Op achtjarige leeftijd ziet Caitlin Doughty een leeftijdgenootje dood neervallen. Dit moment raakt haar diep, maar haar ouders, die ook getuige zijn van het ongeluk, weigeren erover te praten. Ze hekelt de manier waarop haar ouders, en vele anderen in het Westen, met de dood en dode mensen omgaan en besluit daarom op twintigjarige leeftijd in een crematorium te gaan werken.

In Als de rook om je hoofd is verdwenen beschrijft ze haar jaren in het crematorium. Zonder iets te verbloemen vertelt ze over het dode lichaam, het ophalen van lijken, de preparatie in het crematorium, de verbranding, de verwerking van botten en het verzamelen van de as. Op liefdevolle wijze en met de nodige (zwarte) humor maakt ze de dood bespreekbaar.

CAITLIN DOUGHTY

ALS DE ROOK
OM JE HOOFD
IS VERDWENEN

LESSEN UIT HET CREMATORIUM

Vertaald door Marijke van der Meer

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Caitlin Doughty
© 2014 Nederlandse vertaling Marijke van der Meer
Oorspronkelijke titel Smoke Gets in Your Eyes
Oorspronkelijke uitgeverij W.W. Norton
Nederlandse titel ‘Als De Rook Om Je Hoofd Is Verdwenen’

compositie Boudewijn de Groot

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Marinka Reuten
Foto auteur Mara Zehler
E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2585 8
D/2014/0108/796
NUR 756

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2573 5.

www.atlascontact.nl
www.orderofthegooddead.com

Inhoud

Noot van de auteur

Scheerbeurt

Puppy Surprise

De dreun

Tandenstokers in gelatinepudding

Een druk op de knop

Roze cocktail

Duivelskinderen

Opgebrand staat netjes

Onnatuurlijk natuurlijk

Helaas, arme Yorick

Eros en Thanatos

Bubbelen

Ghoesl

Solo voor publiek

Het bos

Dooienschool

Lijkenbusje

De kunst van het sterven

De verloren dochter (een soort epiloog)

Dankwoord

Opmerkingen bij de bibliografie

Bibliografie

NOOT VAN DE AUTEUR

Volgens het ooggetuigenverslag van een journalist weigerde Mata Hari, de beroemde exotische danseres die spionne werd in de Eerste Wereldoorlog, een blinddoek te dragen toen ze in 1917 geëxecuteerd werd door een Frans vuurpeloton.

‘Moet ik die omdoen?’ vroeg Mata Hari, en ze richtte zich tot haar advocaat terwijl ze een blik op de blinddoek wierp. ‘Als mevrouw dat liever niet doet, is het ook in orde,’ antwoordde haar raadsman, terwijl hij snel wegkeek.

Mata Hari werd niet vastgebonden en kreeg geen blinddoek voor. Toen de priester, de nonnen en haar advocaat een paar stappen bij haar vandaan deden, keek ze haar beulen onverschrokken in de ogen.

De sterfelijkheid recht in de ogen kijken is geen sinecure. Om eraan te ontkomen kiezen we ervoor de blinddoek om te houden en in het duister te tasten als het gaat om de feiten omtrent dood en sterven. Onze onwetendheid biedt ons echter geen gelukzaligheid, maar slechts diepere verschrikking.

We kunnen ons best doen de rol van de dood marginaal te maken door lijken achter roestvrijstalen deuren te houden en de zieken en stervenden weg te stoppen in ziekenhuiszalen. We zijn zulke meesters in het verstoppen van de dood, dat je bijna zou geloven dat we de eerste generatie van onsterfelijken zijn. Maar dat zijn we niet. We gaan allemaal dood en dat weten we ook. Zoals de grote Ernest Becker zei: ‘Het menselijk dier wordt door niets zozeer in beslag genomen als door het denkbeeld van de dood, de angst ervoor.’ De angst voor de dood is de reden dat we kinderen krijgen, kathedralen bouwen en om drie uur ’s nachts online kattenfilmpjes zitten te kijken. Dood is datgene wat achter iedere impuls zit die we als mens hebben. Hoe meer we gaan begrijpen van de dood, des te meer we gaan begrijpen van onszelf.

Dit boek gaat over de eerste zes jaar dat ik in het Amerikaanse uitvaartwezen werkte. Voor wie geen zin heeft om realistische beschrijvingen te lezen van de dood en dode lichamen: je bent op het verkeerde boek gestuit. Je staat op de drempel en beslist hier of je de metaforische blinddoek voor wilt houden. De verhalen zijn waargebeurd en ze gaan over echte mensen. Namen en sommige details (niet de sappigste, dat beloof ik) zijn veranderd om de privacy van bepaalde personen te beschermen en om de identiteit van de doden geheim te houden.

SCHEERBEURT

De eerste keer dat je een lijk scheert, vergeet je als meisje nooit. Het is de enige situatie in het leven die nog ongemakkelijker is dan je eerste kus of het verlies van je maagdelijkheid. De tijd kruipt nooit zo traag voorbij als wanneer je met een roze plastic scheermes in je hand over het lichaam van een oudere man staat gebogen.

Onder het onverbiddelijke licht van de spaarlampen stond ik wel zo’n tien minuten neer te staren op die arme onbeweeglijke Byron. Dat was zijn naam, tenminste dat stond op het kaartje dat aan zijn grote teen hing. Ik wist niet goed of Byron een ‘hij’ (een persoon) of een ‘het’ (een lijk) was, maar ik had het gevoel dat ik zijn naam moest weten om deze uiterst intieme procedure uit te voeren.

Byron was een man van in de zeventig (of was dat geweest) met dik wit haar dat uit de huid van zijn hoofd en zijn gezicht sproot. Hij was naakt, op het laken na dat ik om zijn onderlijf hield gewikkeld uit... tja, wat eigenlijk? Respect voor de dood waarschijnlijk.

Zijn ogen, die in de oneindige leegte staarden, waren dof geworden, als leeggelopen ballonnen. Zoals de ogen van een geliefde als een helder bergmeer kunnen zijn, waren Byrons ogen als een stilstaande poel. Zijn mond stond open, vertrokken in een stille schreeuw.

‘Eh... hé, Mike?’ riep ik vanuit de preparatieruimte naar mijn nieuwe baas. ‘Dan moet ik zeker scheerzeep of zoiets gebruiken?’

Mike kwam binnen, haalde uit een stalen kast een bus scheerschuim tevoorschijn en zei dat ik moest oppassen voor sneetjes. ‘Er valt niks meer aan te doen als je zijn gezicht opensnijdt, dus doe een beetje voorzichtig, ja?’

Ja, ik zou voorzichtig zijn, net als al die andere keren dat ik iemand geschoren had. Nooit dus.

Ik trok mijn rubberhandschoenen aan, prikte in Byrons koude, stijve wangen en liet mijn hand over een stoppelbaard van een paar dagen glijden. Ik voelde me bij lange na niet belangrijk genoeg om dit te doen. Ik was opgegroeid met het idee dat uitvaartmedewerkers professionals waren, mensen die een opleiding hadden gehad en die ons de zorg voor onze doden uit handen namen. Wisten de familieleden van Byron dat een drieëntwintigjarige zonder enige ervaring op het punt stond een scheermes op het gezicht van hun dierbare te zetten?

Ik deed een poging Byrons ogen te sluiten, maar zijn gerimpelde oogleden floepten terug als rolgordijnen, alsof hij wilde zien hoe ik deze taak uitvoerde. Ik probeerde het nog eens. Met hetzelfde resultaat. ‘Ik heb geen behoefte aan je oordeel, Byron,’ zei ik, maar ik kreeg geen reactie.

Met zijn mond ging het net zo. Ik kon hem wel dichtduwen, maar hij bleef maar een paar minuten dicht voordat hij weer openviel. Wat ik ook deed, Byron weigerde zich te gedragen als een heer die ’s middags zijn scheerbeurt onderging. Ik gaf het op en spoot wat scheerschuim op zijn gezicht en verdeelde dat, klunzig als een griezelige peuter uit The Twilight Zone die aan het vingerverven is. Dit is gewoon een dode, zei ik tegen mezelf. Rottend vlees, Caitlin.

Het karkas van een dier.

Dat was geen effectieve motivatietechniek. Byron was veel meer dan rottend vlees. Hij was ook een nobel magisch wezen, vergelijkbaar met een eenhoorn of een griffioen. Hij was een kruising van iets heiligs en iets profaans en hij zat nu met mij opgescheept op dit tussenstation tussen het leven en de eeuwigheid.

Ik kon inmiddels wel concluderen dat dit geen baan voor mij was, maar daar was het nu te laat voor. Ik moest Byron scheren, er zat niets anders op. Ik pakte het roze wapen dat mijn gereedschap was in dit duistere vak. En terwijl ik mijn gezicht vertrok en een geluid voortbracht dat zo hoog was dat alleen honden het konden horen, zette ik het mes tegen de wang en begon ik mijn carrière als barbier van de doden.

Toen ik die ochtend wakker was geworden, had ik niet verwacht dat ik een lijk zou gaan scheren. Begrijp me niet verkeerd, ik had wel lijken verwacht, maar niet dat ik ze zou gaan scheren. Het was mijn eerste dag als medewerker van Westwind Cremation & Burial, een particulier uitvaartbedrijf. (Of een particulier rouwcentrum. Rouwcentrum, uitvaartbedrijf, het is lood om oud ijzer hoe je ze noemt, de plekken voor de doden.)

Ik sprong al vroeg uit bed, wat ik nooit deed, trok een broek aan, terwijl ik nooit broeken droeg, en een paar laarzen met stalen neuzen. De broek was te kort en de schoenen te groot. Ik zag er belachelijk uit, maar ik kan ter verdediging aanvoeren dat ik geen enkel referentiepunt had als het ging om de correcte kledij voor het verbranden van mensen.

De zon kwam op toen ik mijn appartement aan Rondel Place uit stapte: hij wierp een zwak schijnsel over weggegooide naalden en verdampende plasjes urine. Een dakloze man in een tutu sleepte een oude autoband door de steeg, waarschijnlijk om die te gebruiken als geïmproviseerd toilet.

Toen ik in San Francisco was komen wonen, had het me drie maanden gekost om een appartement te vinden. Uiteindelijk ontmoette ik Zoe, een lesbische studente strafrecht die me een kamer aanbood. We deelden nu haar zalmroze maisonnette aan Rondel Place, in de wijk Mission District. Op de kop van ons genoeglijke straatje bevond zich aan de ene kant een populair tacotentje en aan de andere kant Esta Noche, een bar die erom bekendstond gefrequenteerd te worden door dragqueens.

Toen ik de straat uit liep naar het metrostation, deed een man aan de overkant van de straat zijn jas open om me zijn penis te laten zien. ‘Wat dacht je hiervan, schatje?’ zei hij, terwijl hij er triomfantelijk mee zwaaide.

‘Ach man, je denkt toch niet dat ik daarvan onder de indruk ben?’ antwoordde ik. Zijn gezicht betrok. Ik woonde nu al bijna een jaar aan Rondel Place. Ik was écht niet onder de indruk.

De metro nam me vanaf halte Mission Street mee onder de Baai van San Francisco door naar Oakland en spuugde me een paar straten verder vlak bij Westwind uit. De aanblik die mijn nieuwe werkplek na een loopje van tien minuten bood, was niet bepaald verheffend. Ik weet niet precies hoe ik had verwacht dat een uitvaartcentrum eruit zou zien – misschien zoiets als de woonkamer van mijn oma, maar dan uitgerust met een paar rookmachines – maar van buiten het zwarte ijzeren hek leek het een hopeloos gewoon gebouw. Eierschaalwit, slechts één verdieping: het had net zo goed een verzekeringskantoor kunnen zijn.

Naast het hek hing een bordje: Bellen alstublieft. Ik raapte al mijn moed bijeen en deed wat er stond. Even later ging de deur open en verscheen Mike, de manager van het crematorium en mijn nieuwe baas. Ik had hem nog maar één keer gezien en had me door zijn uiterlijk laten wijsmaken dat hij totaal ongevaarlijk was: een kalende blanke man van in de veertig van normale lengte en gewicht met een kaki broek aan. Ondanks die zoete broek kreeg Mike het voor elkaar om me de stuipen op het lijf te jagen toen hij me vanachter zijn bril scherp op stond te nemen om in te schatten hoe groot de vergissing om me aan te nemen was.

‘Hé, goeiemorgen,’ zei hij. En zowel ‘hé’ als ‘goeiemorgen’ klonk vlak, binnensmonds, alsof het de bedoeling was dat hij het alleen zelf hoorde. Hij deed de deur open en liep weg.

Ik besloot dat hij wel zou willen dat ik hem volgde, liep de ontvangsthal in en sloeg een paar keer een hoek om. In de gangen klonk een dof gegrom dat bij iedere stap die ik deed luider werd.

Achter het non-descripte exterieur zat een enorm pakhuis verscholen. Het gegrom kwam uit deze grotachtige ruimte – het werd voortgebracht door twee grote plompe machines die in het midden stonden, als de Jut en Jul van de dood. Ze waren gemaakt van stalen golfplaten en er staken schoorstenen uit die door het dak van de crematieruimte gingen. Alle twee de machines hadden een metalen deur die omhoog en omlaag kon schuiven, als malende kaken uit een industrieel sprookje voor kinderen.

Dat zijn de crematieovens, dacht ik. Daar zitten op dit moment mensen in, dode mensen. Ik kon die dode mensen weliswaar nog niet zien, maar te weten dat ze vlak bij me waren was opwindend.

‘Dus dit zijn de crematieovens?’ vroeg ik Mike.

‘Ze nemen de hele hal in beslag. Je zou toch raar staan te kijken als dit de ovens niet waren?’ antwoordde Mike. Hij schoot een deur in en liet me weer staan. W

at deed een leuk meisje als ik in een fabriekshal waar lijken bewaard en vernietigd werden? Niemand die ook maar een beetje bij zijn hoofd was zou toch liever de kost verdienen als lijkverbrander dan als, zeg, bankbediende of kleuterjuf. En het was waarschijnlijk makkelijker om werk te vinden als bankbediende of als kleuterjuf als je naging hoe argwanend de doodsindustrie stond tegenover een drieëntwintigjarige vrouw die zo graag tot haar gelederen wilde toetreden.

Ik had, slechts verlicht door het zwakke schijnsel van het scherm van mijn laptop, gesolliciteerd naar banen en had me laten leiden door de zoektermen ‘crematie’, ‘crematorium’, ‘mortuarium’ en ‘uitvaart’. De reactie op mijn sollicitaties – als ik al antwoord kreeg – was: ‘Hebt u ervaring in het crematiewezen?’ Uitvaartondernemers stonden blijkbaar op ervaring, alsof lijkverbrandingsvaardigheid voor iedereen makkelijk op te doen was en het op elke middelbare school aan de orde kwam in de lessen algemene techniek. Het had me zes maanden en tig cv’s gekost voor ik werd aangenomen door Westwind Cremation & Burial.

Mijn relatie met de dood is altijd gecompliceerd geweest. Al sinds mijn jeugd, toen ik erachter kwam dat het uiteindelijke lot van ieder mens de dood is, hadden pure angst en morbide nieuwsgierigheid in mijn geest om voorrang gestreden. Als klein meisje lag ik uren te wachten tot ik de koplampen van mijn moeder op de oprit zag verschijnen, ervan overtuigd dat ze ergens geknakt en onder het bloed langs de kant van de snelweg zou liggen, met schilfers glas die aan haar wimpers plakten. Ik werd ‘functioneel morbide’: ik werd geheel in beslag genomen door gedachten aan dood, ziekte en duisternis, maar kon desondanks doorgaan voor een normaal schoolmeisje. Toen ik ging studeren liet ik mijn masker zakken en besloot ik als hoofdvak middeleeuwse geschiedenis te kiezen. Jarenlang verslond ik wetenschappelijke onderzoeken met titels als Necro-Fantasy & Myth: Interpretation of Death Amongst the Natives of Pago Pago (Dr. Karen Baumgartner, Yale University, 2004). Alle aspecten van de sterfelijkheid interesseerden me: de lichamen, de rituelen, het verdriet. Wetenschappelijke onderzoeken hadden mijn honger even gestild, maar bevredigden uiteindelijk toch niet. Ik had behoefte aan het sterkere spul: echte lijken, de echte dood.

Mike kwam terug met een brancard op piepende wieltjes, waarop mijn eerste lijk lag.

‘Ik heb vandaag geen tijd om je uit te leggen hoe de crematieovens werken, maar je kunt wel iets voor me doen. Scheer hem even,’ zei hij achteloos. Blijkbaar wilde de familie van de dode man hem nog eens zien voordat hij werd gecremeerd.

Mike gebaarde dat ik hem moest volgen en reed de brancard een steriele witte kamer vlak bij het crematorium in en legde uit dat hier de doden ‘geprepareerd’ werden. Hij liep naar een stalen kast en haalde er een roze wegwerpscheermes uit. Hij gaf het aan mij, draaide zich om en verdween voor de derde keer. ‘Succes,’ zei hij over zijn schouder.

Zoals ik al zei, had ik niet verwacht dat ik een lijk zou moeten scheren, maar daar stond ik nu.

Hoewel Mike niet meer in de preparatieruimte was, keek hij nauwlettend toe. Dit was een test, mijn kennismaking met zijn harde opleidingsfilosofie: zwemmen of verzuipen. Ik was het nieuwe meisje dat was ingehuurd om lijken te verbranden (en af en toe te scheren) en ik zou daar (a) toe in staat zijn of (b) niet toe in staat zijn. Er was geen sprake van handjes vasthouden, een leercurve of een proeftijd.

Mike kwam een paar minuten later terug en wierp een blik over mijn schouder. ‘Kijk, zo... nee, in de richting waarin het haar groeide. Korte halen. Zo ja.’

Toen ik de laatste restjes scheerschuim van Byrons gezicht veegde, zag hij eruit als een pasgeboren baby, geen sneetje of schrammetje te bespeuren.

Later die ochtend kwamen Byrons vrouw en dochter hem bekijken. Byron werd ingepakt in witte lakens en de opbaarkamer van Westwind in gereden. Een staande lamp met een roze peertje wierp een kalme gloed op zijn gezicht, dat vrijgelaten was – veel prettiger dan de harde spaarlampen in de preparatieruimte.

Nadat ik Byron had geschoren, had Mike met de een of andere truc uit de uitvaartondernemersdoos Byrons ogen en gapende mond gesloten. En nu lag de man er, onder de roze verlichting, bijna sereen bij. Ik bleef maar verwachten geroep uit de rouwkamer te horen: ‘Mijn god, wie heeft hem zo geschoren!’, maar gelukkig bleef dat uit.

Ik hoorde van zijn vrouw dat Byron meer dan veertig jaar als accountant had gewerkt. Zo’n nauwgezette man zou die grondige scheerbeurt vast wel hebben kunnen waarderen. Tegen het eind van zijn strijd tegen longkanker was hij niet meer in staat geweest zijn bed uit te komen om naar de wc te gaan, laat staan dat hij nog met een scheermes overweg kon.

Toen de familie weg was, was het tijd om hem te cremeren. Mike rolde Byron de muil van een van de kolossale crematieovens in en draaide bewonderenswaardig handig aan de knoppen op het paneel van de machine. Twee uur later ging de metalen deur van de oven weer omhoog en waren Byrons botten te zien, gereduceerd tot roodgloeiende sintels. Terwijl wat er over was van Byron in de aspan viel, ging de telefoon. Het geluid kwam keihard door de speakers in het plafond, die daar speciaal geïnstalleerd waren om het geraas van de machines te overstemmen.

Mike gooide me zijn veiligheidsbril bril toe en zei: ‘Hark jij hem er even uit, ik moet naar de telefoon.’

Toen ik Byrons lichaam uit de crematieoven harkte, zag ik dat zijn schedel nog intact was. Ik keek over mijn schouder of er iemand, dood of levend, meekeek en haalde hem voorzichtig naar me toe tot hij aan de voorkant van de verbrandingskamer lag en ik hem kon oppakken. De schedel was nog warm en ik kon de gladde textuur door mijn handschoenen van industriële kwaliteit heen voelen.

Byrons levenloze oogkassen staarden me aan en ik probeerde me voor de geest te halen hoe zijn gezicht eruit had gezien toen hij, nog maar twee uur geleden, in de vlammen was gegleden. Ik zou zijn gezicht toch goed moeten kennen: ik was zijn barbier geweest. Maar dat gezicht, die mens, was er niet meer. Moeder Natuur heeft, zoals Tennyson het zegt, ‘kaken en klauwen rood van het bloed’ en vernietigt elk mooi ding dat ze ooit heeft geschapen.

Botten die door crematie zijn gereduceerd tot hun anorganische elementen, zijn heel broos. Toen ik de schedel omdraaide om hem beter te kunnen bekijken, verkruimelde het ding in mijn hand; de scherven vielen door mijn vingers heen in de aspan. De man die Byron geweest was – de vader, de echtgenoot en de accountant – behoorde nu geheel tot het verleden.

Die avond trof ik mijn huisgenote Zoe snikkend op de bank aan. Ze had liefdesverdriet om de getrouwde man voor wie ze was gevallen tijdens een reis met rugzak naar Guatemala (een dreun voor haar ego én voor haar lesbische identiteit).

‘Hoe was je eerste dag?’ vroeg ze door haar tranen heen.

Ik vertelde haar over Mikes zwijgende oordeel, over mijn kennismaking met het lijken scheren, maar besloot haar niet te vertellen over Byrons schedel. Dat was mijn geheim, samen met de vreemde perverse macht die ik op dat moment gevoeld had: als schedelkraker van het oneindige heelal.

Terwijl de ranchera-muziek van Esta Noche me in slaap tetterde, dacht ik aan de schedel die in mijn eigen hoofd huisde. Hoe die op een dag tevoorschijn zou komen nadat alles wat mij te herkennen maakte als Caitlin – ogen, lippen, haren, huid – er niet meer was. Misschien zou mijn schedel ook wel verbrijzeld worden door de gehandschoende hand van een of ander onfortuinlijk wicht van in de twintig.

PUPPY SURPRISE

Op mijn tweede dag bij Westwind ontmoette ik Padma. Padma was niet zozeer afstotelijk. ‘Afstotelijk’ is zo’n gewoon woord, met heel gewone connotaties. Padma was meer een wezen uit een horrorfilm dat gecast was voor de hoofdrol van voodooheks die uit de dood is opgestaan. Ik hoefde alleen maar te kijken naar haar lichaam dat daar in de kartonnen crematiedoos lag en er flitsten allerlei paniekgedachten door m’n hoofd: ‘O, mijn god, wat is dit verd... Wat doe ik hier? Wat is dit voor ongein? Waarom?’

Padma was van gemengde Sri Lankaanse en Noord-Afrikaanse afkomst. Ze was dus al donker, maar door de combinatie met haar verregaande staat van ontbinding was haar huid nu pikzwart. Haar haar lag in lange samengeklitte slierten alle kanten op. Er kwam dikke spinnenwebachtige schimmel uit haar neus; het bedekte de helft van haar gezicht en strekte zich uit over haar ogen en haar gapende mond. De linkerkant van haar borstkas was ingedeukt, wat de indruk gaf dat iemand haar hart eruit had gehaald tijdens een of ander ingewikkeld ritueel.

Padma was begin dertig geweest toen ze geveld was door een zeldzame genetische aandoening. Haar lichaam was maanden bewaard in het Stanford University Hospital, zodat artsen onderzoek op haar konden verrichten om inzicht te krijgen in de ziekte die haar noodlottig was geworden. Tegen de tijd dat ze in Westwind aankwam, was haar lichaam verworden tot iets surreëels.

Hoewel Padma er in mijn lekenogen grotesk uitzag, kon ik niet voor haar lijk terugdeinzen als een wiebelig reekalfje.

Mike had me duidelijk gemaakt dat ik niet werd betaald om bang te zijn voor levenloze lichamen. Ik wilde ontzettend graag bewijzen dat ik zijn klinische afstandelijkheid kon evenaren.

‘Spinnenwebschimmel in het gezicht? Och ja, dat heb ik al zo vaak gezien. Dit is eigenlijk nog een verbazingwekkend mild geval,’ zou ik zeggen, met de autoriteit van een professional in de doodsbranche.

De dood kan bijna iets glamoureus hebben, tot je een dood lichaam als dat van Padma hebt gezien. Stel je een slachtoffer van negentiende-eeuwse tering voor: als ze haar laatste adem uitblaast, loopt er een smal straaltje bloed uit de hoek van haar roze mond. Als Edgar Allan Poe’s geliefde Annabel Lee wordt overmand door lijkkoude en wordt bijgezet in een tombe, kan de hopeloos verliefde Poe niet bij haar wegblijven. Hij legt zich ‘neer aan de zij van mijn liefste – mijn liefste – mijn leven, mijn bruid, in haar graftombe daar bij de zee, in haar graf bij de ruisende zee’.

Het verrukkelijke albasten lijk van Annabel Lee. Geen woord over de ravage die de ontbinding aanricht en die het voor de door verdriet verscheurde Poe een ranzige ervaring had gemaakt om naast haar te gaan liggen.

Het bleef niet bij Padma. De realiteit van alledag bij Westwind was heftiger dan ik had verwacht. Mijn dagen begonnen om halfnegen ’s ochtends als ik de twee retorten – vakjargon voor crematieovens – aanzette. De eerste maanden had ik altijd een opstartspiekbriefje bij me als ik klunzig de sciencefictionschakelaars uit de jaren zeventig omzette en de helrode, blauwe en groene lampjes van de temperatuurregelaars, de ontstekingsbranders en het luchttoevoersysteem aanfloepten. Het moment voordat de ovens grommend tot leven kwamen, was een van de rustigste en vredigste momenten van de dag. Geen herrie, geen hitte, geen druk, alleen een meisje en een selectie pasoverledenen.

Als de ovens tot leven kwamen, was het gedaan met de rust. De ruimte veranderde in een van de binnenste kringen van de hel, gevuld met hete, dikke lucht en de grommende ademhaling van de duivel. Op de muren zat van dat zilveren bubbeltjesspul dat deed denken aan de bekleding van ruimteschepen en dat de ruimte geluiddicht maakte en voorkwam dat het geluid de oren van de rouwende familie in de nabijgelegen kapel of in de intake- kamer bereikte.

De oven was klaar voor zijn eerste lijk als de temperatuur in de bakstenen verbrandingskamer van de retort de 800 graden bereikte. Elke ochtend stapelde Mike een aantal ‘verloven tot cremeren’ van de staat Californië op mijn bureau en vertelde hij me wie er die dag gecremeerd zouden worden. Nadat ik twee verloven tot cremeren had uitgekozen, moest ik mijn slachtoffers zoeken in de inloopkoelruimte waar de lijken lagen te wachten. Door de koude wind die me tegemoet woei, groette ik de stapels kartonnen lijkendozen, die allemaal gelabeld waren met volledige namen en de datum van overlijden. In de koeling rook het naar dood op ijs, een geur die moeilijk te definiëren, maar onvergetelijk is.

De mensen in de koeling zouden elkaar in het echte leven waarschijnlijk niet hebben uitgezocht. De oudere zwarte man met een hartinfarct, de blanke moeder van middelbare leeftijd met eierstokkanker, de jonge man van Latijns-Amerikaanse afkomst die een paar straten van het crematorium was neergeschoten. De dood had hen hier bijeengebracht alsof het om een topconferentie van de Verenigde Naties ging waar werd gediscussieerd over non-existentie.

Terwijl ik de lijkenkoelkast in liep, beloofde ik nederig aan een hogere god dat ik een beter mens zou worden als de overledene zich niet onder op de stapel zou bevinden. Deze ochtend betrof het eerste ‘verlof tot cremeren’ een meneer Martinez. In het ideale geval zou meneer Martinez bovenop liggen, zodat ik hem zo op mijn hydraulische brancard kon schuiven. Tot mijn grote ergernis bevond hij zich onder mevrouw Willard, mevrouw Nagasaki én meneer Shelton. Dat betekende dozen van de stapel halen en opnieuw stapelen alsof het een spelletje koude-lijken-Tetris was.

Toen ik meneer Martinez eindelijk op de brancard had gemanoeuvreerd, kon ik de korte reis naar de crematieruimte aanvaarden. Het laatste obstakel voor de reis waren de dikke plastic strips (ook populair in wasstraten en vleespakhuizen) die in de deuropening van de koelruimte hingen om de koude lucht binnen te houden. Ik lag altijd met ze overhoop. Iedereen die erdoor wilde, raakte erin verstrikt: het leken wel die griezelige takken in de tekenfilmversie van The Legend of Sleepy Hollow. Ik vond het vreselijk om ze aan te raken omdat ik me voorstelde dat er honderden bacteriën aan het plastic kleefden en daarnaast, dat kon je wel nagaan, de gekwelde zielen van de overledenen.

Als je vast kwam te zitten in de strips, kon je er donder op zeggen dat je de hoek waarin je de brancard door de deur moest rollen verkeerd inschatte. Toen ik meneer Martinez een zet gaf, hoorde ik de bekende bonk die aangaf dat ik de bocht te ruim had genomen en met de brancard de metalen deurpost had geramd.

Terwijl ik daar een beetje in het wilde weg stond te bonken en meneer Martinez naar achteren trok en naar voren duwde, naar achteren en naar voren, naar achteren en naar voren, liep Mike toevallig langs, op weg naar de preparatieruimte. ‘Heb je hulp nodig? Gaat het?’ vroeg hij, zijn ene wenkbrauw duidelijk hoger opgetrokken dan de andere, alsof hij wilde zeggen: Het is wel pijnlijk duidelijk dat het helemaal niet gaat.

‘Nee, het gaat wel,’ riep ik opgewekt terug. Of ik hulp nodig had bij het water geven van de planten op het voorplein? ‘Nee, het gaat wel!’ Moest hij me nog uitleggen hoe ik de hand van een man kon inzepen om een trouwring om zijn opgezwollen knokkel te krijgen? ‘Nee, het gaat wel!’

Nu ik meneer Martinez de koelruimte uit had gekregen, was het tijd om de kartonnen doos open te maken. Dit was, zo had ik inmiddels ontdekt, het leukste onderdeel van mijn werk.

Het openmaken van die dozen deed me denken aan dat kleinemeisjesspeelgoed uit de jaren negentig: Puppy Surprise. In de reclamespot voor Puppy Surprise verdringt een groep meisjes van vijf tot zeven jaar zich rond een pluchen hond. Ze gillen het uit van de pret als ze haar pluchen buik openmaken en zien hoeveel puppy’s er wel niet in zitten. Het konden er drie, vier, of soms zelfs vijf zijn. Daaruit bestond uiteraard de verrassing.

Zo was het ook met dode lichamen. Elke keer dat je een doos openmaakte, kon je van alles aantreffen: van een vijfennegentigjarige vrouw die vredig thuis was gestorven met palliatieve thuiszorg, tot een dertigjarige man die ze in zijn achtertuin hadden gevonden nadat hij daar al een paar dagen had liggen rotten. Iedere persoon was een nieuw avontuur.

Als het lichaam dat ik in de doos aantrof lichtelijk ongewoon was (denk aan de schimmel op het gezicht van Padma), ontpopte ik me tot een soort privédetective en vlooide ik het elektronische overlijdensregister, opmerkingen van de lijkschouwer en overlijdensaktes door. Deze bureaucratische onvermijdelijkheden bevatten meer informatie over het leven en, nog belangrijker, de dood van de persoon. Ze vertelden me hoe hij of zij hier bij mij in het crematorium was beland.

Meneer Martinez was niets bijzonders, als het om zijn lijk ging. Als het me gevraagd was, had ik hem ingeschat op een puppy of drie. Hij was een heer van Latijns-Amerikaanse afkomst van achter in de zestig die waarschijnlijk was gestorven aan een hartaandoening. Onder zijn huid zag ik de contouren van een pacemaker zich aftekenen.

Onder crematoriumpersoneel gaat het verhaal dat je de lithiumbatterijen uit pacemakers moet halen omdat ze anders ontploffen in de crematieoven. Het zijn piepkleine bommetjes die kunnen afgaan in het gezicht van onschuldig personeel dat de oven bedient. Niet dat iemand er ooit een lang genoeg in de oven heeft laten zitten om te weten of het waar is. Ik haalde uit de preparatieruimte een scalpel om hem te verwijderen.

Ik zette de scalpel tegen de borst van meneer Martinez en probeerde een kruisvormige incisie te maken boven de pacemaker. De scalpel zag er scherp uit, maar drong niet door in zijn huid – ik zag zelfs geen krasje.

Het is niet moeilijk te begrijpen waarom er bij medische opleidingen lijken worden gebruikt om operatietechnieken op te oefenen: de studenten moeten ongevoelig worden gemaakt voor het idee dat ze iemand pijn doen. Toen ik deze minioperatie uitvoerde, had ik ook het gevoel dat meneer Martinez hier toch zeker pijn van moest ondervinden. Omdat wij ons als mens identificeren met de doden, hebben wij het gevoel dat de overledene pijn moet hebben, hoewel je aan de troebele ogen van de man kon zien dat hij al geruime tijd geleden was vertrokken.

Mike had me een week eerder laten zien hoe ik een pacemaker moest verwijderen, maar hij had natuurlijk gedaan of het een fluitje van een cent was. Je moet meer kracht op de scalpel zetten dan je zou denken: mensenhuid is verrassend sterk materiaal. Ik bood meneer Martinez mijn excuses aan voor mijn incompetentie. Na nog een aantal mislukte uithalen met de scalpel en wat gefrustreerde geluiden kwam het metaal van de pacemaker tevoorschijn uit het bobbelige gele weefsel van zijn borst. Met één snelle beweging had ik hem eruit.

Nu meneer Martinez was geïdentificeerd, verplaatst en ontdaan van mogelijk explosieve batterijen, was hij klaar om zijn vurige einde tegemoet te gaan. Ik sloot de rolband aan op de retort en drukte op de knop die ervoor zorgde dat het lopendebandproces dat het lichaam in de machine schoof van start ging. Als de metalen deur eenmaal dicht was, liep ik terug naar het futuristisch ogende knoppenpaneel aan de voorkant van de machine, regelde de luchtstroom en zette de ontstekingsbranders aan.

Tijdens de verbranding van een lichaam is er weinig te doen. Ik hield de veranderende temperatuur van de machine in de gaten en zette de metalen deur op een kiertje om te zien hoe het inmiddels met het lichaam was. De zware deur kraakte als je hem opendeed. Ik stelde me voor dat hij zei: Pas maar op voor wat je zult aantreffen, mijn duifje.

Vierduizend jaar geleden werd crematie in de hindoeïstische veda noodzakelijk genoemd omdat de gevangen ziel zich moet kunnen vrijmaken van het onreine dode lichaam. Zodra de schedel openbreekt, is de ziel vrij en kan hij naar boven vliegen, de wereld van de voorouders in. Dat is een heel mooie gedachte, maar als je niet gewend bent toe te kijken hoe een menselijk lichaam verbrandt, zal de aanblik je toch enigszins hels aandoen.

De eerste keer dat ik naar binnen gluurde bij een lijk dat verbrand werd, voelde echt alsof ik iets deed wat niet mocht, terwijl het volgens het protocol van Westwind juist verplicht was. Je kunt nog zo veel hoezen van heavymetalplaten en nog zo veel marteltaferelen van Jeroen Bosch hebben gezien, of die scène uit Indiana Jones waarin het gezicht van die nazi smelt, dan nog weet je niet hoe het is om toe te kijken terwijl een lichaam verbrandt. Een menselijke schedel zien verbranden is zo heftig dat je je er met de beste wil van de wereld geen voorstelling van kunt maken.

Als het lichaam de oven in gaat, is het eerste wat verbrandt de kartonnen doos of ‘alternatieve kist’ zoals hij op de rekening van het uitvaartcentrum zal worden genoemd. De doos gaat onmiddellijk op in vlammen, waarna het lichaam weerloos is tegen de vuurzee. Vervolgens vat al het organisch materiaal vlam en ondergaat het lichaam een totale gedaanteverandering. Bijna 80 procent van het menselijk lichaam bestaat uit water en is zo verdampt. Vervolgens gaan de vlammen aan de slag met het zachte weefsel en verkolen ze het lichaam tot het helemaal zwart en bros is. Het verbranden van deze onderdelen, die een persoon qua uiterlijk het meest kenmerken, neemt het grootste deel van de tijd in beslag.

Ik zou liegen als ik zei dat ik niet een bepaald idee had gehad van hoe het zou zijn om crematies uit te voeren. Ik had verwacht dat ik een lichaam in een grote machine zou schuiven en dat ik lekker met mijn benen omhoog aardbeien zou gaan zitten eten en een boek zou lezen terwijl de arme man of vrouw verbrandde. En als ik dan aan het eind van de dag op de trein zou stappen, zou ik vervuld zijn van dromerige gedachten en zou ik meer begrijpen van de dood.

Na een paar weken bij Westwind hadden verheven gemijmer en gedroom over fruit plaatsgemaakt voor veel praktischer gedachten als: Wanneer mag ik lunchen? Zal ik ooit weer schoon worden? In een crematorium ben je nooit echt schoon. Alles wordt bedekt met een dun laagje stof en roet door de as van dode mensen en door de machines. Het spul kruipt op de onmogelijkste plaatsen, zoals je neusgaten. Tegen het middaguur zag je eruit als het meisje met de zwavelstokjes dat haar waren aanbiedt op een negentiende- eeuwse straathoek.

Er is niet veel te genieten aan een laagje anorganisch menselijk bot achter je oor of onder een vingernagel, maar de as voerde me mee naar een wereld die ik voor ik in het crematorium werkte niet kende.

Enkyo Pat O’Hara was hoofd van een zenboeddhistisch centrum in New York, die 11e september waarop de torens van het World Trade Center naar beneden kwamen in een schreeuw van chaos en metaal. ‘De geur bleef wekenlang hangen en je had het gevoel dat je mensen inademde,’ zei ze. ‘De geur van alles wat totaal gedesintegreerd was, inclusief mensen. Mensen en elektrische apparaten en steen en glas en wat al niet meer.’

O’Hara schetst een afschuwelijk beeld. En ze raadt ons aan niet voor dat beeld te vluchten, maar het juist tot ons door te laten dringen en te accepteren. ‘... dit is wat er voortdurend gebeurt, maar wat wij nooit zien en nu kunnen we het zien, ruiken, voelen en ervaren.’ Voor mij was deze confrontatie met de realiteit heel waardevol en ze werd al snel verslavend.

Maar nu even terug naar mijn eerste en basale zorg: Wanneer en waar werd er geluncht? Ik had een halfuur om te lunchen. Ik kon niet in de ontvangsthal gaan zitten; ik was veel te bang dat een familie me zou betrappen als ik van mijn chow min zat te smullen. Mogelijk scenario: de voordeur zwaait open en mijn hoofd gaat met een ruk omhoog: grote ogen, noedels die langs mijn lippen hangen. Het crematorium was ook geen optie omdat het stof dan zou neerdalen op mijn afhaalmaaltijd. Dan bleven over de kapel (als daar geen lichaam lag) en het kantoor van Joe.

Hoewel Mike de zaak nu runde, was Westwind Cremation & Burial het kindje van Joe (achternaam: Joaquín), de eigenaar van Westwind, die zich, net voordat ik mijn eerste lichaam cremeerde, uit de zaak had teruggetrokken en de leiding had overgedragen aan Mike. Joe werd een soort apocriefe figuur: hij was fysiek niet aanwezig, maar keek nog wel over onze schouders mee. Joe had Mike op afstand in zijn greep en zorgde ervoor dat Mike doorwerkte. Mike had op zijn beurt hetzelfde effect op mij. We maakten ons allebei druk om de onverbiddelijke blik van onze supervisor.

Joe’s kantoor stond leeg – een kamer zonder ramen propvol dozen met oude crematieverloven: dossiers van iedere persoon voor wie Westwind de laatste halte was geweest. Zijn foto hing nog boven het bureau: een lange man met een pokdalige huid, een getekend gezicht en dichte zwarte gezichtsbeharing. Hij zag eruit als iemand met wie je geen ruzie moest krijgen.

Nadat ik Mike aan zijn hoofd had gezeurd om meer informatie over Joe, had hij een vergeeld exemplaar van een lokaal blaadje tevoorschijn gehaald met Joe’s foto over de gehele voorpagina. Op die foto staat hij met zijn armen over elkaar voor de crematie ovens van Westwind en hij ziet er, alweer, uit als iemand met wie je geen ruzie moet krijgen.

‘Dit vond ik in de dossierkast,’ zei Mike. ‘Je zult er wel van smullen. In dit artikel wordt Joe afgeschilderd als de een of andere gedegenereerde crematieboef die het gevecht met de bureaucratie aanging en won.’

Mike had gelijk, ik smulde ervan.

‘Mensen uit San Francisco vreten dit soort verhalen.’

Joe, die eerst bij de politie van San Francisco had gewerkt, had Westwind twintig jaar voor mijn komst opgericht. Zijn oorspronkelijke businessplan was de lucratieve niche om as op zee uit te strooien op te vullen. Hij schafte een boot aan en knapte die op om families de Baai van San Francisco in te kunnen varen.

‘Volgens mij heeft-ie dat ding zelf hierheen gevaren. Vanuit China of zo, ik weet het niet meer,’ zei Mike.

Op een gegeven moment had de man die Joe’s boot stalde een vreselijke fout gemaakt en was de boot gezonken.

‘Dus hij staat daar in de haven. Hij rookt een sigaar en ziet zijn boot in de baai zakken. En hij denkt: Nou, misschien kan ik er een gunstige draai aan geven en het verzekeringsgeld gebruiken om er crematieovens van te kopen.’

Als we even snel vooruitspoelen, zien we Joe een jaar later als eigenaar van een klein bedrijf, een nieuweling op de markt, dat later zou uitgroeien tot Westwind Cremation & Burial. Hij ontdekte dat het San Francisco College of Mortuary Science al jaren een contract had voor de lijkbezorging van alle dakloze en onvermogende overledenen in San Francisco.

Volgens Mike had de uitvaartopleiding ‘een heel eigen idee over lijkbezorging: ze gebruikten de lichamen als oefenmateriaal voor hun studenten, waarbij ze ook lichamen balsemden die niet gebalsemd hoefden te worden en de gemeente de rekening presenteerden.’ *

Aan het eind van de jaren tachtig liet de uitvaartopleiding de stad zo wel meer dan 15 000 dollar per jaar te veel betalen. Dus Joe, die een ondernemend heerschap was, vroeg de gemeente twee dollar per lichaam minder dan de uitvaartopleiding en kreeg het contract. Alle lijken die niet door familie opgeëist werden en geen vermogen achterlieten, kwamen nu bij Westwind terecht.

Met deze brutale stap joeg Joe de gemeentelijke lijkschouwer tegen zich in het harnas. Dat was op dat moment dr. Boyd Stephens, die goeie vriendjes was met plaatselijke begrafenisondernemers en zich volgens het artikel niet te goed voelde om drank en chocola in ontvangst te nemen als dank voor bewezen diensten. Dr. Boyd Stephens onderhield even goede betrekkingen met het San Francisco College of Mortuary Science, dat het contract voor alle uitvaarten van gemeentewege net had verloren aan Joe. Als gevolg hiervan werd Westwind voortdurend lastiggevallen: meerdere keren per week kwamen er gemeentelijke inspecteurs binnenvallen die minieme onrechtmatigheden aantroffen. Zonder enige reden of waarschuwing zegde de gemeente het contract met Westwind op. Joe spande een rechtszaak aan tegen het gemeentelijk bureau voor lijkschouwing, die hij won. Mike besloot zijn verhaal met trompetgeschal: sinds die tijd had Westwind Cremation & Burial altijd werk en zat het San Francisco College of Mortuary Science zonder.

Na de lunch was het ongeveer een uur geleden dat ik meneer Martinez in de oven had geschoven, en nu was het tijd om hem te verplaatsen. Zijn lijk was met zijn voeten eerst de machine in gegaan, zodat de grootste vlam vanuit het plafond van de oven hem recht in de borst kon raken. De borst, het dikste deel van het menselijk lichaam, doet er het langst over om te verbranden. Nu zijn borst aan de beurt was geweest, moest zijn lichaam naar voren worden geschoven zodat zijn onderlijf recht onder de vlam lag. Hiervoor trok ik mijn handschoenen van industriële kwaliteit aan, zette ik mijn veiligheidsbril op en pakte ik de degelijke metalen stok met een stevige platte hark aan het uiteinde. Ik deed de deur van de oven zo’n twintig centimeter open, stak de stok in de vlammen en haakte hem voorzichtig achter de ribben van meneer Martinez. Dat was aanvankelijk nog niet makkelijk, maar als je er een beetje handigheid in had, had je meestal in één keer de stevigste rib te pakken. Toen ik hem eenmaal goed aan de haak had, trok ik hem met een stevige ruk in één keer naar me toe. De vlammen laaiden weer op doordat zijn onderlijf nu ten prooi viel aan het vuur.

Toen er van meneer Martinez niets meer over was dan rode gloeiende sintels – rood is belangrijk, want zwart betekent nog niet klaar, – zette ik de machine uit, wachtte ik tot de temperatuur langzaam naar 260 graden was gezakt en veegde ik de verbrandingskamer uit. Met de hark aan het eind van de metalen stok kreeg je de grotere stukken bot er wel uit, maar een goede cremateur gebruikt een fijne metalen borstel voor de moeilijker te bereiken as. Als je in de juiste stemming bent, kun je daar een soort ritmisch zen-gevoel door bereiken, net als de boeddhistische monniken die zandtuintjes aanharken. Veeg en glij, veeg en glij.

Nadat ik alle botten van meneer Martinez in een metalen bus had geveegd, nam ik die mee naar de andere kant van het crematorium, waarna ik hem leegschudde op een langwerpig blad dat je ook wel ziet bij archeologische opgravingen. Wij gebruikten het om de verschillende metalen voorwerpen die een mens in de loop van zijn leven in zijn lichaam kan verzamelen uit de as te halen. Het metaal waar ik naar zocht, kon zich bijvoorbeeld bevinden in knie- en heupimplantaten en kunstgebitten.

Het metaal moest verwijderd worden omdat de botten als laatste stap van het crematieproces in de Cremulator moesten worden gedaan. ‘Cremulator’, dat klinkt als de schurk uit een stripverhaal of de naam van een gigantische vrachtwagen, maar het is de naam van wat in wezen een bottenvermaler is, ongeveer zo groot als een slowcooker.

Ik veegde de botresten van het blad in de Cremulator en stelde die in op ongeveer 20 seconden. Met luid gezoem werden de botresten verpulverd tot de uniforme poeder die mensen herkennen als de resten van een crematie. In Californië gaat men ervan uit (en het is zelfs wettelijk verplicht) dat de familie van meneer Martinez in zijn urn luchtige witte as aantreft, en geen stukjes bot. Botten zouden een wrede herinnering kunnen zijn aan het feit dat de urn van meneer Martinez niet alleen een abstract concept bevatte, maar een heus gewezen mens.

Niet iedere cultuur vermijdt de botten liever. In de eerste eeuw voor onze jaartelling bouwden de Romeinen hoge crematiestapels van dennenhout. Het lijk werd, zonder kist, boven op de stapel gelegd en in lichterlaaie gezet. Als de crematie ten einde was, raapten de rouwenden de botten bij elkaar, wasten ze met de hand in melk en stopten ze in urnen.