolgens schudde ze haar haar los, dat in lange, zwarte krullen over haar schouders viel, en daar maakte Flammermont twee vlechten in. Marie-Anne, die van zichzelf een priemende blik had, volgde haar metamorfose in de spiegel en zag dat ze met die twee donkere vlechten erbij algauw iets wilds kreeg. Ze moesten allebei lachen toen Flammermont haar de deken gaf die hij van zijn eigen bed had gegrist, om zich in te wikkelen.

Marie-Anne vond dat ze werkelijk wel voor een Sioux door kon gaan, ook al wist ze eigenlijk niet hoe die er precies uitzag. Maar ze was niet de enige in Parijs die nog nooit een indiaan had gezien. Bovendien was het in die tijd niet moeilijk zo’n illusie te creëren; niet alleen bij gebrek aan vergelijking met het origineel, maar ook omdat er op straat met heel andere ogen naar anderen werd gekeken. Destijds werd het uiterlijk nog nauwelijks gebruikt om er een persoonlijkheid mee uit te drukken. Kleding werd vooral gezien als teken van iemands plaats in de samenleving, veel beroepen kenden een eigen uniform. De blik was oppervlakkiger, niet op zoek naar authenticiteit, waardoor ook de verentooi, in elk geval op het eerste gezicht, makkelijker werd geaccepteerd.4

Nu madame Gilbert dan toch bereid bleek samen te werken, hielp ze Marie-Anne zich te bekwamen in de cartomancie, ofwel de kunst om kaarten te interpreteren. Marie-Anne moest veel uit haar hoofd leren; allereerst de betekenissen van de kaarten, zoals madame Gilbert ze haar uit de doeken deed. Een hartenheer, bijvoorbeeld, wees op de komst van een jonge blonde man. Lag er een schoppendame op de tafel, dan zou een donkere vrouw het pad van de vragensteller kruisen. Maar soms stond een schoppendame ook voor ‘een treurende weduwe’. Het hing ervan af hoe de kaart lag ten opzichte van de andere kaarten; was die omgekeerd op tafel terechtgekomen, dan veranderde de betekenis in ‘een geheim verlangen opnieuw te trouwen’.

Madame Gilbert geloofde in een alomvattende magnetische kracht, die zich vanuit het heden uitstrekt naar verleden en toekomst en die de hand bestuurt van degene die de kaarten legt. Zo kon, volgens haar, het lot van ieder mens op aarde worden geopenbaard. Tenminste, voor wie goed overweg kon met de kaarten. Madame Gilbert hamerde voortdurend op het volgen van de juiste procedure. De klant moest altijd zelf zijn kaarten trekken, en wel met zijn linkerhand. En omdat dit nogal eens vergeten werd, moest daar scherp op worden toegezien: de kaarten altijd laten leggen met de linkerhand.

Flammermont zorgde voor een opklaptafel en ging op zoek naar een geschikte plek op de Pont-Neuf, waar het elke dag vol stond met allerhande straatventers. Aan het begin van de brug zat een verkoper met trekpopjes, die zijn koopwaar zo kunstig in beweging wist te brengen dat iedereen gefascineerd bleef staan. Een stukje verderop was er een dwerg, die eigenlijk niets anders deed dan zijn veel te hoge hoed afnemen opdat voorbijgangers daar een munt in zouden werpen. En pontificaal midden op de brug bedreef de kiezentrekker zijn praktijk, waar altijd veel publiek bleef staan. Wanhopige mensen met kiespijn werden door de tandarts met veel gevoel voor theater behandeld, al was het nog maar de vraag of het allemaal wel patiënten waren.

Flammermont vond een plek naast een oude man met een zwarte leraarsfrak, die drie hondjes liet dansen. Ergens verderop jankte een violist.

Als zwijgende ‘Amerikaanse wilde’ stelde Marie-Anne, gewikkeld in haar deken, zich op naast de tengere zigeunerachtige madame Gilbert. De wollen deken voelde warm en zwaar in de zon. Flammermont deelde zoals beloofd pamfletten uit, die hij speciaal voor de gelegenheid had laten drukken.

Marie-Anne bekeek de voorbijgangers, die in drommen over de brug kwamen, meestal met stevige pas en duidelijk met een plan in hun hoofd, op weg naar iets aan de overkant van de Seine, maar soms ook slenterend, zoals een jonge vrouw, flanerend naast haar vrijer, die plotseling dacht dat vandaag het geluk met haar zou zijn. Wie weet zou haar vriend door een paar woorden van de waarzegster eindelijk besluiten haar ten huwelijk te vragen. Marie-Anne zag het haar denken, terwijl ze haar vriend met lichte drang naar hun tafel dirigeerde.

Ze herkende ook al snel de weifelaars, die terugdeinsden voor de spanning, diep vanbinnen bang voor de toekomst, maar met Marie-Anne erbij als mysterieuze roodhuid naast madame Gilbert kwamen ze vaak over hun schroom heen. Er was ontegenzeggelijk iets vreemds aan dit duo. Het werd niet helemaal duidelijk of ze nu wel of niet serieus genomen moesten worden, en zodoende konden de onzekeren zichzelf geruststellen: het was misschien ook maar een grap.

Alleen maar toekijken begon haar algauw te vervelen en Marie-Anne smeekte madame Gilbert om ook iets te mogen doen. De oude waarzegster bracht haar vervolgens de beginselen van het handlezen bij: hoe de ‘levenslijn’, de ‘hoofdlijn’ en de ‘hartlijn’ te vinden. En zo kon ze naast madame Gilbert zelf aan het werk. Haar klanten maakte ze wijs te putten uit oude indiaanse wijsheden, precies zoals het publiek van een ‘nobele wilde’ verwachtte.

De zaken gingen goed, tot er op een dag een klacht werd ingediend bij de politie. Marie-Anne zou een man hebben voorspeld dat hij binnen tien dagen zou worden onthoofd, wat toentertijd bepaald niet was uitgesloten: mensen werden van de ene op de andere dag opgepakt en na enkele uren al ter dood veroordeeld. Maar deze man was na de voorspelde tien dagen, die hij in doodsangst had doorstaan, nog steeds in leven. En omdat de voorspelling niet was uitgekomen, constateerde hij dat hij was opgelicht en deed daarvan aangifte.

Dezelfde dag nog werd het drietal gearresteerd en voorgeleid. Met de gedrukte pamfletten als bewijs viel niet te ontkennen dat ze de wet hadden overtreden die dergelijke straathandel verbood. Ze werden veroordeeld tot stopzetting van hun activiteiten en de pamfletten van Flammermont werden in beslag genomen en vernietigd.5

Meteen na dit incident besloot madame Gilbert weer haar eigen weg te gaan. Ze wilde terug naar haar oude klanten, met wie ze vergroeid was geraakt. Bij hen voelde ze zich nu eenmaal thuis, bij de tippelaars, de dronkenlappen, de armzaligen, de ongelukkigen, die ze hielp met haar tovenarij en die haar nooit zouden aangeven bij de politie.

Voor iemand als Marie-Anne, die misschien ook wel dienster of verkoopster had kunnen zijn, was er zo weinig werk dat ze geen andere keus had dan door te gaan op de ingeslagen weg, zelfs al was de concurrentie immens. In Parijs werkte een overweldigende hoeveelheid straatartiesten, onder wie veel zieners die voor drie of vier sou elk op hun eigen manier hun voorspellingen deden. De een probeerde de aandacht te trekken met een tafel vol onbegrijpelijke objecten, een ander gebruikte een rad met vakjes waar na elke draai een briefje uit viel. Er was een astroloog die werkte in een verplaatsbaar hokje met een opgezette uil erbovenop. Een goochelaar liet zijn klanten een papiertje grabbelen waarop mysterieuze tekens verschenen als hij die in een kom legde met een speciale vloeistof. En dan was er nog de geheimzinnige magiër in zijn met hiërogliefen geborduurde robe, die een lange buis aan het oor van zijn klant zette en daar zijn voorspelling in fluisterde. Bij dit soort lieden, die hun klanten wierven met buitenissige bedenksels, wilde Marie-Anne niet horen.

Maar er was toen nog zoveel meer op straat om je mee te vermaken en over te verbazen, ook voorwerpen die nu tot het domein van de wetenschap worden gerekend, zoals een microscoop, een camera obscura en een elektriseermachine, die je voor twee sou mocht uitproberen. Het begin van de negentiende eeuw was een tijd vol wetenschappelijke wonderen, die vaak even bizar leken als een kermisattractie. En het was niet altijd eenvoudig uit te maken wie wetenschapper was en wie charlatan.

De gebroeders Montgolfier maakten van een van de eerste vluchten van hun luchtballon een publieke gebeurtenis die enorm tot de verbeelding sprak toen ze een geit, een kip en een hond in een mandje boven de stad lieten vliegen. Het werd een doorslaand succes, in tegenstelling tot de demonstraties op de Seine van een stel uitvinders die schoenen hadden ontworpen om mee over water te lopen, wat onder het oog van het publiek telkens jammerlijk mislukte.

Hoe kon men weten of de praktijk van dokter Mesmer, waarheen de rijken zich begaven om zich te laten genezen van hun welvaartskwalen, nu al dan niet kwakzalverij was? Het magnétisme animal van Mesmer en de elektrische lading in de Leidse flessen waren voor de meeste mensen even onbegrijpelijk als fascinerend. En daarom was het met al die wonderbaarlijke ontdekkingen van golven, stralingen, gassen, ijle vloeistoffen of welke andere onzichtbare krachten ook dus helemaal niet ondenkbaar dat er een manier kon zijn om in de toekomst te kijken.

Ook Marie-Anne liet zich meeslepen door het enthousiasme waarmee in de samenleving aan al die nieuwe ideeën en vindingen werd gewerkt. Het bleek zelfs mogelijk met kaartenleggen op een respectabele manier aan de kost te komen, zoals de Parijse cartomancien Etteilla liet zien.

Zijn ware naam was Jean-Baptiste Alliette (1738-1791), maar hij besloot zijn naam achterstevoren te schrijven toen hij aan het eind van de achttiende eeuw zijn zelfontworpen ‘Etteilla-kaarten’ op de markt bracht, die in de salons vooral onder vrouwen populair werden. In het bijbehorende boekje, Etteilla, ou manière de se récréer avec un jeu de cartes, beschreef hij hoe de speelster met de kaarten haar eigen verhaal kon maken. Omdat er duizenden combinaties mogelijk waren, hoefde ze als de uitkomst haar niet beviel slechts de kaarten te schudden om opnieuw te beginnen.

Aanvankelijk introduceerde Etteilla zijn kaartspel als onbeduidend vermaak, maar algauw zag hij hoe hij ermee kon inspelen op een groeiende behoefte het leven te begrijpen als een logisch verhaal met een begin, een midden en een eind. Met de Etteilla-kaart die de consultant moest voorstellen, kon de speler zichzelf in relatie tot zijn omgeving zien en afstand nemen tot de dagelijkse beslommeringen die het inzicht in zijn situatie belemmerden. Etteilla merkte dat hij de kaarten zelf steeds meer was gaan gebruiken als een manier om zijn handelen te overdenken. In de handleiding bij het kaartspel schreef hij: ‘Er is behoefte aan een wetenschap gericht op hoe men zijn leven moet leiden. En mijn streven is mensen die te bieden en ervoor te zorgen dat ze niet langer zonder kunnen.’

Etteilla stichtte zelfs een school voor cartomancie, de Société des Interprètes du livre de Thot, met als doel gediplomeerden te onderscheiden van de vele charlatans aan wie hij zich stoorde, omdat zij met hun verkeerde lezingen van de kaarten de mensen alleen maar misleidden en zijn werk in diskrediet brachten.

Marie-Anne heeft hem nooit ontmoet. Hij was vlak voordat ze naar Parijs kwam overleden, maar hij genoot een grote bekendheid. En toen ze moest besluiten hoe verder te gaan nu madame Gilbert was afgehaakt, zal het succes van Etteilla haar zeker voor ogen hebben gestaan.

2

DE VERDORVEN TUIN VAN HET PALAIS ROYAL

Marie-Anne en Flammermont verlegden vanwege het politieverbod hun werkterrein naar de tuin van het Palais Royal, dat toen privébezit was van de hertog van Orléans en derhalve buiten de bevoegdheden van de autoriteiten viel. De tuin, die dag en nacht was opengesteld voor het publiek, was uitgegroeid tot een bolwerk van wetteloosheid. Opruiende pamfletten tegen welke politieke stroming dan ook werden hier openlijk verkocht. Er werden verhitte discussies gevoerd en radicale toespraken gehouden, maar het meest in het oog liep toch wel de bandeloosheid.

De hele dag klonk er een kakofonie van muziek en uitbundig gelach. Het krioelde er van de hoertjes, die met halfontblote borsten klanten probeerden te lokken. Acrobaten en goochelaars vertoonden er hun kunsten alsof hun leven ervan afhing. Tussen het publiek door, dat geboeid bleef staan kijken, sloegen zakkenrollers ongezien hun slag.

De deuren van de speelhuizen stonden de hele dag wijd open. Tot middernacht was het spel nog redelijk tam, maar daarna, als er geen vrouwen meer werden toegelaten, veranderde de goktafel in een heftig strijdtoneel. De mannen zetten zwaar in, soms met alles wat ze hadden, met als risico zichzelf en hun families te ruïneren. Voor de verliezer was er een speciale kamer met een canapé gereserveerd: la chambre des blessés, waar de ongelukkige zich kon terugtrekken om bij te komen. Hij mocht er zijn roes uitslapen of een priester laten roepen.

Waren ze eerst maar even langsgegaan bij Marie-Anne, die nu als mademoiselle Lenormand haar diensten verleende, gezeten aan een tafeltje in het café vlakbij, waar het orkest van de blinden zijn melancholieke deuntjes speelde.

Rond die tijd kwamen ook de acteurs en actrices, die zich na afloop van hun voorstelling verzamelden in de cafés van het Palais Royal. De staat had nog maar pas het monopolie op de theaters opgeheven en overal werden nieuwe zaaltjes geopend. Parijs stroomde vol met toneelspelers, allemaal vervuld van de hoop groot en beroemd te worden. Als het goed ging, hadden ze plotseling veel geld te besteden, maar voor hoelang? Ze leidden een onzeker bestaan, en misschien dat ze daarom wel houvast zochten in de voorspellingen van mademoiselle Lenormand.

Op een dag werd Flammermont aangesproken door de illustere actrice mademoiselle Clairon, toen al zeventig, maar nog altijd extravagant, en vooral dankzij een grote schare minnaars rijk geworden. Ze had een probleem, zei ze, waarover ze mademoiselle Lenormand wilde raadplegen.

Het probleem bleek van lang geleden te stammen, toen een van haar talloze bewonderaars, iemand die ze in haar jonge jaren had afgewezen, haar een brief had gestuurd vanaf zijn sterfbed. Als laatste wens wilde hij afscheid van haar nemen, maar ook deze keer had ze hem afgewimpeld. Nog diezelfde dag, precies om halfzes, blies hij zijn laatste adem uit. En nu klonk er sindsdien op dat uur elke dag gebonk op de muur van haar boudoir. Ze verbeeldde het zich niet, vriendinnen hoorden het ook en haar leven werd onleefbaar. Tweeënhalf jaar lang werd ze elke dag op dezelfde tijd in haar huis door die klopgeest bezocht. Op een dag was hij weggebleven. En in plaats van opgelucht te zijn, was mademoiselle Clairon er alleen maar angstiger van geworden, bang dat de klopgeest nu ieder moment kon verschijnen, juist als ze het niet meer verwachtte. Toen het bijzondere talent van mademoiselle Lenormand haar ter ore kwam, besloot ze haar naar haar huis te laten komen om de zaak te onderzoeken.

Marie-Anne liet zich vrijwel nooit in met geesten, misschien wel vanwege de jaren die ze had doorgebracht in het klooster. Maar Flammermont had het de actrice beloofd en ze hadden bovendien het geld hard nodig.

De actrice, met een spierwit geblanket gezicht, deed zelf open en bracht haar naar het boudoir waar de klopgeest was verschenen. Marie-Anne kon haar ogen nauwelijks van het reusachtige bed vol dikke donzen kussens afhouden. Meteen ging ze aan het werk: ze sloot de gordijnen, die met bloemguirlandes in zachte plooien waren opgehaald, en ontdeed de toilettafel van poederdoosjes en parfumflesjes. Er hing een sterke geur van jasmijn en rozen. De tafel verplaatste ze naar het midden van de kamer, voorzichtig een schalkse cupido van porselein ontwijkend. Ze schoof twee stoelen aan en vroeg mademoiselle Clairon plaats te nemen tegenover haar om kaarten van een stapel te trekken en haar handpalm te kunnen bestuderen. Vervolgens vroeg ze om alleen gelaten te worden en sloot de deur.

Flammermont wachtte samen met mademoiselle Clairon in de salon. Toen na lange tijd de deur weer openging, vroeg de actrice nerveus wat de waarzegster had gezien. Was de geest verschenen? Mademoiselle Lenormand vertelde dat ze de geest inderdaad had gezien en dat ze ervan verzekerd kon zijn dat hij voor altijd weg zou blijven. De actrice vloog haar vol vreugde om de hals, en haalde toen geld uit een geheim laatje in haar secretaire om aan haar te overhandigen. De beloning was royaal.

Parijs was in die jaren het toneel van heftige gebeurtenissen. Veel speelde zich af op straat: de bestorming van de Bastille, de lynchpartijen die daarop volgden, de nationale feesten op het Champ de Mars, en in de tijd van de terreur elke dag opnieuw de open wagens, die de veroordeelden wegbrachten naar de place de la Révolution, waar de guillotine stond opgesteld. Lang niet altijd was duidelijk wie toekeek en wie meedeed. En niemand had toen nog een idee waar dit allemaal op zou uitlopen. Voor Parijzenaars was het leven verbijsterend geworden, vooral sinds de onthoofding van koning Lodewijk XVI.

Een hele menigte stond die dag, 21 januari 1793, dicht opeengepakt op de place de la Révolution om niets van het uitzonderlijke schouwspel te missen. Er was op dat plein al veel bloed gevloeid, dus deze executie was niets nieuws. Het publiek juichte omdat het getuige dacht te zijn van het hoogtepunt van de Verlichting. De betovering van het koningschap, de gedachte dat een man door zalving met een heilig oliesel het goddelijke recht kreeg over een heel rijk te regeren, werd verbroken. Vandaag werd op het schavot de koning teruggebracht tot de proporties van een gewone sterveling.

Maar niet alle toeschouwers werden geleid door de waan van de dag. Sommigen bekeken het spektakel van een afstand en zagen een oude, ongelukkige man het schavot beklimmen. Een man die door toeval een kroon op zijn hoofd had gekregen en nu zijn kroon en ook nog het hoofd waar die kroon op had gezeten weer verloor.

Lodewijk XVI trok zelf zijn jas uit, maakte zijn das los en opende zijn hemd. Hij weigerde dapper de blinddoek die hem werd aangeboden en probeerde nog de menigte – zijn vroegere onderdanen die gekomen waren om zijn dood bij te wonen – toe te spreken. Maar zijn woorden werden overstemd door het tromgeroffel van de gendarmes, die rijen dik om het schavot heen stonden opgesteld. Drie mannen bonden hem vast aan een plankier.

De plank met de koning erop werd horizontaal gelegd en onder het mes van de guillotine geschoven. Toen de valbijl met razende vaart omlaagschoot om de ontblote hals van de koning te klieven, bleek Samson, de meest vakbekwame beul van Frankrijk uit een familie die al generatieslang het vak beoefende, bij de voorbereiding van deze bijzondere executie last te hebben gehad van zijn zenuwen. Hij had de koning niet helemaal recht gelegd en het mes had zijn kaak geraakt, waardoor niet in één keer het hoofd van de romp was gescheiden. Maar het euvel was snel verholpen en twee tellen later hield de jongste hulp van Samson het bloederige hoofd van de koning aan zijn haren triomfantelijk in de lucht. Hij liep er driemaal mee rond op het schavot om het aan het publiek te tonen, schreeuwend: ‘Leve de natie! Leve de republiek!’ Het leek heroïsch, maar wie goed keek, zag ook dat de beul even wankelde en zich moest vastgrijpen aan het hekje van het twee meter hoge schavot, bang zijn evenwicht te verliezen en uit te glijden over het bloed.

Toen de executie eenmaal was voltrokken, steeg er een luid gejuich op van het plein. De spanning was gebroken. Als een waanzinnige stormde het publiek naar voren om zich in het bloed van de koning te wentelen en er zakdoekjes in te drenken, om ze later als amuletten of souvenirs te kunnen verkopen. Hier was een menigte nog altijd bedwelmd door iets zo ongrijpbaars als de magie van het koningschap.

In de jaren van de terreur, van 1792 tot de zomer van 1794, zag Marie-Anne geregeld de charettes met ongelukkigen erin langskomen. Bijzonder tragisch had ze de dag ervaren waarop Marie Antoinette naar de guillotine werd gevoerd. Maar net als bij de koning was er geen protest geweest, geen enkele poging meer om haar te bevrijden. En weer stond de place de la Révolution vol met honderden toeschouwers.

Op 24 maart 1794 was Marie-Annes dorpsgenoot Jacques Hébert aan de beurt. Ze had hem en zijn familie gekend. In Parijs was hij een radicale schrijver geworden, een woedende, in zijn stukjes niets en niemand ontziende journalist. Robespierre had hem laten arresteren omdat hij hem zag als een te grote bedreiging.

Rond het middaguur werd Hébert door de rue Saint-Honoré langs de jakobijnenclub gereden, ooit zijn politieke hoofdkwartier. Voorop marcheerden de bewakers, gewapend met pieken en bajonetten, die de ongelukkigen begeleidden op hun laatste reis door de stad. Achter de rammelende wagen scharrelden de hondjes. Altijd waren er die vrolijk kwispelende hondjes, die met alle mensen meeliepen als de meest onnadrukkelijke bewaarders van de onschuld. Enige tijd nadat de wagen uit het zicht was verdwenen, begon het tromgeroffel, dat bij iedere executie in de verte klonk als een dreigende donderstorm, ten teken dat het weldra met hem gebeurd zou zijn.

Zo hadden velen in Parijs wel iemand verloren, soms een vriend, soms een hele familie, dikwijls geofferd om niks, ten prooi gevallen aan willekeur waar geen mens zich tegen verdedigen kon.

Barre dagen werden afgewisseld met festiviteiten ter lering en vermaak van het volk. Begin juni 1794 waren er grote massa’s op de been gebracht voor de viering van een nieuwe, zelfbedachte religie. God was in Frankrijk al enige tijd afgeschaft, als te veel behorend bij het oude regime. De kerken waren gesloten, de mis mocht al een jaar niet meer worden opgedragen. Maar de regering vreesde dat het volk toch niet helemaal zonder geloof kon. Robespierre lanceerde daarom de ‘cultus van het Opperwezen’.

Staande voor een immens decor, ontworpen door David, de kunstenaar van de revolutie, sprak Robespierre de menigte toe over deïsme démocratique. Nadat hij was uitgesproken, stapte hij van het podium en stelde zich, plechtig als een opperpriester, op aan het hoofd van een lange cortège die ‘het leven’ symboliseerde. Helemaal voorop liepen kinderen met op hun hoofd een paarse kroon van viooltjes, gevolgd door jongelingen met mirte, vrouwen met rozen, mannen met kastanjebladeren en achteraan de grijsaards met wijnranken en olijven. De optocht ging naar een papieren sculptuur die ‘het Atheïsme’ moest voorstellen. Met een toorts stak Robespierre het ding in brand. Er begon van alles te knallen en uit het ontploffende beeld verscheen een nieuw beeld, dat enigszins verschroeid ‘de Wijsheid’ symboliseerde, die voortaan in de cultus een prominente rol moest spelen.

Flammermont vroeg in die tijd tevergeefs Marie-Anne ten huwelijk, maar het is niet duidelijk waarom ze hem afwees. Na haar dood schreef Cellier du Fayel, die in de laatste jaren van haar leven goed met haar bevriend was, dat ze nooit een liefdesrelatie heeft gehad en als maagd het graf in is gegaan.6 Zelf heeft ze wel eens beweerd dat alleen een maagd de toekomst kan voorspellen. Maar of ze daar toen ook al aan gedacht heeft is nog maar de vraag.

Al werden ze geen geliefden, ze bleven nog wel compagnons, en Flammermont ging op zijn manier door met het werven van klanten. Over mademoiselle Lenormand deden opmerkelijke verhalen de ronde, vermoedelijk door hem verspreid om haar reputatie te vergroten. Nogal wat beroemdheden zouden haar hebben geconsulteerd, zoals de prinses de Lamballe, die te horen kreeg dat haar einde nabij was en daarvan zeer geëmotioneerd was geraakt. Die voorspelling bleek maar al te waar: niet lang daarna werd de prinses door een woedende menigte in de straten van Parijs gelyncht. Ook Jean-Paul Marat had mademoiselle Lenormand bezocht. Ze zou zijn dood hebben voorspeld, enkele weken voordat hij in zijn badkuip door Charlotte Corday werd vermoord. Zelfs de oude hertog van Orléans, die zich in de revolutie had omgedoopt tot Philippe Egalité, zou volgens de verhalen zijn handpalm hebben laten lezen door mademoiselle Lenormand. En ook hij zou door haar zijn gewaarschuwd dat hij niet aan zijn politiek tegenstanders zou kunnen ontsnappen. Hij vond een dramatisch einde onder de guillotine.

In de loop der tijd kwamen er steeds meer anekdotes in omloop over de wonderbaarlijk accurate voorspellingen die mademoiselle Lenormand zou hebben gedaan. Beroemde voormannen van de revolutie, zoals Mirabeau, Camille Desmoulins en Danton, werden daarin genoemd. Zelfs Robespierre zou met zijn handlanger Saint-Just bij mademoiselle Lenormand hebben aangeklopt, en van haar ongezouten de waarheid te horen hebben gekregen: ‘U zult worden opgeslokt door uw eigen werk en slachtoffer worden van het bloederige drama dat u zelf in gang hebt gezet.’7

Het waarheidsgehalte van deze verhalen is op z’n zachtst gezegd twijfelachtig. Maar Flammermont kon ze probleemloos de wereld in helpen, niemand zou ze meer ontkennen, de betrokkenen waren allemaal vermoord.