Van Jan Brokken verschenen ook

De zee van vroeger

Zaza en de president

De moordenaar van Ouagadougou

Met musici

De regenvogel

Goedenavond, mrs. Rhys

Vulkanen vanaf zee

Spiegels

De blinde passagiers

De droevige kampioen

Nog een nacht

Jungle Rudy

Voel maar

Zoals Frankrijk was

Mijn kleine waanzin

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin

De wil en de weg

In het huis van de dichter

Feininger voorbij

Zeedrift

Baltische zielen

Het hoe

Blok, de boekhandelaar van mijn vader

De vergelding

Jan Brokken

Met musici Tien portretten

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 1988 met ISBN 90 295 0794 2.

© 1988 Jan Brokken
Omslagtekening Francisco de Goya
Omslag Alje Olthof

ISBN 978 90 450 2593 3

NUR 301

www.atlascontact.nl
www.janbrokken.nl

Vera Beths
De violist, de Stradivarius

© Steye Raviez

Na een vluchtige blik op mijn horloge drukt ze de armen stijf tegen de maag. ‘Ik zoek,’ zegt ze gehaast. ‘Ik zoek naar de beste manier om mijn energie te verdelen. De ene keer slaap ik voor een concert. De andere keer studeer ik. De volgende keer raak ik mijn viool niet aan, zodat ik ‘s avonds de partituur ter plekke lijk te verzinnen. Wat helpt? Overdag lesgeven? Doodmoe worden? Spelen op de rand van de uitputting? Of juist fris zijn, zo fris dat ik zeven uur achtereen op een podium zou kunnen staan. Het is volkomen onberekenbaar. Ik ben er nog nooit achter gekomen waarom het de ene keer goed gaat en de andere keer niet.’ En na een diepe zucht: ‘Eigenlijk is het maar twee of drie keer écht fantastisch gegaan.’

Kwart over vijf; het concert in Diligentia zal over drieënhalf uur beginnen. Samen met het Rondom Kwartet speelt Vera Beths die avond de Kammersymphonie van Schönberg, een gecompliceerd stuk dat ze nooit eerder heeft uitgevoerd. Licht voorovergebogen, en met de armen nog steeds stijf tegen de maag, zit ze op de zevende rij van de halfduistere concertzaal. Soms geeft ze een paar adviezen aan de leden van het kwartet, die al aan de repetitie zijn begonnen. Dan weer veert ze op en verklaart kotsmisselijk te zijn. ‘Maar dat heb ik altijd,’ zegt ze bezwerend. ‘Dat moet ik hebben. Ik moet nerveus zijn. Het komt de muziek ten goede. Als ik niet gespannen ben, weet ik dat ik slecht zal spelen. Uiteindelijk ben ik daar het bangste voor: dat ik doodkalm zal zijn.’ Ze staat op. ‘Ik geloof,’ zegt ze aarzelend, ‘dat het tijd wordt mijn viool uit te pakken.’

Een kwartier later vind ik haar terug in de schemerige foyer van het Haagse Concertgebouw. Met kleine driftige pasjes loopt ze tussen de pilaren door, de Stradivarius pal onder de kin. ‘Ik begin het Schönberg-stuk alleen,’ zegt ze tijdens een korte onderbreking. ‘Als ik de eerste noten niet goed neerzet, verpest ik het meteen voor de anderen.’ Ze houdt de viool onder haar arm. De linkerkant van haar hals ziet rood, door het schuren van de rubberen steun tegen de huid.

‘Daar is niets engs aan,’ zegt ze, na een bezorgde opmerking van mijn kant. ‘Sommige violisten hebben op die plaats etterende builen, waaraan ze geopereerd moeten worden. Maar ik heb er weinig last van; mijn huid raakt niet zo snel geïrriteerd. Een beetje rood, dat is alles. En een klein bobbeltje.’ Ze schuift de viool weer onder de kin. ‘Sorry, ik mag m’n armen niet te lang laten hangen. Anders worden m’n vingers te dik. Ik voel ze gewoon verstijven.’

Met een resoluut gebaar zet ze de strijkstok op de snaren. Een paar etudes en de moeilijkste passages uit de Kammersymphonie. Ze lijkt niet erg tevreden. ‘Het gaat niet. Soms gaat het niet. Dan moet je weer helemaal van onderaf aan beginnen. Je denkt misschien: een beetje violist pakt z’n instrument uit de kist en speelt meteen de sterren van de hemel. Was het maar waar. Nu speel ik zoals ik op tienjarige leeftijd speelde. Zo dadelijk haal ik misschien het niveau van m’n twintigste. Ik moet het telkens weer opbouwen, steen voor steen. De ene keer gaat het razend snel, de andere keer tergend langzaam. Dat is – zeg maar – m’n dagelijkse strijd.’

Ze loopt het podium op, plaatst de stoel naast de vleugel, zet Schönberg in en vraagt aan de cellist hoe de eerste tonen klinken. ‘Te levendig,’ zegt Anner Bijlsma. ‘Moet het doder?’ Hij knikt energiek. ‘Doder ja, maar niet morsdood.’ Ze zet de viool onder de kin, tikt met de linkervoet de maat, zwaait de strijkstok door de lucht, schuift op het puntje van de stoel, buigt zich voorover en valt aan. ‘Zo zit ik altijd. In de vechthouding.’ Verbeten blik. ‘Probeer het eens: met zo’n stuk hout tegen je kaak te grinniken.’

Zeven, acht noten klinken. De cellist zet in, de pianist, de klarinettist. Waarna ze aftikt. ‘Gaat het beter zo?’ vraagt ze aan de cellist. ‘Prima,’ zegt pianist Reinbert de Leeuw in zijn plaats. ‘Doe het nog eens? Zo ja. Strak. Niet zingen. Prachtig. Zó trek je ons erdoorheen.’ Klarinettist George Pieterson veegt de lippen droog. ‘Gaan we?’ vraagt de violiste. De anderen knikken. Ze strijkt een harde strakke toon. De cellist glundert. De pianist roept: ‘Ja.’ En ik hoor haar (zoals die morgen) zeggen: ‘Met dit stuk riskeer ik m’n instrument.’

Haar Stradivarius dateert uit 1727 en is volgens de laagste schattingen een half miljoen gulden waard. Ze heeft het instrument in bruikleen, van een begunstiger die anoniem wenst te blijven.

‘De handelaren drijven de prijs op,’ zegt ze na de repetitie. ‘De handelaren en de verzamelaars. Het is in wezen schandalig. Die instrumenten zijn gemaakt om te bespelen en niet om in glazen kasten van verzamelaars te hangen. Tegenwoordig kan geen violist meer een Stradivarius of een Guarneri kopen. Een half miljoen – wie is zo zeker van zijn loopbaan dat hij een dergelijk bedrag durft te lenen?’

Wanneer kreeg je het instrument? vraag ik.

‘Op mijn twintigste. Het was een droom. De droom van iedere vioolstudent. Een droom die zelden in vervulling gaat. Het gebeurde op een zaterdagmorgen. Om halfnegen werd ik opgebeld. Om vijf over negen liep ik met het instrument door de stad. Doodsbenauwd. Ik durfde er gewoon niet mee over straat. Thuis begon ik direct te spelen. Hij klonk verschrikkelijk.’

Verschrikkelijk?

‘Ik dacht: ze hebben me in de maling genomen. Een flauwe grap. Zo slecht klinkt een Stradivarius niet. Goed, ik kan lezen, er staat Stradivarius binnenin, maar er zijn zoveel valse. Ik heb meteen opgebeld. ‘t Bleek dat hij jaren onder de sigarenas had gelegen. Hij was zo goed als dood. Ik heb hem flink aangepakt. Na een paar jaar begon hij te leven.’

Je praat erover als over een mens.

‘Mens? Nee. Maar een viool is wel een levend wezen. Mijn Stradivarius is ieder jaar beter gaan klinken. Mooier. Voller. Als ik hem een tijdje niet zou bespelen, zou hij meteen weer achteruitgaan. Je moet ‘m goed behandelen. Met begrip. Aandacht. Liefde. En soms moet je ‘m goed op z’n donder geven. Dat helpt enorm.’

In een vochtige ruimte?

‘Piept hij. Dat is me wel eens overkomen, tijdens een concert. Ja, hij houdt van de droogte. Van een constante temperatuur. Als ik uit een koude solistenkamer in een warme concertzaal kom, zakt hij meteen twee tonen.’

Waar ligt hij thuis?

‘Onder handbereik. Anders mis ik hem. Je raakt verschrikkelijk gehecht aan zo’n instrument. Tijdens vakanties neem ik hem mee – ik studeer iedere dag.’

In een vliegtuig?

‘Zet ik de kist onder m’n voeten.’

Nooit bevreesd – met zo’n kapitaal op stap?

‘Vroeger wel. Tegenwoordig niet meer. Je kunt er niet voortdurend bij stilstaan. Goed, hij is veel geld waard. Maar dat zijn cijfers. Nullen. Het is mijn viool. Meer niet.’

In werkelijkheid is hij niet van jou. Vind je dat frustrerend?

‘Dat zou ik frustrerend vinden als ik niet zeker wist dat mijn begunstiger het instrument nooit zal opeisen, ook niet wanneer ik een terugval maak in m’n loopbaan. Die mensen hebben me niet alleen hun viool geleend, ze hebben me ook het gevoel gegeven dat het instrument van mij is. Dat getuigt niet alleen van vriendelijkheid, dat getuigt van groot psychologisch inzicht.’

Herman Krebbers moest z’n Guarneri kort na het ongeluk dat een einde maakte aan zijn violistencarrière teruggeven. Dat is hartverscheurend.

‘Dat is bijna misdadig.’

’t Kan jou ook overkomen.

‘Nee. Daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken. Omdat die mensen begrijpen dat je het een violist niet aan kunt doen. ‘t Is moord, in zekere zin.’

Wat is een viool voor een violist?

‘Een deel van je lichaam. Je vergroeit ermee. Soms letterlijk. Ruggiero Ricci speelt bijvoorbeeld zonder steun, zonder het rubberen ding dus dat de afstand tussen je schouder en je kin overbrugt. Die is dan ook helemaal scheefgegroeid. Zonder viool lijdt hij. Altijd pijn. Kan niet slapen. Klaagt voortdurend over z’n rug, z’n schouders, z’n spieren. Als ik hem tegenkom, is het eerste wat hij vraagt: weet je niet een goede masseur voor me.’

Een uitzondering?

‘Nee. Ik kan aan een violist zien of hij al lang op hetzelfde instrument speelt. Aan de manier waarop hij hem onder z’n kin schuift, waarop hij z’n vingers op de snaren zet, waarop hij hem aanstrijkt. Als je lang op dezelfde viool speelt, lijkt het alsof je ermee geboren bent. Het instrument is geen Fremdkörper voor je.’

Jij loopt nog niet scheef.

‘Maar een tas sjouwen, dat kan ik niet. M’n armen moeten de lucht in. Altijd. Dat is de natuurlijke houding. Ja, luister eens, ik speel vanaf mijn vijfde jaar.’

Kun je op een andere viool spelen?

‘Kunnen? Ja. Maar willen? Je toon wordt voor een deel door je instrument bepaald. Iedere viool heeft z’n eigen karakteristieke toon. Daar stel je je op in. Zelfs tussen Stradivariussen bestaan enorme verschillen.’

Wat is het kenmerkende van jouw instrument?

‘Hij heeft vooral op de lage snaren een warme toon. Een bepaalde gloed.’

Wordt het niet een beetje overdreven, die cultus rond de Stradivariussen en Guarneri’s?

‘Door het publiek wel. Misschien.’

Het instrument bepaalt steeds duidelijker het succes. Een violist die op een Stradivarius speelt is per definitie een goede violist.

‘Dat is waar. Heláás. Ruggiero Ricci heeft een van de allermooiste Guarneri’s. Ik heb die viool aangestreken en hij is als boter. Zelfs mijn instrument, dat er wezen mag, is een klasse minder. Ricci heeft in Amerika een kopie van z’n Guarneri laten maken, een exacte kopie, met dezelfde krul, dezelfde butsen en krasjes. Het instrument klinkt heel goed. Zo goed dat hij er het podium mee op gaat. Een leek kan het verschil niet horen, en ook een beetje geoefende luisteraar niet. Toch durft Ricci, die een van de allergrootste violisten is, niet te zeggen wanneer hij op z’n kopie speelt, omdat de mensen er dan meteen niets meer aan vinden. Terwijl ze nu na afloop de kleedkamer binnenkomen, vol ontzag over de kopie strijken en zeggen: “Wat zingt uw instrument toch mooi, mijnheer Ricci.” Ja, dat is vreemd.’

Een Bergonzi klinkt ook mooi, bijvoorbeeld.

‘Klinkt prachtig. Maar niet zo mooi als een Stradivarius of een Guarneri. Je moet het ook niet naar de andere kant overdrijven; het is niet toevallig dat juist deze twee soorten violen de meeste waarde hebben.’

En toch riskeer je in Schönberg het instrument.

‘Ja.’

Waarom?

‘Omdat de componist het voorschrijft.’

Wat betekent dat: je instrument riskeren?

‘Tot het uiterste durven gaan.’

Is daar moed voor nodig?

‘Vroeger durfde ik het niet. Een jaar of zeven geleden moest ik een sonate van George Antheil spelen. Een Stravinskiaans stuk uit 1920. Ongelooflijk hard. Dat begint met… ratatatata. Net een machinegeweer. Gewoon rammen. Een stuk dat je fysiek uitput. In het begin dacht ik: dit gaat te ver, dit mag ik mijn instrument niet aandoen, het is tenslotte niet mijn instrument, na mij moeten nog vele generaties violisten erop spelen. Daarom heb ik het stuk eerst op een oude sigarenkist met stalen snaren gespeeld. Maar er gebeurde niets met die viool. Toen dacht ik: ik kan net zo goed op mijn Stradivarius spelen, want die klinkt veel beter. ‘t Gaat prima. Door dat stuk ben ik definitief over mijn angst voor het instrument heen geraakt. M’n Stradivarius is er een stuk van opgeknapt. Hij klonk daarna veel beter.’

De Kammersymphonie van Schönberg?

‘Vereist veel.’

Hoe veel?

‘Je zult het zien. Het is een stuk vol extremen. Van heel zacht tot héél hard.’

‘Het is een machtig stuk,’ zegt pianist Reinbert de Leeuw. Zijn ogen fonkelen. Halfzeven; we eten boerenkool met worst in een klein zaakje schuin tegenover het Binnenhof – smakelijke Hollandse kost voorafgegaan door een even Hollands aperitief: melk. Cellist Anner Bijlsma vraagt tussen neus en lippen door of anderen zin hebben in een huisconcert bij een Gelderse notabel (die de curieuze voornaam Molly blijkt te dragen). ‘Voor heel veel geld,’ mompelt de pianist. ‘Dat dacht ik al,’ schatert de cellist, ‘daarom heb ik de boot maar afgehouden. Het moest gratis.’ De violiste trekt haar neus op. ‘Gratis, en dan de kunstminnaar uithangen.’ Ze legt vork en mes naast het bord. Ze kan geen hap meer door de keel krijgen.

Onder een miezerige regen lopen we naar de concertzaal terug. Met iets van teleurstelling in haar stem constateert de violiste dat we het daarnet alleen over links hebben gehad. ‘De meeste mensen denken dat alleen links belangrijk is.’

Is dat niet zo?

‘Nee, rechts is even belangrijk.’

Wat betekent ‘rechts’ voor een violist?

‘De stok,’ zegt ze grijnzend, ‘de stok, dat is de ziel van de violist. En daarom,’ ze aarzelt, ‘daarom is het ook zo vreemd dat ik een keer zonder stok ben opgekomen.’

Zonder stok?

‘Ik liep het podium op, zette de viool onder m’n kin, wilde gaan stemmen, en toen dacht ik opeens: ik mis iets. Met een hoogrode kop ben ik naar de solistenkamer teruggelopen. Ik had ‘m in mijn kist laten liggen. Later vertelde ik het verhaal aan een violist. Die keek me met grote ogen aan en zei: “Maar Vera, wat was er in godsnaam met je aan de hand? Wat voor een verschrikkelijke dingen zijn er met je gebeurd? Zonder stok… je weet toch, je weet toch: de stok is de ziel van de violist.”’

Je speelt met een Tourte-stok.

‘Een zware stok. De stok bepaalt de toon. Het volume. De klankkleur. Vroeger had ik een lichte stok. Op een gegeven moment ben ik op deze stok overgegaan. Wanneer een violist van stok verandert, verandert zijn leven.’

Waarom heb je een andere genomen?

‘Omdat ik een andere toon verlangde. Een toon met meer nuances. Niet alleen een toon die alleen maar goed klinkt. Die alleen maar straalt. Want wat is dat nou… stralen.’

Schitteren!

‘Maar ik wil niet enkel schitteren. Ik zoek naar meer uitdrukking. Mijn jaren van klankfetisjisme zijn voorbij. Ik wil niet alleen maar hard kunnen spelen. Ik wil meer. Ik zoek naar de nuances. Ik probeer de toon te vinden die bij de noot hoort, zodat de functie van de noot in het stuk hoorbaar wordt. Ik wil iets onthullen.’

Tevreden dus over de nieuwe stok…

‘Nee.’

…die je gekocht hebt.

‘Voor vele tienduizenden guldens. Nee. Ik ben niet tevreden. Vanavond speel ik met de Tourte. Morgen strijk ik waarschijnlijk met de eerste stok, een Voirin. Die stok is lichter waardoor ik m’n timing beter kan bepalen. De Tourte-stok is voor de mooie langzame stukken. Maar de Kammersymphonie is beweeglijk. Snel. Toegegeven, de Tourte-stok klinkt mooier. Voller. Dus… Wat moet ik doen? Ik weet het niet. Met… met de Tourte-stok kan ik niet goed overweg, dat is het. Hij maakt me bang. Bang ja. Ik heb hem al twee keer uit m’n hand laten vallen. Beide keren tijdens repetities, gelukkig. Maar stel je voor dat het tijdens een concert gebeurt.

Tja… ik ben Ricci niet. Die kwam bij me thuis, zag een bas staan, vroeg om een basstok, en speelde in vliegend staccato de Paganini-caprices op z’n viool. Met een basstok. De meeste violisten kunnen het nog niet eens met een gewone stok. Hij is een beetje… gek. Een bepaalde tik… die je moet hebben voor dit vak. Hij is wat je noemt een rasviolist.’

Word jij ook zo?

‘Ik ben een ander type violist. Ik kan niet zo worden. Mijn dispositie voor het instrument is niet natuurlijk.’

Door je kleine handen?

‘Ik kan alles grijpen. Maar wanneer ik mijn handen op de viool zet, staan ze niet meteen in de natuurlijke stand zodat ik alle noten kan pakken. Ik moet voor elke noot vechten. Wat ook grote voordelen heeft. Muzikale voordelen. Als je een grote techniek hebt, gaat het je te gemakkelijk af en bestaat het gevaar dat je spel glad wordt. Szeryng heeft dat bijvoorbeeld. ‘t Is perfect, maar glad. Bij mij zal dat nooit gebeuren. Helaas.’

Jaloers?

‘Jaloers op iemand als Ricci die met een basstok een caprice kan spelen. Ik was stomverbaasd. Ik heb daar zoveel bewondering voor. Zo ontzettend veel bewondering.’

Hij wilde imponeren, dat is niet altijd goed.

‘Maar bij hem gaat het gelukkig samen met een grote liefde voor de muziek. Ik heb hem het Beethoven-concert horen spelen en dat was een openbaring. Hij denkt zo helemaal vanuit de muziek, je hoort de poging, de poging om in de muziek door te dringen, en dat vind ik ontroerend.’

Kun jij dat ook, imponeren?

‘Ja hoor. Ik kan zo vibreren dat de tranen je in de ogen springen. En ik kan een toon trekken die zo keihard is dat de rillingen je over de rug lopen. Heb ik van Ivan Galamian geleerd.’

De streek maakt tachtig procent van het spel uit.

‘De streek en het vibrato. Een noot is op zichzelf kaal. Door de streek kun je hem zuiver laten klinken zodat je èèhhh hoort. Maar, door het vibrato kun je hem laten zingen zodat je hahahahaha hoort. Nu moet het natuurlijk ook niet constant hahahahaha worden. De kunst is om te doseren. Het vibrato bepaalt je persoonlijkheid. Als je veel vibreert, zeggen de mensen: goh, wat zingt die viool. Daarmee kun je dus imponeren. Door die hand, hè’ (ze blijft staan en pakt een denkbeeldige viool), ‘door die hand’ (fluisterende stem), ‘zie je hem, zie je hem, zie je hem trillen. Dat is het dus. Het geheim van de smid. Maar je kunt een stuk ook doodvibreren. De hele tijd hahaha, daar word je doodmoe van.’

Weet je bij een nieuw stuk direct waar je zult vibreren?

‘Eerst moet ik overzicht hebben. Dan gaan m’n armen werken. Het is een kwestie van voorstellingsvermogen – zonder dat speel je als een kip zonder kop.’

Het voorstellingsvermogen bepaalt je klasse?

‘Je voorstellingsvermogen. Je persoonlijkheid. Je liefde voor de muziek. Je wil om te zoeken en te twijfelen. Want zonder twijfel vind je niks.’

Uit haar vioolkist haalt ze een schaartje en knipt twee nagels van de linkerhand, eng kort. Dan valt ze in de stoel neer die in de hoek van de solistenkamer staat, sluit de ogen en houdt de armen in de hoogte. Ze ziet lijkbleek en klaagt opnieuw over misselijkheid. De pianist kondigt griep aan. De cellist koorts. De klarinettist betast voorzichtig de lippen. En de hoboïst die voor de pauze speelt (Vera’s man Werner Herbers) snuit onophoudelijk de neus.

Met grote stappen ijsbeert de pianist door het vertrek. Hij knipt met de vingers en werpt soms een blik in de partituur.

‘Hondsmoeilijk,’ zegt hij, geheel in gedachten verzonken.

Ze knikt. Neemt een slok koffie. Rilt. Pakt de viool. Stemt het instrument. Speelt een paar passages. Zucht: ‘Godsamme.’

De suppoost roept: ‘Dames en heren, nog vijf minuten.’

Ze zegt: ‘Ik voel me rot. Waarom doe ik dit in godsnaam? Waarom zit ik niet thuis een boek te lezen? Het podium, dat is een ziekte.’

De klarinettist blaast een A. Stemmen.

‘Dames en heren, nog twee minuten.’

‘Iedereen klaar?’ vraagt de cellist.

‘Als ik jou was,’ fluistert de klarinettist, ‘zou ik je partij meenemen.’

‘O Jezus,’ zegt ze, ‘die zou ik in de zenuwen nog vergeten.’ Ze bijt op de onderlip. Speelt de eerste noten van Schönberg. ‘Dames en heren, het is tijd.’

De suppoost posteert zich bij de deur.

‘Wie gaat als eerste?’ vraagt de pianist.

‘Jij,’ zegt de cellist.

‘Nee jij,’ zegt de klarinettist.

‘Nee jij.’

Ze porren elkaar in de rug. Duwen. Grinniken. En lijken ineens op een stelletje gymnasiasten voor de uitvoering op de jaarlijkse schoolavond. Wanneer ze het er eindelijk over eens zijn wie als eerste achter de enige dame aan zal lopen, stellen ze zich op. De violiste doet een paar stappen naar voren. En blijft demonstratief voor de trap staan.

‘Ga nou,’ zegt de cellist, die achter haar staat.

‘Ik wil niet.’

‘Je moet.’

Hij geeft haar een por in de rug. Ze schiet de trap op. De suppoost trekt de deur open.

Applaus valt de solistenkamer binnen.

‘Je loopt het podium op. Het applaus sterft weg. Je voelt je ellendig, maar je weet dat de muziek je erdoorheen zal slepen. Je controleert of je stoel goed staat. Stevig. Niet te ver van de vleugel. Als je solo speelt, controleer je of je niet op een krakende plank staat. Anders hoor je tijdens het hele concert niets anders dan dat. Je zult zeggen: waarom doe je dan geen stapje naar rechts? Het vreemde is dat je altijd weer op de plaats terechtkomt waar je begonnen bent en dan wordt die krakende plank zo’n obsessie dat je het hele podium zou willen afbreken.

Je stemt het instrument. Een laatste check. Concentratie. Je begint. De eerste maten gaan goed, waardoor je verder durft. En dan hoor je na afloop zeggen: je moest er wel even inkomen, hè. Het klinkt nooit zoals je zelf denkt dat het klinkt. Je gelooft bijvoorbeeld aardig gespeeld te hebben en iedereen is het erover eens dat je “niet in vorm was”. Of je vermoedt dat het vreselijk klinkt en je wordt na afloop onder de complimenten bedolven. Waar ligt het aan? Ik weet het niet.

Wanneer het goed gaat, zijn de zenuwen binnen een paar minuten verdwenen, maar wanneer er onvoorziene dingen gebeuren, ga je door een hel. Er kan van alles gebeuren. Het hele repertoire van klassieke nachtmerries… Mijn enige troost is dat ik al die nachtmerries al in werkelijkheid heb meegemaakt. Wat dat betreft kan ik niet meer voor verrassingen komen te staan. Alleen… als ik iets nieuws hoor, moet het me ook gebeuren. Ik raak mijn angst ervoor pas kwijt wanneer het een keer is voorgevallen. Daarom luister ik liever niet naar de verhalen van andere violisten. Dan denk ik: god, dat kan dus ook. En dan gebeurt het, in de daaropvolgende maanden.

Bijvoorbeeld: op een podium zitten en het verkeerde stuk op je lessenaar hebben. Bartók in plaats van Schönberg. Onder licht geroezemoes in de zaal opstaan en naar de kleedkamer teruglopen. De zenuwen razen dan door je lijf. Of pagina twee omslaan en op pagina vier terechtkomen. Blijken de blaadjes verkeerd aan elkaar geplakt. Je probeert je eruit te redden, maar het gaat mis. Je moet aftikken. Zoekt pagina drie op. Degene die naast je zit, wijst waar je opnieuw moet beginnen. In de zenuwen begin je ergens anders. Opnieuw moeten aftikken. Alsof je door de grond zakt…

Soms hoort het publiek het. Soms niet. Maar ik schaam me er altijd voor. Ja, ik kan er achteraf wel om lachen. Vroeger was ik buiten proporties ongelukkig. Geloofde ik dat het afgelopen was met m’n loopbaan. Liep ik dagen over straat, door de regen.

Er kan een snaar springen. Het is me twee keer overkomen. Voor het publiek een onvergetelijke gebeurtenis. Je hoort de zaal schrikken. De laatste keer gebeurde het aan het begin van het vierde Mozart-concert. Gebruikelijk is dat je dan de viool van de concertmeester pakt die jouw viool naar achteren doorgeeft. De laatste violist loopt naar de kleedkamer, zet er een nieuwe snaar op, stemt het instrument en geeft hem aan je terug. Maar tijdens dat concert kreeg ik ‘m niet terug. Na afloop liep ik – behoorlijk ongerust – naar beneden. Niemand te zien, maar in de verte hoorde ik m’n viool. Na lang zoeken vond ik de violist in een klein kamertje. Hij zat prinsheerlijk op m’n instrument te spelen. Ik vroeg waarom hij hem niet teruggebracht had. Zegt die man: “Ik zal me daar gek wezen, dit was de kans van m’n leven om op een Stradivarius te spelen.”

Je kunt het niet zien aankomen. Versleten snaren piepen. Wanneer ze dus niet piepen, ga je ervan uit dat ze goed zijn. De laatste keer brak de G-snaar, de dikste van de vier. Dat is heel ongebruikelijk. Meestal breekt de E-snaar. Het is behoorlijk vervelend wanneer je zoiets overkomt. Een nieuwe snaar strijkt moeilijker aan. Hij is stug en het duurt een dag of veertien voor hij soepel wordt.

Over al die dingen moet je niet te veel nadenken. Je moet je concentreren. Met de toon en de frasering bezig zijn. Op de anderen letten. Solo spelen is in wezen makkelijker. Je hebt een orkest achter je en dat is een geolied apparaat. De dirigent houdt je scherp in de gaten. Je speelt en het orkest volgt je. Bij kamermuziek moet je op je eigen partij letten en op de partijen van de anderen. Het luistert allemaal heel nauw. Je moet soms terugnemen en even later weer sneller spelen om de anderen bij te houden. Een tel te laat en je stuurt de boel in de war. Je moet een ander soms door een dal heen trekken. Of je moet zelf door een dal worden heen getrokken. Je kunt een ander redden, dat is een ding dat zeker is. Daarom mag je je collega’s geen seconde uit het oog verliezen.’

‘Shit.‘

Het is die avond niet gegaan zoals het gaan moest. Als ze van het podium stapt, lijkt ze terneergeslagen. Mijn lekenoren hebben een indrukwekkende uitvoering van de Kammersymphonie gehoord, maar alle musici zijn het erover eens dat ze de essentie van Schönberg niet hebben weten weer te geven. Tot diep in de nacht proberen ze de oorzaken van hun falen op te sporen – bij een van de musici thuis. De gezamenlijke conclusie luidt dat het de volgende keer beter moet, in Amsterdam.

De recensenten komen de volgende dag lovende woorden te kort. Alle uitvoerenden krijgen een schouderklopje. Ook de vijfendertigjarige Vera Beths. Uitgesproken slechte kritieken heeft ze eigenlijk nooit gekregen. Een muzikaal talent – daar zijn de kenners het over eens. Geen perfectioniste, maar wel een violiste die vandaag Beethoven kan spelen met het Concertgebouworkest, morgen een sonate van Brahms met haar vaste begeleider Stanley Hoogland, overmorgen Stravinsky met Reinbert de Leeuw, de dag daarop Schönberg met het Rondom Kwartet, de dag daarop een stuk van Philip Glass met de componist achter de piano, en een paar nachten later een jazzy stuk met Willem Breuker.

Haar kracht is haar veelzijdigheid, analyseert een van haar collega’s. ‘Behalve Gidon Kremer zou ik geen andere violist weten die over zo’n breed repertoire beschikt. De meeste violisten zijn rechts en behoudend; zij is nieuwsgierig en stort zich telkens weer op werken waar het publiek nog lang niet aan toe is. Daarmee riskeert ze haar carrière. Maar dat weet ze. Een durfal.’

Je zou tot de absolute top kunnen doordringen, zeg ik de volgende middag, bij haar thuis in Amsterdam-Zuid.

‘Als ik met vijf klassieke concerten de wereld afreisde.’

Haar dochtertje van vijftien maanden imiteert haar hoge melodieuze stem die soms een vinnige uitschieter maakt.

Waarom doe je dat niet?

‘Omdat het onbevredigend is.’

Altijd maar weer Beethoven.

‘Dat niet. Mijn opvattingen over het vioolconcert van Beethoven veranderen constant. Vooral mijn ideeën over het tempo. Het wordt nooit definitief. Daar is de muziek te geniaal voor. Je ziet dingen die je nooit eerder gezien hebt. Je doet ware ontdekkingen zodat je je afvraagt hoe je het vroeger in godsnaam anders hebt kunnen doen. En je verandert zelf… Nee, daar gaat het niet om. Waar ik op doel is dat je toch min of meer gedwongen wordt om Beethoven altijd op de geijkte manier uit te voeren.’

Hoe dat?

‘Je kunt honderd originele ideeën hebben, maar je kunt ze niet realiseren. Je hebt één repetitie met het orkest. Hooguit twee. In zo’n korte tijd kun je weinig doen. Je kent elkaar niet – het orkest en jij. Je kent de dirigent niet. En je krijgt de tijd niet om elkaar te leren kennen. Dus wordt het routine. Voel je je wegzakken in een moeras.’

Op een symfonie werkt een dirigent soms vele weken.

‘Ja.’

Met een vioolconcert scoort hij niet: de eer gaat naar de solist.

‘Meestal wel.’

Twee op één podium, dat is er één te veel.

‘Dat is er vaak één te veel. Met goeie dirigenten heb je nooit problemen. Met slechte wel.’

Strijd?

‘Ik ga die strijd niet aan. Ik probeer het stuk zo goed mogelijk uit te voeren. Maar vaak denk ik na afloop: ik hoop dat ik nooit meer onder die dirigent hoef te spelen. Omdat het in de verste verte niet meer over muziek gaat. Het gaat om de loopbaan van die man. Ik vind het ergerlijk. Ik word er soms wanhopig van. Al dat ellebogenwerk. Al dat geslijm. Al dat carrière-gemaak. Zo’n man is met z’n gedachten ergens anders. Niet bij Beethoven. Niet bij die avond. Even repeteren. En dan terloops elkaars concertagenda’s uitwisselen om indruk te maken. Zegt zo’n dirigent: twee weken geleden had ik een gastoptreden in München. De Negende… Wat moet ik dan zeggen? O ja, op die avond speelde ik Sibelius in Kopenhagen? Dat kan ik niet. Ik wil het over muziek hebben. Maar samen met een dirigent de partituur van het Mendelssohn-concert doornemen… dat heb ik nog nooit gedaan.’

Nooit?

‘Uiterst zelden. Onder sommige dirigenten speel ik graag. Maar dat zijn uitzonderingen. Met een klein repertoire de wereld over reizen is werkelijk frustrerend. Goed, je beheerst een paar concerten tot in je vingertoppen en het is altijd prettig iets héél goed te kunnen. Maar… je bent niet gespannen meer. Je speelt alsof je de afwas doet.’

Het gaat je om de muziek, niet om het succes.

‘Dat klinkt me te categorisch. Ik vind succes heerlijk. Zonder succes speel je voor lege zalen en dat is pas écht frustrerend. Maar ik reis liever met een breed en modern repertoire de halve wereld over. Bij kamermuziek zoek je gelijkgestemde mensen uit met wie je een paar keer in de week repeteert. Daar leer je van. Terwijl van dirigenten…’

…leer je niets?

‘Je ziet ze te kort. En het moet klikken. Soms klikt het niet. En dan wordt het een ramp. Ruzies om niks. In Londen vond een dirigent (een Italiaan wiens naam ik ben vergeten) het belachelijk dat ik bij een Bach-concert het klavecimbel achter me wilde hebben zodat ik het continuo kon horen. Hij weigerde halsstarrig en ik ben er hard tegenin gegaan. Tegenwoordig zou ik het diplomatieker aanpakken, maar toen… huilen, tegen de muren van de hotelkamer op vliegen, bellen naar huis… ik was even in de twintig. Uit woede heb ik de dirigent het hele concert niet aangekeken.’

Zodat hij je niet volgen kon.

‘Ik hoop dat hij héél zenuwachtig is geworden.’

Je bent dus teleurgesteld.

‘Welnee. Hoezo?’

Dit had je op je zestiende niet verwacht.

‘Ik wist dat de werkelijkheid er zo uitzag – ik kom uit een muzikantenfamilie. Alleen geloof je op je zestiende dat alles zal veranderen als jouw generatie aan de bak komt. Maar later blijkt dat de minkukels worden opgevolgd door andere minkukels.’

Onder welke grote dirigenten heb je gespeeld?

‘Haitink. Kondrasjin. Maazel. En dan klikt het meteen.’

Was het niet Lorin Maazel die een lachend orkestlid tijdens een repetitie toebeet: you are not good enough to laugh?

‘Een kille man. Maar wel een knap dirigent. Van een groot dirigent accepteer je nu eenmaal meer. Carlos Kleiber heeft bijvoorbeeld een keer in zijn contract laten zetten dat hij liggend van en naar de concertzaal vervoerd moest worden. Dus werd hij in een ambulance van en naar de concertzaal gereden. Ja, dat is een beetje gek. Maar hij is geniaal.’

Toch heb je gezegd nooit onder Von Karajan te willen spelen.

‘Hoe oud was ik toen? Ik zou dolgraag onder Von Karajan willen spelen. Hij behandelt een symfonie alsof het een klein ensemble is. Hij heeft aandacht voor ieder detail terwijl zijn gebaren bijna niet te volgen zijn. Misschien is dat z’n geheim. Alle musici moeten op het puntje van hun stoel zitten om hem te kunnen volgen.’

Je hebt onder Pablo Casals gespeeld.

‘Niet als solist. Hij dirigeerde het orkest waarin alle deelnemers van het Marlboro Festival zaten. “Een hele eer,” zei de pianist Rudolf Serkin de dag voordat de oude, bijna blinde en bijna dove Casals kwam, “een genie nietwaar, maar om het een beetje te laten lukken is het misschien beter… nou ja… dat jullie naar de concertmeester kijken.” De volgende dag kwam Casals het podium op strompelen, geholpen door zijn prachtige vrouw Martita. Hij nam voor het orkest plaats en begon te grommen als een varken. We konden er geen touw aan vastknopen. En hij maar brommen. Bgggg. Lachen natuurlijk. Maar soms deed hij z’n ogen opeens open en als hij dan iemand zag grinniken, schreeuwde hij buiten zinnen: waauw, music, music. En dan kon je geen goed meer bij hem doen. Maar even later biggelden de tranen weer over zijn wangen en snikte hij: music, music.‘

En Rudolf Serkin?

‘Ik heb Beethoven-sonates met hem gespeeld. Dankzij hem heb ik een enorme stap voorwaarts gedaan. Hij heeft mijn blik verruimd. Door hem ben ik Beethoven voor het eerst gaan begrijpen. Vroeger wist ik eigenlijk niet waar ik mee bezig was. Als kind wilde ik spelen zoals mijn vader speelde. Ik vond muziek erg mooi, maar zo’n componist betekende niets voor me. ‘t Was een abstractie, een naam op een boek. Waardoor muziek iets raars voor me werd, een soort gymnastiek op een viool. Het heeft een tijd geduurd voor ik ontdekte waar het over ging, voor ik ontdekte dat Beethoven een mens geweest is die in de partituren zijn karakter beschreven heeft.

Als ik vroeger iemand hoorde zeggen dat Richard Strauss niet deugde, werd ik radeloos. Dacht ik: waarom nou niet? Terwijl ik tegenwoordig heel goed begrijp waarom Strauss niet deugt. Pas als je een componist begrijpt, ontstaat een goede vertolking om de simpele reden dat je pas iets over kunt brengen als je het zelf snapt. Het is daarom nuttig om samen met andere musici een partituur door te nemen. Niet om de noten keurig op een rij te zetten, maar om te zoeken naar de essentie van de muziek.’

In die kwartetten is het ook altijd haat en nijd.

‘Is het voortdurend: ruzie. Ongelooflijke ruzies. Heerlijke ruzies. Omdat er altijd weer iets uit komt. Ruzies werken inspirerend, als je het tenminste in de grond der zaak met elkaar eens bent. Soms spelen we ruzie. Om de saaiheid tegen te gaan.’

De volgende repetitie, drie dagen later, voor het concert in de kleine zaal van het Amsterdamse Concertgebouw. Als ik binnenkom zijn ze al een halfuurtje bezig. De jasjes zijn uit en de eerste zweetdruppels verschijnen op de voorhoofden; de gezichten staan ernstig en de ogen hebben uitsluitend aandacht voor de partijen.

‘Bij 68 vind ik het een rommeltje,’ constateert de violiste. ‘En ik vraag me af of Schönberg er daar een rommeltje van heeft gemaakt of wíj.’ Zonder op te kijken zegt de pianist: ‘Laten we er voorlopig van uitgaan dat wij het zijn.’ De cellist zet de strijkstok op de snaren. ‘Het zal best,’ bromt hij, ‘maar volgens mij had Schönberg daar z’n dag niet.’ ‘Een beetje fladderachtig,’ geeft de klarinettist toe. ‘Het is maar een heel klein stukje,’ excuseert de pianist de componist.

‘Bij 86 heb ik het moeilijk,’ zucht de cellist even later. ‘Te veel komma’s,’ knikt de violiste. ‘Het moet inderdaad Brahmsachtiger,’ constateert de pianist. Waarna de komma’s geschrapt worden.