Rolf Bauerdick

•••

Zigeuners

•••

Ontmoetingen met een onbemind volk

•••

Vertaald door Meindert Burger

•••

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 2013 Rolf Bauerdick

© 2014 Nederlandse vertaling Meindert Burger

Oorspronkelijke titel Zigeuner. Begegnungen mit einem ungeliebten Volk

Oorspronkelijke uitgeverij Deutsche Verlags-Anstalt, in der Verlagsgruppe Random House GmbH

Omslagontwerp Zeno Carpentier Alting, Amsterdam

Omslagbeeld © Rolf Bauerdick

Foto’s binnenwerk Rolf Bauerdick

•••

Dit ebook werd gemaakt op basis van de 1e druk ISBN 978 90 450 2580 3

•••

ISBN 978 90 450 2581 0

D/2013/0108/531

NUR 761

•••

www.atlascontact.nl

•••

••

•••

•••

Van Rolf Bauerdick verscheen eerder

•••

Hoe de Madonna op de maan belandde

••

•••

‘Mensen zoeken het geluk, zoals ons bloed het hart zoekt. Als er geen bloed meer naar het hart vloeit, droogt de mens uit, zegt mijn vader. Het buitenland is het hart. En wij zijn het bloed.’

•••

Aglaja Veteranyi

Warum das Kind in der Polenta kocht

Inhoud

•••

Voorwoord

‘Jullie geloven ook alles wat je verteld wordt’

•••

1 De prijs van de vrijheid

IJzige tijden – Verloren strijd om loon en brood – De loodsmelters van Heves – De dood in de gaswolk – Als de sociale dienst contant uitkeert – Copșa Mică: de inktzwarte ziel van Roemenië – De ‘zwarten’ en hun zwarte stad – Stelian Coseriar: een langzaam stikkende overlevende – De erfenis van de slavernij en de last der geschiedenis

•••

2 Dromen en trauma’s

Vrij reizen naar het Oosten – Kampioenen van het wachten – Zabit, de Galan – Vulcan: aan het einde van de onverharde weg – De Gabors: Clara, Gorbi en hun negen kinderen – Als de Duitser komt, komt alles goed – Een gehucht ontwaakt – Het jammerlijke einde van een idee dat alle succes verdiend zou hebben – Verlangen naar een goede beschermheer

•••

3 Orakelen en oplichterij

De strijd om de koek en de kruimels – Waarzeggen in Częstochowa: als de deur naar de toekomst gesloten blijft – Een profetie die helaas niet uitkwam – Roemenië: heksen en accountants – Over het verschil tussen voorspellen en zogenaamd voorspellen – Geven en nemen: altijd met kwitantie – Moeder Rosa’s derde oog

•••

4 Uit de tijd gevallen

Bulgarije: met één been in de Middeleeuwen – Paddenstoelenverzamelaars zonder paddenstoelen, kopersmeden zonder koper en berentemmers zonder toekomst – Met de Caritas naar het Roemeense Blaj – Gejaagd door de wind – Onder aan de ladder: de Roma in het vuil van Oradea – Geen papieren, geen bestaan – Waarvan leeft de mens? – Kinderen die hun eigen beschermers zijn – Het verhaal van de nieuwe schoenen die een ongelukkige jongen nóg ongelukkiger maakten

•••

5 In het moeras van de haat

Racisme: als mensen opgejaagd wild worden – Een haatverklaring op je naamdag – Tatarszentgyörgy: laffe moordenaars in de nacht – Vier killers en de oogst van de angst – De mist van de verdoezeling – Pogroms in Roemenië: de wet van de jungle – Het drama in de paasnacht van Bolintin Deal – Versies van een tragedie – Onderzoek ongewenst: het abrupte einde van een verjaardagsfeest

•••

6 Onverzoenlijke fronten

Tegen de angst: alarmsystemen en bewakingscamera’s – Viktória Mohácsi: van gepassioneerd journaliste tot Hongarijes meest gehate vrouw – Twee desastreuze lijsten: Roma als slachtoffers, Roma als daders – De dood van een handballer – Een politieke fout en het einde van een carrière – Enkele schokkende moorden te veel

•••

7 Het falen van de politiek

Een verhelderend bezoek aan het Hongaarse Instituut voor Criminologie – Zigeunercriminaliteit: een strijdkreet – Spreektaboes en denkverboden – De opstand van de realiteit – Kruimeldieven of georganiseerde misdaad? – De druiven der gramschap en het geweld van de goot – De alliantie van het zwijgen – Een woiwode die zijn volk de levieten leest – Kálló: een stervend dorp in angst – Professor Györi’s theorie van het confrontationisme

•••

8 Pleidooi voor een menswaardig begrip

Zigeuners die geen Roma en Roma die geen zigeuners willen zijn – Een Kamerlid wordt tot de orde geroepen na een irritatie wekkende brief – Het z-woord of hoe een zigeunermeisje muteerde tot de wilde Jo – De bizarre strijd om een monument – Historici en de taal van moordenaars – Zigeuners: een categorie in het ‘land van de daders’?

•••

9 De opstand van het fatsoen

Openhartige woorden – ‘Maar citeer mij niet!’ – Roma in Darmstadt en een advertentie in Die Zeit – Hoe een sociaaldemocratische burgemeester uitgroeide tot de ergste racist na 1945 – De sloop van een huis en een tsunami van verontwaardiging – Als politici vluchten in zwijgen – Oproep tot een pogrom?

•••

10 Europa zonder grenzen

Als gadjo’s de Roma een stem geven – Het einde van een tippelzone: Dortmund-Noord – ‘Rotatie-Europeanen’ en ‘mobiele etnische minderheden’ – Diaconie en beveiliging: toen de helpers het niet aankonden – Van Stolipinovo naar het Ruhrgebied – Verraden en verkocht: de angst van Radka Inkova – Waarom Bulgaarse vrouwen die niet kunnen lezen een enorm bedrag betalen voor een mobiele telefoon – Vrouwen in nood

•••

11 Antiziganisme alom

Tussen melancholie en verlangen: Alexandra’s ‘Zigeunerjongen’ – Kitsch, cliché en burgermansdromen – De laatste non-conformisten of een volk zonder eigenschappen? – Antiantiziganisten: het truffelkartel – Het amok van de politieke correctheid – De bittere rook van Menyhert Lakatos – En alles bleef leeg: zigeuners zonder bloed en zonder ziel

•••

12 Van Blaj naar Lourdes

Op audiëntie bij koning Florin I – Een paleis zonder pracht en praal en een kerk zonder klok – Lucian, de mensenvriend – ‘S’il vous plaît, madame’: bedelen voor een koelkast, een bank en voor de clanbaas – Illegale bankzaken: het kwaad van de woeker – Ronselaars en mensenhandelaars – Bedelaars in de stad van de Madonna – ‘Monnaie petit’ voor Tarzans gezin – Het einde van het medelijden

•••

13 Geloof en lot

Een bruiloft die geen bruiloft was – De blik van een vreemde en het verlangen om gezien te worden – De noodlotsengel – Megakaarsen voor de almachtige Madonna – Bidders, boetelingen en halleluja’s – Een mislukte deal met God – De Rom van de toekomst: geen bier, geen tabak, geen dans – Wij zijn gelijk, wij zijn anders – Een vermoeide koning en een gemiste kans om miljonair te worden

•••

14 Het verloren paradijs

Als Inimă de țigan op televisie is – Als Roma geen Roma meer zijn – De school als raderwerk: de molens van de selectie – Stalen zenuwen gewenst: op de Šcoală Waldorf in Roșia – Carmen en de horde van klas acht – Over de opleidingssituatie van Duitse Sinti en Roma: een onderzoek zet kwaad bloed – Integratie verandert de geïntegreerden – Het ‘heilige vuur’ en de ‘vonk van koppigheid’ – Ik heb gestreden. Mijn leven lang

•••

Literatuur

Voorwoord

•••

‘Jullie geloven ook alles wat je verteld wordt’

•••

Een paar jaar geleden reisde ik met de etnologen Elena Maruschiakova en Vesselin Popov naar Oost-Bulgarije. Het echtpaar behoort tot de meest vooraanstaande zigeuneronderzoekers van Europa en had gehoord dat er in een afgelegen heuvellandschap met de omineuze naam Lügenfeld een Roma-stam zijn tenten had opgeslagen. Het waren halfnomaden: gezinnen die in de winter in de industriestad Harmanli woonden en in de zomer met paarden, ezels en tenten het land in trokken om zeldzaam hardhout te kappen. De stammetjes werden door een opkoper geëxporteerd naar de Arabische wereld, waar van het hout fraaie messenheften gemaakt werden. Als de mannen ’s avonds met volgepakte lastdieren en een rammelende maag terugkeerden naar het kamp stonden de vrouwen buiten al in de ketels te roeren boven het open vuur. En passant vroeg ik het stamhoofd wat de pot schafte.

‘Wat er maar te vinden is,’ antwoordde Stojan Stajkov, een zeer vriendelijke kerel. ‘Konijnen zijn lekker, maar het lekkerst zijn slangen. We vangen ze in het struikgewas, stropen de huid eraf en roosteren ze boven het houtvuur.’

Ik schreef in mijn notitieboekje: ‘Houthakkers eten geroosterde slangen.’

‘Wat schrijft jullie verslaggever daar op?’ vroeg Stojan aan mijn grinnikende vrienden.

‘Dat jullie slangen eten.’

De mannen sloegen dubbel van het lachen, vrouwen grepen onthutst naar hun hoofd, kinderen krijsten. Ik moet nogal onnozel gekeken hebben toen Elena mij uitlegde: ‘Dat was een grapje. Geen Rom zou ooit op het idee komen om een slang te eten. Slangen zijn taboe.’

‘Aardige lui hoor, die pennenlikkers,’ zei Stojan en sloeg mij op de schouders. ‘Jullie geloven ook alles wat je verteld wordt!’

Ik vrees dat hij gelijk heeft.

•••

Zigeuners noemen alle niet-zigeuners gadjo, een aanduiding die ook ‘domkop’, ‘boer’ of ‘vijand’ kan betekenen. Toch heb ik me als gadjo altijd gelukkig geprezen mensen als Stojan Stajkov te ontmoeten. En er zijn nogal wat Stojans onder de Roma. Geestige, gastvrije, uitgekookte en over het algemeen vriendelijke mensen. De Servische regisseur Emir Kusturica heeft hen vereeuwigd in zijn uiterst levendige films. Op het witte doek is het beeld van de vrijgevochten zigeuner natuurlijk een cliché, maar het is wel een cliché dat soms de waarheid raakt. Jarenlang belichaamden zigeuners voor mij het vreemde bij uitstek, het anarchistische, ongetemde ‘andere’, de plaats van een vaag en zeker ook geromantiseerd verlangen. Nog altijd troost ik me met de gedachte dat er, op een dag rijden van Duitsland, in Slowaakse, Hongaarse of Roemeense dorpen zulke Stojan Stajkovs leven die niets weten van onze Duitse mentaliteit van koele distantie en kleinburgerlijke keurigheid.

In 1990 reisde ik voor de eerste keer naar Roemenië om een fotoreportage te maken van de exodus van de Transsylvaanse Saksen. Nadat er een einde gekomen was aan het schrikbewind van Nicolae Ceaușescu wisten de Duitsers niet hoe gauw ze het schaduwenrijk moesten ontvluchten en deden ze hun huizen voor een appel en een ei van de hand. In veel van de Saksische boerenhoeven vestigden zich Roma. Nog geen halfjaar later was er van de huizen niets meer over: de nieuwe bewoners hadden hun nieuwe woningen letterlijk opgestookt, eerst het pleehuisje, daarna de deuren, de vloeren en ten slotte de dakspanten. En omdat bij huizen zonder dak de dakgoot overbodig is, werd ook die maar aan de oudijzerboer verpatst. De Saksen die nog niet weggetrokken waren, waren daar helemaal niet verbaasd over. Ze haalden hun schouders op en zeiden: ‘Het zijn zigeuners, die zijn zo.’ Dat zinnetje was geen uiting van racisme, maar een uitdrukking van verwondering over het merkwaardige gedrag waartoe de mens in staat is. Vaak heb ik voor die enorme afgrond gestaan die tussen gadjo en Rom gaapt. De coördinaten van mijn en hun perceptie en verklaring van de wereld schenen mij zo mijlenver uit elkaar te liggen dat het leek alsof er voor mij en voor hen twee totaal verschillende klokken tikten, in een asynchroon ritme.

Als fotograaf van de reportage ‘De toekomst van de zigeuners’ bezocht ik met Spiegel-redacteur Hans-Ulrich Stoldt Slowaakse Roma-kampen aan de voet van de Hoge Tatra. In een kolonie vlak boven het dorp Stráne pod Tatrami zei de woiwode Ernest Badzora tegen mij: ‘Wij zouden ook graag zo leven als de gadjo’s, maar wij worden buitengesloten. Er rijdt hierboven zelfs geen bus meer.’ Nee hoor, legden de bewoners van het dorp uit, de buschauffeur weigert naar de kolonie te rijden omdat hij er ooit bedreigd en bestolen is. ‘De blanken willen ons gewoon niet in hun dorp hebben,’ zei Badzora, ‘en daarom hebben ze de huur voor familiefeesten in de zaal van het gemeentehuis verhoogd naar 6000 kronen. Dat kunnen wij niet betalen.’ Nee hoor, vond ook de Slowaakse burgemeester Pitonák, ‘de helft van dat bedrag is een borgsom. Die krijgt de huurder terug als er na het feest geen schade is. De vorige keer hebben de Roma ramen, stoelen en tafels gemolesteerd en de elektrische peertjes gestolen.’

Als je zo nu en dan door Roemenië reist dan valt je algauw langs de provinciale wegen op dat een aanzienlijk deel van de Roma de afgelopen jaren welvarender geworden is, zowel in materiële als in sociale zin. Ik vroeg me alleen steeds af hoe het kwam dat al die keurig nette huizen, statige villa’s en zelfs protserige paleizen er zo onaf uitzagen, als onvoltooide ruwbouw. Op een keer vroeg ik aan de kopersmid Victor Calderar, die met zijn gezin in een groot, maar nog lang niet afgebouwd bakstenen huis aan de rand van het dorp Brateiu woont, naar de reden. Het antwoord was: ‘Is je huis af, ben je dood.’ Wat een uitspraak! Die moet ik opschrijven, dacht ik meteen. Het leek mij een uitspraak die getuigde van veel wijsheid en een bijna visionaire vooruitziende blik. Mijn Roemeense gids, de priester Lucian Mosneag, hielp me uit de droom: ‘Het is gewoon een kwestie van zigeunerslimheid. Als je huis af is moet je onroerendgoedbelasting gaan betalen.’

•••

‘Zo zíjn ze gewoon.’ Honderden keren heb ik dat zinnetje gehoord en even zo vaak heb ik de levenswijze van de Roma zo gerechtvaardigd: als uitdrukking van een eeuwenoude erfenis van vijandschap en afwijzing, vernietiging en haat, als gevolg van uitbuiting en lijfeigenschap, als gevolg van de onmacht jegens hun uitbuiters en verdrijvers, en al die kil calculerende populisten die voor hun prutspolitiek de miserabelen dezer aarde als zondebok gebruiken. Allemaal juist, allemaal correct, maar wat heb je eraan? Want er is ook nog een andere waarheid. Na ontelbare ontmoetingen in meer dan twintig jaar kan ik me amper een Rom herinneren die voor de oorzaak van zijn misère ook maar iets van verantwoordelijkheid bij zichzelf gezocht heeft, laat staan gevonden.

Wat wel vaststaat, is dat de Roma na de ondergang van het socialisme door de wetten van de vrije markt in de sociale misère gestort werden. Bulgaarse smeden en vertinners maken met hun traditionele producten geen enkele kans tegen de stroom van goedkope blikken pannen uit China. De eerste arbeiders die bij de privatisering van de Hongaarse paprikakolchozen ontslagen werden, waren de zigeuners. Rampzalig is daarbij dat velen van hen geen andere mogelijkheid zien dan bij de staat aan te kloppen voor hun levensonderhoud, wegzakken in apathie en hun slachtofferstatus consolideren. Door de ontworteling van hun gezinnen komen ze terecht in een fatale carrousel van Verelendung en gettovorming, geweld en tegengeweld, een proces dat gecompliceerder is dan de veronderstelling dat de sociale meerderheid altijd uit daders bestaat en de minderheid uit louter slachtoffers.

Men kijkt weg van het feit dat de zigeuners veel vaker uitgebuit worden door leden van hun eigen volk dan door gadjo’s. Zijzelf zijn het vaakst slachtoffer van kindermisbruik, vrouwenhandel, gedwongen prostitutie, afpersing en diefstal van bijvoorbeeld autobanden. De criminaliteit wordt zienderogen door gewetensvolle Roma-opiniemakers aan de kaak gesteld, maar de morele avant-garde van de gadjo’s geeft niet thuis. Deze misbruikt de zigeuners als object van een puur imaginaire sociale zorg terwijl ze niets doet aan de slopende arbeid in de armenwijken. Opvoeders, kleuterleidsters en leraren worden wanhopig van het idee dat ouders hun kinderen als analfabeten laten opgroeien, twaalfjarige meisjes voor een bruidsschat uitgehuwelijkt worden, op hun vijftiende trouwen en tegen de tijd dat ze twintig zijn al vier kinderen hebben. West-Europese intellectuelen bevestigen dat de Roma, als het gaat om hun eigen zelfstandigheid, door de maatschappij bedrogen zijn, maar ze houden hun mond als Bulgaarse zigeuners honderden jonge vrouwen in Dortmund de straat op sturen om te tippelen en gewetenloze misdadigers in Milaan of Marseille, tot in het vrome Lourdes aan toe, verwaarloosde en apathische kinderen op binnenplaatsen beroven van hun aalmoezen.

•••

Ik herinner me een ontmoeting met een lerares die beweerde dat zij alles over de ‘Sinti’s en Roma’s’ gelezen had. Verontwaardigd wees ze me er bij een fototentoonstelling in de Westfaalse stad Münster op dat Wilma Lakatos, die op een van mijn foto’s te zien is met een baby aan haar borst, ‘nooit ofte nimmer een Romni’ kon zijn – een echte Roma-moeder zou nooit voor het oog van de camera haar borst ontbloten! Ik zou deze lerares niet noemen, als ze niet zo illustratief is voor een intellectueel klimaat waarin politiek correcte meningen hardnekkig blijven botsen met iedere ervaringsdeskundigheid. Eind jaren negentig was ik op bezoek bij een gepromoveerde Duitse sociologe die een grote wetenschappelijke reputatie had opgebouwd met haar publicaties over de zigeuners. Ik liet haar een aantal foto’s zien, onder andere een portret van een Hongaarse Rom met zijn paard. Dat Gáspár György als schroothandelaar overduidelijk geen cent te makken had interesseerde de onderzoekster niet. Ze was wel bijzonder geïnteresseerd in de gevlochten tuigage van zijn trekdier. Het vlechtwerk maakte een bijna euforisch respect voor het ambachtelijk kunnen van de zigeuners in haar wakker; ze meende zelfs de fraai bewerkte toom aan een bepaalde Roma-stam toe te kunnen schrijven waarvan ik de naam nog nooit gehoord had. Ik verbaasde me op dat moment meer over haar dan over alle zigeuners die ik ooit gezien had. Deze vrouw had alles, maar dan ook alles wat ze wist volledig uit boeken. Toen we afscheid namen vertelde ze dat ze nog nooit van haar leven een zigeunerkamp in het echt gezien had. Mocht de gehanteerde terminologie wrevel wekken dan vindt u een pleidooi voor het gebruik van het woord ‘zigeuner’, alsmede een inkijkje in een bizarre strijd rondom het juiste begrip, in hoofdstuk 8.

Het steriele discours over de Sinti en Roma wordt vandaag de dag hoofdzakelijk door antiziganismeonderzoekers bepaald die jarenlang doorbrengen in bibliotheken en achter hun bureau, maar die van hun levensdagen nooit met de zigeuners over vuilnishopen struinen. Wetenschapsmensen die congres na congres bezoeken, maar die Albanese, Bulgaarse of Oekraïense sloppenwijken nog niet eens kennen van horen zeggen. Die ontkennen dat de Roemeense weeshuizen uitpuilen van de Roma-kinderen omdat hun ouders uit bedelen zijn langs West-Europese winkelstraten. Die nooit eens een Hongaarse Romungro een blikje bier geven omdat ze verloren hebben met armpje drukken. Die niet met Spaanse gitano’s dagen pierewaaien, maar die desondanks de Sinti en Roma hun stem denken te moeten geven op academische podia – uiteraard vergezeld van het belerende vingertje dat ons erop wijst hoe racistisch en antiziganistisch de dominantiemaatschappij wel niet is.

•••

Toen de Franse president Nicolas Sarkozy in 2010 Roemeense Roma uit de Franse voorsteden liet deporteren en hun kampen liet ontruimen zag de filosoof André Glucksmann daarin aanleiding om de ressentimenten jegens de zigeuners in het ‘postmoderne Europa’ collectief-psychologisch te duiden. In zijn essay ‘Die Angst vor uns selbst’ (De angst voor onszelf) in Die Welt schrijft hij: ‘De opening van grenzen, de europeanisering van staten, de globalisering van het continent, dat alles slingert ieder van ons een universum in zonder duidelijke oriëntatiepunten en zonder vaste normen.’ De Rom, legde de Franse denker uit, ‘is voor ons het schrikbeeld van het ontworteld-zijn, een beangstigend deel van ons noodlot! De angst voor de Roma is niets anders dan de angst voor onszelf die we niet willen zien.’ Het zal wel.

‘Blijf bij de zigeuners uit de buurt!’ Die waarschuwing kreeg ik van een overbezorgde Roemeense uit Apold toen ik haar in de herfst van 1990 de weg vroeg naar Vulcan. De ‘zwarten’ zouden kerkbanken als brandhout gebruiken, gloeilampen verdonkeremanen en van boeren de aardappelen van het veld stelen. Nu was haar motivatie niet helemaal uit de lucht gegrepen. Maar haar waarschuwing dat ik mijn fotoapparatuur binnen de kortste keren kwijt zou zijn bleek ongegrond. In ieder geval in Vulcan. Ik had geen oppassender gids kunnen vinden dan de kinderen van de Gabor-zigeuners, die geen minuut van mijn zijde weken en altijd ruziemaakten over wie mijn lenzentas mocht dragen.Dat de Gabor overigens de goedbedoelde benaming Roma afwezen en er de voorkeur aan gaven ‘zigani’ genoemd te worden, beschouwde ik toen nog met de verwaandheid van mijn politieke verlicht zijn als een gebrek aan etnisch zelfbewustzijn. Later zou blijken dat ik me vergiste.

Sinds die keer dat ik de raad van die Roemeense in de wind sloeg heb ik meer dan honderd reizen naar zigeunerdorpen in twaalf Europese landen gemaakt. Niet in de hoedanigheid van etnoloog, socioloog of mensenrechtenactivist, maar als journalist en fotograaf. Ik was een bezoeker, een gast. Niet meer en niet minder. Nu ik terugkijk schiet me geen enkele situatie te binnen waarin men geweigerd heeft mij binnen te laten. Toch bleef ik, ondanks alle openheid, welwillendheid en hartelijkheid die ik tegenkwam, in vele gevallen ook een vreemde. De gadjo die ze niet begreep. Voor een volkenkundige is dat een probleem, maar voor een journalist is het eerder een voordeel. Een verslaggever heeft het voorrecht dat hij zich in de positie bevindt waarin hij ook van zijn bevreemding, zijn niet-begrijpen verslag doet, en soms ook van zaken die hem onthutsen.

Toen de Playboy mij enkele jaren geleden interviewde over mijn belevenissen met de zigeuners had mijn gesprekspartner Rüdiger Winter de moed om losjes om te springen met kwesties die eventueel als vooroordelen beschouwd konden worden. ‘Stelen ze daar niet als de raven?’ was zijn vraag. Natuurlijk kan ik er ook hier niet omheen die vraag te beantwoorden. Vergeleken bij met grote verliezen gepaard gaande reizen naar Zuid-Amerika waren de materiële verliezen te overzien: een zak met gedragen ondergoed en vieze sokken, een paar ballpoints en wegwerpaanstekers, een zonnebril, een paar cassettebandjes met opnamen van Miles Davis en een paar verpakkingen van tien onbelichte diarolletjes. En dan nog een kostbare camera die plotseling verdwenen was.

Ik had de Roma op het terrein van een betonfabriek in het Roemeense Turda foto’s laten zien van een eerder bezoek, en bemerkte bij terugkeer in de woonkamer van Carol Costea dat ik geen camera meer had. Toen ik dreigde dat ik nooit meer weg zou gaan en zelf zigeuner zou worden als dat toestel niet bij mij terugbezorgd zou worden, trok het stamhoofd Carol zich peinzend terug. Na een hele poos, die wel een eeuwigheid leek te duren, verscheen hij weer in de deuropening met het toestel in zijn handen, stralend van top tot teen en met de mooiste smoes die ooit een diefstal ongedaan gemaakt heeft: het ding zou volgens hem vanuit mijn fototas verdwaald zijn en bij de buren terecht zijn gekomen. ‘Omdat niet alle zigeuners eerlijke zigeuners zijn.’ Ik had geen enkele reden om de beste man niet te geloven. ‘Soms verdwijnen waardevolle zaken op onverklaarbare wijze. En op even onverklaarbare wijze duiken ze ook weer op.’

Zo zijn ze gewoon, de zigeuners. Maar het is ook wel eens gebeurd dat een stel Roma mij, op een steenworp afstand van het huis van Carol Costea, twee zuigelingen te koop heeft aangeboden. Dat was in 1992. De prijs: 3000 Duitse mark. Toen ik twintig jaar later de eerste speciale school voor zigeunerkinderen bezocht in de buurt van Sibiu, de Transsylvaanse stad die in het Duits Hermannstadt heet, stond er op een nacht een jonge zigeunerin voor de deur van mijn hotel in het oude centrum van het stadje. Ze was een jaar of vijfentwintig. In gebroken Duits en nogal vasthoudend bood ze mij twee jonge meisjes aan voor seksuele diensten. ‘Mag je uitzoeken. Een blond, een bruin, allebei lief. Heel lief.’ Op dat moment had onze Franse filosoof kunnen begrijpen dat er niet alleen de angst bestaat voor de Roma, maar dat er ook bezorgdheid om hun bestaan bestaat. Om een verscheurd volk dat helemaal geen gadjo’s nodig heeft om de droom van de zigane vrijheid te verstoren. Maar wel om deze droom in vervulling te laten gaan.

•••

1 — De prijs van de vrijheid

•••

IJzige tijden – Verloren strijd om loon en brood – De loodsmelters van Heves – De dood in de gaswolk – Als de sociale dienst contant uitkeert – Copșa Mică: de inktzwarte ziel van Roemenië – De ‘zwarten’ en hun zwarte stad – Stelian Coseriar: een langzaam stikkende overlevende – De erfenis van de slavernij en de last der geschiedenis

•••

Mijn eerste reis naar de zigeuners in Hongarije eindigde in 1995 op een druilerige herfstmorgen aan de noordrand van Budapest, in het dorp Kerepes op de binnenplaats van schroothandelaar Gáspár György. Ik had er een paar arbeiders gefotografeerd die al een vol uur in de weer waren een lekke autoband van een vrachtwagen van een roestige velg te verwijderen. Gereedschap hadden ze niet, het ging met blote handen. De mannen vloekten wat af omdat ze voortdurend hun vingers bezeerden, en opeens schreeuwde ik ook een verwensing. Ik was nog maar net klaar met een portret van Gáspár toen er een hond aan een ketting uit een houten hok tevoorschijn schoot, mij in mijn kuit beet en pijlsnel weer in zijn hok verdween. Gáspár en zijn kornuiten verzekerden mij dat het beest normaal gesproken niet vals was, dat het een waardeloze waakhond was omdat hij er bij vreemden altijd met de staart tussen zijn benen vandoor ging. Sinds een paar dagen had hij de kolder in de kop gekregen, ze wisten niet waarom. In ieder geval dachten de cigány, zoals ze zich noemden, dat het beest waarschijnlijk hondsdolheid had opgelopen. Ze adviseerden mij om mijn reis af te breken en uit voorzorg in Duitsland een rabiësprik te halen. Omdat het me weinig aanlokkelijk leek om aan mijn eind te komen als de jonge Maria Sierva uit Gabriel García Márquez’ Over de liefde en andere duivels, die door de beet van een hondsdolle hond waanzinnig wordt en ook nog eens ten prooi valt aan exorcisten, keerde ik terug naar Duitsland en liet me behandelen met een antiserum.

Toen in december de eerste sneeuw begon te vallen ging ik terug naar Hongarije om er mensen te ontmoeten van wie mijn gids, collega-journaliste en tolk Viktória Mohácsi, mij verteld had dat ze door de vrije markt volledig geïsoleerd waren geraakt van het economische proces. We kwamen in plaatsen waarvan ik nog nooit gehoord had. Het hadden net zo goed andere gehuchten kunnen zijn; het is toch al moeilijk genoeg om al die vreemde plaatsnamen te onthouden als je geen Hongaar van geboorte bent.

Het was bitter koud geworden en er joeg een ijzige sneeuwstorm over de onherbergzame vlakte van de poesta. Ergens tussen Törökszentmiklos en Püspökladány verlieten we de E60 en kwamen we aan in Tiszabö, een van God en iedereen verlaten gat. Het enige teken van leven was een gebochelde grijsaard die met een bos takken op zijn rug tegen de snijdende wind in ploeterde. Hij kwam maar amper vooruit, maar hij bleef stilstaan toen wij hem passeerden en hief groetend zijn hand op. Dat maakte me duidelijk dat ik me van de leefomstandigheden en de efficiëntie in het gebied langs de oevers van de Tisza weinig moest voorstellen.

Er woonden ooit 3500 Romungro-zigeuners in Tiszabö. Een paar jaar na de overwinning van de vrijheid zaten de mannen in de dorpskroeg op kapotte plastic stoelen dromerig voor zich uit te staren. Ze wisten dat ze de strijd om de arbeidsplaatsen voorgoed verloren hadden. Slechts één op de tien mannen in Tiszabö had een baan. De anderen konden niet eens dronken worden, omdat ze geen geld hadden voor bier of schnaps.

‘Ik zal geen traan laten om het feit dat het communisme niet meer bestaat. Maar het leven was toen wel makkelijker,’ vertelde József Mága, een kranige zestiger met een ferme handdruk. ‘Vroeger hadden we allemaal werk. Ik was stratenmaker, spoorraillegger en dagloner op het land. Wat heb je aan democratie en vrijheid als niemand ons werk geeft? Op deze manier worden we een slagveld op gestuurd. Wij moeten vechten, maar dan zonder geweren en kogels.’

Woorden van gelijke strekking kreeg ik ook te horen van voormalige kolchozarbeiders uit het stadje Kalocsa. De streek ten zuidoosten van het Balatonmeer staat bekend om zijn paprikateelt. Ten tijde van het socialisme waren drie op de vier Roma werkzaam in de landbouw, het waren ongeschoolde handarbeiders die zo hun gezin van een vast inkomen konden voorzien. ‘Van de paar forinten die we verdienden, konden we rondkomen,’ zei Gabor Sztojka. Toen wisselden de wetten van de vrije markt stuivertje met de planeconomisch georganiseerde en gesubsidieerde agrarische industrie, net als overal in Hongarije. Toen het staatspaprikaconcern in Kalocsa, dat ooit 2500 medewerkers telde, geprivatiseerd werd en van moderne landbouwwerktuigen werd voorzien, waren het de zigeuners die als eersten de laan uit gestuurd werden. ‘Als cigán moet je twee keer zo hard werken als een witte, wil je je baan behouden,’ mopperde Gabor. ‘Bij het minste of geringste wissewasje vlieg je eruit. En dan moet je aankloppen bij de sociale dienst. Dat doe je één keer, dan nog een keer. Een keer of tien misschien. Maar op een bepaald moment ga je niet meer.’

‘Ik ben mijn halve leven loodgieter geweest,’ zegt ook zijn buurman Janos Korsós. ‘Ik ben nu drieënvijftig. Dan neemt geen mens je meer aan – en al helemaal niet als je een x in je papieren hebt staan.’

Een x?

‘Daaraan ziet de baas van een firma meteen dat je een zigeuner bent.’

‘Met kleine, onopvallende aanwijzingen in de persoonsgegevens in iemands papieren zouden de bedrijven veel tijd kunnen besparen bij sollicitatieprocedures,’ aldus Viktória Mohácsi. ‘Want als ze weten dat je een zigeuner bent word je niet eens uitgenodigd voor een eerste gesprek.’

•••

Hoewel Viktória met haar twintig jaar nog heel jong was, was ze midden jaren negentig presentatrice van het programma Cigány-Magazin op de Hongaarse televisie. Door haar geëngageerde en bepaald partijdige reportages was ze tot ver buiten Budapest beroemd en werd ze zeer gewaardeerd door de 700 000 Hongaarse zigeuners. Vitza, zoals ze genoemd werd, was een van hen, een Romni uit de stam van de klassenbewuste Vlachen, strijdvaardig en gepassioneerd, maar ook compromisloos en confronterend – eigenschappen die ze later als parlementariër in Brussel verder zou ontwikkelen. Ik kom nog terug op de enorme opschudding die ze als politica in Hongarije veroorzaakte. De Roma hadden vertrouwen in Viktória. En dat vertrouwen werd alleen maar groter omdat ze met journalisten in toenemende mate onaangename ervaringen hadden. Vanuit het provinciestadje Heves hadden verslaggevers zodanig negatief over de ‘onverantwoordelijke stommiteiten’ van de zigeuners bericht dat het groepje persmensen uiteindelijk met stenen bekogeld en uit het stadje verjaagd werd. Waar Vitza verscheen gingen alle deuren open. Ook voor mij, de vreemdeling, de gadjo.

De Roma-wijk buiten Heves werd door de Hongaren spottend ‘Krakau’ genoemd, misschien omdat ze al even weinig ophadden met zigeuners als met Polen. Ik verwachtte dan ook in Krakau woedende en gefrustreerde bewoners aan te treffen, maar in de onopgesmukte kroeg van Ferenc Konkoly, waar het behang met een voorstelling van een herfstig berkenbos zoiets als gezelligheid moest uitstralen, ontmoette ik uitsluitend welwillende lieden. Hun vriendelijkheid ging hand in hand met hun verlangen naar een menswaardig bestaan. Ze vertelden mij hun versie van de turbulente geschiedenis van hun wijk, voortgekomen uit vertwijfeling, naïviteit, onwetendheid en de onverschilligheid van de autoriteiten.

Omdat de socialistische staatsbedrijven allang failliet gegaan waren en particuliere werkgevers de cigány uit Krakau geen werk aanboden, hadden ze het werk zelf maar gecreëerd. Met paard-en-wagen of vrachtwagentjes waren ze het land in gegaan om op schroothopen en autokerkhoven lege accu’s te zoeken. In zelfgebouwde smeltovens werd het plastic verbrand en het lood van de accuplaten werd omgesmolten. Geen van de tachtig gezinnen die leefden van deze loodsmelterij kwam op het idee om zich te beschermen tegen de giftige gassen die bij dit proces vrijkwamen.

‘In de tuin van mijn buren stonden meer dan duizend accu’s op elkaar gestapeld,’ vertelt Gyuala Oláh. ‘Vraag niet hoe vaak ik voor die smerige troep gewaarschuwd heb. Keer op keer.’ Maar niemand luisterde naar de gediplomeerde monteur. Tot het moment dat de kinderen hun eten niet meer konden binnenhouden en bij de volwassenen de tanden uit hun mond vielen. De bijna duizend bewoners van Krakau werden onderworpen aan een bloedonderzoek. Bijna tweehonderd kinderen moesten in het ziekenhuis worden opgenomen, waar ze maandenlang bloedtransfusies kregen. Op last van de Hongaarse regering werden duizenden kubieke meters bodem afgegraven: de grond onder Krakau was zwaar vervuild.

Gyuala Oláh was vijfendertig jaar, goed opgeleid en had het een en ander van de wereld gezien. Hij was in de Sovjet-Unie vliegtuigmonteur geweest, wat hij meende te moeten bewijzen door meteen zijn map met diploma’s tevoorschijn te halen alsof ik hem anders niet zou geloven. Ja, daar stond het. In het Russisch. Maar hij had nu niets meer aan zijn papieren: na de glasnost en de perestrojka konden de Russen hem niet meer gebruiken en ook in Hongarije was geen vraag meer naar zijn specifieke kennis en vakmanschap. Hij had al op veel vacatures in zijn vakgebied gereageerd en was ook al een paar keer op gesprek geweest. ‘Maar ik heb een donkere huid. Ze zien het al meteen als ik binnenkom, en dan hoeven ze alleen nog maar vriendelijk te glimlachen en mee te delen dat ze al iemand anders gevonden hebben.’

Dertig forint, omgerekend ongeveer twintig eurocent, was een kilo op deze manier geproduceerd lood op de markt waard. Dat was te weinig om van te kunnen leven, maar genoeg om aan te sterven – voor de tweejarige Samanta Kállai tenminste. ‘Het kleine meisje was voortdurend verkouden. Wij dachten dat ze inderdaad een koutje had opgelopen, maar ze at niet meer en kreeg hoge koorts,’ vertelde haar grootvader Menyhért. ‘In het ziekenhuis konden de artsen niets meer voor haar doen.’

Hij zag er stokoud uit, deze Menyhért Lólé, uitgeteerd en afgeleefd, met een doorgroefd gezicht en het broze lichaam van een grijsaard, maar hij was pas negenendertig jaar oud. Na de dood van zijn kleinkind zagen hij en zijn zoon Sándor geen andere uitweg dan met een moker hun huis te lijf te gaan. Resoluut sloopten ze de helft van het huis. ‘We hebben de bakstenen verkocht en met het geld Samanta’s begrafenis en grafsteen betaald,’ aldus haar vader Sándor.

•••

Vanuit Heves reed ik over de E71 verder naar het noordoosten en passeerde bij Tornyosnémeti de grens tussen Hongarije en Slowakije. Ik had een gerucht gehoord. Niet ver van hier zouden twee Roma bij een bedrijfsongeval om het leven zijn gekomen. En inderdaad, in het dorp Velka Ida, niet ver van de Slowaakse stad Kosice, viel mij op een onaanzienlijk kerkhofje een rijkelijk versierd grafmonument op. Daaronder lag de tweeling Peter en Pavol Jano op zijn laatste rustplaats. De overdadige versiering met plastic bloemen was afkomstig van Slowaakse Romungro-zigeuners, de chique granieten zerk en de steen met de ingegraveerde namen waren gedoneerd door de gemeente Velka Ida, als wilde men de broers na hun dood alsnog de eer bewijzen die men ze tijdens hun leven had onthouden.

De behuizingen van het Roma-kamp van Velka Ida waren van een huiveringwekkende armetierigheid. De minuscule hutjes waren in elkaar geknutseld uit verkruimelde bakstenen, roestige golfplaten en bordkarton en lagen pal naast het uitgestrekte industrieterrein van de VSZ, de Oost-Slowaakse hoogovens. De staalfabriek had de overgang van het socialistische verleden naar het kapitalistische heden overleefd, maar niet zonder kleerscheuren. Mede daardoor vond er halverwege de jaren negentig een zwaar ongeval plaats: er ontstond een barst in een leiding van zeer giftig hoogovengas, waarbij grote hoeveelheden koolmonoxide vrijkwamen en negen fabrieksarbeiders de dood vonden. Ook stierven twee mannen uit de nabijgelegen Roma-slum door verstikking. Het blijft een raadsel hoe de werkloze Peter en Pavol met het gas in aanraking zijn gekomen.

‘Ze zijn gewoon ’s nachts de fabriek binnengegaan om te stelen,’ vermoedden de Slowaakse buren. ‘Gereedschap, kabels, metaal, alles wat ook maar enigszins bruikbaar was.’

‘Nee,’ sprak de woiwode Ondres Jano hen tegen, ‘ze waren waarschijnlijk op weg naar de bedrijfskantine om drank te halen. Als de jajem op was en de dorpswinkel al dicht was, klommen ze altijd door een gat in het hek om nog een flesje te scoren.’

Hoe dan ook, het laatste uitstapje van de vierendertigjarige mannen leidde door de gaswolk. De volgende morgen werden ze levenloos op een akker gevonden. Beiden lieten ze een hoogzwangere vrouw en vele kinderen achter. ‘Héél veel kinderen,’ aldus Ondres Jano.

Op een middag dat het sneeuwde, vlak voor Kerstmis, reed er een kiepwagen van de gemeente de wijk binnen met een lading sloopafval. Ergens was een overheidsgebouw gesloopt en men had besloten om de deuren, kozijnen, tafelbladen en bureaus aan de Roma van Velka Ida te geven als bouwmateriaal voor hun hutten of als brandhout voor de kachel. Even ontstond er een gevecht om de bruikbaarste stukken en sleepten de bewoners zonder duidelijk doel her en der met deuren en stukken kast totdat ze de belangstelling voor het sloopgoed verloren en het kriskras verspreid over het hele kamp in de sneeuw bleef liggen.

In het voorjaar keerde ik terug naar Velka Ida. Ik had foto’s van mijn eerste bezoek meegenomen, hoogwaardige zwart-witprints die ik eigenhandig had afgedrukt in mijn donkere kamer. Ik had ze amper tevoorschijn gehaald of ze werden al uit mijn handen gegrist en aan flarden gescheurd. De stemming was deprimerend. De mannen wankelden stomdronken in het rond, de kinderen huilden, de vrouwen gilden en iedereen vloekte en schold tegen elkaar terwijl een smoezelig type als pek aan mij bleef plakken om me neukieneukievideo’s aan te smeren. Wellicht had ik beter een andere dag naar Velka Ida kunnen gaan in plaats van op een maandag. Dat was statistisch gezien de slechtst mogelijke dag voor een gadjo om de zigeuners hier te bezoeken. ‘Om de maandag wordt de sociale bijstand uitgekeerd,’ zei woiwode Jano met oprechte spijt in zijn stem. ‘Dan gaan de mensen brandewijn kopen en zetten ze het op een zuipen totdat ze niet meer weten wat ze doen. Kom over een paar dagen maar terug, dan zijn ze wel weer nuchter.’

•••

De onderdompeling in die bewusteloosheid was tragisch. Door de wanhopige strategie om vanuit een leven van vernedering te vluchten in totale dronkenschap, werden de mensen nog dieper vernederd. Dat de vlucht in het delirium van staatswege niet alleen getolereerd, maar zelfs gestimuleerd werd, was nergens in Europa zo evident als in Roemenië. Uitgeteerd en uitgeloogd, verzonken in lethargie lag het land er na het einde van de bizarre dictatuur van Ceaușescu bij. Anders dan bij de fluwelen revoluties in de DDR, Hongarije en Tsjecho-Slowakije stond bij de geboorte van Roemenië de dood aan de wieg ervan. De vrijheid brak los, rauw, gewelddadig en in de vorm van een ontketende woede. Negentig patronen leegden de milities met Kerstmis 1989 met hun kalasjnikovs op het echtpaar Ceaușescu, als zouden ze op dat moment in één moeite door kunnen afrekenen met de boze geesten uit het verleden door ze eenvoudig kapot te schieten. De terechtstelling had iets surrealistisch. Er lagen twee oude mensen in hun eigen bloed, keurig gekleed en toch gênant naakt. Niets was er overgebleven van de ‘Titan der titanen die zelfs de zon trotseerde’. De conducător, die ooit trots als een pauw met zijn fantasiesjerp op het wereldpolitieke toneel rondparadeerde terwijl de kruiperige hovelingen applaudisseerden, was plotseling terugveranderd in wie hij in werkelijkheid was: een door machtswellust bezeten schoenlappersknecht. Maar hij had zijn sporen nagelaten, een verschrikkelijke ontworteling en verruwing – en de zekerheid dat Roemeniës diepe wonden nog lang voelbaar zouden blijven.

Mijn pure onwetendheid over de toestand van het land drong tot me door toen ik in een totaal mistroostig mijnstadje genaamd Dr. Petru Groza, genoemd naar een Moskougezind politicus, en dat nu weer omgedoopt was naar Ștei, een lege kruidenierswinkel binnenging. Waar ik ook om vroeg, het antwoord was steeds hetzelfde: Nu avem. Hebben we niet! Omdat ik dorst had kocht ik uiteindelijk twee flessen mineraalwater zonder etiket die samen omgerekend veertig eurocent kostten. Dat was voor Roemeense begrippen destijds behoorlijk aan de prijs. Toen ik ze openmaakte merkte ik tot mijn schrik dat ik twee liter afgrijselijke industriële wodka gekocht had.

•••

Natuurlijk dreef mijn journalistieke nieuwsgierigheid mij ook naar Transsylvanië, naar de ‘zwarte stad’ Copșa Mică. De naam gold als synoniem van de waanzin van economisch wanbeleid ten gevolge van een ongebreideld staatsmonopolie. Nergens anders in Europa had de mens de natuur en zichzelf onbarmhartiger verkracht dan hier. In Copșa Mică gaf terra incognita Roemenië de zwartste uithoeken van zijn ziel bloot. Een zó vervuilde, zó troosteloze stad in de schaduw van een monsterlijke, mensen verslindende fabrieksmachinerie had de wereld tot dan toe niet gekend.

Copșa Mică ligt aan de linkeroever van de rivier de Târnava, aan de rechteroever ligt het oude Saksische gehucht Stejărișu, in het Duits Klein-Probstdorf. Toen ik in 1990 voor de eerste keer de levensgevaarlijke brug overstak die de beide plaatsen met elkaar verbindt, woonden er in Transsylvanië nog meer dan 120 000 Duitsers. Nu zijn dat er nog maar 13 000. De redenen voor de massale exodus, die plaatsvond in de vroege jaren negentig, waren nergens beter te zien dan in het gebied rond Stejărișu. Met honderden tegelijk waren de Saksen naar de Bondsrepubliek gevlucht. Halsoverkop hadden ze hun onherbergzame thuisland dat hun nu geen enkel toekomstperspectief meer bood achter zich gelaten. Een van de laatst overgebleven Saksen was Hans Schörrwerth. ‘Hier vergaat de wereld iedere dag,’ zei hij. In zijn verdriet over de teloorgang van zijn geboorteplaats had hij alleen nog gezelschap van een paar ouderen, zieken en verlorenen. En natuurlijk de zwarten, de ‘negru’, zoals de zigeuners in Roemenië genoemd werden. In 1940 was Stejărișu nog een puur Saksisch gehucht; nu bestond de bevolking voor 90 procent uit Roma.

Als in de internationale pers Copșa Mică al als een voorgeborchte van de hel gold, dan leefden de zigeuners daar midden in een apocalyptische nachtmerrie. Ze huisden in zulke krotten dat zelfs mijn Roemeense tolk Victor Sineac, die altijd overal commentaar op leverde, sprakeloos was. Geen enkele andere keer op onze gemeenschappelijke reizen zei hij het woord ‘unbelievable’ zo vaak als in de ‘fucked-up black city’. Dieper dan in Copșa Mică kon je niet zinken, dacht ik. Dat bleek later een misverstand te zijn.

Alles in Copșa Mică was zwart: het water van de Târnava, de gevels en daken van de ooit zo propere Saksische huizen, de weiden en velden, de bladeren aan de bomen, de groente in de tuin, de koeien en de schapen, de kippen en de honden, de was aan de drooglijnen en de kleren die de mensen om hun lijf droegen. Zelfs de mensen waren zwart. Stof en fabriekswalmen verstopten de poriën van hun huid, drongen door in hun longen en benamen hun de adem. Het Amerikaanse tijdschrift National Geographic heeft eens een satellietfoto gepubliceerd van de omgeving van Copșa Mică om aan te tonen dat het onbeschrijflijke zwart zelfs vanuit de ruimte nog te zien was. Tonnen en tonnen roet lagen er op het land, uitgebraakt door de rokende schoorstenen van een beruchte fabriek van lampenzwart. Lampenzwart is een kleurstof die onder andere gebruikt wordt om autobanden te verven. ‘Tot midden jaren tachtig ging het nog wel bij de fabriek,’ vertelde Hans Schörrwerth. ‘Maar daarna was bij Ceaușescu het geld op. Sindsdien zijn de filters van het complex nooit meer schoongemaakt.’ Veel gevaarlijker nog dan het alomtegenwoordige roet waren de giftige uitstootgassen van een gigantische fabriek van non-ferrometalen. Negenendertig jaar heeft Schörrwerth er gewerkt. Op zijn dertiende begon hij er als belader van spoorwagons met slak, hij werkte zich op tot smelter en werd ten slotte onderhoudscontroleur van elektromotoren en pompen.

‘Voor het zwaarste werk werden ongeschoolde Roemenen en criminelen ingezet. Maar toch voornamelijk zigeuners.’ Ze moesten met batsen in de ketels klimmen en residuen uit de hoeken krabben. Dat was een mengsel van lood, zink, arsenicum en zwavelzuur – niet erg bevorderlijk voor de gezondheid. Hun longen waren weggevreten. Er klonk meegevoel door in zijn stem als Hans Schörrwerth over de ‘zwarten’ sprak. Omdat hij zich in de tijd van de dictatuur het respect voor zijn medemens niet had laten afpakken had hij vergeleken met zijn landgenoten een zeldzaam respect voor de zigeuners weten te behouden. ‘Die mensen werden regelrecht afgebeuld. Ze begonnen ’s morgens met een lege maag aan hun dienst en als het rantsoen melk – tegen de loodvergiftiging – werd uitgedeeld namen ze dat mee naar huis voor hun kinderen.’

•••

Een van deze mannen was Stelian Coseriar. Ik heb hem leren kennen in Blaj, een stadje met 22 000 inwoners op een halfuur rijden van Copșa Mică. Blaj ligt in het midden van Transsylvanië en is voor mij al jarenlang meer dan een startpunt op mijn reizen door Roemenië. De geëngageerde medewerkers van de plaatselijke Caritas hebben er ook voor gezorgd dat ik me er thuis voel, net zoals mijn vriend Lucian Mosneag, die er pastor is voor een kleine 3000 Roma die in Blaj verdeeld zijn over drie kerkgemeenten. Een ervan ligt in Barbu Liautiarul, een levendige wijk met een netwerk van stegen, bescheiden, bontgeverfde huisjes en vriendelijke bewoners.

Alleen bij mijn eerste bezoek, ik meen in 2005, keek Stelian Coseriars echtgenote Ionina nog erg de kat uit de boom. Iedere stap die ik zette werd geregistreerd, en mijn gefotografeer in en om hun kamp werd met argusogen gadegeslagen. Op een paar van die opnamen is ze op de achtergrond te zien en ze kijkt behoorlijk wantrouwig. Maar dat wantrouwen heeft inmiddels gelukkig plaatsgemaakt voor een innige verbondenheid.

Toen Ionina mij aan haar echtgenoot voorstelde was Stelian begin zestig en door de kanker getekend. Hij was een nogal spichtige man, hij zwom haast in zijn uitgelubberde Reebok-trainingsbroek. Ik heb hem nooit humeurig of chagrijnig meegemaakt. Zijn gezicht met stoppelbaard straalde mildheid en zachtmoedigheid uit en van achter de glazen van zijn dikke, hoornen bril flitsten zijn schalkse ogen helder op. Hij zorgde wel dat hij zich niet al te zeer inspande als hij verhalen zat te vertellen. Als hij een tijdje naar adem hapte moest hij de tol betalen voor al die jaren in Copșa Mică.

Tot de omwenteling werkten er 1500 mannen alleen al in de lampenzwartfabriek. Driehonderd mannen van het personeel kwamen uit Blaj, ruim de helft daarvan waren Roma uit de wijken Barbu Liautiarul en Plopilor. Om halfvijf ’s nachts zat voor hen de dienst erop, want om vijf uur reed de trein via Teius naar de zwarte stad. Bij onze eerste ontmoeting somde Stelian een aantal namen op. Hij kwam tot elf. Dat waren namen van voormalige collega’s die nog in leven waren. Een jaar later kwam hij nog tot zeven of acht. In het jaar 2010 waren het er vier. Geen van de overledenen had bij benadering de zeventig gehaald.

‘Het werk in de fabriek was goed, maar het was oneerlijk verdeeld.’ Stelian zei dat niet verwijtend, maar bij wijze van nuchtere constatering. ‘De Roma moesten de gevaarlijkste en smerigste klusjes klaren. Iedereen die met arsenicum, lood en goud heeft gewerkt is jong gestorven aan longziekten en hartkwalen. Ikzelf zat eerst bij de roetproductie, later bij de loodwinning. Waar ik werkte was het heel warm, niets deed het en de ovens waren aan de lopende band defect. Als er een stuk van de smeltoven afbrokkelde moesten wij in de ketel kruipen en het gat dichtmetselen.’ Op de vraag hoe het mogelijk was dat hij überhaupt nog leefde had Stelian een verrassend, maar voor hem volstrekt logisch klinkend antwoord: bier in plaats van schnaps!

‘Mijn geluk was dat ik van dat spul altijd misselijk werd. Ik heb goedkope alcohol nooit kunnen verdragen. Al mijn collega’s die te vaak en te veel sterke troep gedronken hebben zijn nu dood. Stuk voor stuk! Ik heb me altijd bij het bier gehouden. Hoogstens op een feestdag nam ik een konjaki. Maar bier beviel mij beter. Bij de hete oven spoelde door het bier het lood uit mijn lijf, ik zweette het gewoon uit en spoelde het weg. Ik zal het je sterker vertellen, als ik geen bier gedronken had dan zat ik hier nu niet meer!’

Toen de gifspuiten in Copșa Mică stilgelegd werden verloor Stelian Coseriar niet alleen zijn werk en zijn inkomen, maar hij moest ook afscheid nemen van zijn woning, een groot huis voor zijn kinderen en kleinkinderen. Ook werd hij overvallen door het vernederende inzicht dat hij, halverwege de veertig, overbodig geworden was. ‘Onder Ceaușescu,’ verzekerden hij en zijn vrouw mij, ‘hadden we het vele malen beter.’ Ontelbare keren is dit zinnetje over de lippen gekomen van de verliezers van de economische liberalisering, maar zelden sprak daaruit verheerlijking van het verleden of het stiekeme verlangen naar de terugkeer van de despoot. Alleen de bittere constatering dat je van vrijheid alleen niet kunt leven. Stelian ontvangt per maand een uitkering van honderdvijftig euro. De helft daarvan gaat op aan pijnstillers en antibiotica. ‘Vroeger zaten we in de vuiligheid, maar konden we rondkomen. Nu leven we van de hand in de tand.’ Hoewel hij last heeft van zijn longen en vrijwel al zijn oud-collega’s al onder de grond liggen, waren de jaren in de zwarte stad in Stelians ogen ‘goede jaren’. Hij kreeg vier zoons en drie dochters, en met vooralsnog vijftien kleinkinderen en twee achterkleinkinderen zou de toekomst van de familie Coseriar in principe veiliggesteld moeten zijn. De wensen voor de toekomst van Stelian en Ionina zijn gênant bescheiden te noemen: gewoon nog een beetje leven en iedere dag ciorba (penssoep) en polenta (maïspap) eten. En op zondag goulash.

De satellietfoto uit de National Geographic heeft vandaag de dag nog uitsluitend historische waarde. Het zwart is verleden tijd. De non-ferrometalenfabriek is volledig gesaneerd en werd eerst door een Nederlands, later door een Zweeds en nog weer later door een Canadees concern geëxploiteerd. Welke internationale holding het bedrijf nu ook in bezit heeft, blijkbaar is het ook met de huidige milieu-eisen van de Europese Unie nog lucratief om lood, koper en zink te verwerken. Van de oude lampenzwartfabriek rijst alleen een fossiel geraamte van beton en staal naar de hemel op. Razendsnel heeft de natuur in het gebied eromheen haar zelfreinigende krachten gemobiliseerd. Tien, twintig, duizend jaar: voor de natuur speelt tijd geen rol. Voor de mens wel. Bij onze laatste ontmoeting in 2012 waren twee van Stelians voormalige collega’s nog in leven. Hij was zelf net achtenzestig geworden en moest weer voor een diagnose naar het ziekenhuis in Aiud; er moest gekeken worden of Stelians longkanker niet uitgezaaid was naar zijn rug, want hij had erg veel pijn. Ionina maakte zich niet alleen zorgen om haar man, maar ook om hoe ze aan het vereiste smeergeld moest komen, anders zouden, zoals ze zei, de artsen sowieso al niet aan een eventuele behandeling beginnen. Toen ik afscheid nam van het stel namen we ons voor om bij de volgende ontmoeting een flesje konjaki te drinken. ‘Niet van dat bocht,’ zei Ionina, ‘maar echte.’ Stelian had daarop zwakjes geknikt, en liet glimlachend en met een mat gebaar de vijf vingers van zijn hand zien. ‘Hij bedoelt vijfsterrencognac,’ legde zijn vrouw uit. ‘Ik zeg: het beste is nog niet goed genoeg.’ Het getal ‘cinci’ kon de beste Stelian niet meer uitspreken. Hij kreeg geen lucht meer.

•••

Van de tientallen Roma met de naam Victor Calderar die ik in de loop der jaren zou ontmoeten woonde er één in Copșa Mică. Ik kan me hem goed herinneren omdat hij mij in 1990 verzocht om hem eens ‘echt Duits geld’ te laten zien. De vijftigjarige man bestudeerde mijn biljet van twintig Duitse mark aandachtig, draaide het een paar keer om, hield het tegen het licht en gaf het me toen tevreden en met een goedkeurend knikje terug. Victor Calderar uit Copșa Mică hechtte eraan om in geen geval ‘zigaan’ genoemd te worden, en wel omdat de zigeuners in tegenstelling tot hem, een Rom, ten eerste lui waren, ten tweede geen baard droegen en ten derde liever bedelend en stelend door het leven gingen in plaats van een fatsoenlijke baan te zoeken. Overigens, ik zou later nog vele zigani ontmoeten die juist het tegenovergestelde prefereerden: zij wilden geen Roma genoemd worden omdat ze vonden dat die crimineel waren en ze daar absoluut niet mee geassocieerd wilden worden. Een paar Roma die achter de zwarte fabriek neergestreken waren duidden zichzelf aan als Kalderari. Alleen was van de trots die je zou verwachten als je tot de stam der ketelsmeden behoorde was alleen de naam nog overgebleven. Met de klassenbewuste, traditiegetrouwe en welvarende Kalderari, die Romani spraken en een paar dorpen verder in Brateiu kookpotten en koperen kannen vervaardigden, hadden de Roma in Copșa Mică niets gemeen. Zij maakten helemaal niets. De met een volle baard getooide Victor beschikte over werktuigen noch materiaal, laat staan over een werkplaats. Toch beweerde hij dat hij op een dag net als zijn vader en grootvader weer als smid en blikslager zijn brood wilde verdienen, tenminste, als de prijzen van koper en zink weer wat gedaald waren.

Ook Petru Carolea was ervan overtuigd dat hij een ketelmaker was. Verzonken als hij was in warrige gesprekken met zichzelf, leek hij mij een betreurenswaardige, volstrekte waanzinnige. Als hij een fotocamera zag, pakte hij een hamer en begon hij op een kapotte en door roest verteerde blikken pot die ergens rondslingerde te rammen. Ik dacht eerst dat er totaal geen idee zat achter dat merkwaardige gedrag, maar een buurman legde mij uit dat er ooit eens Amerikaanse televisiemensen waren geweest die Petru een pak leis gegeven hadden om voor de camera te laten zien hoe de Kalderari in vroeger tijden koperen ketels smeedden.

Petru Carolea had acht kinderen. Een- à tweemaal per dag kregen ze van hun moeder een paar plakken witbrood en aangebrande maïspap die ze gulzig uit een roestige blikken schaal schraapten waarvan het email was afgesleten. ’s Nachts kropen ze met rammelende magen onder hun smerige lakens, ’s morgens stonden ze weer hongerig op, met opgeblazen buikjes en even smerig als ze waren gaan slapen. Op warme zomerdagen zwommen de kinderen in de Târnava. Ze baadden in het troebele water, speelden, lachten, bekogelden elkaar met modder alsof het slijk geen gevaren in zich had, maar een natuurlijk element was van een normaliteit die alleen wonderlijk overkomt op iemand die geleerd had dat er ook alternatieven waren. Saksen bijvoorbeeld. Voor hen stond de deur naar Duitsland wijd open, zelfs Hans Schörrwerth had uiteindelijk van die keuzemogelijkheid gebruikgemaakt. Ook hij had zich, zoals de Transsylvaniërs zeggen, bij de autoriteiten ‘aangemeld’ en wachtte nu op zijn uitreisvisum. Hij zei het zo: ‘De enigen die nog hier blijven, behoren tot de onderlaag van de bevolking.’

Of de mensen in de schaduw van de zwarte fabriek zich nu Kalderari noemden of Roma of zigani, het maakte uiteindelijk niet uit. Alles waarop ze een eigen, zelfbewuste identiteit zouden hebben kunnen baseren was weg. Ze gaven niet de wens, laat staan de behoefte te kennen om een weg uit de misère te zoeken. Dat was heel anders bij de Saksen uit Transsylvanië en de Zwaben uit de Banaat, die allemaal leden onder het verlies van hun thuisland. Doordat ze niet het perspectief meer hadden om de vicieuze cirkel van vernedering en het verlies van hun gevoel van eigenwaarde op eigen kracht te doorbreken, schikten de zigeuners uit Copșa Mică zich in hun rol als verstotenen. En dat was niet voor het eerst in de geschiedenis van hun volk.

•••

Het gebeurde niet vaak dat ze ergens welkom waren sinds de Roma meer dan duizend jaar geleden in migratiegolven uit de Punjab in India via Iran, Turkijë en de Balkan, sommigen ook via Afrika, aan het begin van de vijftiende eeuw Midden- en West-Europa bereikten. Of ze uit hun thuisland door Arabische krijgsheren verdreven of door veroveraars verscheept en als slaven verhandeld werden vermeldt de geschiedenis niet. Doordat ze altijd onderweg waren droegen de Roma de kennis die nodig was om te overleven uitsluitend mondeling over. Aan schriftelijke kronieken hechtte het ‘volk zonder thuis en zonder graf’, zoals de toenmalige president van de International Roma Union Rajko Djurić het eens verwoord heeft, geen enkele waarde. Hun aantal wordt momenteel op twaalf miljoen geschat. Zelfs etnologen hebben moeite om in de wirwar van de verschillende stammen, groepen, clans en familieverbanden, en niet te vergeten hun onderlinge terminologie voor zichzelf, maar ook voor elkaar, de geringste structuur aan te brengen. De oorspronkelijke gemeenschappelijke taal, het Romani, die verwant is aan het Sanskriet, leeft weliswaar in diverse dialecten voort, maar hij wordt voornamelijk nog door meer traditiegetrouwe stammengemeenschappen gebezigd. Het leeuwendeel van de Roma heeft zich inmiddels aangepast aan de lokale taal van het land waarin zij wonen. Strikt genomen kun je zeggen dat je, als je van het Roma-volk spreekt of van het volk der zigeuners, een etnische homogeniteit suggereert die al sedert lang niet meer bestaat.

Het heeft een tijd geduurd voordat ik begreep dat in Hongarije alleen de klassenbewuste Vlach-zigeuners die zichzelf Oláh noemen het Romani beheersen, terwijl de meerderheid van de Romungro’s al naar gelang hun nationaliteit Hongaars, Tsjechisch of Slowaaks spreekt. In Roemenië distantiëren de trotse Kalderari van de stam van de ketelsmeden zich van het leger van verarmde zigeuners die zich verzameld hebben in de Vatra Românească, die iedere zigeuneridentiteit verloren hebben. In Bulgarije leven christelijke, Walachijse Roma naast islamitische en Turkssprekende Xoraxane. Terwijl de Franse Manouches, de Duitse Sinti en de Spaanse Cale als nationale minderheden grotendeels geïntegreerd zijn in hun thuislanden leven de zigeuners in de postcommunistische landen meestal geïsoleerd aan de rand van dorpen en steden, aan de rand van Europa, aan de rand van de tijd. Waar ze ook opdoken, ze bleven er vreemdelingen. Geruchten snelden hun vooruit, ze stootten op vrees voor het onbekende – een vrees die dikwijls omsloeg in haat en vervolging.

•••

‘Zo zijn ze nu eenmaal, die Europeanen!’ riep de dichter en historicus Mihail Kogălniceanu in een hartstochtelijke oproep tegen onverschilligheid en harteloosheid uit in 1840. Hij beklaagde zich erover dat in Amerika laatdunkende intellectuelen filantropische organisaties in het leven riepen om de slavernij af te schaffen ‘terwijl in hun eigen Europese schoot vierhonderdduizend zigeuners nog dagelijks zuchten onder het slavenjuk’. In zijn memoires spreekt Kogălniceanu, die later de eerste president van Roemenië zou worden, van het ‘verschrikkelijke, hemeltergende schouwspel’ dat hij in zijn jonge jaren meebeleefde, wat mogelijkerwijs ook zijn beweegreden is geweest om hartstochtelijk voor de bevrijding van de zigeuners te strijden.

‘In mijn jeugd heb ik in de straten van Iași menselijke wezens gezien die met kettingen aan handen en voeten gebonden waren, sommigen droegen zelfs ijzeren voorhoofdsbanden. Ze werden op gruwelijke wijze geslagen, uitgehongerd, met rook verstikt, in privégevangenissen gezet en naakt in de sneeuw of in bevroren rivieren geworpen. En dan die minachting voor de heiligste band, die van de familie: de vrouw werd bij de man, de dochters werden bij de ouders, de kinderen bij hun opvoeders weggerukt. Als runderen verkocht men ze aan ieder die ze hebben wilde en zo verdwenen ze naar alle windstreken van het land. Geen menselijkheid, geen religie, zelfs het burgerrecht beschermde deze deerniswekkende wezens.’

Toen er in 1860 eindelijk een einde kwam aan bijna vijfhonderd jaar lijfeigenschap van zigeuners in de vorstendommen Moldau en Walachije, had het leed dat dit had aangericht zich reeds lang vast in het collectieve geheugen van de zigeuners gegrift, om vervolgens van generatie op generatie te blijven voortbestaan in de mondelinge overlevering. De tijd dat zigeuners tot slaaf gemaakt mochten worden heeft bij bepaalde stammen een grote trots en een krachtige waardering van vrijheid en onafhankelijkheid losgemaakt. De schaduwzijde daarvan was echter juist een blijvende, afschrikwekkende afhankelijkheid en de neiging tot een bijna lethargische onmondigheid.

Al voor de Tweede Wereldoorlog circuleerden in Roemenië in medische kringen opvattingen waarin het volk van de Roma beschouwd werd als de ‘zwarte pest’. De fascistische maarschalk Ion Antonescu, die tot 1944 met het nationaalsocialistische Duitsland gelieerd was, stelde de zigeuners op één lijn met ‘muizen, ratten, kraaien, zwervers en Joden’, uitgerekend op het tijdstip dat de Reichsführer van de SS en politiechef Heinrich Himmler eind 1942 met het ‘Auschwitzbefehl’ hun hechtenis in concentratiekampen en uiteindelijk hun ‘totale liquidatie’ verordonneerde. Het totale aantal van de door nazibeulen om het leven gebrachte zigeuners wordt op minstens 220 000 geschat, en vaak zelfs op een half miljoen. Ze werden vergast in Auschwitz-Birkenau, ze stierven door dwangarbeid, honger of ziekten of werden ten behoeve van medische experimenten doodgemarteld. In Roemenië gaf Antonescu opdracht voor de deportatie van 90 000 zigeuners, deels naar het Oostfront, waar Roemeense soldaten aan de zijde van de Wehrmacht in Stalingrad vochten, deels naar Transnistrië, en naar de kampen van de nazi’s, waar alleen al 36 000 Roma ellendig om het leven kwamen, van wie het merendeel nomaden van de Kortorare-stam.

Nicolae Ceaușescu ten slotte maakte in een despotische daad van culturele willekeur de Roma per decreet tot etnische Roemenen – daarna waren er in Roemenië simpelweg geen zigeuners meer. Ceaușescu’s collectivisatiewaan kende alleen nog maar nationale minderheden, zoals Hongaren of Duitsers; zigeuners werden als ‘romani’ aangemerkt, ‘Roemenen van een laag cultureel niveau’. Met zijn waanzinnige plan om de wetten van een socialistische industrienatie op te dringen aan het Roemeense boerenland ontzegde hij de zigeuners iedere vorm van minderheidsrechten, verbood hij ze hun beroep uit te voeren, en ontzegde hij hun hun gebruiken en hun taal. Een wet tegen ‘sociaal parasitisme’ had tot gevolg dat ze onder erbarmelijke omstandigheden in een soort woonsilo’s gepropt werden. Iedere vorm van handwerk was verboden, net als private handel en het voor seizoenarbeiders op het land onontbeerlijke nomadische leven. De poging om de worteling van de Roma gewapenderhand af te dwingen heeft alleen maar geleid tot dat noodlottige samenspel van uitsluiting en verwaarlozing, uit apathie en vanwege de afhankelijkheid van staatshulp en steun door liefdadigheidsinstellingen. Deze duivelse vicieuze cirkel bestaat nog tot op de dag van vandaag.

•••

2 — Dromen en trauma’s

•••

Vrij reizen naar het Oosten – Kampioenen van het wachten – Zabit, de Galan – Vulcan: aan het einde van de onverharde weg – De Gabors: Clara, Gorbi en hun negen kinderen – Als de Duitser komt, komt alles goed – Een gehucht ontwaakt – Het jammerlijke einde van een idee dat alle succes verdiend zou hebben – Verlangen naar een goede beschermheer

•••