GEORGE PACKER

De ontluistering
van Amerika

Een geschiedenis van het
nieuwe Amerika van binnenuit

Vertaling Nico Groen

Uitgeverij Atlas Contact

© 2013 George Packer

© 2014 Nederlandse vertaling Nico Groen

Oorspronkelijke titel The Unwinding. An Inner History of the New America

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagillustratie Bob Jagendorf

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 740/694

ISBN 978 90 450 2595 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2594 0

www.atlascontact.nl

Voor Laura, Charlie en Julia

Inhoud

Proloog

DEEL 1

1978

Dean Price

Totale oorlog: Newt Gingrich

Jeff Connaughton

1984

Tammy Thomas

Zichzelf: Oprah Winfrey

Jeff Connaughton

1987

Vakman: Raymond Carver

Dean Price

Tammy Thomas

Meneer Sam: Sam Walton

1994

Jeff Connaughton

Silicon Valley

1999

Dean Price

Tammy Thomas

2003

Institutenmens (1): Colin Powell

Jeff Connaughton

DEEL 2

Dean Price

Koningin van de radijs: Alice Waters

Tampa

Silicon Valley

2008

Institutenmens (2): Robert Rubin

Jeff Connaughton

Tammy Thomas

Dean Price

Gewoon business: Jay-Z

Tampa

DEEL 3

Jeff Connaughton

2010

Burger-journalist: Andrew Breitbart

Tampa

Dean Price

Tammy Thomas

Tampa

Populiste van de prairie: Elizabeth Warren

Wall Street

2012

Silicon Valley

Jeff Connaughton

Tampa

Tammy Thomas

Dean Price

Over de bronnen

Dankwoord

Proloog

Niemand weet precies wanneer de ontluistering begon, wanneer de samenhang die de Amerikanen in een veilige, soms verstikkende greep hield barstjes begon te vertonen. Zoals elke grote verandering begon ze op talloze manieren talloze keren opnieuw, en op een gegeven moment ging het land – telkens hetzelfde land – een grens over en veranderde het onherroepelijk.

Was je rond 1960 of daarna geboren, dan verkeerde je je hele volwassen leven in de verwarring die het gevolg was van de ontluistering. In het uitgestrekte, zichtbare landschap zag je bouwsels van ver voor je geboorte als zoutpilaren in elkaar zakken: de boerderijen in de Piedmont in Carolina, de staalfabrieken in Mahoning Valley, nieuwbouwwijken in Florida, scholen in Californië. Ook andere dingen, moeilijker te zien maar voor de alledaagse orde niet minder belangrijk, veranderden onherkenbaar: de praktijken en de methoden in de fractiekamers in Washington, de taboes op de handelsvloer in New York, de normen en waarden waar dan ook. Toen de normen waarop het nut van de oude instituties was gebaseerd begonnen te vervagen en de leiders hun post verlieten, betekende dat het einde van de republiek van Roosevelt, die bijna een halve eeuw alles had bepaald. De leegte werd opgevuld door de gebruikelijke macht in het Amerikaanse leven: het grote geld.

De ontluistering is niets nieuws. Er doet zich ongeveer eens in twee generaties een ontluistering voor: de hemelse republiek van de grondleggers van Amerika die verzandde in een rumoerige markt vol ruziënde facties, de oorlog die de Verenigde Staten verdeelde en er een eenheid van maakte, de beurskrach die het Amerikaanse bedrijfsleven verwoestte en ruim baan gaf aan een democratie van bureaucraten en van de man in de straat. Elk verval bracht vernieuwing, bij elke implosie kwam energie vrij, uit elk verband dat losraakte ontstond nieuwe samenhang.

De ontluistering zorgt voor vrijheid, meer dan de wereld ooit vergund is geweest en voor meer volken dan ooit tevoren: de vrijheid om weg te gaan, de vrijheid om terug te keren, de vrijheid om je levensverhaal te veranderen, te leren, aangenomen te worden, ontslagen te worden, high te worden, te trouwen, te scheiden, failliet te gaan, opnieuw te beginnen, een bedrijf te starten, van twee walletjes te eten, de grenzen op te zoeken, de puinhopen achter je te laten, succes te hebben op een manier die je stoutste dromen overtreft en erover op te scheppen, faliekant te mislukken en het opnieuw te proberen. Maar behalve vrijheid schept de ontluistering ook illusies, want al dat streven is zo kwetsbaar als ideeën die stuklopen op de omstandigheden. Winnen en verliezen zijn door en door Amerikaans, en dankzij de ontluistering winnen winnaars meer dan ooit, drijven ze weg als opgeblazen luchtschepen, terwijl de verliezers nog een lange weg hebben te gaan voor ze de bodem bereiken, wat soms nooit gebeurt.

Met zoveel vrijheid ben je op jezelf aangewezen. Meer dan ooit wonen Amerikanen op zichzelf, maar zelfs een gezin kan een geïsoleerd bestaan leiden, ternauwernood in de luwte van een reusachtige legerbasis weten te overleven zonder dat ook maar iemand er een hand naar uitsteekt. Een spiksplinternieuwe gemeenschap kan van de ene op de andere dag kilometers ver weg van alles ontstaan en even snel weer verdwijnen. Een oude stad kan de industriële kurk waarop hij drijft en twee derde van zijn inwoners verliezen, terwijl de belangrijkste steunpilaren – kerken, het gemeentebestuur, bedrijven, liefdadigheidsinstellingen, vakbonden – bijna geruisloos omvallen, als een flatgebouw in een orkaan.

Alleen, in een landschap zonder solide gebouwen en instituties, moeten Amerikanen hun toekomst zien uit te dokteren, hun eigen succes- of overlevingsverhaal scheppen. Een jongetje uit North Carolina houdt een Bijbel in het zonlicht omhoog en groeit op met een visioen van de wederopstanding van het platteland. Een jongeman vertrekt naar Washington en vraagt zich de rest van zijn loopbaan af wat hem daartoe dreef. Een meisje uit Ohio moet zich staande zien te houden terwijl alles om haar heen ten onder gaat, tot ze op middelbare leeftijd eindelijk de kans grijpt meer te doen dan louter overleven.

Terwijl deze onbekende Amerikanen in de tijd van de ontluistering hun weg zoeken passeren ze nieuwe monumenten waar ooit oude instituties stonden: uitvergrote levens van beroemde landgenoten, beroemdheden die almaar hoger stijgen terwijl andere dingen langzaam vervagen. Soms nemen deze iconen de plaats in van huisgoden en bieden ze zich aan als antwoord op de vraag hoe je een goed of beter leven kunt leiden.

Tijdens de ontluistering verandert alles en blijft niets hetzelfde, behalve de stemmen: Amerikaanse stemmen, open, sentimenteel, boos, nuchter, vervormd door geleende ideeën, God, tv en het vaag herinnerde verleden. Ze vertellen een mop boven het lawaai van de lopende band uit, klagen achter neergelaten rolgordijnen die de wereld buiten moeten sluiten, tieren in een bomvol park of een lege kamer over rechtvaardigheid, sluiten een deal aan de telefoon of mijmeren ’s avonds laat hardop op een veranda terwijl in het donker vrachtwagens voorbijrazen.

DEEL 1

1978

Dean Price

Rond de millenniumwisseling, toen hij eind dertig was, had Dean Price een droom. Hij liep naar het huis van zijn predikant over een verharde weg, die overging in een onverharde weg, en die in nog een onverharde weg, met sporen van een boerenkar die hem had blootgelegd, waar gras tussen stond dat tot je borst kwam, alsof er lang geleden iemand overheen was gegaan. Dean volgde een van de sporen met zijn armen wijd en voelde het gras er aan weerszijden tegenaan komen. Toen hoorde hij een stem vanbinnen, als een gedachte: ‘Ik wil dat je naar huis gaat, je trekker haalt, hiernaar terugkeert en deze weg maait, zodat anderen hem kunnen volgen naar waar hij ooit heen leidde. Je zult anderen de weg wijzen. Maar hij zal opnieuw vrij moeten worden gemaakt.’ Dean werd huilend wakker. Zijn hele leven had hij zich afgevraagd waartoe hij op aarde was, had hij als een stuurloos schip rondgedreven. Hij wist niet wat de droom betekende, maar geloofde dat die zijn roeping bevatte, zijn lotsbestemming.

In die tijd was Dean net in een supermarkt gaan werken, wat helemaal geen roeping bleek. Het zou nog eens vijf jaar duren voor hij er een zou vinden. Hij had een lichte huid met sproeten, zwart haar en donkere ogen die zich vernauwden als hij glimlachte of zijn hoge gegiechel liet horen. Hij had de teint van zijn vader en het knappe uiterlijk van zijn moeder. Hij pruimde sinds zijn twaalfde Levi-Garrett-tabak en sprak met de zachte indringendheid van een gedreven zendeling die altijd een plattelandsjongen zal blijven. Hij was vriendelijk, respectvol en had iets verfijnds, waardoor de mannen die in de plaatselijke Moose Lodge wodka uit plastic bekertjes dronken zich afvroegen of hij wel een echte redneck was. Al van jongs af aan was zijn favoriete Bijbelvers Mattheüs 7:7: ‘Vraag en er zal je gegeven worden, zoek en je zult vinden, klop en er zal voor je worden opengedaan.’ Zijn hele leven had hij naar onafhankelijkheid gestreefd, vooral financiële onafhankelijkheid. Zijn grootste angst, die hem zijn hele leven achtervolgde, was dat hij arm zou worden en zou mislukken. Wat hem vanzelf was komen aanwaaien.

Zijn grootouders van beide zijden waren tabaksboeren en hun grootouders ook, én die van hen, helemaal terug tot in de achttiende eeuw, en allemaal op dezelfde paar vierkante kilometer van Rockingham County in North Carolina. Ze hadden Schots-Ierse namen die gemakkelijk op een grafsteen passen: Price, Neal, Hall. En ze waren allemaal arm. ‘Alsof ik een pad uitsleet wanneer ik naar de beek liep doordat ik elke dag dezelfde weg nam,’ zei Dean. ‘Zo zijn de wegen in dit land ontstaan. Degenen die de paden maakten volgden dierensporen. Ligt een pad er eenmaal, dan kost het ongelofelijk veel moeite en energie om een andere route te nemen. Want je komt vast te zitten in dat patroon, dat van generatie op generatie op generatie wordt doorgegeven.’

Toen Dean nog een jongen was stond de tabak van hek tot hek. Van april tot oktober kon je hem in heel Rockingham County ruiken. Dean groeide op in Madison, vanuit Greensboro veertig minuten rijden vanaf Route 220. Hoewel de familie Price in de stad woonde speelde Deans echte leven zich af op de tabaksplantage van zijn grootvader Norfleet Price. Norfleet was aan zijn naam gekomen doordat zijn vader, Deans overgrootvader, met een wagen met twee paarden een lading tabak naar Winston-Salem had gereden, waar een man die naar die naam luisterde hem een uitstekende prijs had betaald. Deans vader was op het familie-erf geboren in een keet van gepotdekselde planken met een veranda ervoor, die aan de rand van een open plek tussen hardhouten bomen stond. Anderhalve meter verderop stond de tabaksschuur, een door Norfleet met niet meer dan een bijl gebouwde eest van eikenstammen, die met zwaluwstaartverbindingen aan elkaar waren bevestigd. Als jongen smeekte Dean aan het einde van de zomer, wanneer de kleurige tabaksbladeren werden geselecteerd en in de schuur met warme buizen werden gedroogd om ze te conserveren, of hij er met zijn grootvader mocht slapen. Dan werd hij om de twee uur gewekt om te controleren of de bladeren niet ten prooi waren gevallen aan de vlammen van het olievuur. Selecteren was slopend werk, maar hij hield van de geur van tabak, van de grote, vergelende bladeren die op hun ruim 1 meter lange stelen zwaar werden als leer, van het zwart worden van zijn handen door de kleverige teer die bij het plukken vrijkwam, van het ritme waarmee de bladeren met een lus over dwarsbalken werden geschoven en als bundels gedroogde bot aan de staken tussen de dakspanten werden gehangen, van de saamhorigheid van de familie. De familie Price voorzag in haar eigen vlees, verbouwde haar eigen groenten en kreeg karnemelk van een vrouw verderop, die een melkkoe had. De school begon later wanneer de oogst laat was. Aan het begin van de herfst kwamen de veilingpakhuizen in Madison tot leven dankzij het oogstfeest en de fanfareoptochten, wanneer de families vierden dat ze hun geld voor het komende jaar binnen hadden, een aanloop naar de feestdagen. Dean dacht dat hij later tabaksboer zou worden en zijn kinderen op dezelfde manier zou opvoeden.

Deans beste vriend was zijn grootvader. Norfleet Price hakte nog hout in de herfst waarin hij op zijn achtennegentigste stierf, in 2001. Kort daarvoor had Dean hem in het verzorgingstehuis opgezocht en hem vastgesnoerd in een rolstoel aangetroffen. ‘Jongen, heb je je zakmes bij je?’ vroeg zijn grootvader.

‘Opa, dat kan ik niet maken.’

Norfleet wilde uit de rolstoel losgesneden worden. Hij hield het nog geen anderhalve maand in het tehuis uit. Hij werd begraven in het familiegraf, op een kleine verhoging in de akkers van rode klei. Norfleet had altijd twee of drie baantjes gehad om uit de buurt van zijn vrouw te blijven, maar haar naam, Ruth, was rechts naast die van hem in de steen gebeiteld, in afwachting van het lichaam en de overlijdensdatum.

Deans vader had de mogelijkheid de vloek van het armoededenken van de familie te doorbreken. Harold Dean Price, kortweg Pete, was pienter en dol op lezen. Drie lege pagina’s achter in zijn Merriam-Webster-woordenboek stonden vol handgeschreven definities van woorden als ‘obtuse’, ‘obviate’, ‘transpontine’, ‘miscegenation’, ‘simulacrum’ en ‘pejorative’. Hij had een vlotte babbel, was steil doopsgezind en een verstokte racist. Dean bezocht een keer het burgerrechtenmuseum in het oude Woolworth’s-gebouw in het centrum van Greensboro, waar in 1960 in de lunchhoek de eerste sit-ins waren gehouden. Er hing een uitvergrote foto van de vier zwarte studenten van A&T in North Carolina die strak werden aangekeken terwijl ze op straat langs een groep blanke jongeren liepen, heethoofden met de handen in de zakken, T-shirts en omgeslagen spijkerbroeken aan, naar achteren gekamd haar met gel erin en sigaretten die uit boze monden hingen. Deans vader was een van hen. Hij had een hekel aan de onrust stokende burgerrechtenbeweging, hoewel hij anders dacht over Charlie en Adele Smith, de zwarte pachtboeren op het land van de familie Price die altijd op hem hadden gepast wanneer Deans oma in de fabriek werkte. Ze waren aardig, maakten de hele tijd grappen en kenden hun plaats.

Pete Price leerde Barbara Neal kennen in een plaatselijke danszaal en trouwde met haar in 1961, het jaar waarin hij afstudeerde aan het Western Carolina College, de eerste in zijn familie die het zover had geschopt. Harold Dean Price II werd geboren in 1963, gevolgd door drie zusjes. Het gezin verhuisde naar een klein bakstenen huis in Madison, om de hoek van het tabakspakhuis van Sharp and Smith. Madison en buurgemeente Mayodan waren textielsteden, en in de jaren zestig en zeventig hadden de fabrieken werk voor iedere schoolverlater die ernaar op zoek was. Had je gestudeerd, dan had je het voor het uitkiezen. De bakstenen winkelpuien in de hoofdstraat – apotheken, herenmodezaken, meubelwinkels en lunchrooms – zaten vol winkelpubliek, vooral tijdens de uitverkoop van de textielmagazijnen. ‘Het is ons land waarschijnlijk nooit zo goed gegaan als in die tijd,’ zei Dean. ‘Ze hadden goedkope energie, er zat olie in de grond, ze hadden fabrieken op het platteland rondom, ze hadden geen werkschuwe lui, ze wisten wat werken was. Er viel geld te verdienen.’

Deans vader ging aan de slag bij de grote nylonfabriek van DuPont in Martinsville, net over de grens met Virginia. Eind jaren zestig viel hij voor een oplichter genaamd Glenn W. Turner, de half analfabete zoon van een deelpachter uit South Carolina die glimmende driedelige pakken en kalfsleren laarzen droeg en als gevolg van een hazenlip een neuzig spraakgebrek had. In 1967 begon Turner een bedrijf, Koscot Interplanetary, dat voor vijfduizend dollar per stuk het distributierecht van cosmetica verkocht met het vooruitzicht op een bonus voor iedere franchisenemer die een nieuwe distributeur wist te strikken. Glenn W. Turner haalde zijn volgelingen bovendien over een zwarte attachékoffer vol door hem ingesproken, inspirerende cassettebandjes te kopen, getiteld Dare to Be Great (‘Durf groot te zijn’), met voor eveneens een bedrag tot wel vijfduizend dollar een soortgelijk idee van rijk worden, namelijk door de rechten te verkopen om het programma te mogen verkopen. De familie Price kocht een distributeurschap en organiseerde thuis in Madison enerverende Dare to Be Great-bijeenkomsten; een projector vertoonde een film met Turners levensverhaal – van krantenjongen tot miljonair – waarna de kandidaten uitspraken van Turner moesten nazeggen als dat je op je tenen moest staan om naar de sterren te reiken. In 1971 had Dare to Be Great opgang gemaakt in arbeiderswijken in het hele land en verscheen er een profiel van Turner in het tijdschrift Life. Daarna werd er een onderzoek naar hem gelast omdat hij een piramidespel zou hebben opgezet en belandde hij uiteindelijk voor vijf jaar in de gevangenis, terwijl de familie Price haar geld kwijt was.

Aan het begin van de jaren zeventig kreeg Pete Price een baan als opzichter in de Duke Energy-elektriciteitscentrale in Belews Creek. Daarna werd hij adjunct-directeur bij Gem-Dandy in Madison, dat modeaccessoires voor heren maakte, zoals sokophouders. Weer later werd hij voorman in de Pine Hall-steenfabriek, bij de rivier de Dan nabij Mayodan. Maar elke keer werd hij ontslagen door een chef die hij minder intelligent vond dan hijzelf of nam hij ontslag, wat meer voor de hand lag. Ontslag nemen werd een gewoonte. ‘Het is net een vouw in je broek,’ zei Dean. ‘Zit die er eenmaal in, dan krijg je hem er bijna onmogelijk weer uit. Zo was het bij hem met mislukken; je kreeg het er niet uit. Zo dacht hij, het was zijn tweede natuur, hij leefde ernaar.’ De vouw was ontstaan op de tabaksplantage van de familie, waar Deans vader een stuk land toegewezen had gekregen dat als nadeel had dat het niet aan een weg lag. Deans ooms hadden het er als tabaksboer uiteindelijk veel beter vanaf gebracht. Pete leed er ook onder dat hij klein was – 1 meter 70 – en het hielp evenmin dat hij al op jonge leeftijd kaal was geworden. Maar de grootste mislukking zat hem in het werk dat hem het meest na aan het hart lag.

Tientallen jaren later had Dean een zwart-witfoto in een lijstje op de schoorsteenmantel staan. Een jongen met een bol recht boven zijn ogen afgeknipt, zwart, glanzend haar en een te klein donker pak met smalle pijpen, kneep zijn ogen tegen het zonlicht toe en drukte met beide armen een Bijbel tegen zijn borst, alsof hij die wil beschermen. Naast hem stond een meisje in een jurk met een kanten kraag. Het was 6 april 1971. Dean zou een paar weken later acht worden, en hij stond op het punt zijn leven aan Jezus te wijden om gered te worden. In de jaren zeventig was Deans vader voorganger geweest in een reeks kerken in kleine stadjes. In elke kerk leidden zijn dogmatisme en zijn starre opvattingen tot onenigheid in de gemeente. Elke keer stemden de parochieleden of ze hem als predikant wilden handhaven. Soms schaarden ze zich achter hem, soms keerden ze zich tegen hem, maar altijd ging hij ten slotte weg (want hij werd rusteloos, wilde een Jerry Falwell worden, een kerk met duizenden leden leiden), met spijtgevoelens bij alle partijen. Op het laatst werd het moeilijk nog een kerk te vinden. Hij ging naar een nieuwe stad en mocht bij wijze van proef een preek houden, altijd vol hel en verdoemenis, met als enige resultaat dat hij werd afgewezen. Er was één kerk in het bijzonder, de Davidson Memorial Baptist Church in het district Cleveland, waar hij zijn zinnen op had gezet. Toen hij daar de kansel niet haalde zou hij de klap nooit helemaal te boven komen.

Zijn ambitie en zijn leeslust had Dean van zijn vader. Hij las binnen de kortste keren van a tot z de delen van de World Book-encyclopedie van het gezin. Op een keer, hij was negen of tien, kwamen tijdens het avondeten zijn toekomstplannen ter sprake. ‘En, wat wil je later worden?’ zei Deans vader met een sneer.

‘Hersenchirurg. Neuroloog,’ zei Dean. Het was een woord dat hij uit de encyclopedie had. ‘Dat zou ik nou echt graag willen worden.’

Zijn vader lachte hem recht in zijn gezicht uit. ‘De kans dat jij neuroloog wordt is net zo groot als dat ik naar de maan vlieg.’

Deans vader kon grappig en goedhartig zijn, maar niet waar het Dean betrof. Dean haatte hem omdat hij overal de brui aan gaf en wreed was. Hij had zijn vader talloze keren horen preken, zelfs een paar keer op een straathoek in Madison. Toch geloofde hij die preken niet, want zijn vader was zo gemeen en deelde thuis zulke pakken slaag uit dat hij een schijnheilige op een preekstoel was. Als jongen was Dean verzot op honkbal. Op de Madison-Mayodan-middenschool werd hij in de brugklas door de meisjes gepest en was hij met zijn 45 kilo schoon aan de haak te mager om American football te spelen, maar hij was een vrij goede korte stop. In 1976 zaten er zwarte en blanke jongens in het team. Zijn vader wilde niet dat hij met de zwarte jongens omging. Om Dean bij hen vandaan te houden en een wit voetje te halen bij de gemeente die op dat moment zijn voorkeur genoot haalde zijn vader hem van school (Dean smeekte hem het niet te doen) en deed hem op de Gospel Light Christian, een strenge, volledig blanke, zelfstandige, streng doopsgezinde school in Walkertown, twee uur met de bus van de pastorie op Mayodan Mountain, waar de familie destijds woonde. Dean moest zijn honkbalcarrière en zijn zwarte vrienden vaarwel zeggen. Toen Dean in de vierde zat, ging zijn vader Amerikaanse en Bijbelgeschiedenis doceren aan Gospel Light. Hij had Dean na school gemakkelijk kunnen laten honkballen en hem dan aan het einde van de dag kunnen ophalen, maar in plaats daarvan hield zijn vader eraan vast dat hij om drie uur van school vertrok om naar huis te gaan en er in de werkkamer te gaan zitten lezen. Het was alsof Dean de rivaal in het gezin was. Zijn vader was de baas en week geen duimbreed.

Toen Dean zeventien was, stapte zijn vader uit de kerk op Mayodan Mountain en verhuisde het gezin naar het oostelijke deel van de staat, in de buurt van Greenville, waar hij de preekstoel van een kerkje in het dorp Ayden beklom. Het zou zijn laatste worden. Na weer een paar maanden kon voorganger Price zijn koffers pakken en ging het gezin terug naar Rockingham County. Ze hadden heel weinig geld en trokken in het huis van de familie van Deans moeder aan Route 220, buiten het stadje Stokesdale, een paar kilometer buiten Madison. Deans grootmoeder, Ollie Neal, woonde in een appartement dat ze achter in het huis hadden gebouwd. Achter het huis stond de tabaksfabriek die zijn grootvader, Birch Neal, in 1932 met een spelletje kaart had gewonnen, toen Route 220 nog een zandweg was.

Tegen die tijd wilde Dean alleen nog maar onder zijn dominante vader uit zien te komen. Toen hij achttien werd reed hij naar Winston-Salem om met iemand van de marine te praten die rekruten wierf. Het was de bedoeling dat hij de volgende ochtend zou terugkeren om zich aan te melden, maar hij veranderde ’s avonds van gedachten. Hij wilde iets van de wereld zien en alles uit het leven halen wat erin zat, maar dat zou hij op eigen kracht doen.

Toen Dean van de middelbare school kwam, in 1981, was de beste baan die beschikbaar was die van productiemedewerker in de enorme sigarettenfabriek van R.J. Reynolds in Winston-Salem. Kreeg je die, dan zat je de rest van je leven gebeiteld, met een goed salaris, sociale voorzieningen en twee sloffen sigaretten per week. Zo verging het de op één na beste leerlingen. De mindere en slechtste leerlingen gingen aan de slag in de textielfabrieken – DuPont en Tultex in Martinsville, Dan River in Danville, Cone in Greensboro of een van de kleinere fabrieken rond Madison – waar minder werd betaald, of in de meubelfabrieken in High Point en in Martinsville en Bassett in Virginia. De beste leerlingen – drie in zijn klas – gingen studeren. (Dertig jaar later kwam Dean er op de reünie van zijn middelbare school achter dat zijn klasgenoten dik waren geworden en in de ongediertebestrijding werkten of op festivals met T-shirts leurden. Eén oud-klasgenoot, een carrièretijger bij R.J. Reynolds, was de baan kwijtgeraakt waarvan hij had gedacht dat die voor eeuwig was en was de klap nooit te boven gekomen.)

Dean had zich op school niet ingeschreven voor een vervolgopleiding. De zomer na zijn examen kreeg hij een baantje op de verzendafdeling van een fabriek in Madison die koperen leidingen maakte. Naar toenmalige maatstaven verdiende het idioot goed, maar het was het soort werk waarvan hij bang was dat hij er voor altijd aan vast zou zitten, tussen ambitieloze collega’s die hun leven lang hetzelfde deden en hun dagen verdeden met praten over drinken, hardrijden en neuken. Dean had er zo’n hekel aan dat hij naar de universiteit besloot te gaan.

De enige studie waar zijn vader aan wilde meebetalen was er een aan de Bob Jones University, een zwaar christelijke onderwijsinstelling in South Carolina. Bob Jones verbood de omgang en echtverbintenissen tussen verschillende rassen. Begin 1982, een paar maanden nadat Dean zich had ingeschreven, kwam de school landelijk in het nieuws toen de regering-Reagan een besluit van de federale belastingdienst aanvocht om Bob Jones vrijstelling van belasting te ontzeggen. Na een storm van protest bond Reagan in. Volgens Dean was Bob Jones de enige universiteit ter wereld waar het prikkeldraad rond het campusterrein naar binnen was gekeerd en niet naar buiten, als bij een gevangenis. Bij de jongens moesten de oren worden vrijgehouden wanneer ze werden geknipt en de enige manier om met de meisjes aan de overkant van de campus in contact te komen was een briefje te schrijven en het in een doos te stoppen waarmee een boodschapper van kamer naar kamer ging. Het enige wat Dean aan Bob Jones beviel was het zingen, ’s ochtends, van oude kerkgezangen in de kapel, zoals ‘Praise God, from Whom All Blessings Flow’. Hij ging niet langer naar college en slaagde in het eerste semester voor geen enkel tentamen.

Met kerst kwam hij naar huis en zei hij tegen zijn vader dat hij stopte met studeren en het huis uit zou gaan. Zijn vader sloeg hem verrot, beukte hem tegen de grond. Dean stond op en zei: ‘Als je me nog één keer aanraakt vermoord ik je, ik zweer het je.’ Het was de laatste keer dat hij met zijn vader onder één dak woonde.

Nadat Dean het huis uit was gegaan belandde zijn vader in een neerwaartse spiraal. Tegen de pijn in zijn rug, hoofdpijn en andere echte of ingebeelde kwalen slikte hij handenvol oxycodonpillen, voorgeschreven door tientallen artsen die niet van elkaars bestaan wisten. Deans moeder vond ze in de zakken van zijn kostuums en in verstopte vuilniszakken. Zijn vader kreeg er een holle blik van en ze vraten zijn maagwand weg. Hij trok zich terug in zijn werkkamer om te doen alsof hij een van zijn religieuze werken zat te lezen, maar hij sloeg er een paar oxycodontabletten naar binnen en werd high. Hij werd verschillende keren in een afkickkliniek opgenomen.

Toen Dean eenmaal de wijde wereld in trok sloeg hij helemaal los. Hij ontdekte al snel de genoegens van alcohol, gokken, marihuana, vechten en vrouwen. Zijn eerste meisje was de dochter van een predikant; hij verloor zijn maagdelijkheid onder de kerkpiano. Hij was opstandig en wilde niets van de God van zijn vader weten. ‘Ik was een rotzak,’ zei Dean. ‘Ik had voor niets of niemand ontzag.’ Hij verhuisde naar Greensboro en deelde een huis met een hasjroker. Hij werkte een tijdje als assistent van een profgolfer op de Greensboro Country Club voor honderdtwintig dollar in de week. In 1983, hij was twintig, besloot hij terug te gaan naar de universiteit en schreef hij zich in voor de staatsuniversiteit van Greensboro. Hij moest zes jaar lang in een kroeg werken om te kunnen afstuderen, één keer onderbroken door een vijf maanden lange reis met zijn beste vriend, Chris, naar Californië. Ze woonden in een VW-busje, zaten achter de meiden aan en trapten lol. Maar in 1989 studeerde hij eindelijk af, in de politicologie.

Dean had zich laten registreren als Republikein en Reagan was zijn idool. Voor Dean was Reagan een soort troostende opa: hij beschikte over het vermogen om te communiceren en mensen te inspireren, bijvoorbeeld toen hij het had over ‘een stad op een heuvel’. Dean dacht dat hij dat ook wel zou kunnen, want hij was een goede spreker en kwam uit een predikantenfamilie. Wanneer Reagan sprak vertrouwde je hem en gaf hij je de hoop dat Amerika ooit weer groot zou worden. Hij was de enige politicus door wie Dean zelf politicus wilde worden, een plan dat werd getorpedeerd in de week waarin hij op een dag in zijn kraag werd gevat omdat hij hasj rookte op de trap van een campusgebouw en een paar dagen later werd gearresteerd wegens rijden onder invloed.

Dean had zichzelf beloofd iets van de wereld te zien, dus nadat hij was afgestudeerd zwierf hij een paar maanden door Europa, waar hij overnachtte in jeugdherbergen en soms zelfs op een parkbank. Maar hij was nog steeds ambitieus – ‘waanzinnig ambitieus’, zoals hij graag zei. Weer thuis besloot hij op zoek te gaan naar de beste baan bij het beste bedrijf dat hij kon vinden.

Voor hem was dat altijd Johnson & Johnson in New Jersey geweest. De werknemers van Johnson & Johnson droegen blauwe pakken, waren schoon, welbespraakt, goed betaald, reden in leaseauto’s en hadden een zorgverzekering. Dean verhuisde met een vriendin naar Philadelphia en knoopte doelbewust contacten aan met iedereen die voor het bedrijf werkte. Zijn eerste contact was een kerel met onberispelijk blond haar en een blauw seersuckerpak, witte schoenen en een vlinderdas. Dean had nog nooit iemand gezien die zich zo goed kleedde. Hij belde het bedrijf bijna elke dag, ging er zeven of acht keer op sollicitatiegesprek en was een jaar lang vastbesloten er een baan te krijgen. In 1991 zwichtte Johnson & Johnson eindelijk en nam hem aan als artsenbezoeker in Harrisburg. Dean kocht een blauw pak, liet zijn haar kort knippen en probeerde van zijn zuidelijke accent af te komen omdat hij dacht dat het achterlijk gevonden zou worden. Hij kreeg een pieper en een computer en reed in een auto van het bedrijf van de ene artsenpraktijk naar de andere, soms acht op een dag. Hij had monsters van medicijnen bij zich waarvan hij de voordelen en de bijwerkingen uitlegde.

Het duurde niet lang voor hij besefte dat hij een hekel aan het werk had. Aan het einde van elke dag moest hij aan het kantoor verslag uitbrengen van elk bezoek dat hij had afgelegd. Hij was een robot, een nummer, en het bedrijf was Big Brother die je in de gaten hield. Elk eigen initiatief werd de grond in geboord of paste niet in de mal van Johnson & Johnson. Na acht maanden, korter dan hij erover had gedaan om zijn baan te bemachtigen, nam Dean ontslag.

Hij had in een leugen geloofd: ga naar de universiteit, kies een goede opleiding, vind een baan bij een bedrijf in de Fortune 500 en je zult gelukkig worden. Hij had het allemaal gedaan en voelde zich ellendig. Hij had het huis van zijn vader alleen maar ingeruild tegen een ander soort onderworpenheid. Hij besloot opnieuw te beginnen en alles op zijn manier te doen. Hij zou ondernemer worden.

Totale oorlog: Newt Gingrich

In de Tweede Wereldoorlog trapte ‘Big’ Newt McPherson heibel in kroegen in Harrisburg, Pennsylvania. Op de derde ochtend van zijn huwelijk met Kit Daugherty, een zestienjarige schoonmaakster, verkocht Big Newt zijn jonge bruid een stomp nadat ze had geprobeerd hem uit zijn roes te wekken. Het betekende het einde van het huwelijk, dat net lang genoeg had geduurd om Kit zwanger te laten raken. In 1943 schonk ze het leven aan een jongetje, dat ze ondanks alles naar haar aanstaande ex-echtgenoot vernoemde. Drie jaar later trouwde Kit met een legerofficier die Robert Gingrich heette. Big Newt gaf hem toestemming ‘Little Newtie’ te adopteren, zodat hij geen alimentatie hoefde te betalen. Jaren later zou Kit zeggen: ‘Is het niet verschrikkelijk dat iemand zijn bloedeigen zoon in de uitverkoop doet?’

Lang nadat Little Newtie politicus was geworden, toen hij bijna zeventig was en de ambitie in zijn leven in woorden probeerde te vangen, zei hij: ‘Ik ben opgegroeid tegen een achtergrond die voor een kind idyllisch is.’ Maar dat zei hij in een campagnefilmpje voor de presidentsverkiezingen. De familie Gingrich woonde boven een tankstation op het centrale plein van Hummelstown, waar de lagere middenklasse woonde en het leven benepen, hard en meedogenloos was. De mannelijke familieleden van Little Newtie – boeren, fabrieksarbeiders, wegenbouwers – waren harde, fysiek ingestelde kerels. Zijn stiefvader (die eveneens was geadopteerd, net als Little Newtie en net als Big Newt) was zwijgzaam en intimiderend en gedroeg zich thuis als een tiran. Little Newtie maakte zich de hardheid van zijn stiefvader eigen, maar het mollige, praatzieke jochie zou nooit met woorden de affectie van luitenant-kolonel Bob Gingrich voor zich winnen, dus maakten ze altijd ruzie. Kit was manisch-depressief en slikte het grootste deel van haar leven kalmerende middelen. Little Newtie was een vreemd, bijziend kind zonder echte vrienden. Hij trok naar de oudere vrouwen om hem heen, die hem koekjes gaven en hem aanmoedigden om te lezen. Het jongetje dat er op zijn vijftigste zou uitzien als negen, leek vijftig op zijn negende. Hij ontvluchtte het leven in boeken en films. Hij was dol op dieren, dinosaurussen, oude geschiedenis en door John Wayne gespeelde helden.

Op een stralende zomermiddag, toen Newt tien was en zijn stiefvader in Korea was gestationeerd, mocht hij van zijn moeder in z’n eentje met de bus naar Harrisburg, waar hij achter elkaar twee films over Afrikaanse safari’s zag. In de ban van krokodillen, neushoorns en avontuur liep Newt het zonlicht in, keek omhoog en zag een pijl waar GEMEENTEHUIS op stond een steeg in wijzen. Omdat hij wijs was voor zijn leeftijd wist hij dat burgerschap belangrijk was. Hij werd naar de afdeling Openbare Groenvoorziening doorverwezen en probeerde een ambtenaar ervan te overtuigen dat hij geld voor de bouw van een dierentuin moest reserveren. Het verhaal haalde de voorpagina van de plaatselijke krant. Op dat moment wist Newt dat hij was voorbestemd een leider te zijn.

Het zou nog vijf jaar duren voor zijn lotsbestemming zich begon af te tekenen. Met Pasen 1958, toen Newts stiefvader in Frankrijk werkte, bezocht de familie Gingrich Verdun, van l’enfer de Verdun, de totale oorlog. Veertig jaar na de Eerste Wereldoorlog vertoonde de stad nog altijd artilleriewonden. Newt doolde over het met littekens bezaaide slagveld, waar hij een paar roestige helmen vond, die uiteindelijk aan zijn slaapkamermuur kwamen te hangen, samen met een stuk van een granaat. Hij keek door een raam van het knekelhuis, waar enorme stapels botten van meer dan honderdduizend Franse en Duitse soldaten liggen. Hij zag het echte leven. Hij zag dat beschavingen ten onder konden gaan. Hij zag wat er kon gebeuren als incompetente leiders er niet in slaagden de veiligheid van hun land te waarborgen. Hij besefte dat sommige mensen bereid moesten zijn hun leven te geven om hun manier van leven te beschermen.

Hij las Toynbee en Asimov, en zijn hoofd zat vol visioenen van beschavingen in verval. Het kon Amerika overkomen. Hij besloot toch maar geen dierentuindirecteur of paleontoloog te worden. Zijn toekomst lag in de politiek. Niet als districtsbestuurder, of voorzitter van de Senaatscommissie voor Transport, of minister van Defensie, of zelfs president. Hij zou de Grote Leider van zijn volk worden. Zijn voorbeelden waren Lincoln, Roosevelt en Churchill. (Er kwam nog een vierde bij, maar die was toen Newt in Verdun rondliep ex-acteur en presenteerde het televisieprogramma General Electric Theater.) Hij besloot zijn leven te wijden aan het uitzoeken van drie dingen: wat Amerika nodig had om te kunnen blijven bestaan, hoe hij het Amerikaanse volk ervan kon overtuigen dat hij het datgene zou geven en hoe hij de vrijheid in zijn land kon garanderen.

Tientallen jaren later krabbelde Gingrich zijn bestemming op een verrijdbaar schoolbord, als oude hiëroglyfen die een zegevierende krijgsheer bewieroken:

Gingrich: belangrijkste doelstelling

Voorvechter van de beschaving

Definieert de beschaving

Onderwijst de regels der beschaving

Hitst hen op die de beschaving verspreiden

Organiseert activisten die voor de beschaving zijn

Leider (mogelijk) van de beschavende krachten

Heeft eerder een universele dan een optimale missie

Maar eerst moest hij de jaren zestig nog door zien te komen.

Toen Bob Gingrich in 1960 weer naar huis kwam, voegden Kit en haar zoon zich bij hem in Fort Benning, in Georgia, waar Newt campagne voerde voor Nixon in diens strijd tegen Kennedy. Nixon was de eerste voor wie hij politieke belangstelling had opgevat. Gingrich las alles over hem wat hij maar te pakken kon krijgen. Ook hij was immers afkomstig uit de middenklasse, ook hij was een tobbende loner met een strenge vader en meer wraakgevoelens dan vrienden, ook hij koesterde dromen over een grootse toekomst. In november beleefde Gingrich een van de langste nachten van zijn leven toen hij Nixon op de radio van Kennedy hoorde verliezen.

Op de middelbare school hield hij er stiekem een relatie met Jackie Battley op na, zijn zeven jaar oudere meetkundelerares en ook al zo’n vrouw die hem adoreerde. Toen Gingrich negentien was trouwden ze (Bob Gingrich weigerde bij het huwelijk aanwezig te zijn), waarna ze twee dochters kregen.

Omdat hij een gezin had ontving hij geen oproep voor het leger, ging hij niet in militaire dienst en zette hij nooit een voet aan de grond in Vietnam. Zijn stiefvader verachtte hem erom: ‘Hij kon de overkant van de kamer niet eens zien. De ergste platvoeten die ik me kan heugen. Hij is fysiek niet in staat zijn dienstplicht te vervullen.’

Terwijl Jackie werkte studeerde Gingrich geschiedenis aan Emory University en ging hij voor zijn promotie naar Tulane, waar hij activist werd. Toen het bestuur van Tulane twee afbeeldingen verbood die het te obsceen vond voor het universiteitsblad, organiseerde Gingrich demonstraties tegen het besluit en deed mee aan een sit-in. Hij was nog altijd Republikein, maar hield er hervormingsgezinde ideeën over burgerrechten, het milieu en ethisch bestuur op na. Hij las boeken van de futuristen Alvin en Heidi Toffler en werd een futuristische nerd, een pleitbezorger van de informatierevolutie. En bovenal mocht hij gevestigde instituten graag verbaal bestoken. Hij hield er een favoriete term op na, ‘corrupte elite’, die hij zijn leven lang bij zich droeg als een steentje in zijn zak dat hij alle kanten uit kon gooien. Hij verwierf macht door de beerput van de jaren zestig te hekelen, evenals de progressieven die erin waren gevallen, maar ook hij werd door dat decennium gevormd.

In 1970 keerde hij terug naar Georgia en ging hij geschiedenis doceren aan West Georgia College, even buiten Atlanta. Hij stelde zich prompt kandidaat voor het directeurschap van de school, maar werd afgewezen. In 1974 daagde hij de conservatieve Democraat van het kiesdistrict uit, dat nog nooit een Republikein naar het Congres had afgevaardigd, maar hij verloor door de kaalslag onder de Republikeinen in de nasleep van de Watergate-affaire. Hij stelde zich in 1976 een tweede keer kandidaat en verloor opnieuw, terwijl een pindaboer uit Plains tot president werd gekozen. ‘Gerald Ford heeft me hoogstpersoonlijk een Congreszetel gekost,’ tierde hij. Maar Gingrich’ ambitie werd er niet minder om. En hij kwam steeds dichter bij zijn doel. Toen de zittende afgevaardigde aankondigde dat hij met pensioen ging zag het ernaar uit dat 1978 Gingrichs jaar zou worden. Gingrich en 1978 waren voor elkaar geboren.

In de politiek was hij iets nieuws: iemand uit het Nieuwe Zuiden (eigenlijk geen echte zuiderling), het moderne, middenklasse-Zuiden van het ruimtevaartprogramma en de omheinde wijken. Hij hintte niet op rassenverschillen en leek niet al te religieus. De buitenwijken ten noorden van Atlanta waren een mengeling van Norman Rockwell en vezeloptiek, de belichaming van een trend die Nixon tien jaar eerder in zijn campagne van 1968 had voorspeld: een opkomende Republikeinse meerderheid die zich in de zonnige staten concentreerde. Gingrich, dol op vliegdekschepen, maanlandingen en pc’s, begreep zulke mensen.

In 1978, toen er overal in de steden vandalisme woedde, stagflatie het land in zijn greep hield en een humorloze moralist in het Witte Huis preekte over offers brengen, was de stemming onder de mensen pessimistisch, gefrustreerd, argwanend als het ging om bureaucratie of belangenverstrengeling, en gekant tegen de overheid en tegen belastingen, oftewel populistisch en conservatief. Gingrich had een ideale Democratische tegenstander: een rijke, progressieve, vrouwelijke senator uit New York. Gingrich wist exact wat hem te doen stond. Hij schoof naar rechts op en pakte haar op de uitkeringen en de belastingen. Hij had een nieuw steentje in zijn zak, ‘de corrupte linkse welvaartsstaat’, en duwde het haar door de strot. De moraalridders stonden op het punt Washington stormenderhand te veroveren en Gingrich had de mond vol over het gezin als hoeksteen, zei dat zijn tegenstander haar gezin in de steek zou laten als ze naar Washington ging en verscheen met Jackie en de meiden aan zijn zijde in verkiezingsspotjes.

Maar Jackie zag er dik en onaantrekkelijk uit. Bovendien was het in politieke kringen geen geheim dat Newt haar bedroog. Zoals de meesten die de verspreiders van de beschaving ophitsen, koesterde hij hevige verlangens, maar hij was er niet aantrekkelijker op geworden – groot hoofd onder een flinke, grijzende haardos, kille en sluwe grijns, een buik die tegen zijn hemelsblauwe broekband duwde – en hij had maar matig succes. Hij probeerde zich te beperken tot orale seks, zodat hij tenminste kon beweren dat hij naar de letter trouw was gebleven in het geval iemand ernaar mocht vragen, maar binnen twee jaar was het huwelijk ten einde en werd de volgende bewonderende vrouw de nieuwe mevrouw Gingrich, terwijl de voorvechter van de beschaving met een gele blocnote met scheidingsvoorwaarden in de hand aan het ziekenhuisbed stond van de van baarmoederhalskanker herstellende Jackie. Jaren later zou Gingrich zeggen dat hij door zijn patriottische ijver zó hard had gewerkt dat hij de grenzen van het fatsoen had overschreden.

Gingrich won in 1978 met gemak en zijn partij kreeg er vijftien zetels in het Huis van Afgevaardigden bij (tot de nieuwkomers behoorde Dick Cheney). Het was een voorafspiegeling van wat in 1980 zou volgen.

De organisator van de burgerrechtendemonstratie kwam naar Washington met een plan. Hij zou de gevestigde orde omverschoppen, de heersende Democraten de stuipen op het lijf jagen, hen een ‘corrupte linkse machine’ noemen (weer zo’n steentje: zijn broekzak was peilloos diep), commissievoorzitters het leven zuur maken en voorzitters van het Huis van Afgevaardigden sarren tot ze rood aanliepen van woede. Ook zou hij timide Republikeinen opjutten, hun leiders te schande maken, een kader van jonge strijders in het leven roepen, hun de politieke mores bijbrengen (hij mocht graag Mao citeren: ‘oorlog zonder bloedvergieten’), hun een nieuwe taal en een groots visioen leren, totdat de partij zich voor haar redding tot haar enfant terrible zou richten. Vervolgens zou hij het land redden, als voorzitter van het Huis, president en (mogelijk) leider van de beschavende macht.

Gingrich kreeg het meeste ervan voor elkaar.

Hij zag welke wapens er op het slagveld beschikbaar waren, waarvan sommige nooit eerder waren gebruikt. Twee maanden na zijn aantreden zette C-SPAN camera’s in het Huis van Afgevaardigden neer en zond de tv-zender voor het eerst uit vanuit het Congres. Gingrich wist onmiddellijk wat hem te doen stond: na de orde van de dag het podium voor zich opeisen en voor een leeg Huis opruiende toespraken houden die de aandacht van de media trokken en hem langzaam een trouwe schare tv-kijkers opleverden. (Al noemde hij ze dan ‘elitaire progressieve media’, hij wist dat ze dol waren op gekrakeel.) In 1984 kon een speech waarin hij de Democraten afdeed als vredestichters rekenen op de toorn van de voorzitter van het Huis, Tip O’Neill: ‘Het laagste wat ik heb meegemaakt in de tweeëndertig jaar dat ik hier zit.’ Maar de opmerkingen van de voorzitter werden, omdat ze persoonlijk waren, uit het verslag geschrapt en met het incident haalde Gingrich het avondnieuws. ‘Nu ben ik beroemd,’ kraaide hij. Hij begreep de nieuwe regels van het sterrendom, namelijk dat het nooit verkeerd was om iets te zeggen als: ‘Ik heb een grote persoonlijke ambitie. Ik wil de wereld veranderen. En ik ben er druk mee bezig.’

Het oude partijstelsel was uit de tijd, afgeschaft door hoogstaande hervormers die een einde wilden maken aan vriendjespolitiek en politieke bonzen in rokerige achterkamertjes. Ook dat zag Gingrich gebeuren: dat politici in ondernemers veranderden, die meer dan van de partijhiërarchie afhankelijk waren van politieke actiegroeperingen met bijzondere belangen, denktanks, media en lobbyisten. Dus hield hij toespraken in de omgeving van Washington, schreef een (door aanhangers gefinancierd) boek en creëerde zijn eigen machtsbasis, compleet met fondsenwervingsapparaat en politiek actiecomité. Hij wierf in het hele land Republikeinse kandidaten en leidde hen met zijn eigen woorden en ideeën op met behulp van videobanden en cassettes, als een managementgoeroe die begreep dat taal de sleutel was tot de macht. Zijn memoranda bevatten lessen in het juiste vocabulaire: bestreed je je tegenstander met woorden als ‘bazen’, ‘bedrog’, ‘belastingen’, ‘bizar’, ‘bureaucratie’, ‘corrupt’, ‘crisis’, ‘cynisme’, ‘dreigen’, ‘grenzen’, ‘incompetent’, ‘liegen’, ‘links’, ‘opleggen’, ‘radicaal’, ‘schande’, ‘staatssteun’, ‘status-quo’, ‘stelen’, ‘stilstand’, ‘vakbonden’, ‘vernietigen’, ‘verouderd’, ‘verraden’, ‘verraders’, ‘verspilling’, ‘verval’, ‘ziek’, ‘ziekelijk’, ‘zij/hen’, dan drong je hem in het defensief, en typeerde je jouw gezichtspunt met ‘droom’, ‘emancipatie’, ‘gezin’, ‘gezond verstand’, ‘hard werken’, ‘hervormen’, ‘kansen’, ‘keuze/kiezen’, ‘kinderen’, ‘kracht’, ‘kruistocht’, ‘leiden’, ‘licht’, ‘moed’, ‘moeilijk’, ‘moraal’, ‘plicht’, ‘pro (wat dan ook)’, ‘succes’, ‘trots’, ‘verandering’, ‘visie’, ‘vrijheid’, ‘waarheid’, ‘wij/ons/onze’, dan had je de discussie al bij voorbaat gewonnen. Het Gingrich-woordenboek kon tot krachtige zinnen worden gerangschikt, ongeacht de context en zelfs de betekenis: ‘We kunnen onze kinderen en onze gezinnen emanciperen door ze te laten dromen van een morele kruistocht voor vrijheid en waarheid, zolang we maar moed tonen en ons gezond verstand gebruiken.’ ‘Corrupte linkse leiders bedriegen, liegen en stelen om ons hun ziekelijke cynisme en bizarre radicale stilstand op te dringen met als doel Amerika te vernietigen.’ Op die manier leerde een hele generatie politici te klinken als Newt Gingrich.

Ook zag hij dat de kiezers zich niet langer verbonden voelden met plaatselijke partijen en nationale instituten. Ze kregen hun portie politiek via de tv en waren niet te overtuigen met beleidsnota’s en rationele argumenten. Ze reageerden op symbolen en emoties. Ook raakten ze veel meer bevooroordeeld doordat ze in districten woonden die steeds meer Democratisch of Republikeins werden, progressief of conservatief. Donoren zouden eerder geld geven wanneer ze bang of boos werden gemaakt, wanneer kwesties werden geframed als simpele keuzes tussen goed en kwaad, een peulenschil voor iemand voor wie Amerika altijd en eeuwig op een historisch kruispunt stond, voor wie de beschaving voortdurend door gevaren werd bedreigd.

Eind jaren tachtig hervormde Gingrich Washington en de Republikeinse Partij radicaal. Misschien wel meer dan Reagan. Misschien wel meer dan ieder ander. Daarna kwam de geschiedenis in een hogere versnelling.

In 1989 behaalde hij zijn grootste overwinning toen Jim Wright, de Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, zich terugtrok wegens aanvallen op zijn integriteit, die onbarmhartig werden gelanceerd door het weinig prominente Congreslid Gingrich. Toen de Republikeinen zagen wat een totale oorlog vermocht maakten ze hem tot een van hun leiders. Hij die de regels der beschaving onderwees stelde niet teleur. In 1994 kaapte hij de tussentijdse verkiezingen door bijna iedere Republikeinse kandidaat met het Capitool op de achtergrond zijn Contract met Amerika te laten ondertekenen, dat hij uitriep tot ‘een eerste stap op weg naar vernieuwing van de Amerikaanse beschaving’. In november behaalde zijn partij voor het eerst een meerderheid in de beide huizen van het Congres, voor het eerst sinds die dubbele filmvoorstelling over Afrikaanse safari’s. Het was de Gingrich-revolutie, en hij werd er de Robespierre van: voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, obsessie van de media, bestuurder-op-gelijke-hoogte als die jongen uit Arkansas met die blosjes op de wangen die in het Witte Huis zat en die qua afkomst en verlangens zo op hem leek.

Gingrich noemde Clinton een ‘McGovernik van de tegencultuur’ en ‘de vijand van gewone Amerikanen’. Hij dacht dat hij de president zijn wil kon opleggen: Clinton wilde geliefd zijn, Gingrich gevreesd. Het hele jaar 1995 draaiden ze om elkaar heen over de begroting. Toen ze elkaar in het Witte Huis ontmoetten dicteerde Gingrich de voorwaarden, terwijl Clinton Gingrich bestudeerde. Hij zag de onzekerheid van de negenjarige achter diens vurige woorden. Hij snapte waarom geen van Gingrich’ collega’s hem kon uitstaan. Hij zag in dat hij die hoogdravendheid kon uitbuiten. Clintons verlangen naar liefde verschafte hem inzicht. Hij gebruikte het om zijn tegenstander te verleiden terwijl hij vallen voor hem zette. Toen de Verenigde Staten aan het einde van het jaar gedwongen waren tot een shutdown, kreeg Gingrich daarvan de schuld.

En dat betekende het einde van zijn belangrijkste missie.

Gingrich bleef nog drie jaar voorzitter. Hij kreeg dingen voor elkaar waar de media hem nooit de credits voor zouden geven. Die gingen naar die jongen uit Arkansas (die altijd de mooiste vrouwen kreeg; ze wilden hem zelfs al voor hij aan de macht kwam). En vervolgens kreeg de logica van de totale oorlog vat op hen allebei. In 1997 kreeg Gingrich een reprimande van het Huis en een boete van driehonderdduizend dollar omdat hij geld dat voor politieke doeleinden was bestemd via verschillende non-profitorganisaties had witgewassen (enkele van zijn bondgenoten wilden hem naar de guillotine begeleiden). In 1998 ging het maar over één ding, en dat was Monica. Toen orale seks en leugens Clinton niet kapot konden krijgen en de geschiedenis zich voor de Democraten niet herhaalde doordat ze halverwege Clintons ambtstermijn zetels wonnen, keerden Gingrich’ revolutionairen zich tegen hun leider. Hij legde het voorzitterschap en zijn zetel neer met de woorden: ‘Ik ben niet van plan kannibalen voor te zitten.’ Zijn laatste stem ooit bracht hij uit om een impeachmentprocedure tegen zijn rivaal in gang te zetten. Later gaf hij toe dat hij in zijn voorzittersperiode een affaire had gehad met een vrouw die drieëntwintig jaar jonger was dan hij. Hij verliet het Congres na twintig jaar, maar bleef actief in Washington.

Intussen was die stad evenzeer de stad van Newt Gingrich geworden als van ieder ander. Of hij nu werkelijk in zijn eigen retoriek geloofde of niet, de generatie die hij aan de macht had geholpen gebruikte die vol overtuiging. Hij gaf hun mosterdgas, zij zetten dat tegen elke denkbare vijand in, onder wie hijzelf. Rond de millenniumwisseling hadden de beide kampen zich diep in hun eigen stellingen ingegraven, op posities die voor altijd vastlagen, terwijl lijken zich in de modder ophoopten, de botten die er lagen de lijken waren van vorig jaar: een oorlog waarvan niemand de oorzaken precies kon verklaren en waarvan het einde niet in zicht was, l’enfer de Washington.

Misschien had hij het allemaal zo gepland. Zonder oorlog kon politiek erg saai zijn.

De jonge, Tiffany-sieraden dragende Congresmedewerkster met wie hij de tweede mevrouw Gingrich had bedrogen werd de derde. De denktanks van Washington en de partijmedia ruimden een plaatsje voor hem in, want hij had geholpen er een voor hen vrij te maken. Net als zijn rivaal bracht hij de tijd na zijn ambt voornamelijk door in het gezelschap van rijke mensen. Omdat hij nooit geld had gehad (het grootste deel van zijn loopbaan had hij schulden) was hij van plan er heel veel van te verdienen en maakte hij zijn connecties en zijn invloed te gelde, want om de wereld te veranderen moest hij elke kans in de tweepartijenlobbyindustrie grijpen. Ook verschenen zijn boeken in gekmakend lopendebandtempo, zeventien in acht jaar, want het verval van Amerika greep steeds verder om zich heen, de invloed van de elitaire progressieve media was steeds fnuikender, de seculier-socialistische machine werd steeds radicaler, de Democraat in het Witte Huis steeds meer een vreemde en de wil om Amerika te redden was onverminderd groot, de wens gehoord te worden onverzadigbaar.

Hij stelde zich uiteindelijk verkiesbaar als president toen het al veel te laat was. Maar de oude man met de witte helm van haar en met de kille grijns van een slim jongetje vond nog steeds wat hij zocht wanneer hij zijn hand in zijn broekzak stak.

Jeff Connaughton

Jeff Connaughton maakte Joe Biden voor het eerst mee in 1979. Biden was zesendertig, de op vijf na jongste persoon ooit die in de Senaat van de Verenigde Staten was gekozen. Connaughton was negentien en studeerde bedrijfskunde aan de University of Alabama. Zijn ouders woonden in Huntsville, waar zijn vader dertig jaar als scheikundig ingenieur bij het Army Missile Command had gewerkt, een baan die hij had gekregen nadat hij bij het Army Air Corps zevenenveertig missies boven Europa, China en Japan had gevlogen, dankzij de re-integratiewet voor militairen was opgeleid in Tuscaloosa, zich van een baantje voor één dollar per uur had opgewerkt naar een meubelfabriek in Arkansas en van gipsplatenfabrikant National Gypsum in Mobile naar de bloeiende naoorlogse wapenindustrie. Aan de aandrijving van kleine raketten werken was met een salaris van maximaal vijfenvijftigduizend dollar per jaar een prima baan voor iemand uit de middenklasse, vooral omdat meneer en mevrouw Connaughton beiden in armoede waren opgegroeid. Jeffs vader had zíjn vader in 1932 met het leger van werkloze oorlogsveteranen, de Bonus Army, door Washington zien marcheren. Jeffs moeder kwam uit Town Creek, in Alabama, en had als klein meisje met haar zussen in moeilijke tijden katoen helpen plukken op de boerderij van haar oma. Toen ze vijf jaar oud was had ze een stuiver gespaard om een verjaardagscadeau voor haar moeder te kopen. Op een dag kreeg ze 40 graden koorts. Haar moeder wilde een blok ijs van een vrachtwagen voor haar kopen om haar koorts te verlichten, maar dat weigerde ze, want haar vijf cent was het enige geld in huis. Jeff vond dat hij dat verhaal moest vertellen als hij zich ooit verkiesbaar zou stellen.

Meneer en mevrouw Connaughton brachten ieder hun stem uit op een andere partij. Jeffs moeder herinnerde zich de dag dat Franklin Delano Roosevelt naar Town Creek was afgereisd om de Wheeler-dam te openen. Alle kinderen renden naar het station en keken plechtig zwijgend toe hoe de president uit de trein een auto in werd getild. Ze zou haar hele leven op de Democraten blijven stemmen. De eerste keer dat Jeffs vader ging stemmen, in Alabama na de oorlog, zei de medewerker van het stembureau: ‘Gewoon stemmen op een van de namen onder de haan,’ destijds het symbool van de Democratische Partij van Alabama, de enige die er toen toe deed. Meneer Connaughton werd op slag Republikein, wat hij tientallen jaren zou blijven, terwijl de rest van het blanke zuiden hem bijhaalde. Maar jaren later, nadat Jeff naar Washington was vertrokken om voor Biden te werken en, zoals hij het noemde, een ‘beroeps-Democraat’ was geworden, stemde zijn vader op Clinton, en zelfs op Obama. Tegen die tijd was iedereen in hun buurt verstokt Republikeins. Iemand stal de Obama/Biden-borden uit de voortuin van de familie Connaughton. Meneer Connaughton stemde op zijn zoon.

Jeff Connaughton was kort, rossig en slim en werkte hard vanwege het levenslange minderwaardigheidscomplex waar jongens uit Alabama van nature last van hebben. Toen hij jong was had hij geen uitgesproken politieke opvattingen. In 1976 raakte hij geïnspireerd toen Ronald Reagan op de Republikeinse conventie sprak over ‘de teloorgang van de vrijheid die zich onder het Democratische bestuur van dit land heeft voorgedaan’; in 1979, toen Jimmy Carter een ‘vertrouwenscrisis’ in Amerika constateerde en waarschuwde dat ‘te velen van ons naar genotzucht en consumeren’ neigen, verdedigde Connaughton in een opiniestuk in The Tuscaloosa News die ‘malaisetoespraak’, zoals die later zou komen te heten. Hij was een zwevende kiezer tot hij naar Washington verhuisde en hij bewonderde de Kennedy’s. In 1994 woonde hij op Hickory Hill een fondsenwervingsbijeenkomst voor Kathleen Kennedy Townsend bij, waarop Ethel en andere Kennedy’s de gasten een voor een vriendelijk verwelkomden op het gazon voor het landhuis. Connaughton glipte de werkkamer binnen, wat verboden was, en nam een gebonden boek met toespraken van Robert F. Kennedy van een plank, de oorspronkelijke manuscripten met handgeschreven aantekeningen. Connaughtons oog viel op het zinnetje: ‘We kunnen beter.’ Kennedy had ‘kunnen’ doorgestreept en vervangen door ‘moeten’. Connaughton had een heilig geschrift in handen. Het was het eerste beeld dat hij van politiek had: grootse toespraken, historische gebeurtenissen (de moordaanslagen), zwart-witfoto’s van JFK in het Oval Office en in de rozentuin van het Witte Huis. Hij was wat in de annalen van Washington over het hoofd werd gezien en onmisbaar was, geen Hamlet maar een Rosencrantz, geen directeur maar een volgeling die zich aangetrokken voelde tot de romantiek van de rijksdienst en de macht, die uiteindelijk onlosmakelijk met elkaar verbonden waren. Jaren later zou hij zeggen: ‘Ik ben de perfecte nummer twee.’

Begin 1979, Connaughton was tweedejaars, vroeg een vriend van de University of Pennsylvania of hij namens Alabama afgevaardigd wilde worden naar de jaarlijkse bijeenkomst van het National Student Congress in Philadelphia. Het vliegticket kostte honderdvijftig dollar. Connaughton kreeg er vijfentwintig uit het budget van het studentenbestuur en The Tuscaloosa News bood hem er vijfenzeventig voor een reportage over zijn ervaringen. De ontbrekende vijftig waren afkomstig uit een kassa van Wendy’s, waar Connaughton een paar keer per week at. De bedrijfsleider was onder de indruk van het verhaal van de student die geld bij elkaar probeerde te schrapen om naar een nationale vergadering te gaan met als doel de apathie op universiteiten te doorbreken en een paar jaar na Watergate en Vietnam het vertrouwen in de politiek te herstellen.

De eerste spreker op de bijeenkomst in Philadelphia was een ultraconservatief Republikeins Congreslid uit Illinois, Dan Crane, een van de vele duizenden mannen en vrouwen in Washington die als gekozen vertegenwoordiger van het Amerikaanse volk hun tijd in de kamers van het Congres uitzitten zonder een spoor na te laten. De tweede was Joe Biden. Hij begon met te zeggen: ‘Afgevaardigde Crane heeft jullie zojuist de progressieve opvatting geschetst. Dit is de conservatieve: jullie worden allemaal in de boeien geslagen.’ De zaal kwam niet meer bij van het lachen. De rest van de toespraak herinnerde Connaughton zich niet meer, maar de spreker wel. Biden was jong, geestig en wist hoe hij studenten moest inpakken. Connaughton zou het moment nooit meer vergeten.

Terug in Tuscaloosa richtte Connaughton de Alabama Political Union op. Voor een eerste evenement, dat hij in het najaar organiseerde, nodigde hij Biden uit en senator Jake Garn, een Republikein uit Utah, om te debatteren over het SALT II-wapenbeheersingsverdrag. De beide senatoren aanvaardden de uitnodiging (in 1979 was het nog niet verboden het door de universiteit geboden honorarium van vijfhonderd dollar aan te nemen, er gold alleen een op 1 januari ingestelde beperking om meer dan 15 procent van het senatorssalaris van 57.500 dollar aan nevenactiviteiten te verdienen), maar daarna trok Garn zich terug. Het debat dreigde niet meer te worden dan een toespraak.

Met een vriend van de Brigham Young University, die net als Garn mormoon was, stapte Connaughton in zijn Chevy Nova. Ze reden in veertien uur naar de hoofdstad om Garn op andere gedachten te brengen. Connaughton was nog nooit in Washington geweest. De ringweg had geen duidelijke afslag naar het centrum – het was eerder een slotgracht dan een toegangsweg – en de koepel van het Capitool dook telkens in de verte op om dan weer te verdwijnen. Ten slotte vonden ze een route die via achterafstraatjes naar Capitol Hill leidde. Het was het arme, zwarte Washington, het teloorgegane Washington, het Washington van de 80 procent van de mensen in het district, buurten die Connaughton in de twintig jaar waarin hij in de stad zou wonen en werken nog maar zelden zou zien.

’s Ochtends vonden ze Garns kamer aan een van de imposante en immens lange gangen en achter een van de hoge, afschrikwekkende mahoniehouten deuren van het Russell Senate Office Building. Omdat Connaughton een mormoon uit Utah had meegebracht werd hem in de wachtruimte een provisorische audiëntie toegestaan bij de senator in eigen persoon. Hij kon Garn niet bepraten, want die had op de dag van het debat al een andere afspraak. Dus vertrokken Connaughton en zijn mormoonse vriend en doolden ze door het Russell-gebouw, twee jongens van buiten de stad die, op zoek naar een te strikken Republikeinse senator, nietig afstaken tegen het witte marmer uit Vermont, het graniet uit Concord, het donkere mahoniehout en de waardigheid van de instellingen van de twee partijen die er destijds nog heerste. Maar de kamers waren nagenoeg leeg, het was er ondemocratisch stil, en Connaughton had nauwelijks een idee hoe de senatoren eruitzagen. Hij zal misschien een glimp hebben opgevangen van Howard Baker, Jacob Javits, Chuck Percy of Barry Goldwater. De Democraat Hubert Humphrey was kort daarvoor overleden, maar Edmund Muskie was er nog altijd, net als Frank Church, Birch Bayh, Gaylord Nelson en George McGovern. Niet lang daarna zouden ze allemaal worden weggevaagd.

Er klonk een zoemer en ineens stond de gang vol grijze, rijzige, statig uitziende heren. Connaughton en zijn vriend volgden hen de lift in (was dat Japanse mannetje met die baret niet S.I. Hayakawa?) naar de kelder en de ondergrondse elektrische autootjes die in een halve minuut van het Russell naar het Capitool reden of terug. Onder de senatoren die naar het volgende autootje liepen bevond zich Ted Kennedy, glimlachend omdat hij werd herkend en de hand drukkend van Connaughtons vriend, die op hem af was gestapt. Connaughton was te zeer onder de indruk om zich te kunnen verroeren. (Het was nog niet bekend, maar Kennedy bereidde zich erop voor president Carter uit te dagen als Democratische kandidaat voor de verkiezingen van 1980; Biden was de eerste die Carter er begin 1978 op wees dat Kennedy hem zou uitdagen.)

Connaughton keerde naar Tuscaloosa terug zonder Republikein om over SALT II te debatteren. Het deed er niet toe. Biden kwam in september langs in een van zijn handgemaakte pakken en met een van zijn powerdassen om, slank en met een grijns waarmee hij zijn witte tanden bloot lachte. Onder het eten deed hij godsgruwelijk charmant tegen de lieftallige tweedejaarsstudentes van Phi Mu (Connaughtons vriendin was lid), terwijl Jeff die avond als begeleider van de senator aan diens linkerelleboog in alle ernst een politieke loopbaan overwoog. Met de tweehonderd mensen die op Bidens speech waren afgekomen zat de zaal vol. Connaughton verzorgde de inleiding en ging daarna op de voorste rij zitten terwijl Biden naar de katheder liep.

‘Ik weet dat jullie hier vanavond allemaal naartoe zijn gekomen omdat jullie gehoord hebben dat ik zo’n geweldige kerel ben,’ begon Biden. ‘Jazeker, ik sta er algemeen om bekend dat ik “uit presidentieel hout” ben gesneden, zoals dat heet.’ Het publiek lachte zenuwachtig omdat het niet wist wat het van zijn gevoel voor humor moest denken. ‘En verrek, eerder vanavond sprak ik een groep studenten die een groot bord met WELKOM SENATOR BIDEN erop hadden opgehangen. Toen ik eronderdoor liep hoorde ik iemand zeggen: “Als dat senator Bidden niet is.”’ Er werd harder gelachen. Biden had de menigte waar hij die hebben wilde. Hij stapte over op zijn onderwerp en beargumenteerde anderhalf uur lang helder en zonder van papier te spreken waarom het zo belangrijk was om het Amerikaanse en het Sovjet-kernwapenarsenaal in te tomen, terwijl hij de argumenten van de tegenstanders van SALT II in de Senaat onderuithaalde. De dag ervoor had het verdrag een flinke deuk opgelopen door de zogenaamde onthulling dat zich een brigade Sovjettroepen op Cuba bevond. ‘Beste mensen, laat me jullie een geheimpje vertellen,’ fluisterde Biden. Hij pakte de microfoon, liep naar het publiek en wenkte het om te komen luisteren. ‘Die troepen zijn al heel lang op Cuba!’ riep hij. ‘En iedereen weet het!’ Aan het einde van de lezing klonk een lang en luid applaus. Toen Connaughton opstond om naar Biden toe te gaan en hem te bedanken veroorzaakte hij onbedoeld een staande ovatie.

Een veiligheidsbeambte bracht Biden terug naar de luchthaven van Birmingham. Connaughton reed mee. Biden zag er na zijn speech moe uit, maar beantwoordde elke naïeve vraag van de veiligheidsman – ‘Wat is het verschil tussen een Democraat en een Republikein?’ – even zorgvuldig als een parlementair verslaggever. Toen Connaughton Biden vroeg waarom hij elke dag met de trein van Wilmington naar Washington ging, vertelde de senator kalm het verhaal over het auto-ongeluk waarbij in december 1972, precies een maand nadat hij in de Senaat was gekozen, bijna zijn hele jonge gezin om het leven was gekomen. ‘Mijn vrouw en mijn dochtertje, een baby nog, waren dood,’ zei Biden, ‘en mijn zoons waren zwaargewond. Vandaar dat ik bij hen bleef, in het ziekenhuis. Ik wilde eigenlijk helemaal geen senator worden. Maar uiteindelijk werd ik ingezworen aan het bed van mijn zoon. Ik deed mijn plicht, maar ging elke avond naar huis om bij mijn zoons te zijn. Na een aantal jaren was Delaware eraan gewend dat ik elke avond thuiskwam. Dus ik kan echt niet naar Washington verhuizen.’

Op dat moment raakte Jeff Connaughton verslingerd aan Joe Biden. Die was een en al tragiek, energie en welsprekendheid, net als de Kennedy’s. Biden richtte zijn charisma op iedereen die zijn pad kruiste – de tweedejaarsstudentes, het publiek tijdens de toespraak (veel studenten bezochten die omdat ze er studiepunten voor kregen), de veiligheidsbeambte en vooral de jonge student bedrijfskunde die hem naar Tuscaloosa had gehaald – en liep pas door wanneer hij echt contact had gemaakt. Het was een behoefte van en een vereiste voor iemand die president wilde worden. Toen ze op het vliegveld uitstapten haalde Connaughton een spiraalblok tevoorschijn, waar Biden in schreef: ‘Voor Jeff en de APU. Blijf alsjeblieft bij de politiek betrokken. We hebben jullie allemaal nodig.’ Jeff wist dat hij deze man uiteindelijk naar het Witte Huis zou volgen. Wat hij zou doen als hij daar eenmaal was, was onduidelijk en deed er ook niet toe. Het ging erom dat je tot de top van het Amerikaanse leven behoorde.

Voordat hij aan de University of Alabama afstudeerde haalde Connaughton Biden (en tientallen andere gekozen vertegenwoordigers) nog twee keer terug voor een betaalde lezing. Biden vertelde elke keer dezelfde grapjes voor hij zijn verhaal afstak, dat bij het derde bezoek intussen duizend dollar waard was. De laatste keer dat Connaughton Biden naar het vliegveld van Birmingham bracht zei hij tegen hem: ‘Als u zich ooit verkiesbaar stelt voor het presidentschap, dan ben ik erbij.’

Hij vertrok niet meteen naar Washington. Eerst ging hij naar de Business School van de University of Chicago met een aanbevelingsbrief van Biden zelf op zak. Het was 1981 en Time kwam met een omslagartikel met de titel ‘The Money Chase’ (‘De geldjacht’), over de populariteit van MBA-studies. Op de omslagfoto stond iemand die zojuist was afgestudeerd, met een baret op waaraan een kwastje van dollars hing. Connaughton had nooit geld gehad en de aantrekkingskracht van Wall Street was bijna even groot als de allure van het Witte Huis. Een MBA was alleen maar gericht op Wall Street. Zoals het absurd zou zijn om naar Washington te gaan voor een baan op het ministerie van Binnenlandse Zaken, zo sloeg het nergens op om een prestigieuze bedrijfskundetitel te halen om alleen maar bij een bedrijf als Procter & Gamble of IBM te gaan werken. Voor zijn studiegenoten betekende een baan bij een bedrijf dat daadwerkelijk dingen maakte dat je niet vooruitkwam. Aan het einde van zijn tweede jaar vloog Connaughton naar Miami voor een sollicitatiegesprek bij vrachtwagenverhuurbedrijf Ryder Truck. Hij dacht de hele vlucht dat het hem niet interesseerde, maar het was Miami en hij kon een dagje naar het strand. Tussen zijn eerste en zijn tweede jaar had hij een vakantiebaantje bij Conoco Oil in Houston, waar ze wilden dat hij terugkwam en er carrière maakte, maar het vooruitzicht op een beginsalaris van tweeëndertig mille en elk halfjaar heen en weer te moeten verhuizen tussen Lake Charles in Louisiana en Ponca City in Oklahoma was minstens zo deprimerend als werken voor een vrachtwagenbedrijf. Connaughton kwám al uit de provincie, hij hoefde er niet ook nog eens te werken. Kreeg hij geen baan bij een investeringsbank als Salomon Brothers of Goldman Sachs, of anders bij een managementconsultancybedrijf als McKinsey, dan beschouwde hij zichzelf als een mislukking.

Connaughton was Joe Biden niet vergeten. Wanneer hij tot middernacht in de universiteitsbibliotheek zat te werken schoof hij zijn boeken over financieel beheer aan de kant, dolf oude exemplaren van Time uit de jaren zestig op en las weer over de aanslagen, Jacks presidentschap en de opkomst van Bobby. Hij hoopte nog altijd dat hij zichzelf een keer op die zwart-witfoto’s zou terugvinden. Ook al richtte hij zich op Wall Street, hij volgde Bidens loopbaan nauwlettend en schreef brieven waarin hij om een baan vroeg, niet naar het kantoor van de senator of de medewerker die hij daar een beetje had leren kennen en misschien teruggeschreven zou hebben, maar naar Biden zelf: ‘Beste senator Biden, ik ben intussen bijna afgestudeerd in Chicago en...’ Hij wist niet dat het kantoor alleen post uit Delaware beantwoordde en dat zijn brieven regelrecht in de prullenbak belandden.

Connaughton werd aangenomen bij de afdeling openbare financiën van zakenbank Smith Barney tegen een startsalaris van achtendertigduizend dollar en verhuisde in de zomer van 1983 naar New York. Het was precies het goede moment om op Wall Street te beginnen. Zou Connaughton zijn gebleven, zoals enkelen van zijn studiegenoten uit Chicago, dan zou hij een klein fortuin hebben vergaard. Openbare financiën draaiden om belastingvrije obligaties van het staats- en lokale bestuur, waar je geen bakken geld mee verdiende, maar wat bij Connaughton paste. In de motivering voor zijn opleiding had hij geschreven dat hij inzicht wilde verwerven in het raakvlak tussen overheid en bedrijfsleven en een loopbaan ambieerde waarin hij tussen beide kon switchen. Smith Barney gaf obligaties uit voor watervoorzieningen en rioleringen in Florida, waar steden en dorpen hun inwonertal elke paar jaar zagen verdubbelen, zodat ze hulp nodig hadden bij het ophalen van vijftig of honderd miljoen dollar voor infrastructuurprojecten.

Het bedrijf organiseerde copieuze diners à dertigduizend dollar in restaurant Lutèce in Manhattan, compleet met limousinevervoer. Het garandeerde zijn cliënten dat die hun thuisstaat niets kostten. Ze konden de kosten voor de uitgifte van belastingvrije obligaties (waaronder het diner) terugverdienen door geld dat ze daarmee op de markt hadden opgehaald te investeren en zo aan rente 3 procent meer te verdienen dan ze voor de obligaties hadden betaald. Connaughton zei vaak tegen ambtenaren: ‘Ik kan plaatsen op de eerste rij voor Cats voor jullie regelen. Laat maar weten, het kost jullie belastingbetalers geen cent.’ Ze aarzelden, maar bijna altijd stond er de volgende ochtend een bericht op zijn antwoordapparaat: ‘We hebben er nog eens over nagedacht. We gaan graag naar Cats.’ Een andere bankier vloog een keer naar Jackson County in Tennessee en legde de hoogste ambtenaren uit dat hoe hoger de vergoeding voor de bank, des te meer het district uiteindelijk zou besparen. Achter in de zaal zei iemand met een lijzig accent: ‘Gelul...’ Omdat Connaughton uit het zuiden kwam wist hij dat er altijd wel iemand in de zaal zou zitten die ‘Gelul’ riep wanneer een zakenbankier die helemaal uit New York kwam zei: ‘We kunnen u geld besparen.’

Connaughton deelde een (door de firma gehuurd) appartement in de Upper East Side. Rond halftien ’s ochtends betrad hij het hoofdkantoor van Smith Barney in het centrum, werkte de hele dag, ging naar buiten om met collega’s te eten en werkte tot middernacht op kantoor. Hij was niet zo slim als de nerds om hem heen die via de computer gokten met obligatienummers, maar als zuiderling was hij een stuk gezelliger en had hij contacten met vrouwen uit Alabama die in Manhattan woonden. Hij gebruikte nooit drugs, niet één keer. (Jaren later, toen Connaughton in het Witte Huis voor de regering-Clinton werkte en hem als onderdeel van de veiligheidsscreening werd gevraagd of hij wel eens drugs had gebruikt, zei hij: ‘Die vraag heb ik mijn hele leven al willen beantwoorden.’) Maar hij dronk flink wat bourbon en had een keer een hele nacht in Studio 54 staan dansen. Vanaf november was het enige waar zijn collega’s over konden praten de omvang van hun eindejaarsuitkering.

Na een jaar werd hij overgeplaatst naar Chicago. Omdat hij een hekel had aan de kou en omdat hij het zuiden miste liet hij een bonus van vijfentwintigduizend dollar schieten en maakte hij begin 1985 de overstap naar het kantoor van E.F. Hutton in Atlanta. Een paar maanden nadat hij was toegetreden erkende het bedrijf dat het zich bij een omvangrijk schandaal met valse cheques schuldig had gemaakt aan tweeduizend gevallen van fraude met overschrijvingen en postzendingen. In de jaren tachtig had E.F. Hutton cheques uitgeschreven voor bedragen die het niet kon dekken en het geld tussen rekeningen heen en weer geschoven, zodat het een dag of twee als rentevrije lening diende, en Hutton miljoenen dollars had opgestreken door het tijdsverschil tussen het inboeken en daadwerkelijk betalen van de cheques. In Washington hield Joe Biden van de Juridische Senaatscommissie zich met de zaak bezig. Op tv sprak hij over de om zich heen grijpende epidemie van witteboordencriminaliteit op Wall Street en het onvermogen van het ministerie van Justitie onder Reagan er iets tegen te doen. In een toespraak voor New York University zei hij: ‘Mensen denken dat ons rechtsstelsel en zij die erover gaan er niet in slagen, en misschien zelfs niet eens proberen, effectief om te gaan met immoreel en mogelijk illegaal handelen op hoge posities.’ Reagan was al een dagje ouder en bezig aan zijn tweede termijn, zijn regering was door en door corrupt en Biden ging voor de hoofdprijs.

De bekentenis kostte E.F. Hutton klanten en het bedrijf moest inkrimpen, maar Connaughton ontsprong de dans. Hij leerde het vak door in z’n eentje naar Florida te vliegen en met wethouders van Financiën te praten. Hij kwam zelfs met een verkoopbaar idee: de steden en districten hadden enorme pensioenverplichtingen, waarom zou je daar niet in bemiddelen? Waarom zou je niet voor honderd miljoen aan pensioenobligaties uitschrijven tegen 4 procent belastingvrij en het geld vervolgens een paar jaar tegen 6 of 7 procent investeren? Het was een soort zwendel over de rug van de belastingbetalers. Maar één obligatiekantoor stond er positief tegenover (het was legaal zolang je juristen inhuurde die zeiden dat het legaal was: juristen werden steeds creatiever naarmate er exponentieel meer te verdienen viel). Zijn baas, zelf ooit obligatiejurist, was in zijn nopjes. Connaughton kreeg in de jaren tachtig het zakenbankieren onder de knie. De truc was dat je met de belastingregels moest spelen.

Hij was zevenentwintig, de rechterhand van de adjunct-directeur en verdiende ruim een ton. Toch ging hij ’s avonds naar huis met het idee dat hij iets anders wilde in het leven. Eind 1986 was duidelijk dat Biden zich kandidaat zou stellen voor het presidentschap. Connaughton was hem nooit vergeten. Hij gebruikte een lobbyist van E.F. Hutton die contacten met de campagneleiding onderhield als kruiwagen. Het werkte.

‘Voor mij was Biden een soort cultfiguur,’ zou Connaughton veel later zeggen. ‘Hij was degene die ik zou volgen, want hij was het paard dat ik het Witte Huis binnen zou leiden. Het was de volgende halte in mijn leven. Ik had Wall Street al aangedaan, nu ging ik naar het Witte Huis.’

1984

Tammy Thomas

Tammy Thomas groeide op in het oosten van Youngstown, Ohio. Ze ging er jaren later weg omdat het er daar steeds ruiger aan toeging en verhuisde naar het zuiden, en nadat ze het zuiden had verlaten omdat het er daar steeds ruiger aan toeging en ze naar het noorden was verhuisd, stak ze wanneer ze in een bepaalde stemming was met haar metallic grijze Pontiac Sunfire uit 2002 de snelweg over die de stad sinds zijn komst eind jaren zestig in tweeën deelde om een kijkje te nemen in haar oude buurt.

Toen Tammy in de jaren zestig en zeventig opgroeide was het oosten nog een gebied met gemengde culturen. Naast haar op Charlotte Avenue woonde een Italiaans gezin. Aan de overkant woonden Hongaren, het blauwe huis was Porto Ricaans en je had ook een paar zwarte huiseigenaren. Op het grote, braakliggende terrein op de hoek van Charlotte Avenue en Bruce Street had ooit haar lagere school gestaan, in Bruce Street de kerk die later door noodweer was getroffen en was afgebroken. Een paar straten verderop, in Shehy, staken tegenwoordig drie houten kruizen uit de grond en op de stoep was met verf BLOOD en FROM PHILLY TO YOUNGSTOWN NIGGA gespoten. Voordat er een brandbom in was gegooid was er een buurtwinkel naast het huis waar Tammy had gewoond. Een verlaging in het gras tussen twee erven was een laantje geweest waarlangs perzik- en appelbomen hadden gestaan. Destijds kweekte iedereen bloemen en groenten in eigen tuin; rond haar huis aan Charlotte Avenue hadden ze tuinhibiscus, forsythia’s, tulpen en hyacinten gehad. Als klein meisje keek ze altijd vanaf de veranda aan de voorkant de straat in en zag ze het bovenste stuk van de schoorstenen. Als de wind de juiste richting uit waaide kon ze de zwavel ruiken. De mannen in het oostelijke deel van de stad hadden goede banen, meestal in de fabrieken. Gezinnen onderhielden hun eigendom en waren trots op hun huizen van drie verdiepingen met puntdaken, veranda’s en tuinen, allemaal groot vergeleken bij de arbeiderswoningen in het noordoosten. (De eerste keer dat Tammy rijtjeshuizen in Philly zag dacht ze: Waar zijn de tuinen, waar de oprijlanen?) In die tijd handhaafde de maffia de orde, dus was er weinig trammelant.

Tammy had een vriendin, Sybil West, die ze Miss Sybil noemde omdat ze even oud was als Tammy’s moeder. Miss Sybil had een keer in een notitieblokje alles opgeschreven wat ze zich kon herinneren van toen ze in de jaren vijftig en zestig naar de oostkant van de stad was verhuisd.

Biljartzalen

Banketbakkerijen m. muziek voor tieners

Zuivel van Isaly

Eerste winkelcentrum

Trolleybussen

Lincoln Park m. zwembad

Scharensliepen m. aapjes om de kinderen te vermaken

Boeren die groenten + fruit verkopen uit wagens uit de buurt

Stad was toen zo veilig dat de mensen gingen slapen zonder de deur op slot te doen

Mensen erg gemoedelijk + veel contacten op scholen en in de buurt

Terwijl Tammy over het kapotte asfalt reed verbaasde ze zich erover dat het overal waar ooit zoveel leven was geweest leeg en stil was. Het was alsof ze nog steeds de oude families verwachtte te zien, het oostelijke deel van de stad was zomaar ineens verdwenen. Waar was alles gebleven? Alles wat het tot een gemeenschap had gemaakt – winkels, scholen, speeltuinen, fruitbomen – was allemaal weg, en kende je de geschiedenis niet, dan wist je niet wat er ontbrak. De oostkant was nooit het beste deel van Youngstown geweest, maar er woonden de meeste zwarte huiseigenaren en wat Tammy betrof was het altijd het groenste, dunst bevolkte en mooiste deel geweest; in de buurt van Lincoln Park kon je perziken plukken. Nu waren hele delen bijna tot de natuur teruggekeerd, met herten op woekerende erven waar mensen vuil stortten.

Het maakte haar razend toen ze zag dat McGuffey Plaza leegstond: een voorbeeldige winkelboulevard die in de jaren vijftig door de familie Cafaro was gebouwd, met een bowlingbaan, een A&P-supermarkt, een keur aan andere winkels en een enorm parkeerterrein ervoor. Tegenwoordig was het niet meer dan een betonnen woestenij met nog maar één kapperszaak. Het frustreerde haar dat iedereen het oosten was vergeten. Ze was niet bedroefd, niet sentimenteel, maar gefrustreerd omdat zij het er níét bij had laten zitten en zich niet had overgegeven aan de gelatenheid die over Youngstown was gekomen. Daar had ze haar hele leven gewoond, haar verleden was voor haar nog steeds werkelijkheid, en er kon nog steeds iets aan worden gedaan. Het ergerde haar als ze het huis aan Charlotte Avenue zag, waar ze twintig jaar had gewoond en waarvan de puntgevel rechts en de bakstenen schoorsteen aan de achterkant kapot waren. Het huis stond sinds halverwege de jaren nul leeg, de gele verf op de rabatdelen bladderde af. Het zou eenvoudig zijn geweest om haar oude voordeur open te duwen of via een kapot raam naar binnen te klauteren en naar de slaapkamer aan de voorkant van de eerste verdieping te gaan die de hare was geweest toen ze klein was, maar ze liet de motor van de Pontiac stationair lopen en keek door de voorruit naar binnen. ‘Mijn god,’ mompelde ze. Ze was bang dat ze emotioneel zou worden als ze naar binnen zou gaan. Ze wist dat de bedrading en het houtwerk waren gestript, terwijl oma zo haar best had gedaan op het huis. Oma was Tammy’s overgrootmoeder, de moeder van de vader van haar moeder.

Oma had Tammy opgevoed vanaf dat ze klein was. Tammy wist niet veel zeker over oma. Ze had twee geboortedata, één in 1904 (volgens de sociale dienst) en één in 1900 (volgens haarzelf). Oma’s moeder, Big Mama, was mogelijk geboren in de buurt van Raleigh in North Carolina en door haar familie verkocht aan een blanke man in Richmond, Virginia, waar oma was geboren (tenzij ze was geboren in Winston-Salem, in North Carolina). Oma had net zo goed een mulattin kunnen zijn: ze was heel licht en had lang, steil haar. Ze heette Virginia Miller, maar toen ze een zoon baarde kreeg die de achternaam Thomas, omdat Big Mama tegen die tijd was getrouwd met Henry Thomas, oma’s stiefvader, en papa Thomas en Big Mama de jongen opvoedden.

Tammy probeerde onderzoek naar haar familiegeschiedenis te doen in het Freedom Center in Cincinnati, maar een groot deel was verdwenen. Oma kwam niet voor in de volkstelling van 1920, en in die van 1930 stond ze als ‘nicht’ van zeventien jaar oud vermeld bij het gezin Thomas, met een zoon van vijf. Dus was haar leeftijd volgens de volkstelling onjuist, evenals haar positie in het gezin. Hoe verder Tammy terugging, des te groter de raadsels werden waar ze op stuitte. Er kwamen andere namen in de volkstelling voor, van oudooms en -tantes die als kinderen van Big Mama stonden geregistreerd maar niet van haar waren, wat normaal was binnen zwarte families. ‘Je zorgde voor de kinderen,’ zou Tammy later zeggen, ‘en de kinderen groeiden samen op met neefjes en nichtjes en broertjes en zusjes. Maar het is heel verwarrend als je niet goed weet wie van wie is. Daar hadden ze het nooit over.’ Ook oma sprak nooit over dat soort dingen, en inmiddels was ze er niet meer.

Tammy wist bijna zeker dat oma in de zesde klas bij Winston-Salem van school was gegaan en op de tabaksvelden was gaan werken. In de jaren twintig had ze de zuidelijke staten achter zich gelaten en was ze naar Ohio gegaan, waar ze werk als schoonmaakster had gevonden en later een baantje op de arceerafdeling van de Youngstownse krant The Vindicator. Tijdens de Grote Depressie was de rest van de familie Thomas – Papa Thomas, Big Mama, verschillende oudtantes en oudooms en oma’s zoon – haar naar het noorden gevolgd en zich gevestigd in Struthers, aan de overkant van de rivier de Mahoning aan de zuidoostrand van Youngstown, waar een cokesfabriek stond met een schoorsteen die blauwe vlammen uitbraakte. Enkelen van Tammy’s familieleden gingen in de staalfabrieken werken en de familie bezat verschillende huizen in Struthers. Papa Thomas bracht zijn groene vingers mee naar het noorden en ontgon het erf. Ze hadden pruimenbomen, een appelboom, een perzikboom, een notenboom en vijf kersenbomen. Twee buurvrouwen maakten jam en ruilden die met Tammy’s oudtante tegen pruimenwijn. Als klein meisje ging Tammy in de weekends met haar oma naar haar familie in Struthers. ‘Voor mij was het alsof we op het platteland woonden,’ zei ze, ‘en toen ik ouder werd besefte ik dat mijn familie die daar woonde het goed voor elkaar had.’

Tammy’s eigen bloedlijn had het minder goed voor elkaar. Haar opa was met een heroïneverslaving uit de Tweede Wereldoorlog teruggekeerd, zijn vrouw was aan de alcohol geraakt. In 1966 beviel hun dochter, de knappe, tengere, zeventienjarige Vickie, van een meisje, dat ze Tammy noemde. De vader was een door het leven geharde jongen van vijftien uit een achterbuurt. Hij heette Gary Sharp en had Razor als bijnaam. Vickie en hij hadden elkaar niets te bieden. Ze zegde haar middelbare school vaarwel en begon kort nadat ze moeder was geworden te gebruiken. Vickie en Tammy gingen bij oma wonen, die tegen de zeventig liep en voor vijftig dollar per week als hulp in de huishouding schoonmaakte, kookte en als gezelschap diende voor een rijke weduwe in het noorden van de stad. De zorg voor de baby kwam op oma neer.

Ze woonden aan Lane Avenue nadat snelweg I-680 dwars door oma’s oude appartement was aangelegd: Tammy, oma, Vickie en Tammy’s opa met zijn vrouw en kinderen, en wie er verder ook maar in of uit liep. Wanneer oma naar haar werk was gebruikte zo ongeveer iedereen in het huishouden. Vickie rookte bovendien. Soms viel ze met een brandende sigaret in slaap. Als klein meisje probeerde Tammy wakker te blijven tot haar moeder naar bed ging, waarna ze de sigaret uit haar hand nam. Vanaf haar derde zorgde ze voor haar moeder.

Ze sliep graag in het bed van oma, maar soms – lang zo vaak niet – klauterde ze in dat van haar moeder. Misschien omdat ze er toen ze klein was nooit genoeg van kreeg bleef ze dat doen toen ze volwassen was, vooral wanneer ze zich niet goed voelde en behoefte had aan troost: gewoon bij haar moeder in bed kruipen, zelfs in het ziekenhuis, waar de verpleegsters zeiden dat het niet mocht.

Oma nam Tammy op zondag met de familie Thomas uit Struthers mee naar de kerk en ging op zondag met haar winkelen in Youngstown. Ze trokken handschoenen aan en zetten een hoed op, Tammy had haar kanten bloesje en haar patentleren schoenen aan. Ze namen de bus naar West Federal Street in het centrum, gingen langs de schoenenwinkel waar oma’s zus Jesse werkte, lunchten daarna in Woolworth’s, kochten huishoudartikelen in warenhuis McCrory en vlees bij Huges, keken naar kleren bij Strouss zonder iets te kopen en kochten een jurk bij Higbee. Granny had haar geld bij Home Savings and Loan ondergebracht, maar ze had geen betaalrekening, dus gingen ze ook naar de stad om de rekeningen te betalen en bij het elektriciteitsbedrijf, het gasbedrijf, het waterbedrijf en de telefoonmaatschappij langs te gaan.

Thuis in de keuken liep Tammy oma voor de voeten om haar de groene kool te zien koken die rechtstreeks uit de tuin van de Thomassen in Struthers kwam. Ze ging graag met oudere vrouwen om, maakte het hun graag naar de zin en luisterde naar hen. Ze had al vroeg in de gaten dat ze hun wijsheid aan haar konden overdragen. Ze wilde later verpleegster worden en voor mensen zorgen.

Oma werkte overdag voor allerlei blanke gezinnen in Youngstown, maar het langst werkte ze voor de familie Purnell, bij wie ze ten slotte doordeweeks ook de nacht doorbracht. Soms ging Tammy met oma mee naar haar werk en maakte ze de glazen deurknoppen schoon met iets wat oma op een oud doekje deed, of ze spoot de schone was in een mand onder oma’s strijkplank nat. Op een keer, toen Vickie een paar dagen zoek was, bleef Tammy bij oma in het huis van de familie Purnell, in haar kamer op de tweede verdieping. Ze zag dat mevrouw Purnell op de achterveranda eekhoorns uit haar hand liet eten. Mevrouw Purnell gaf haar een Mickey Mouse-telefoon en later een dekbedovertrekset.

Tammy was te jong om het te beseffen, maar de familie Purnell was een van de rijkste en meest vooraanstaande families van Youngstown. Anne Tod Purnell stamde rechtstreeks af van David Tod, de oprichter van de eerste kolenmijn op Brier Hill en degene die in 1844 ijzer begon te produceren in Mahoning Valley, precies op tijd voor de Amerikaanse Burgeroorlog, toen hij tot gouverneur van Ohio werd gekozen. Haar echtgenoot, Frank Purnell, was voorzitter van de raad van bestuur van de Dollar Savings Bank en van 1930 tot 1950 directeur van de Youngstown Sheet and Tube Company, de op vier na grootste staalproducent van het land en de grootste werkgever in het dal. De familie Purnell woonde in de chique buurt rond Crandall Park in het noorden, op Tod Lane 280, in een bakstenen herenhuis met zeven slaapkamers, vier badkamers, een paar openhaarden, een bibliotheek, een balzaal, een kas en een koetshuis. Halverwege de twintigste eeuw, in de hoogtijdagen van Youngstown, behoorde ze tot de industriële protestantse elite van de stad, die daar sinds de burgeroorlog de dienst uitmaakte – in een mate die zelfs ongebruikelijk was voor een kleine, niet aan het water gelegen, bekrompen staalstad – en al op haar retour was toen in 1966 in het oostelijke deel een zwart meisje met voorouders uit North Carolina werd geboren. Toch had Tammy er levendige herinneringen aan, in het herenhuis van de Purnells.

Van de jaren twintig tot 1977 liep een ononderbroken rij van 40 kilometer staalfabrieken van het noordwesten naar het zuidwesten langs de Mahoning: van de fabrieken van Republic Steel rond Warren en Niles en via de reus van U.S. Steel, de McDonald, en de hoogovens van Youngstown Sheet and Tube op Brier Hill tot het filiaal van U.S. Steel in Ohio, in het midden van Youngstown, en verder langs de uitgebreide fabrieken van Sheet and Tube in Campbell en Struthers. De hoogovens waren vierentwintig uur per dag in bedrijf en uit de muur van hitte, het kletterende metaal, de sissende stoom, de doordringende geur van zwaveldioxide, de zwartgrauwe hemel overdag en de helrode gloed ’s avonds, de met roet bedekte huizen, de dode rivier, de drukbezochte plaatselijke bondsbijeenkomsten, de gebeden tot Jozef Voedstervader (schutspatroon van de arbeiders), de donderende treinwagons die ijzererts, kalksteen en kolen over een dicht spoornetwerk door de stad vervoerden – uit dat alles sprak dat Youngstown synoniem was aan staal, niets dan staal, dat ieder zijn leven dankte aan de gesmolten stroom ijzer die naar de behoeften van de mens werd gevormd, dat er zonder ijzer geen leven bestond.

De industriële families – de Tods, de Butlers, de Stambaughs, de Campbells en de Wicks – zorgden ervoor dat dat zo bleef. Ze waren de enige elite die Youngstown had voortgebracht en voorkwamen dat andere industrietakken voet aan de grond kregen en met hen de concurrentie om het grote potentieel werkende immigranten aangingen. Youngstown telde twee symfonieorkesten, waarvan er een geheel bestond uit staalarbeiders en hun familie. De stad was welvarend en naar binnen gekeerd, lag geïsoleerd in een dal halverwege Cleveland en Pittsburgh. De ene buurt sloot zich af voor de andere: Italianen voor Slowaken en Hongaren, autochtone arbeiders voor vreemdelingen, arbeiders voor managers, zwarten voor alle anderen.

Youngstown Sheet and Tube was de grootste staalproducent van de stad die onafhankelijk zou blijven en in plaatselijke handen was. Het bedrijf beschikte in de fabriek in Campbell over vier hoogovens en in die op Brier Hill, iets ten noorden van het centrum, over twee. Sheet and Tube belichaamde de wreedheid van de industriële sector in Youngstown: inhalige groei, onmenselijke arbeidsomstandigheden, segregatie van functies naar etniciteit en ras, onvermurwbare vijandigheid tegenover vakbonden en voortdurende conflicten. Frank Purnell trad in 1902 in dienst bij Sheet and Tube, twee jaar nadat het bedrijf was opgericht. Hij was vijftien en begon als jongste bediende op het kantoor in de stad. In 1911 trouwde hij met Anne Tod, waardoor hij zijn maatschappelijke positie aanzienlijk verbeterde. Begin jaren twintig bouwden ze een groot huis aan Tod Lane. Hij werkte zich op bij Sheet and Tube en werd in 1930 directeur. Op officiële portretten droeg hij de vadermoorder die in die tijd in zwang was, met een horlogeketting die uit de zak van zijn gilet hing: een man met een haakneus en een onderkin, warrig zilvergrijs haar en de flauwe glimlach van het onwrikbare vertrouwen dat de onbevreesde kapitalistische klasse eigen was.

In de jaren dertig begon de oude orde in zijn voegen te kraken. In 1936 kondigde John L. Lewis, de heethoofdige leider van de mijnwerkersbond en voorzitter van het Committee for Industrial Organization, in een wolkenkrabber in Pittsburgh waar de staalbaronnen kantoor hielden de oprichting aan van een staalarbeidersbond: de Steel Workers Organizing Committee, de SWOC. Hij stelde zijn plaatsvervanger, de gematigde Schot Philip Murray, aan als hoofd. Lewis en Murray wilden voor elkaar krijgen wat nog nooit iemand was gelukt: de arbeiders in deze gigantische industrie eindelijk in één bond verenigen. Algauw reden vakbondslieden naar staalsteden als Youngstown om arbeiders toe te spreken op etnische verenigingen, in kerken en vergaderzalen. De denkwijze van de nieuwe industriële vakbonden was allerminst bekrompen: ze predikten dat klassenbewustzijn boven etniciteit, ras en sekse ging en niet was bedoeld om het kapitalisme omver te werpen, maar om arbeiders op te stoten naar de middenklasse, om hen tot volwaardige leden van de egalitaire democratie te maken. De tactiek van Lewis was radicaal, maar zijn doelstellingen pasten volledig binnen het Amerikaanse bestel.

In de lente van 1937 namen vijfentwintigduizend staalarbeiders uit Mahoning Valley deel aan een nationale staking. Omdat ze geen gebruik mochten maken van de radio zetten ze luidsprekers op vrachtwagens en trokken van buurt naar buurt om de volgende bijeenkomst of stakingspost af te kondigen. Ze sloegen ook honkbalknuppels in. Er waren bijna geen zwarte stakers bij. In het verleden waren zwarte arbeiders vanuit de zuidelijke staten aangevoerd om stakingen te breken, waardoor ze tientallen jaren lang waren veroordeeld tot de smerigste en laagste baantjes in de fabrieken, zoals met een snijbrander oneffenheden uit het staal halen. Ze hadden met elkaar gemeen dat ze heel voorzichtig met hun blanke collega’s omgingen, zo voorzichtig zelfs dat de idealistische retoriek van de SWOC er niet tegen was opgewassen.

De staking zou bekend komen te staan als de Little Steel-staking. De organisatoren richtten hun pijlen niet op staalmoloch U.S. Steel, die al had toegegeven aan de economische macht van de arbeiders. U.S. Steel had de bond al in maart erkend nadat het een maand eerder lering had getrokken uit een succesvolle zitstaking van arbeiders uit de autofabriek van General Motors in Flint, Michigan. De SWOC keerde zich juist tegen een groep kleinere bedrijven, waaronder Republic Steel, dat zijn hoofdkwartier in Chicago had, en tegen Sheet and Tube. Anders dan U.S. Steel, een nationaal bedrijf dat zich beter bewust was van zijn rol in de toenmalige industriële samenleving, waren de bedrijven waarop Little Steel was gericht kleingeestig en bezagen ze de bonden met onversneden haat. Ze hielden hun fabrieken open door groepen ‘loyale werknemers’ in het leven te roepen en een zwaarbewapend privéleger op poten te zetten dat via de lucht werd bevoorraad dankzij landingsbanen die binnen de fabriekspoorten waren aangelegd.

Geweld was onvermijdelijk. Het brak voor het eerst uit in Zuid-Chicago, op Memorial Day, toen de politie het vuur opende achter in een menigte bondsympathisanten, waardoor tien mannen werden gedood en vrouwen en kinderen gewond raakten. De maand erna was Youngstown aan de beurt: op 19 juni werden twee arbeiders buiten de poorten van een fabriek van Republic Steel gedood. Frances Perkins, minister van Werkgelegenheid onder president Roosevelt, riep op tot arbitrage, maar in plaats daarvan vroegen de fabriekseigenaren om bescherming door overheidstroepen. De gouverneur van Ohio stuurde de National Guard erop af, de staking werd gebroken en de arbeiders gingen weer aan het werk. Al met al kwamen zeventien mensen om bij de Little Steel-staking van 1937. Het publiek begon zich tegen de nieuwe strijdlust van de bond te keren, dus op korte termijn wonnen de staalbedrijven.

Maar de nederlaag van 1937 leidde tot de overwinning van 1942, toen de National Labor Relations Board oordeelde dat Republic en Sheet and Tube zich van illegale praktijken hadden bediend om de staking de kop in te drukken. De bedrijven werden gedwongen de SWOC te erkennen en collectieve onderhandelingen te openen. Youngstown werd een bastion van de bond, juist terwijl de Tweede Wereldoorlog begon, waarmee de economische zekerheid waar arbeiders altijd zo naar hadden verlangd een feit werd, zelfs, in de loop der jaren, voor zwarte arbeiders. De fabriek was warm, smerig en zwaar voor lichaam en geest, maar de lonen en de pensioenen waren passend voor de gouden tijd van het Amerikaanse economische leven.

Frank Purnell bleef na de oorlog aan het hoofd van Youngstown Sheet and Tube en sprak de nieuwe institutionele taal van de arbeidsbetrekkingen, terwijl de oude klassenstrijd nog springlevend was. In 1950 trad hij af als directeur en werd hij bestuursvoorzitter, in 1953 stierf hij aan een hersenbloeding. Zijn weduwe, Anne, woonde nog bijna twintig jaar in het herenhuis aan Tod Lane 280, jaren waarin de meeste vooraanstaande families hun fabrieken verkochten en Youngstown verruilden voor meer kosmopolitisch ingestelde, minder stinkende steden. De staalbedrijven bleven andere industrieën weren die mogelijk met het arbeiderslegioen van Youngstown aan de haal gingen. In de jaren vijftig, toen Henry Ford II de mogelijkheid verkende om een autofabriek te openen op een emplacement vol spoorschroot ten noorden van de stad, wierpen plaatselijke industriëlen en bedrijven met eigenaren buiten de stad zoveel hindernissen op dat het idee een voortijdige dood stierf. In 1950 bouwde Edward DeBartolo een van de eerste grote winkelcentra van het land in Boardman, en de groei van dergelijke centra ondermijnde het commerciële hart van de stad. Blanke arbeiders verhuisden naar de buitenwijken om in de lichte industrie aan de slag te gaan, waardoor in de staalfabrieken voor het eerst goede posities voor de achtergebleven zwarte arbeiders beschikbaar kwamen. Omdat de transportkosten stegen, verhuisde de Amerikaanse staalindustrie naar diepwaterhavens als Cleveland, Gary, Baltimore en Chicago en die van Youngstown stagneerde op hetzelfde moment doordat de buitenlandse concurrentie toenam.

Uiteindelijk werd Youngstown Sheet and Tube – op dat moment de op zeven na grootste staalproducent van het land en de laatste van de stad die nog in handen was van plaatselijke eigenaren – in 1969 verkocht aan de Lykes Corporation, een in New Orleans gevestigd scheepsbouwconglomeraat dat de geldstroom van zijn nieuwe acquisitie wilde gebruiken om schulden af te lossen en andere activiteiten uit te breiden, waardoor het dividend uiteindelijk slonk en ‘Youngstown’ uit de naam werd geschrapt. Hoewel niemand het begin jaren zeventig nog wist was de stad toen al in verval.

De Purnells hadden geen kinderen en de weduwe woonde alleen, op haar zuster, Lena, en een al wat oudere zwarte hulp na, die Virginia heette. Nadat Lena was gestorven en mevrouw Purnell was gevallen en haar heup had gebroken toen ze op weg was naar het koetshuis om de haard op te poken, bleef de hulp van maandag tot vrijdag overnachten en diende ze mevrouw Purnell als gezelschap. Anne Tod Purnell stierf in 1971. In de maanden waarin niet duidelijk was wat er met het herenhuis zou gebeuren woonde de hulp er als huismeester, samen met haar kleindochter en haar vijf jaar oude achterkleindochter.

Tammy weet niet meer hoe lang ze in het herenhuis van de familie Purnell hadden gewoond, maar het leek een eeuwigheid. Toen ze erin trokken stonden de tulpen en de rozentuin in bloei. Tammy ging voor het eerst naar de kleuterschool en ze vierden kerst in het huis. Toen zij kwamen, was een deel van het meubilair uit het huis gehaald en waren alle prachtige tapijten uit de grote hal verdwenen. Niet lang daarna werd het meubilair uit de woonkamer verwijderd, en met kerst was de eettafel weg, waarna iemand de kroonluchter die in de eetzaal hing van het plafond trok, zodat de elektriciteitsdraden bloot kwamen te liggen, iets waar oma razend om werd. Stukje bij beetje werd het huis met het oog op verkoop ontmanteld. De chauffeur van mevrouw Purnell kreeg haar auto, de tuinman en het personeel, onder wie oma, kregen vijfduizend dollar per persoon. Tammy’s moeder hield de spiegel met zilveren lijst van mevrouw Purnell en haar zilveren haarborstel. Met kerst kreeg Tammy een fiets, waar ze in de lege woonkamer op leerde fietsen.

Het huis was zo groot en chic dat het haar verbeelding te boven ging. Er waren allerlei plekken waar je je kon verstoppen, bloemen die ze nooit eerder had gezien, een wasmachine – een voorlader – in een van de zeven ruimtes in de kelder, vernikkelde werkbladen in de keuken en een zoemer op de eetkamervloer om personeel te roepen. Tammy, die niet in dat deel van het huis mocht spelen, ging er een keer per ongeluk op staan en schrok zich rot toen het ding afging. Haar favoriete kamer was de oude slaapkamer van mevrouw Lena, die op de eerste verdieping lag en een achterbalkon had. De kamer was groen geschilderd, net als de rest van het huis, op de diepe badkamer van mevrouw Lena na, met zijn goudkleurige tegels en amberkleurige douche waar je onder kon staan. Ze deelden de badkamer met Vickie, Tammy’s moeder, wanneer die er was, maar die verbleef niet graag in het grote lege huis: ze dacht dat het er spookte. Tammy vond een onderrok in een oude koffer, met hoepels van metaaldraad en ruches, en trok hem vaak aan om pirouettes door de balzaal op de tweede verdieping te draaien zoals mensen volgens haar in vroeger tijden deden. Ze daalde als een prinses de brede trap af en gaf op de ronde binnenplaats voorstellingen voor een publiek dat bestond uit struiken. Oma hield haar in de buurt van het huis en verbood haar van het erf te gaan en in de grote boom te klimmen, wat ze toch deed. In het weekend liepen ze naar Crandall Park om de zwanen te voeren.

Begin 1972, rond Tammy’s zesde verjaardag, kwam er een einde aan het avontuur toen een gezin het herenhuis kocht. Oma mocht wat van het resterende meubilair en servies meenemen, waaronder het handgemaakte bed van mevrouw Purnell en een kaptafel, wit met een gouden rand. Ze keerde met Tammy terug naar het oosten van de stad: met haar legaat deed ze een aanbetaling op een houtskeletbouwhuis aan Charlotte Avenue 1319, dat ze voor tienduizend dollar kocht. Tammy zou er bijna zonder onderbreking tot haar zesentwintigste blijven wonen.

Ze ging naar een reeks scholen die naar presidenten waren vernoemd: het Lincoln, het Madison, het Grant en het Wilson. Niet een ervan bleef de sloopkogel bespaard. Op klassenfoto’s was ze het dunne meisje met de lichte teint, de staartjes en de zachte, verwachtingsvolle ogen, alsof er iets goeds stond te gebeuren. Ze ging graag naar het oude lunapark in Idora voor een rondje in de achtbaan, de Wildcat, maar haar favoriete plek van de stad was het Mill Creek Park, 320 hectare bos, vijver en tuin aan de zuid- en de oostrand. Vanaf de noordkant van het park kon je de staalfabrieken en de spoorlijnen zien, maar je kon er ook op rotsen klauteren, verdwalen op de paden en in jezelf praten of met God. Oma nam haar er soms mee naartoe, of ze ging erheen met de Pearl Street Mission, waar ze na school naartoe ging. In het missiehuis, dicht bij haar huis in het oosten, holden de kinderen sinaasappels uit, vulden ze met pindakaas, staken een gat in de schil, regen er een touwtje doorheen en hingen ze in de bomen van het Mill Creek Park voor de vogels, hoewel Tammy nooit een vogel pindakaas uit een sinaasappel had zien eten. Als ze ooit ergens in de stad wilde wonen, dan was het wel in de buurt van het park.

De eerste keer dat Vickie werd opgesloten zat Tammy in groep twee. Ze werd voor een bezoek aan haar moeder naar de districtsgevangenis gebracht, waar ze te horen kreeg dat haar moeder er met vakantie was. Een jaar of twee later verdween haar moeder voor langere tijd achter slot en grendel. Deze keer vertelde niemand Tammy waar ze was, en ze vroeg er ook niet naar, maar op een dag pestte een ouder meisje uit de buurt Tammy in de schoolbus door te zeggen dat haar moeder in de gevangenis zat. ‘Nee hoor,’ zei Tammy, ‘ze is met vakantie.’ Maar het meisje bleef volhouden, totdat ze ruzie kregen en de bus uit werden gezet. Toen oma van haar werk kwam vertelde ze Tammy waar haar moeder was, wat Tammy van streek maakte. Maar op de dag dat haar moeder vrijkwam was Tammy zo blij dat het er niet toe deed. Vickie was iets aangekomen en had mooi haar, fraaie benen en een prachtige glimlach. Tammy vond haar de mooiste zwarte vrouw die ze ooit had gezien.

Toen Tammy jong was zat haar moeder voortdurend in de gevangenis vanwege drugs, fraude met cheques en zelfs zware roofovervallen. Toen ze van de heroïne af probeerde te komen nam ze Tammy mee naar een bakstenen gebouw dat de Buddha heette, in het zuiden van de stad, waar ze methadon uit een bekertje dronk. Tammy wilde proeven, maar dat zou haar moeder nooit toestaan. Ze hadden vaak niets meer te eten, zodat Tammy met zegeltjes boodschappen leerde doen en voor een hele week eten insloeg. Geregeld liet Vickie haar zomaar ergens alleen achter en kwam ze niet terug. Die keer dat Tammy zag dat ze ziek was door een overdosis vroeg ze zich af of haar moeder niet genoeg van haar hield om te stoppen. Ze dacht dat haar moeder dat wel zou doen zolang zij er maar voor zorgde dat ze iets meer van haar hield. ‘Mijn moeder heeft me als kind in een paar echte rotsituaties gebracht,’ zei ze later. ‘Soms liet ze me gewoon in de steek. Ik heb dingen meegemaakt die ik echt heb verdrongen. Uiteindelijk deed het er allemaal niet toe omdat ze mijn moeder was en ik dol op haar was. Ik wilde de grond wel kussen waar ze over liep. Ze was mijn moeder.’

Maar oma was degene die Tammy vormde. Oma, met haar waardeloze baantje, die op pensioengerechtigde leeftijd kookte en schoonmaakte, had een huis gekocht; niet het beste huis, maar het was van haar. De moeder van Tammy’s vader was net zo: die was verpleeghulp in het St. Elizabeth’s Hospital en kwam altijd uitgeput in haar gesteven witte uniform thuis. Ze werkte bijna tot op de dag waarop ze aan kanker overleed, maar ze had genoeg gespaard om een huis te kopen en aan de achterbuurt te ontsnappen. Het waren vrouwen die deden wat ze moesten doen. Tammy was ook zo, het zat haar in het bloed. Misschien had ze het wel van Papa Thomas, die zoveel grond in Struthers had gehad en een stuk aan de kerk had geschonken.