-

Bill Browder was een zeldzaam succesvolle hedgefundmanager; als een van de eersten had hij door hoe krankzinnig veel geld er na de val van de Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verdiend kon worden in ‘het wilde Oosten’.

Maar het gaat mis. De Russische oligarchen gaan hem dwarszitten: ze overvallen zijn kantoren en stelen 230 miljoen belastinggeld. Browder vecht terug, aanvankelijk met succes, maar de Russen hanteren andere spelregels. Een maand nadat Browders advocaat Sergej Magnitsky een gigantische misdaad openbaar heeft gemaakt waarbij Poetin zelf betrokken is, wordt hij opgepakt, gearresteerd, gemarteld en in de gevangenis vermoord.

De moord grijpt Browder diep aan en verandert zijn leven. Hij begint een vastberaden en indrukwekkende kruistocht om de misdadigers voor het gerecht te krijgen. Van een spijkerharde hedgefundmanager wordt hij een overtuigd mensenrechtenactivist. Hij loopt gevaar en hij weet het, maar de terriërachtige vasthoudendheid en de enorme moed die hem zijn successen brachten, leiden hem nu in zijn strijd om gerechtigheid voor Magnitsky en andere slachtoffers van het regime van Poetin.

-

BILL BROWDER

VIJAND VAN DE RUSSISCHE STAAT

Vertaald door Jan Braks

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 Hermitage Media Limited

© 2015 Nederlandse vertaling Jan Braks

Oorspronkelijke titel Red Notice

Oorspronkelijke uitgeverij Simon and Schuster

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Getty (Will & Deni McIntyre)

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2604 6

D/2015/0108/518

NUR 686

www.atlascontact.nl

billbrowder.com

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2603 9

-

Voor Sergej Magnitski, de moedigste man die ik ooit heb gekend

-

Het verhaal in dit boek is waargebeurd, maar zal desondanks door een aantal zeer machtige en gevaarlijke personen als aanstootgevend worden ervaren. Ter bescherming van onschuldige mensen zijn enkele namen en plaatsen veranderd.

Bericht code rood – Een door Interpol uitgevaardigd bericht waarin om de arrestatie en uitlevering van een gezochte persoon wordt gevraagd. Een bericht code rood van Interpol is te vergelijken met een internationaal arrestatiebevel.

-

1 ° PERSONA NON GRATA

13 november 2005

Ik ben een getallenfreak, dus begin ik met een paar belangrijke: 260, 1 en 4.500.000.000.

Ze betekenen het volgende. Om het andere weekend reisde ik van Moskou, de stad waar ik werkte, naar Londen, de stad die ik mijn thuis noemde. Ik was in de afgelopen tien jaar 260 keer heen en weer gevlogen. Doel nummer ‘1’ van deze trip was mijn zoon David bezoeken, toen acht, die bij mijn ex-vrouw in Hampstead woonde. Toen we van elkaar scheidden, nam ik me voor hem om het andere weekend te bezoeken, wat er ook gebeurde. Ik had nooit verstek laten gaan.

Er waren voor mij 4.500.000.000 redenen om terug te keren naar Moskou. Dit was de totale waarde in dollars van de activa die Hermitage Capital, mijn bedrijf, in beheer had. Ik was de oprichter en CEO, en in de voorbije tien jaar had ik voor een groot aantal mensen veel geld verdiend. In 2000 stond Hermitage boven aan de lijst van ’s werelds best presterende opkomendemarktenfondsen. We hadden 1500 procent rendement geboekt voor beleggers die sinds het begin in 1996 bij ons hadden gezeten. Het succes van mijn bedrijf had mijn meest optimistische verwachtingen ver overtroffen. Het Rusland van na de Sovjettijd had enkele van de spectaculairste beleggingsmogelijkheden geboden in de geschiedenis van financiële markten, en aldaar werkzaam zijn was behalve zeer avontuurlijk – en soms gevaarlijk – zeer winstgevend geweest. Het was geen moment saai.

Ik was zo vaak van Londen naar Moskou gegaan dat ik de trip precies kon uittekenen: hoelang het duurde om in Heathrow door de beveiliging te komen; hoelang het duurde voordat je aan boord kon gaan van het Aeroflot-toestel; hoelang het duurde voordat je opsteeg en in oostwaartse richting naar het land vloog dat half november met rasse schreden opnieuw een koude winter tegemoet ging. De vliegtijd bedroeg vierenhalf uur, genoeg om de Financial Times, The Times of London, Forbes, The Wall Street Journal en belangrijke e-mails en documenten door te nemen.

Terwijl het vliegtuig hoogte won, opende ik mijn aktetas om er het leeswerk van die dag uit te pakken. Naast de dossiers, kranten en glossy tijdschriften zat er een leren mapje in met daarin 7500 dollar in biljetten van 100 dollar. Hiermee maakte ik meer kans om mee te kunnen met die spreekwoordelijke laatste vlucht uit Moskou – net als degenen die op het nippertje waren ontsnapt uit Phnom Penh of Saigon voordat hun land in chaos verviel.

Maar ik probeerde niet weg te komen uit Moskou, ik keerde ernaar terug. Ik ging terug naar mijn werk. En daarom wilde ik het nieuws van het weekend nalopen.

Mijn oog viel op een artikel in Forbes. Het ging niet over een beleggingsmogelijkheid of economisch nieuws, maar over Jude Shao, een Chinese Amerikaan die net als ik een MBA van Stanford had. Hij had een paar jaar na mij bedrijfskunde gestudeerd. Ik kende hem niet, maar hij was net als ik een succesvol zakenman in een vreemd land. In zijn geval China.

Hij was in conflict gekomen met een paar corrupte Chinese functionarissen. In april 1998 was Shao gearresteerd nadat hij had geweigerd een belastinginner in Shanghai 60.000 dollar smeergeld te betalen. Uiteindelijk was hij op grond van verzonnen aantijgingen voor het gerecht gedaagd en veroordeeld tot zestien jaar cel. Oud-studenten van Stanford hadden een lobbycampagne georganiseerd om hem vrij te krijgen, maar dat had niets opgeleverd. Shao kwijnde nu weg in een akelige gevangenis ergens in China.

Het artikel had een beklemmende uitwerking op me. In China was het tien keer veiliger dan in Rusland als het ging om zakendoen. Terwijl het vliegtuig van drieduizend meter hoogte afdaalde naar Sjeremetjevo, de internationale luchthaven bij Moskou, vroeg ik me even af of ik misschien iets doms aan het doen was. Al jaren hield ik me vooral bezig met zogeheten aandeelhoudersactivisme. In Rusland betekende dat ingaan tegen de corruptie van de oligarchen, circa twintig mannen die na de val van het communisme naar verluidt 40 procent van het land hadden gestolen en in een mum van tijd miljardair waren geworden. De oligarchen waren eigenaar van het merendeel van de bedrijven waarin gespeculeerd werd op de Russische effectenbeurs en plukten deze bedrijven vaak compleet kaal. In mijn confrontaties met de oligarchen had ik meestal aan het langste eind getrokken, en door deze strategie was mijn fonds zeer succesvol, maar had ik ook een heleboel vijanden gemaakt.

Toen ik het verhaal over Shao uit had, dacht ik: Misschien is het beter dat ik het rustig aan ga doen. Ik heb veel om voor te leven. Naast David had ik een nieuwe vrouw in Londen. Jelena was Russisch, mooi, heel intelligent en hoogzwanger van ons eerste kind. Misschien is het beter om even een pauze in te lassen, dacht ik.

Maar vervolgens raakten de wielen de grond en borg ik de bladen op, schakelde mijn BlackBerry in en sloot mijn aktetas. Ik begon mijn e-mails te checken. Mijn aandacht verschoof van Jude Shao, mijn vrouw en kind en de oligarchen naar wat ik had gemist in de lucht. Ik moest de douane door, naar mijn auto en terug naar mijn appartement.

Luchthaven Sjeremetjevo is een vreemde plek. De terminal waarmee ik het meest vertrouwd was, Sjeremetjevo-2, was gebouwd voor de Olympische Spelen in 1980. Het was bij de opening waarschijnlijk een indrukwekkend bouwwerk geweest, maar in 2005 was daar weinig meer van over. Het rook er naar zweet en goedkope tabak. Het plafond was versierd met metalen cilinders die eruitzagen als roestige blikken. Bij de paspoortcontrole stond geen nette rij, maar een rommelige hoop mensen, zodat je daarin een plekje moest zoeken en oppassen dat niemand voorkroop. En je kon maar beter geen bagage meenemen. Zelfs nadat je paspoort was afgestempeld, moest je nog een uur wachten voordat je die terug had. Na een vlucht van ruim vier uur was het geen pretje om Rusland binnen te komen, vooral als je deze trip om het weekend maakte.

Ik had het sinds 1996 op deze manier gedaan, maar rond 2000 vertelde een vriend van me over de zogenoemde vipservice. Daarmee bespaarde je voor een klein bedrag ongeveer een uur, soms twee. Luxe was anders, maar het was goed besteed geld.

Ik liep van het vliegtuig meteen naar de viplounge. De wanden en het plafond waren erwtensoepgroen geschilderd. Op de vloer lag geelbruin linoleum. De loungestoelen waren bekleed met roodbruin leer en redelijk comfortabel. De bedienden serveerden er slappe koffie of te lang getrokken thee terwijl je wachtte. Ik opteerde voor thee met een schijfje citroen en gaf de douanebeambte mijn paspoort. Binnen een paar tellen was ik verdiept in de berg e-mails op mijn BlackBerry.

Ik merkte het amper toen Aleksej, mijn chauffeur, die vooraf toestemming had gekregen om de suite te betreden, binnenkwam en begon te kletsen met de douanebeambte. Aleksej was net als ik eenenveertig, maar daarmee hield de gelijkenis tussen ons op. Hij was een meter tweeënnegentig lang, woog honderdtien kilo, had blond haar en harde gelaatstrekken. Hij was in het verleden kolonel geweest bij de Moskouse verkeerspolitie en sprak geen woord Engels. Hij was altijd op tijd – en wist zich altijd uit de nesten te praten bij confrontaties met verkeersagenten.

Ik liet hun gesprek aan mij voorbijgaan, beantwoordde e-mails en dronk van mijn lauwe thee. Na een tijdje werd omgeroepen dat ik mijn bagage kon ophalen.

En dat was het moment waarop ik opkeek en dacht: Zit ik hier al een uur binnen?

Ik keek op mijn horloge. Ik zat inderdaad al een uur binnen. Mijn vlucht was rond half acht ’s avonds geland en het was nu twee over half negen. De twee andere passagiers van mijn vlucht in de viplounge waren allang weg. Ik wierp een blik op Aleksej. Hij wierp op zijn beurt een blik op mij en gaf daarmee aan dat hij even navraag zou doen.

Terwijl hij met de douanebeambte praatte, belde ik Jelena. In Londen was het nog maar twee over half zes en ik wist dat ze thuis zou zijn. Terwijl we spraken, hield ik een oogje op het gesprek tussen Aleksej en de beambte, dat binnen de kortste keren ontaardde in geruzie. Aleksej tikte op de balie en de beambte keek hem boos aan. ‘Er is iets mis,’ zei ik tegen Jelena. Ik stond op en liep, eerder geïrriteerd dan bezorgd, naar de balie en vroeg wat er aan de hand was.

Toen ik dichterbij kwam, kreeg ik door dat er iets flink mis was. Ik zette Jelena op de luidsprekertelefoon en zij vertaalde voor me. Talen zijn niet mijn ding – na tien jaar sprak ik nog steeds alleen maar taxi-Russisch.

Het gesprek ging over en weer. Ik keek toe zoals een toeschouwer die bij een tennismatch de bal volgt. Op een gegeven moment zei Jelena: ‘Ik denk dat het een visumprobleem is, maar de beambte zegt dat niet.’ Vervolgens kwamen twee douanebeambten in uniform binnen. De ene wees naar mijn telefoon en de andere naar mijn koffers.

Ik zei tegen Jelena: ‘Er zijn hier twee beambten die zeggen dat ik moet ophangen en met hen mee moet. Ik bel zo snel mogelijk terug.’

Ik schakelde mijn telefoon uit. De ene beambte pakte mijn koffers, de andere nam mijn douanepapieren mee. Voordat ik met hen meeging, keek ik naar Aleksej. Hij liet zijn schouders zakken en sloeg zijn ogen neer. Zijn mond hing een beetje open en hij was ten einde raad. Wanneer dingen in Rusland fout gaan, wist hij, gaan ze meestal goed fout.

Ik liep mee met de beambten en we meanderden via de achtergangen van Sjeremetjevo-2 naar de grote, gewone douanehal. Ik stelde hun vragen in mijn slechte Russisch, maar ze reageerden niet. Ik werd naar een arrestantenlokaal geëscorteerd. De lampen waren verblindend fel. De rijen stoelen van gegoten plastic waren met bouten vastgeklonken aan de vloer. De beige verf op de muren bladderde hier en daar. Er hingen een paar andere, boos kijkende arrestanten rond. Ze zeiden niets. Allemaal rookten ze.

De beambten vertrokken. Achter een glazen afscheidingswand met een balie aan de andere kant van het lokaal zat een stel agenten in uniform. Ik nam plaats op een stoel bij hen in de buurt en probeerde te begrijpen wat er gaande was.

Om de een of andere reden mocht ik al mijn spullen houden, waaronder mijn mobieltje, dat een bruikbaar signaal had. Ik vatte dit op als een goed teken. Ik probeerde me te ontspannen, maar toen schoot me het verhaal van Jude Shao weer te binnen.

Ik keek op mijn horloge. Kwart voor negen.

Ik belde Jelena terug. Ze maakte zich geen zorgen. Ze vertelde me dat ze bezig was een fax op te stellen om de Britse ambassade in Moskou te informeren en die zou versturen zodra ze ermee klaar was.

Ik belde Ariel, een Israëliër die werkte voor mijn bedrijf. Hij was een ex-Mossad-agent en fungeerde als onze veiligheidsadviseur in Moskou. Hij werd alom beschouwd als een van de beste in het land, en ik had er alle vertrouwen in dat hij dit probleem kon oplossen.

Ariel was verbaasd toen hij hoorde wat er aan de hand was. Hij zou, zei hij, een paar telefoontjes plegen en terugbellen.

Rond half elf belde ik de Britse ambassade. Ik sprak met iemand van de consulaire afdeling die Chris Bowers heette. Hij had de fax van Jelena ontvangen en wist al van mijn situatie, of wist althans net zoveel als ik. Hij controleerde mijn gegevens – geboortedatum, paspoortnummer, datum van visumafgifte, de hele bups. Hij zei dat hij waarschijnlijk niet veel zou kunnen uitrichten omdat het zondagavond was, maar zijn best zou doen.

Alvorens op te hangen vroeg hij: ‘Meneer Browder, hebben ze u iets te eten of te drinken gegeven?’

‘Nee,’ antwoordde ik. Hij bromde wat en ik bedankte hem alvorens afscheid te nemen.

Ik probeerde het me comfortabel te maken op de plastic stoel, maar dat wilde niet lukken. De tijd kroop traag voorbij. Ik stond op. Ik liep heen en weer in een dichte wolk van sigarettenrook. Ik probeerde niet te kijken naar de lege, starende blikken van de andere arrestanten. Ik checkte mijn e-mail. Ik belde Ariel, maar hij nam niet op. Ik liep naar de glazen wand en begon in mijn slechte Russisch tegen de functionarissen te praten. Ze negeerden me. Ik was lucht voor hen. Erger nog, ik was al een gevangene.

Hierbij dient vermeld te worden dat er in Rusland geen respect is voor het individu en zijn of haar rechten. Mensen kunnen opgeofferd worden ten behoeve van de staat, gebruikt worden als schild, ruilmiddel of zelfs gewoon voer. Indien nodig kun je zomaar uit de weg geruimd worden. Er is wat dit betreft een beroemde uitspraak van Stalin die niets aan duidelijkheid te wensen laat: ‘Zijn er geen mensen, dan zijn er geen problemen.’

Daarop moest ik weer denken aan Jude Shao uit het artikel in Forbes. Had ik in het verleden voorzichtiger moeten zijn? Ik was er zo gewend aan geraakt om de strijd aan te binden met oligarchen en de corruptie in Rusland dat ik uit het oog was verloren dat ook ik, als iemand dat wilde, zomaar kon verdwijnen.

Ik schudde mijn hoofd en zette Shao uit mijn gedachten. Ik ging terug naar de bewakers om te proberen iets – het maakte niet uit wat – uit hen los te krijgen, maar het had geen zin. Ik liep terug naar mijn stoel en belde Ariel weer. Deze keer nam hij op.

‘Wat is er aan de hand, Ariel?’

‘Ik heb gesproken met diverse mensen, en niemand doet zijn mond open.’

‘Wat bedoel je met “niemand doet zijn mond open”?’

‘Ik bedoel dat niemand zijn mond opendoet. Het spijt me, Bill, maar ik heb meer tijd nodig. Het is zondagavond. Niemand geeft thuis.’

‘Oké. Neem contact met me op zo gauw je iets hoort.’

‘Doe ik.’

We hingen op. Ik belde opnieuw de ambassade. Ze hadden daar evenmin vooruitgang geboekt. Ze werden tegengewerkt of ik zat nog niet in het systeem, of beide. Alvorens op te hangen vroeg de consul weer: ‘Hebben ze u iets te eten of te drinken gegeven?’

‘Nee,’ herhaalde ik. Het leek een onzinnige vraag, maar Chris Bowers dacht daar duidelijk anders over. Hij had zo’n situatie waarschijnlijk al vaker aan de hand gehad, en bij mij rees het vermoeden dat het een typisch Russische manier van doen was om geen eten of water aan te bieden.

Bij het verstrijken van middernacht kwamen er nog een aantal arrestanten het lokaal binnen. Het waren allemaal mannen en ze leken allemaal afkomstig uit een voormalige Sovjetrepubliek. Georgiërs, Azerbeidzjanen, Kazachen, Armeniërs. Hun bagage, als ze die al hadden, bestond uit eenvoudige plunjezakken of vreemde bovenmaatse winkeltassen die allemaal omwikkeld waren met plakband. Ze staken de ene na de andere sigaret op. Sommigen spraken zacht fluisterend. Bij geen van hen waren emoties of gevoelens van onrust te bespeuren. Ze deden net als de bewakers of ik niet bestond, hoewel ik duidelijk een vis op het droge was: nerveus, blauwe blazer, BlackBerry, een zwarte rolkoffer.

Opnieuw belde ik Jelena. ‘Iets aan jouw kant?’

Ze zuchtte. ‘Nee. En aan jouw kant?’

‘Niks.’

Ze had waarschijnlijk aan mijn stem gehoord dat ik me zorgen maakte. ‘Het komt goed, Bill. Als dit echt gewoon een visumprobleem is, ben je morgen hier terug om alles te regelen. Vast en zeker.’

Haar kalmte hielp. ‘Weet ik.’ Ik keek op mijn horloge. In Engeland was het half elf. ‘Ga slapen, schat. Jij en de baby kunnen de rust goed gebruiken.’

‘Oké. Ik bel je direct als ik informatie heb.’

‘Ik ook.’

‘Welterusten.’

‘Welterusten. Ik hou van je,’ voegde ik eraan toe, maar ze had al opgehangen.

Even voelde ik twijfel opkomen. Wat als dit niet simpelweg een visumprobleem was? Zou ik Jelena ooit nog zien? Zou ik ooit het kind dat ze in zich droeg in de armen sluiten? Zou ik ooit mijn zoon David nog zien?

Terwijl ik worstelde met deze akelige gevoelens, probeerde ik me neer te vlijen op de harde stoelen. Ik gebruikte mijn jas als kussen, maar de stoelen waren erop gemaakt om je uit je slaap te houden. En daar kwam bij dat ik werd omringd door een stel onguur ogende types. Hoe kon ik wegdommelen te midden van zulke figuren?

Het wilde niet lukken.

Ik ging rechtop zitten en begon op mijn BlackBerry een lijst van mensen in te typen – politici, zakenmensen, journalisten – die ik in de loop der jaren had leren kennen in Rusland, Groot-Brittannië en Amerika. Misschien konden zij mij helpen.

Chris Bowers belde nog een laatste keer voordat zijn dienst op de ambassade erop zat. Hij verzekerde me dat de persoon die het van hem overnam volledig geïnformeerd zou worden. Hij wilde opnieuw weten of ik voedsel en water aangeboden had gekregen. Dat was niet het geval. Hij verontschuldigde zich, hoewel hij er niets aan kon doen. Klaarblijkelijk maakte hij er aantekening van of ik slecht behandeld werd, mocht dat ooit van pas komen. Nadat we hadden opgehangen, dacht ik: shit.

Het was toen inmiddels een uur of twee, drie ’s nachts. Ik schakelde mijn BlackBerry uit om stroom te sparen en probeerde opnieuw in slaap te komen. Ik gooide een hemd uit mijn tas over mijn ogen. Ik slikte twee Nurofens tegen de hoofdpijn die was komen opzetten. Ik probeerde alles uit mijn hoofd te zetten. Ik probeerde mezelf ervan te overtuigen dat ik morgen zou vertrekken. Dit was gewoon een visumprobleem. Op de een of andere manier zou ik vertrekken uit Rusland.

Na een tijdje dommelde ik weg.

Ik werd rond half zeven wakker toen er een nieuwe drom arrestanten binnenkwam. Meer van hetzelfde. Er zaten geen mensen tussen zoals ik. Meer sigaretten, meer gefluister. De geur van zweet werd een paar ordes van grootte sterker. Ik had een vieze smaak in mijn mond en voor het eerst merkte ik hoe groot mijn dorst was. Chris Bowers had gelijk gehad toen hij vroeg of ze me iets te eten of drinken hadden aangeboden. We hadden een stinkend toilet, maar die klootzakken hadden ons eten en water moeten geven.

Niettemin werd ik wakker in de overtuiging dat dit gewoon een bureaucratisch misverstand was. Ik belde Ariel. Hij had nog steeds niet weten uit te vogelen wat er aan de hand was, maar hij zei dat de volgende vlucht naar Londen om kwart over elf voor de middag vertrok. Ik had slechts twee alternatieven. Ik zou gearresteerd of uitgezet worden, dus probeerde ik mezelf ervan te overtuigen dat ik op die vlucht zou zitten.

Ik hield mezelf zo goed ik kon bezig. Ik beantwoordde een paar e-mails alsof het een normale werkdag was. Ik zocht contact met de ambassade. De nieuwe dienstdoende consul verzekerde me dat ze mijn zaak zouden afhandelen zodra de werkdag begon. Ik raapte mijn spullen bij elkaar en deed opnieuw een poging de bewakers aan de praat te krijgen. Ik vroeg ze naar mijn paspoort, maar ze bleven me negeren. Het was alsof dat hun enige werk was: achter het glas zitten en de arrestanten in hun sop gaar laten koken.

Ik ijsbeerde door het lokaal. Negen uur. Kwart over negen. Zes voor half tien. Zeven over half tien. Ik wilde Jelena bellen, maar het was nog te vroeg in Londen. Ik belde Ariel en hij had nog steeds niets voor me. Ik stopte met mensen bellen.

Om half elf sloeg ik met mijn vuist op het glas, maar de agenten bleven me uiterst professioneel negeren.

Jelena belde. Deze keer kon ze me niet geruststellen. Ze beloofde dat we eruit zouden komen, maar ik begon het gevoel te krijgen dat het allemaal niet meer uitmaakte. Het schrikbeeld van Jude Shao was inmiddels niet meer weg te slaan uit mijn hoofd.

Kwart voor elf. Ik begon echt in paniek te raken.

Negen voor elf. Hoe had ik zo dom kunnen zijn? Hoe kwam een doodgewone vent met een bril uit Chicago-Zuid erbij om te denken dat hij ongestraft de ene na de andere oligarch in de wielen kon rijden?

Twee voor elf. Dom, dom, dom! ARROGANT EN DOM, BILL! ARROGANT EN GEWOON VERSCHRIKKELIJK DOM!

Twee over elf. Ik ga naar een Russische gevangenis. Ik ga naar een Russische gevangenis. Ik ga naar een Russische gevangenis.

Vijf over elf. Twee agenten met kaplaarzen stapten het lokaal in en beenden recht op me af. Ze pakten me bij de arm, raapten mijn spullen bij elkaar en voerden me het arrestantenlokaal uit. We liepen door een stel gangen en daarna een trap op. Het was zover. Ik zou in een boevenwagen gegooid worden en weggebracht worden.

Maar toen deden ze een deur open en waren we in de vertrekhal. We liepen er snel doorheen. Mijn hart veerde op toen we gates en gapende passagiers passeerden. En toen waren we bij de gate voor de vlucht naar Londen en werd ik door de slurf naar het vliegtuig geleid en de businessclass door geduwd en in een stoel gedeponeerd in de tweede klasse. De agenten zeiden geen woord. Ze legden mijn tas in het kastje boven mijn hoofd. Ze gaven me niet mijn paspoort. Ze vertrokken.

De mensen in het vliegtuig deden hun best me niet aan te staren, maar dat viel natuurlijk niet mee. Ik negeerde hen. Ik ging níét naar een Russische gevangenis.

Ik sms’te Jelena dat ik onderweg was naar huis, en dat ik haar gauw zou zien. Ik sms’te haar dat ik van haar hield.

We stegen op. Ik heb me nooit eerder zo opgelucht gevoeld als toen de wielen van het toestel in de romp klapten. Honderden miljoenen dollars verdienen of verliezen was er niets bij.

We bereikten kruishoogte en de maaltijdservice kwam rond. Ik had meer dan een etmaal niet gegeten. De lunch die dag was een afschuwelijk soort beef stroganoff, maar ik had nog nooit zoiets lekkers gegeten. Ik nam drie extra broodjes. Ik dronk vier flessen water. En toen ging ik onderuit.

Ik werd pas wakker toen het vliegtuig in Engeland de landingsbaan raakte. Onder het taxiën maakte ik in mijn hoofd een lijst van de dingen die me te doen stonden. Ten eerste moest ik zonder paspoort door de Britse douane zien te komen. Maar dat zou niet al te moeilijk zijn. Engeland was mijn thuis en aangenomen land sinds ik in 1998 de Britse nationaliteit had gekregen. Belangrijker was hoe het verderging in Rusland. Hoe kwam ik uit deze ellende? Wie was er verantwoordelijk voor? Wie kon ik bellen in Rusland? Wie in het Westen?

Het vliegtuig stopte, de omroepinstallatie klonk en de veiligheidsgordels gingen los. Toen het mijn beurt was, liep ik door het gangpad naar de uitgang. Ik was totaal in gedachten verzonken. Ik naderde de uitgang en zag niet dat de piloot aan de voorkant de blik gericht hield op de uitstappende passagiers. Toen ik ter hoogte van hem was, onderbrak hij mijn gedachten door een hand uit te steken met daarin mijn Britse paspoort. Ik keek ernaar en nam het zonder iets te zeggen in ontvangst.

De douane kostte vijf minuten. Ik stapte in een taxi en ging naar mijn appartement in Londen. Bij aankomst drukte ik Jelena lange tijd in de armen. Ik was nog nooit zo dankbaar geweest voor de omhelzing van een ander.

Ik vertelde haar hoeveel ik van haar hield. Ze schonk me een brede, aanminnige glimlach. We spraken over mijn trammelant toen we ons hand in hand naar ons gezamenlijke thuiskantoor begaven. We gingen aan onze bureaus zitten. We zetten de computers aan, pakten de telefoon en gingen aan het werk.

Ik moest uitvogelen hoe ik terug kon naar Rusland.

-

2 ° HOE REBELLEER JE TEGEN EEN FAMILIE VAN COMMUNISTEN?

Als je tot dusver mijn verhaal hebt gevolgd, zal waarschijnlijk de volgende vraag bij je opkomen: ‘Hoe kan het dat iemand met een Amerikaans accent en een Brits paspoort de grootste buitenlandse investeerder in Rusland wordt en vervolgens het land wordt uit gegooid?’

Het is een lang verhaal dat begint in Amerika en in een zeer ongewone Amerikaanse familie. Mijn grootvader, Earl Browder, was een vakbondsman uit Wichita, Kansas. Hij was zo goed in het organiseren van vakbonden dat hij eruit werd gepikt door de communisten en in 1926 een uitnodiging kreeg om naar de Sovjet-Unie te komen. Kort nadat hij daar aankwam, deed hij wat viriele Amerikaanse mannen meestal doen in Moskou: hij ontmoette er een knappe Russische meid. Ze heette Raisa Berkman en was een van de eerste vrouwelijke advocaten in Rusland. Ze werden verliefd en trouwden. Ze kregen drie jongens; de eerste was mijn vader, Felix, die in juli 1927 werd geboren in de Russische hoofdstad.

In 1932 keerde Earl terug naar de Verenigde Staten, waar hij zich met zijn gezin in Yonkers, New York, vestigde en leider werd van de Amerikaanse Communistische Partij. Hij stelde zich tweemaal verkiesbaar voor het presidentschap namens de communisten, in 1936 en 1940. Hoewel hij in beide campagnes slechts ongeveer tachtigduizend stemmen vergaarde, vestigde de kandidatuur van Earl de aandacht van Amerika in de tijd van de Grote Depressie op de gebreken van het kapitalisme, wat alle politieke spelers noodzaakte om hun ideeën naar links bij te stellen. Hij was zo effectief dat hij in 1938 zelfs op de cover van Time belandde met de titel ‘Kameraad Earl Browder’.

Deze effectiviteit wekte daarnaast de woede van president Roosevelt. In 1941 werd mijn grootvader gearresteerd wegens ‘paspoortovertredingen’ en veroordeeld tot vier jaar cel, die hij moest uitzitten in de federale gevangenis van Atlanta in Georgia. Gelukkig kreeg Earl een jaar later gratie vanwege het bondgenootschap dat de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog met elkaar sloten.

Na de oorlog verkeerde Earl een paar jaar lang in de politieke woestijn – totdat senator Joseph McCarthy aan zijn beruchte heksenjacht begon en het land probeerde te bevrijden van communisten. In de jaren vijftig heerste paranoia in Amerika, en het maakte niet uit of je een goede of een slechte communist was, je was en bleef een communist. Earl werd gedagvaard en maandenlang ondervraagd door de Commissie inzake on-Amerikaanse Activiteiten van het Huis van Afgevaardigden.

De rest van de familie ging zwaar gebukt onder de politieke vervolging en denkbeelden van mijn grootvader. Mijn grootmoeder was een Russisch-Joodse intellectueel en wilde absoluut niet dat een van haar zoons het smerige bedrijf van de politiek in ging. De hoogste roeping was in haar ogen de universitaire wereld, en met name de natuurwetenschappen en wiskunde. Felix, mijn vader, voldeed plichtsgetrouw aan haar verwachtingen en overtrof die zelfs. Hij ging op zijn zestiende naar het MIT en haalde er in twee jaar zijn bachelor, waarna hij in Princeton een doctoraalprogramma wiskunde volgde en op zijn twintigste afstudeerde.

Hoewel mijn vader een van de intelligentste jonge wiskundigen van Amerika was, bleef hij een zoon van Earl Browder. Toen president Truman na de Tweede Wereldoorlog de dienstplicht invoerde, vroeg Felix om uitstel, maar weigerde zijn werkgever, het Institute of Advanced Study in Princeton, een brief voor hem te schrijven. Zijn superieuren wensten niet herinnerd te worden als mensen die in de bres sprongen voor een zoon van een landelijk bekende communist. Zodoende werd Felix onmiddellijk opgeroepen en begon hij in 1953 aan zijn diensttijd in het leger.

Na de basistraining werd mijn vader ingedeeld bij een inlichtingeneenheid van het leger in Fort Monmouth, New Jersey, waar hij een aantal weken werkte alvorens zijn achternaam een belletje deed rinkelen bij een bevelvoerend officier. Daarna kwam de zaak snel aan het rollen. Felix werd op een avond van zijn bed gelicht, in een legertruck gezet en naar Fort Bragg, North Carolina, gebracht, waar hij twee jaar lang opdracht kreeg benzine te pompen op een tankstation aan de rand van de basis.

Toen hij in 1955 ontslagen werd uit militaire dienst, solliciteerde hij naar de eerste de beste vacature die hij tegenkwam, de functie van junior-professor op de Brandeis University. Op Brandeis konden ze hun geluk niet op dat een topwiskundige van Princeton interesse had in de baan. Maar toen ze hem voordroegen, schrok het college van bestuur ervoor terug een positief oordeel te vellen over de zoon van de ex-leider van de Amerikaanse Communistische Partij.

Eleanor Roosevelt was op dat moment voorzitter van het college, en hoewel haar man ervoor verantwoordelijk was dat mijn grootvader ooit gevangengezet was, zei ze dat het hoogst ‘on-Amerikaans’ zou zijn ‘om een groot wetenschapper een baan te ontzeggen vanwege zijn vader’. Uiteindelijk werd Felix toch benoemd, en dat leidde vervolgens tot aanstellingen in Yale, Princeton en ten slotte aan de Universiteit van Chicago. Hij had een lange en succesvolle carrière, en in 1999 eerde president Clinton hem met de National Medal of Science, de hoogste Amerikaanse onderscheiding op wiskundig gebied.

Het levensverhaal van mijn moeder was al even opmerkelijk. Eva werd in 1929 geboren in Wenen, en haar moeder was een alleenstaande Joodse vrouw. In 1938 was duidelijk dat de Joden moesten vrezen voor vervolging van de nazi’s en probeerde elke Jood die daartoe mogelijkheden zag weg te komen uit Europa. Er waren echter zoveel mensen die de benen namen dat het bijna onmogelijk was om een Amerikaans visum te krijgen, zodat mijn grootmoeder het hartverscheurende besluit nam om mijn moeder aan te bieden voor adoptie.

De Applebaums, een aardige Joodse familie uit Belmont, Massachusetts, toonden zich bereid Eva in huis te nemen. Op haar negende reisde ze in haar eentje per trein door Europa, stapte op een stoomschip en voer naar Amerika om haar nieuwe familie te ontmoeten. Bij aankomst was ze verbaasd hoe goed ze het had getroffen. In de volgende paar jaar woonde mijn moeder in een gerieflijk huis met een eigen kamer, een cockerspaniël en een gemaaid gazon en ging de genocidale oorlog die woedde in Europa aan haar voorbij.

Terwijl Eva wende aan haar nieuwe leven, wist mijn grootmoeder, Erna, te ontsnappen uit Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk te bereiken. De scheiding van haar dochter was ondraaglijk, en ze deed elke dag moeite om een Amerikaans visum te krijgen teneinde zich te kunnen herenigen met Eva. Na drie jaar werd haar eindelijk een visum verstrekt. Ze reisde van Engeland naar Boston en klopte aan bij de Applebaums in Belmont, ervan uitgaand dat haar een vreugdevol weerzien wachtte. Mijn grootmoeder werd echter begroet door een kind dat ze amper kende, een Amerikaans meisje dat zo gehecht was geraakt aan de Applebaums dat ze niet weg wilde. Na een pijnlijke strijd zette mijn grootmoeder haar wil door en trokken ze met zijn tweeën in een eenkamerwoning in Brookline, Massachusetts. Mijn grootmoeder werkte tachtig uur per week als naaister om de kost te verdienen, maar ze waren zo arm dat hun voornaamste luxe erin bestond dat ze zich één keer per week trakteerden op een bord rosbief met aardappelpuree in een plaatselijk restaurant. De wisseling van armoede naar welstand en daarna van welstand naar armoede was zo traumatisch dat mijn moeder tot op de dag van vandaag suikerzakjes verzamelt en in haar handtas stiekem broodjes meeneemt uit restaurants. Maar mijn moeder was ondanks de magere tienerjaren een goede leerling op school en kreeg een volledige beurs voor het MIT. Aldaar ontmoette ze in 1948 Felix, en een paar maanden later trouwden ze.

Ik werd in 1964 geboren in deze vreemde, academische, linkse familie. De voornaamste gespreksonderwerpen aan de eettafel waren wiskundige stellingen en hoe de wereld naar de knoppen ging door misdadige zakenlui. Mijn oudere broer Thomas trad in de voetsporen van mijn vader en ging op vijftienjarige leeftijd studeren aan de Universiteit van Chicago. Hij behaalde er (natuurlijk cum laude) een graad in de natuurkunde, waarna hij meteen verderging met een doctoraalstudie en op zijn negentiende afstudeerde. Hij is nu een van ’s werelds meest vooraanstaande deeltjesfysici.

Ik leefde daarentegen aan de andere kant van het academische spectrum. Toen ik twaalf was, deelden mijn ouders mee dat ze een sabbatical van een jaar namen en gaven ze me de keus om bij hen te blijven of naar een kostschool te gaan. Ik koos voor het laatste.

Mijn moeder voelde zich schuldig en zodoende mocht ik van haar zelf uitmaken naar welke school ik wilde. Omdat ik niet erg geïnteresseerd was in studeren maar wel in skiën, zocht ik naar scholen die dicht bij een skigebied lagen en vond ik een kleine onderwijsinstelling die me ideaal leek, de Whiteman School in Steamboat Springs, Colorado.

Mijn ouders hadden het zo druk met hun universitaire werk dat ze niet de moeite namen om te kijken wat voor school het was. Hadden ze dat wel gedaan, dan zouden ze ontdekt hebben dat Whiteman niet kieskeurig was en een groot aantal probleemstudenten telde: kinderen die elders van school waren gestuurd of een strafblad hadden.

Toen ik op de Whiteman School arriveerde, was ik een klein manneke van dertien en de jongste leerling. De andere kinderen zagen in deze magere jongen meteen een makkelijk slachtoffer. Op mijn eerste avond drong een groepje leerlingen mijn kamer binnen, snuffelde in mijn lades en pakte wat ze wilden hebben. Toen ik protesteerde, sprongen ze boven op me en riepen ze almaar weer terwijl ze me tegen de grond drukten: ‘Tijd voor de tietendraaiers, Billy Browder! Tijd voor de tietendraaiers!’

In de eerste paar weken was het elke avond hetzelfde liedje. Ik werd bont en blauw geslagen en vernederd, en wanneer ’s avonds de lichten uitgingen, was ik telkens doodsbang voor de verschrikkingen die deze jongens voor me in petto hadden.

Mijn moeder kwam begin oktober op bezoek. Uit trots had ik haar niet verteld wat ik allemaal te verduren had. Ik vond het verschrikkelijk, maar hield me groot.

Toen ik echter bij mijn moeder in de auto stapte om uit eten te gaan, barstte ik in huilen uit. Ze schrok en vroeg wat er aan de hand was.

‘Ik vind het hier verschrikkelijk!’ krijste ik in tranen. ‘Het is afschuwelijk!’

Ik zweeg over de klappen die ik elke avond kreeg en over de tietendraaiers, en ik wist niet of ze er een vermoeden van had, maar ze zei: ‘Billy, als je niet langer hier wilt blijven, moet je dat gewoon zeggen. Dan neem ik je mee terug naar Europa.’

Ik dacht erover na en gaf haar niet meteen antwoord. Toen we niet ver meer van het restaurant waren, besloot ik dat ik, hoewel op dat moment niets ter wereld me aantrekkelijker leek dan terugkeren naar de warme boezem van mijn moeder, Whiteman niet de rug wilde toekeren als een verslagen verliezer.

We namen in het restaurant plaats aan een tafel en bestelden iets te eten. Ik kalmeerde en werd weer rustig toen we zaten te eten. Halverwege de maaltijd keek ik haar aan en zei: ‘Weet je, ik denk dat ik blijf. Ik ga zorgen dat het lukt.’

We brachten het weekend samen door, en op zondagavond zette ze me weer af bij de school. Na afscheid genomen te hebben liep ik terug naar mijn kamer, en toen ik het slaapgedeelte van de tweedejaars passeerde, hoorde ik een paar jongens sissen: ‘T-D’s voor B-B, T-D’s voor B-B.’

Ik versnelde mijn pas, maar de twee jongens stonden op en volgden me. Ik was zo kwaad en voelde me zo vernederd dat ik me, net voordat ik de hoek omging naar mijn kamer, omdraaide en uithaalde naar de kleinere jongen. Ik sloeg hem recht op zijn neus. Hij viel en ik stortte me boven op hem. Ik bleef hem maar slaan en het bloed spatte op zijn gezicht, totdat zijn vriend me bij de schouders pakte en opzij gooide. De twee ranselden me flink af alvorens de conrector er een eind aan maakte.

Maar vanaf dat moment waagde niemand op de Whiteman School het nog me met een vinger aan te raken.

Ik bleef er het hele jaar en leerde allerlei dingen die ik voorheen niet kende. Ik begon sigaretten te roken, ’s avonds stiekem naar buiten te glippen en sterkedrank mee terug te nemen naar de slaapzaal. Ik gedroeg me zo slecht dat ik aan het eind van het jaar van school werd gestuurd. Ik keerde terug naar mijn familie in Chicago, maar ik was niet meer dezelfde Billy Browder.

Als je in mijn familie geen wonderkind was, had je niets te zoeken in de wereld. Ik was op dat moment zo ver ontspoord dat mijn ouders geen raad met me wisten. Ze stuurden me naar een hele rits psychiaters, consulenten en dokters om te kijken hoe ik ‘gerepareerd’ kon worden. Hoe langer het duurde, hoe feller ik rebelleerde. Me afzetten tegen school was een goed begin, maar als ik mijn ouders echt overstuur wilde maken, moest ik met iets anders op de proppen komen.

Aan het einde van de middelbare school kwam ik eindelijk op een perfect idee. Ik zou een pak met stropdas aantrekken en een kapitalist worden. Als er iets was dat mijn familie de stuipen op het lijf zou jagen, dan was het dat wel.

-

3 ° CHIP EN WINTHROP

Het enige probleem was dat mijn leerprestaties zo matig waren dat ik door elke universiteit waar ik me aanmeldde werd afgewezen. Pas na tussenkomst van mijn schooldecaan kreeg ik een plek op de Universiteit van Colorado in Boulder. Hoewel het vernederend was om met de hakken over de sloot te worden aangenomen in Boulder, was ik daar vrij snel overheen toen ik doorkreeg dat de universiteit door Playboy aangemerkt was als de beste feestuniversiteit van het land.

Op basis van Animal House, dat ik talloze malen had gezien, besloot ik het, als ik dan toch naar een feestuniversiteit ging, maar meteen goed aan te pakken en lid te worden van een studentencorps. Ik schreef me in bij Delta Upsilon, en na de verplichte ontgroening werd ik aanvaard als lid. Iedereen had er een bijnaam – Sparky, Whiff, Doorstop, Slim – en de mijne was Brillo vanwege mijn zwarte krulhaar.

Ik moet toegeven dat het vermakelijk was om Brillo te zijn, maar na een paar maanden van te veel bier, achter de meiden aan zitten en eindeloos sport kijken op tv besefte ik dat ik, als ik zo doorging, mijn kapitalistische aspiraties op mijn buik kon schrijven en slechts een fooien opstrijkende parkeerwacht zou worden. Het beslissende punt werd bereikt toen een van de jongens in mijn studentencorps die ik verafgoodde, werd gepakt bij het beroven van de United Bank of Colorado om zijn uit de hand gelopen cocaïneverslaving te betalen. Hij werd veroordeeld tot een langdurige gevangenisstraf, en dat schudde mij wakker. Ik realiseerde me dat er maar één persoon de dupe zou worden van deze vorm van rebellie, en dat was ikzelf.

Vanaf dat moment stopte ik met feesten, zat ik iedere avond in de bibliotheek en begon ik goede punten te halen. Aan het eind van mijn tweede jaar meldde ik me aan bij een aantal topuniversiteiten en werd ik aangenomen door de Universiteit van Chicago.

In Chicago werkte ik nog harder en groeide mijn ambitie. Maar toen het moment van afstuderen naderde, drong zich de vraag aan mij op wat ik zou gaan doen met mijn leven. Hoe ging ik het aanpakken als kapitalist? In de tijd dat ik hierover mijn gedachten liet gaan, stuitte ik op een aankondiging voor een lezing van de decaan van de economische hogeschool. Omdat ik de zakenwereld in wilde, besloot ik erheen te gaan. In de lezing gaf hij een overzicht van de loopbanen van mensen die in Chicago bedrijfskunde hadden gestudeerd en allemaal belangrijke dingen leken te doen en daar goed voor werden betaald. Bedrijfskunde studeren was voor mij de logische volgende stap, zo leek het.

De beste manier om aangenomen te worden op een van de beste economische hogescholen was volgens de decaan eerst twee jaar te werken voor een bedrijf als McKinsey of Goldman Sachs of een van de vijfentwintig andere bedrijven met een vergelijkbaar profiel. Ik bestookte ze met brieven en telefoontjes waarin ik vroeg om een baan. Maar zo eenvoudig was dat natuurlijk niet. Dit kwam doordat alle andere studenten met vergelijkbare ambities hetzelfde deden. Uiteindelijk kreeg ik vierentwintig afwijzingen en één aanbod voor een baan bij Bain & Company in Boston, een van de meest vooraanstaande managementadviesbedrijven in het land. Het was me een raadsel hoe ik door hun filter was geglipt, maar ik greep het aanbod met beide handen aan.

Bain koos studenten met hoge cijfers van goede scholen die bereid waren om twee jaar lang zeven dagen per week zestien uur per dag te werken. In ruil daarvoor beloofden ze je een plek te bezorgen op een van de beste economische hogescholen. Er zat dat jaar echter een addertje onder het gras. Bain groeide zo hard dat ze honderdtwintig intelligente ‘studentslaven’ moesten aannemen, en niet twintig zoals de andere bedrijven met een pre-MBA-programma van twee jaar. Dit strookte helaas niet met de impliciete deal die ze hadden met de economische hogescholen. Deze scholen namen graag jonge consultants van Bain onder hun vleugels, maar datzelfde gold voor jonge consultants van McKinsey, Boston Consulting Group, Morgan Stanley, Goldman Sachs en tientallen andere firma’s waar ambitieuze jonge kapitalisten zich suf peesden. In het beste geval konden deze scholen dus slechts twintig mensen van Bain aannemen, niet alle honderdtwintig. In feite bood Bain je de mogelijkheid om je voor 28.000 dollar per jaar uit de naad te werken en was je beloning op zijn hoogst een kans van 16 procent om op Harvard of Stanford terecht te komen.

Het daaruit voortvloeiende sollicitatieproces voor een plek op een economische hogeschool bracht ons bij Bain in een vervelend parket. Wekenlang keken we elkaar achterdochtig aan terwijl we probeerden uit te vogelen hoe we ons konden onderscheiden van de rest. Ik was zeker niet beter dan mijn jaargenoten. Een groot aantal had op Harvard, Princeton of Yale gezeten, en er waren er een heleboel die betere prestaties konden overleggen dan ik bij Bain.

Maar toen ging me een lichtje op. Mijn collega’s mochten dan allemaal een fraaier curriculum vitae hebben, maar wie kon zeggen dat hij een kleinzoon was van de leider van de Communistische Partij van de Verenigde Staten? Niemand behalve ik.

Ik solliciteerde bij twee hogescholen, Harvard en Stanford, en vertelde hun over mijn grootvader. Harvard wees me direct af, maar Stanford zei tot mijn verbazing ja. Ik was een van de slechts drie employés van Bain die dat jaar toegelaten werden tot Stanford.

Eind augustus 1987 laadde ik mijn spullen in mijn Toyota Tercel en reed naar Californië aan de andere kant van het land. Toen ik aankwam in Palo Alto in Californië, sloeg ik op El Camino Real rechts af de Palm Drive in, die leidde naar de hoofdcampus van Stanford. Aan weerszijden van de weg stonden twee rijen palmbomen en in Spaanse stijl opgetrokken gebouwen met bruinrode daken. De zon scheen en de lucht was blauw. Dit was Californië, en het leek alsof ik in het paradijs was beland.

Ik ontdekte algauw dat dit inderdaad zo was. De lucht was schoon, de hemel was blauw, en elke dag had ik het gevoel met de neus in de boter gevallen te zijn. Iedereen op Stanford had zich afgepeigerd om hier te komen, had tachtig uur per week gewerkt voor bedrijven als Bain, had zich eindeloos verdiept in spreadsheets, was in slaap gevallen aan zijn bureau en had zich alle plezier ontzegd.

We waren allemaal strebers die met elkaar hadden gewedijverd om het recht om hier te zijn, maar nu we er waren, veranderde de gang van zaken. Stanford stond niet toe dat je potentiële werkgevers je cijfers liet zien. Alle beslissingen om iemand aan te nemen werden genomen op basis van gesprekken en in het verleden opgedane ervaring. Het gevolg was dat de normale wedijver plaatsmaakte voor iets wat niemand van ons had verwacht: een sfeer van samenwerking, camaraderie en vriendschap. Binnen de kortste keren drong het besef tot me door dat het succes van Stanford er niet in bestond goed te presteren, maar er gewoon te zijn. Al het overige was mooi meegenomen. Het waren voor mij en mijn jaargenoten de twee beste jaren van ons leven.

Behalve gewoon genieten had Stanford nog een tweede doel, en dat was uitzoeken wat je daarna ging doen. Eén ding was echter zeker. Wat het ook zou zijn, het zou iets heel anders zijn dan kippen in een zak doen in de vriesruimte van een slagerij in Chicago, te horen krijgen dat ik niet snel genoeg werkte en 3,25 dollar per uur verdienen.

Vanaf het moment dat we in Stanford arriveerden, gingen mijn jaargenoten en ik bijna elke dag naar informatiebijeenkomsten van ondernemingen, lunches, avondrecepties, diners en gesprekken om te kijken welke van de duizenden beschikbare banen de juiste was.

Ik ging naar een staande lunch van Procter & Gamble waarbij je zelf je eten moest meenemen en keek toe hoe drie junior-marketingdirectrices in blauwe plooirokken, witte overhemden en slappe stropdassen in enthousiast bedrijfsjargon vertelden over de fantastische manieren waarop ze zeep verkochten.

Ik ging naar een cocktailreceptie van Tramwell Crow. Ik voelde me er zo slecht op mijn gemak dat mijn tenen kromtrokken toen gladjes pratende, knappe Texanen elkaar op de schouder sloegen en kletsten over honkbal, groot geld en projectontwikkeling (waarin Tramwell Crow actief was).

Ik ging naar een receptie van Drexel Burham Lambert en probeerde wakker te blijven terwijl een team van kalende obligatiehandelaren in chique pakken eindeloos doorkwekte over de spannende wereld van de lucratieve obligatiehandel in hun kantoor in Beverly Hills.

Ik dacht: Nee, nee, nee, dank je wel.

Hoe vaker ik naar dit soort dingen ging, hoe slechter ik me er thuis voelde, en dat kwam met name tot uiting bij één gesprek. Het ging om een assistentenbaan voor in de zomer bij JP Morgan. Ik had niet veel zin om er te gaan werken, maar hoe kon je níét solliciteren naar een baan bij JP Morgan, een van de topfirma’s op Wall Street?

Ik stapte een klein vertrek binnen in het carrièremanagementcentrum en werd begroet door twee lange mannen met stevige kaken en brede schouders van begin dertig. De ene had blond haar, de andere bruin, en ze droegen beiden een buttondown overhemd met monogram, een donker pak van Brooks Brothers en rode bretels. Toen de blonde zijn hand naar voren stak, viel mijn blik op een heel duur ogend Rolex-horloge. Ze overhandigden me beiden hun visitekaartje van een klein stapeltje op het bureau. Ik herinner me niet meer hoe ze heetten, maar het was iets als Jake Chip Brant III en Winthrop Higgins IV.

Het gesprek begon met een standaardvraag: ‘Waarom wil je werken bij JP Morgan?’ Ik dacht erover om te antwoorden: Omdat u me hebt uitgenodigd en ik op zoek ben naar een baan voor in de zomer, maar ik wist dat ik dat natuurlijk niet kon zeggen. In plaats daarvan zei ik: ‘Omdat JP Morgan de beste attributen van een investerings- en handelsbank heeft en ik denk dat die combinatie de meest onweerstaanbare formule voor succes op Wall Street is.’

Heb ik dit echt gezegd? dacht ik. En wat betekent dit in hemelsnaam?

Chip en Winthrop waren evenmin enthousiast over mijn antwoord. Ze gingen verder met nog een paar standaardvragen, waarop ik opnieuw enkele nietszeggende antwoorden gaf. Winthrop rondde het gesprek af met een gemakkelijke vraag, waarmee hij me de kans gaf het over iets gemeenschappelijks te hebben. ‘Bill, kun je me vertellen aan wat voor sporten je hebt gedaan op de universiteit?’

Hier hoefde ik niet lang over na te denken – ik had op de universiteit aan geen enkele sport gedaan. Ik was zo’n nerd dat ik amper de tijd had om te eten en naar de wc te gaan, laat staan aan sport te doen. ‘Nou, eh,’ zei ik mat, ‘geen enkele eigenlijk… maar ik hou van skiën en wandelen,’ hopend dat ze dit gaaf zouden vinden.

Dat was niet zo. Chip en Winthrop zeiden verder geen woord meer en hielden hun blik op de stapel curricula vitae gevestigd. Einde gesprek.

Toen ik het gebouw uit liep, realiseerde ik me dat het deze mensen niet interesseerde wat ik zei. Het enige wat ze wilden vaststellen, was of ik in de cultuur van JP Morgan ‘paste’. Nee dus, en ik vond dat prima.

Onderweg naar de kantine voelde ik me opgelaten en mismoedig. Ik ging in de rij staan, pakte wat te eten, kuierde naar een tafel en begon afwezig te eten. Toen ik mijn boterham ophad, kwam Ken Hersh, mijn beste vriend, binnenlopen. Hij had zijn pak aan, wat een onmiskenbaar teken was dat hij ook net een sollicitatiegesprek achter de rug had.

‘Hé, Ken. Waar ben je geweest?’ vroeg ik.

Hij beet in een appel terwijl hij een stoel bijschoof. ‘Net op gesprek geweest bij JP Morgan.’

‘Echt? Heb jij ook gepraat met Chip en Winthrop? Hoe ging het?’

Ken lachte om de bijnamen en haalde zijn schouders op. ‘Ik weet niet. Het ging niet erg goed, totdat ik Chip vertelde dat hij gebruik mocht maken van mijn polopaarden op de club in de Hamptons. Daarna liep het gesmeerd.’ Hij glimlachte. Ken was een kleine Joodse kerel van gewone komaf uit Dallas, Texas. Polopaarden kende hij alleen van het Ralph Lauren-logo dat hij had gezien in de Galleria in Dallas. ‘En hoe ging het met jou?’ vroeg hij. [1]

‘Dan gaan we samenwerken! Ik weet zeker dat ik de baan krijg, want ik heb Winthrop verteld dat ik hem mee uit zeilen neem op mijn boot bij de jachtclub van Kennebunkport,’ grapte ik.

Ken en ik kregen geen van beiden een baan aangeboden, maar vanaf die dag noemde Ken mij Chip en noemde ik hem Winthrop.

Na wat ik had meegemaakt bij JP Morgan, vroeg ik me af waarom ik het me zou laten aanleunen om afgewezen te worden door de Chips en Winthrops van deze wereld. Ik leek in niets op hen en ik wilde niet voor hen werken. Ik was in mijn leven deze richting ingeslagen in reactie op mijn ouders en mijn opvoeding, maar kon er niet onderuit dat ik een Browder was.

Vervolgens begon ik naar banen te zoeken met een persoonlijke betekenis. Ik ging naar een lezing van de leider van de United Steel Workers Union en genoot ervan. Toen hij sprak, hoorde ik de stem van mijn grootvader, een man met wit haar en een snor, zittend in zijn studeerkamer en omringd door boeken en de zoete, alles doordringende geur van pijptabak, aan wie ik dierbare herinneringen had. Ik was zo begeesterd dat ik na de lezing naar hem toe ging en vroeg of hij mijn hulp kon gebruiken bij vakbondsonderhandelingen met werkgevers die hun personeel uitbuitten. Hij bedankte me voor mijn aanbod, maar zei dat ze voor functies op het hoofdkantoor van de vakbond alleen staalarbeiders aannamen.

Onversaagd keek ik naar andere aspecten van het leven van mijn grootvader waaraan ik me kon spiegelen en moest toen denken aan Oost-Europa. Hij had een belangrijk deel van zijn leven doorgebracht in het Sovjetblok, en zijn ervaringen aldaar hadden hem tot een man van mondiale invloed gemaakt. Als mijn grootvader daar zijn niche had gevonden, dan kon ik dat misschien ook.

Naast deze zelfanalyse was ik me gaan buigen over echte vacatures voor het geval mijn utopische zoektocht niets uithaalde. Een ervan was een functie bij de Boston Consulting Group op hun Midwestelijke hoofdkantoor in Chicago. Ik kwam uit Chicago en had al advieswerk gedaan bij Bain, wat betekende dat ik op hun sollicitatieformulier precies de goede hokjes aankruiste.

Maar ik wilde niet terug naar Chicago. Ik wilde erop uittrekken en de wereld zien – sterker nog, ik wilde werken in de wereld (wat ik echt wilde, was Mel Gibson zijn in The Year of Living Dangerously, een van mijn favoriete films). In een poging me zover te krijgen dat ik ja zei op hun aanbod, liet BCG me op hun kosten met een vliegtuig overkomen naar Chicago voor een ‘verkoopdag’, waar ik gezelschap kreeg van andere sollicitanten. We werden er onderworpen aan de ene na de andere ontmoeting met pientere eerste- en tweedejaars consultants die ons vergastten op verhalen over hun boeiende leven bij BCG. Het was allemaal leuk en aardig, maar ik liet me er niet door inpalmen.

Mijn laatste ontmoeting was met het hoofd van het kantoor, Carl Stern. Dit was het afsluitende gesprek, en het was hierbij de bedoeling dat ik de grote baas de hand zou schudden, hem uitvoerig zou bedanken en ja zou zeggen.

Toen ik zijn werkkamer binnenstapte, zei hij hartelijk: ‘En, Bill, wat denk je? Kom je bij ons werken? Iedereen hier mag je graag.’

Ik voelde me gevleid, maar ik kon de baan onmogelijk aannemen. ‘Het spijt me echt. Je mensen hebben een goed verhaal gehouden, maar ik zie mezelf niet wonen en werken in Chicago.’

Hij was een beetje verbluft omdat ik voorheen geen bezwaren had geuit tegen Chicago. ‘Het is dus niet BCG?’

‘Nee, niet bepaald.’

Hij leunde naar voren. ‘Bill, dit is een wereldwijd actief bedrijf. Zeg op – waar zou je willen werken?’

Kijk nou. Als ik echt overal naartoe kon, kon ik het hem net zo goed zeggen.

‘Oost-Europa,’ zei ik.

‘O,’ zei hij duidelijk verrast. Hierover had niemand het eerder met hem gehad. Hij liet zich terugzakken in zijn stoel, keek naar het plafond en zei: ‘Laat me denken… Ja… Zoals je denk ik wel weet, hebben we geen kantoren in Oost-Europa, maar er is iemand in Londen die gespecialiseerd is in dat gebied. Hij heet John Lindquist. We kunnen een ontmoeting met hem regelen als je denkt dat dat je misschien op andere gedachten brengt.’

‘Dat zou kunnen,’ zei ik.

‘Mooi zo. Ik zal uitzoeken wanneer hij beschikbaar is en dan zullen wij het voor je regelen.’

Twee weken later vloog ik businessclass naar Londen.

NOTEN

[1] - Dit is dezelfde Ken Hersh die later leiding gaf aan Natural Gas Partners, een van de meest succesvolle, op energiegebied actieve private-equityfirma’s ter wereld.

-

4 ° ‘WE KUNNEN U EEN VROUW BEZORGEN OM U ’S NACHTS WARM TE HOUDEN’

Het kantoor van BCG in Londen lag recht boven de Green Park-metrohalte aan de Piccadilly-lijn in het hart van Mayfair. Ik meldde me bij de ontvangstbalie en werd naar de hoekkamer van John Lindquist gebracht. Het vertrek leek op de werkkamer van een verstrooide professor. Overal lagen stapels boeken en kranten.

Toen ik mijn ogen op hem vestigde, zag ik meteen dat John een buitenbeentje was. Hij was een Amerikaan die er in zijn Savile Row-pak en met zijn Hermes-stropdas en bril met hoornen montuur uitzag als een beschaafdere versie van Chip of Winthrop. Maar hij had ook iets van de schuchterheid van een boekenwurm. In tegenstelling tot zijn collega’s bij JP Morgan had John een zachte, bijna fluisterende stem en maakte hij nooit direct oogcontact.

Nadat ik had plaatsgenomen, zei hij: ‘De mensen in Chicago hebben me verteld dat je wilt werken in Oost-Europa, oké? Je bent de eerste persoon die ik ooit bij BCG ben tegengekomen die daar wil werken.’

‘Ja, geloof het of niet, maar dat zou ik graag willen.’

‘Hoe dat zo?’

Ik vertelde hem het verhaal van mijn grootvader, dat hij in Moskou had gewoond en daarna was teruggekeerd naar de Verenigde Staten en had meegedaan aan de presidentsverkiezingen en het gezicht van het Amerikaanse communisme was geworden. ‘Ik wil net als hij iets interessants doen. Iets wat me aanspreekt.’

‘Nou, we hebben bij BCG nooit eerder een communist in dienst gehad,’ zei hij met een knipoog. Hij bracht zijn gezicht weer in de plooi en zei: ‘We hebben op dit moment geen werk in Oost-Europa, maar ik doe je een voorstel. Als je hier komt werken, beloof ik dat de eerste Oost-Europese klus die onze kant op komt voor jou is, oké?’ Ik kreeg algauw het vermoeden dat hij aan het eind van vrijwel elke zin, bijna als een tic, ‘oké?’ zei.

Ik kon niet precies aangeven waarom, maar ik mocht John wel. Ik accepteerde ter plekke zijn aanbod en werd zo BCG’s eerste employé in hun Oost-Europese praktijkgroep.

Ik verhuisde in augustus 1989 naar Londen en huurde samen met twee jaargenoten van mij in Stanford, die aan hun eigen avontuur in Londen begonnen, een kleine woning in Chelsea. Op de eerste maandag in september sprong ik met vlinders in mijn buik op de Piccadilly-lijn, klaar om bij BCG Oost-Europa op mijn schouders te nemen.

Er was alleen geen werk in Oost-Europa – dat wil zeggen, nog niet.

Maar vervolgens was ik op 10 november van dat jaar getuige van een aardverschuiving toen ik in mijn piepkleine huiskamer met mijn kameraden van Stanford tv zat te kijken. De Berlijnse Muur was net gevallen. Oost- en West-Duitsers kwamen aanzetten met mokers en beitels en begonnen hem stukje bij beetje af te breken. We zagen hoe zich voor onze ogen een historische gebeurtenis ontvouwde. Een paar weken later voltrok zich in Tsjecho-Slowakije de Fluwelen Revolutie en viel ook daar de communistische regering.

Een voor een vielen de dominostenen, en weldra zou heel Oost-Europa vrij zijn. Mijn grootvader was de grootste communist in Amerika geweest, en toen ik dit zag gebeuren, droomde ik ervan de grootste kapitalist in Oost-Europa te worden.

Mijn eerste kans kwam in juni 1990, toen John mijn werkkamer binnenliep en zei: ‘Hé Bill, jij bent degene die naar Oost-Europa wilde, oké?’ Ik knikte. ‘Uitstekend. De Wereldbank is op zoek naar herstructureringsadviseurs voor Polen – ik wil dat je een plan opstelt om een noodlijdende Poolse autobusfabriek uit de brand te helpen, oké?’

‘Goed, maar ik heb nog nooit zo’n plan opgesteld. Wat moet ik doen?’

‘Ga naar Wolfgang. Hij zal je vertellen wat je moet doen.’

Wolfgang. Wolfgang Schmidt. Alleen al van het horen van zijn naam kreeg ik kippenvel.

Wolfgang was een BCG-manager die leiding gaf aan een paar casusteams. Hij werd algemeen beschouwd als een van de moeilijkste managers om op het kantoor in Londen voor te werken. Hij kwam uit Oostenrijk en was ergens in de dertig. Hij had er een handje van om te schreeuwen, mensen hele nachten door te laten werken en jonge consultants op te slokken en vervolgens uit te spugen. Niemand wilde voor hem werken.

Maar als ik echt naar Polen wilde, dan zou ik voor Wolfgang moeten werken. Ik was nooit in zijn werkkamer geweest, maar ik wist waar die was. Iedereen wist dat, al was het alleen maar om er uit de buurt te blijven.

Ik ging erheen en trof een complete puinhoop aan – zijn kamer was bezaaid met lege pizzadozen, verfrommelde papieren en stapels rapporten. Wolfgang zat over een grote map gebogen en ging met zijn vinger over de pagina. Zijn bezwete voorhoofd gloeide in het fluorescerende licht en zijn ongekamde haar piekte alle kanten op. Zijn dure, gedistingeerde overhemd hing uit zijn broek en aan één kant puilde zijn blote, ronde buik naar buiten.

Ik schraapte mijn keel. Hij boog zijn hoofd in mijn richting en zei: ‘Wie ben je?’

‘Bill Browder.’

‘Wat wil je? Zie je niet dat ik bezig ben?’

Ik vond dat hij beter bezig had kunnen zijn de zwijnenstal uit te mesten die doorging voor zijn werkkamer, maar hield dat voor me. ‘Ik moet een herstructureringsplan opstellen voor een Poolse autobusfabriek. John zei dat ik met u moest gaan praten.’

‘Jezus,’ gromde hij. ‘Luister, Browner, het is heel simpel. Ga als eerste op zoek naar curricula van BCG-consultants die ervaring hebben met vrachtwagens, bussen, auto’s – alles wat er volgens jou mee te maken kan hebben. Verzamel er zoveel je kunt.’

‘Oké, moet ik ze meenemen…?’

‘Ga gewoon aan de slag!’ Vervolgens wendde hij zich af en begon weer te lezen in zijn map.

Ik verliet zijn werkkamer en ging naar de bibliotheek. Toen ik het curriculumboek doorbladerde, snapte ik waarom BCG internationaal zo’n grote reputatie had. Er waren mensen met ervaring op elk terrein en in elke hoek van de wereld. Er was een team van consultants op het kantoor in Cleveland die expert waren in autofabricage; een groep uit Tokio die bij Japanse autobedrijven had gewerkt aan ‘just in time’-inventarisaanvulling; en een aantal consultants in Los Angeles die gespecialiseerd waren in toegepaste bedrijfsresearch. Ik maakte er een fotokopie van en keerde snel terug naar Wolfgangs werkkamer.

‘Zo snel al terug, Brower?’

‘Het is Browder eigen…’

‘Ja, ja. Luister, er zitten een paar andere klussen aan te komen in Polen – de mensen die werken aan die plannen zullen je vertellen wat je verder moet doen. Ik heb hier geen tijd voor. Welnu, als je het niet erg vindt…’ Wolfgang zwaaide met een hand naar de deuropening om aan te geven dat ik moest opkrassen.

Ik vond de andere consultants, en gelukkig waren zij heel wel bereid om me te helpen. In de paar weken daarna stelden we tijdschema’s en werkplannen op en verzamelden we meer informatie over hoe goed BCG was. Toen we klaar waren, zag het reddingspakket er zo glad en gelikt uit dat ik me niet kon indenken dat we zouden verliezen. We overhandigden het aan John Lindquist, die het op zijn beurt voorlegde aan de Wereldbank, en wachtten.

Twee maanden later kwam Wolfgang ongewoon vrolijk en keurig gekleed bij me langs op mijn werkkamer. ‘Bill, pak je koffers. Je gaat naar Polen.’

‘We hebben gewonnen?’

‘Jazeker. Nu begint het echte werk.’

Ik was opgetogen. ‘Moet ik de experts bellen die we in het voorstel hebben opgenomen om ervoor te zorgen dat ze ook naar Polen komen?’

Wolfgang fronste zijn wenkbrauwen. ‘Waar heb je het over? Natuurlijk niet. Jij bent de enige die aan deze zaak gaat werken.’ Vervolgens sloeg hij met zijn hand op de deurstijl, draaide zich om en beende weg.

Ik kon het niet geloven. Ik had al die indrukwekkende mensen opgenomen in het voorstel, en de Polen kregen nu alleen mij? Een eerstejaars employé die helemaal niks van bussen wist, laat staan van het runnen van een bedrijf? Ik was verbijsterd, maar hield mijn bedenkingen voor me. Dit was mijn droomopdracht. Ik moest gewoon op mijn tong bijten en proberen er het beste van te maken.

Eind oktober, bijna een jaar na de val van de Berlijnse Muur, vlogen ik, John, Wolfgang en twee andere eerstejaars employés met een toestel van LOT Airlines [2] naar Warschau. Aldaar werden we opgewacht door vier mensen van de Wereldbank en twee mensen van Autosan, de in problemen verkerende autobusfabriek die wij moesten behoeden voor een bankroet. Nadat we onze bagage hadden opgehaald, stapten we in een bus van Autosan en reden we naar hun hoofdkantoor in Sanok.

Het was een lange rit. Warschau maakte al snel plaats voor het Poolse platteland, dat in de greep van de herfst was; het was pittoresk, maar ook een beetje deprimerend. Kort tevoren was het Poolse communistische regime ingestort, en de situatie was slechter dan ik had gedacht. Het was alsof we in een tijdmachine terug werden gevoerd naar 1958. De auto’s waren oud. Langs de kant van de weg reden paard-en-wagens. De boerderijen waren vervallen, en de woningen in de dorpen en stadjes – de alomtegenwoordige blokken van beton in Sovjetstijl – waren aan het afbrokkelen. De Polen hadden te kampen met voedselschaarste, hyperinflatie, stroomstoringen en allerlei andere zaken die niet goed functioneerden.

Niettemin dacht ik toen ik in de rommelende bus met mijn voorhoofd tegen het glas gedrukt zat: Dit is precies waar ik wil zijn. Voor me lag een open weg vol mogelijkheden.

Zes uur later arriveerden we in Sanok, een plaats met bijna vijftigduizend inwoners in de bosrijke en heuvelachtige zuidoosthoek van Polen, vijftien kilometer van de grens met Oekraïne. We kwamen aan bij het bedrijfsrestaurant van Autosan en begaven ons naar binnen voor een welkomstbanket met het managementteam en de mensen van de Wereldbank. De maaltijd bestond uit vette varkenskarbonades, te gaar gekookte aardappelen en een pikante gelei met stukjes varkensvlees waar niemand van de gasten zich aan wilde wagen. Naast het onsmakelijke eten hing er een geur van een industrieel oplosmiddel die afkomstig was van de nabijgelegen fabriek. Ik kreeg de indruk dat iedereen die niet uit Sanok kwam zo snel mogelijk weg wilde. Het management van de autobusfabriek liet ons echter niet gaan en bleef ons tot laat in de avond trakteren op toosts en anekdotes. Uiteindelijk stond het team van de Wereldbank om kwart over elf, toen de koffie werd opgediend, op, excuseerde zich, stapte weer in de bus en ging naar Rzeszów, de dichtstbij gelegen plaats met een goed hotel.

Mijn collega’s van BCG wachtten tot het team van de Wereldbank veilig uit het zicht was verdwenen voordat ook zij opstonden en zich excuseerden. Ze gingen naar buiten, en Wolfgang onderhandelde met twee taxichauffeurs om hen die nacht de hele zes uur terug te rijden naar Warschau.

Ik was de enige die achterbleef – een zesentwintigjarige MBA met een jaar ervaring in adviseren – om het bedrijf te redden van de ondergang.

Na de koffie nam ik afscheid van het management, dat niet leek te begrijpen dat ik vergeleken met degenen die net vertrokken waren een nul was. Ik werd vervolgens naar Hotel Turysta geëscorteerd, dat in de volgende paar maanden mijn thuishonk zou zijn.

Het Turysta was een muf betonnen gebouw met drie verdiepingen en lag een paar straten van de rivier de San. Ik moest er trappenlopen omdat er geen lift was. De gang was smal en slecht verlicht, en mijn kamer was klein. Rechts en links stond een tweepersoonsbed tegen de muur, en de ruimte ertussen was het enige vloeroppervlak waar je kon lopen. Boven een van de bedden hing een aan de muur vastgeschroefde zwart-wittelevisie van dertien inch. Tussen de bedden stond een eenvoudig bijzettafeltje met daarop een lamp. Boven de lamp zat een klein raampje vanwaar je uitkeek over een leeg perceel. Luxe was anders, maar ik was zo blij dat ik in Polen was dat het me niet kon schelen.

Ik probeerde de plastic draaitelefoon uit om te kijken of hij werkte, maar ik kreeg alleen verbinding met de matroneachtige vrouw aan de balie, die geen woord Engels sprak. Ik besloot mijn bagage uit te pakken en borg mijn kleren op in de garderobekast naast de deur. Het was koud in de kamer en de radiator werkte niet, zodat ik de parka aandeed die ik had meegenomen voor de komende winter. Ik zette de tv aan. Er zaten maar drie zenders op, allemaal in het Pools. Op de eerste was nieuws, op de tweede voetbal en op de derde een programma over schapen. Ik zette de tv uit. Ik had een kortegolfradio meegenomen en draaide een tijdje vergeefs aan de afstemknop alvorens er de brui aan te geven.

Ik stapte in bed en probeerde te slapen, maar kon niet in slaap komen. Het was gewoon te koud. Ik legde mijn hand op de radiator en draaide aan de knop onder bij de vloer, maar hij werd niet warm. Normaal zou ik de balie hebben gebeld, maar dat zou gezien de taalbarrière geen zin hebben gehad. Ik haalde nog wat kleren uit mijn garderobekast, trok de dekens van het andere bed en kroop er diep onder weg. Hoewel ik nog steeds mijn parka aanhad, wilde het zo ook niet lukken. Ik lag de hele nacht te woelen, sliep amper, en toen de zon opkwam, besloot ik een douche te nemen in de hoop het daardoor warm te krijgen. Ik ging naar de badkamer, draaide de warmwaterkraan open en wachtte, maar er kwam alleen lauw water uit.

Ik liet de douche voor wat die was en kleedde me aan. Ik ging naar het kleine restaurant van het Turysta op de benedenverdieping om kennis te maken met mijn tolk, Leszek Sikorski, een keurige man in een slecht zittend grijs polyester pak die kaarsrecht ging staan toen ik binnenkwam. Hij stopte een opgevouwen krant onder een arm, stak een hand uit en zei: ‘Meneer William?’

Ik pakte zijn hand. ‘Ja, dat ben ik.’

‘Hallo. Mijn naam is Leszek Sikorski!’ zei hij enthousiast.

Leszek was een paar jaar ouder en iets langer dan ik. Hij had lichtbruin haar, heldergroene ogen en een netjes bijgeknipte baard en had een knappe man kunnen zijn. Het lelijke pak en zijn scheve tanden sloten die mogelijkheid echter uit.

‘Ga alsjeblieft zitten,’ zei Leszek terwijl hij me naar een stoel gebaarde. ‘Hoe heb je geslapen?’ vroeg hij, waarbij hij aan het einde van de zin bijna schreeuwde.

‘Het was koud. Er was geen verwarming in de kamer.’

‘Ja, die zetten ze pas aan wanneer de winter officieel begint!’ zei hij opnieuw met stemverheffing bij het laatste woord. Hij sprak op zo’n onnatuurlijke manier Engels dat ik het sterke vermoeden had dat hij het had geleerd van een stel Berlitz-bandjes.

De serveerster verscheen en schonk een kop thee voor me in terwijl Leszek haar iets vertelde in het Pools. Toen ze wegliep, vroeg ik: ‘Wat heb je tegen haar gezegd?’

‘Dat ze je het ontbijt moet brengen.’

‘Is er een menukaart?’

‘Nee, nee. Maar één ontbijt!’

Een paar minuten later arriveerde het ontbijt. Het bestond uit overgare worstjes en een vreemd soort Poolse smeltkaas, maar ik had zo’n honger dat ik het allemaal naar binnen werkte.

Leszek at plichtmatig, zonder blijk te geven van weerzin of geestdrift. Onder het eten vroeg Leszek me met een volle mond: ‘Jij komt uit Londen, ja?’

‘Dat klopt.’

Er verscheen een glimlach op zijn gezicht. ‘Dan moet ik je een gunst vragen.’ Hij liet zijn stem zakken en fluisterde: ‘Kun je me voorstellen aan Samantha Fox?’

Samantha Fox was, voor degenen die het niet weten, een Engelse popzangeres met een stevige boezem die haar carrière begon als topless model op pagina 3 van The Sun.

Ik keek Leszek bevreemd aan. ‘Ik ben bang van niet. Ik ken haar niet.’

Hij leunde met een ongelovige blik achterover in zijn stoel en zei met nadruk: ‘Maar je moet. Je komt uit Londen.’

‘Leszek, ik wou dat ik je kon helpen, maar er wonen zeven miljoen mensen in Londen.’ Ik wilde niet onbeleefd zijn, maar dit was belachelijk. Hoe kon ik een slecht lopende autobusfabriek weer op de rails krijgen als deze rare man met een obsessie voor een topless model uit Engeland mijn voornaamste connectie met de buitenwereld was?

Na het ontbijt verlieten Leszek en ik het hotel en persten we ons in de kleine rode Polski Fiat die de busfabriek me ter beschikking had gesteld gedurende mijn verblijf. Na diverse pogingen om de auto aan de praat te krijgen, kwam de motor sputterend tot leven. Leszek glimlachte toen hij me de weg wees naar het hoofdkantoor van Autosan, een wit betonnen gebouw met zes verdiepingen nabij de rivier. We parkeerden de auto, en toen ik de lobby in liep, rook ik dezelfde onaangename geur van industriële oplosmiddelen als de avond tevoren. Leszek en ik namen de lift naar de hoogste verdieping en vonden de weg naar de werkkamer van de algemeen manager. Hij stond als een barricade in de deuropening – zijn brede schouders namen bijna de gehele ruimte in – en boven zijn stralende glimlach prijkte een dikke snor. Hij leek twee keer zo oud als ik en had zijn hele carrière bij Autosan gewerkt. Bij mijn nadering stak hij een arbeidershand met dikke vingers uit, en toen ik die pakte, kneep hij zo hard dat het leek of mijn kleine hand vastzat in een wringer.

Hij leidde Leszek en mij zijn werkkamer binnen en begon snel te praten in het Pools. ‘Welkom in Sanok,’ vertaalde Leszek over hem heen pratend. ‘Hij wil weten of je cognac wilt om te toosten op je komst?’

‘Nee, dank je,’ zei ik opgelaten omdat ik me afvroeg of ik een culturele faux pas beging door om tien uur ’s morgens nee te zeggen tegen een glas zware alcohol.

De algemeen manager begon vervolgens vol vuur aan een toespraak waarin hij nogmaals duidelijk maakte hoe blij hij was dat ik er was. Hij vertelde dat Autosan de belangrijkste werkgever in Sanok was. Als het misging met de fabriek, zou dat de doodsteek betekenen voor de stad. Hij en alle anderen bij Autosan leefden in de veronderstelling dat BCG – en met name ik – de tent zou komen redden van de financiële ondergang. Ik probeerde een serieus gezicht te trekken, knikte bij dit alles en probeerde een zweem van vertrouwen uit te stralen, maar bestierf het innerlijk van angst vanwege de omvang van de klus die op mijn schouders rustte.

Na afronding van zijn kleine toespraak zei hij: ‘Meneer Browder, voor u aan het werk gaat, moet ik vragen – is er iets waarmee ik uw verblijf in Sanok kan veraangenamen?’

Vanaf het moment dat ik zijn werkkamer binnenliep, had ik gemerkt hoe warm het er was, vooral na de rusteloze nacht in mijn ijskoude hotelkamer. Ik zag in de hoek een rustig zoemende straalkachel staan die een behaaglijke oranje gloed verspreidde. Ik vestigde er mijn blik op en vroeg nerveus: ‘Denkt u dat ik een straalkachel zoals die daar zou kunnen krijgen voor mijn kamer, meneer?’

Het was even stil nadat Leszek mijn woorden vertaald had. Toen begon het gezicht van de algemeen manager te glimmen. Hij knipoogde met blozende wangen en zei: ‘Meneer Browder, wij hebben iets veel beters. Wij kunnen u een vrouw bezorgen om u ’s nachts warm te houden!’

Ik keek schaapachtig naar mijn schoenen en stamelde: ‘N-nee, dank u. Een straalkachel is prima.’

Ik ging direct aan het werk, en in mijn eerste week in Polen beleefde ik de grootste cultuurschok van mijn leven. Alles was anders in Sanok – de geuren, de taal, de gewoonten. Maar wat het vooral moeilijk voor mij maakte, was het eten. Het enige beschikbare vlees was varkensvlees, en er was geen ontkomen aan. Bij het ontbijt kreeg ik worst, bij de lunch boterhammen met ham, bij de avondmaaltijd varkenskarbonades – elke dag opnieuw. Groenten en fruit waren er niet. Kip werd beschouwd als een delicatesse. Het ergste was dat het eten steevast droop van het vet, alsof het een toverkruid was dat alles lekker maakte, wat niet zo was.

Na drie dagen kon ik geen hap varkensvlees meer door mijn keel krijgen. Op dag vijf verging ik van de honger. Ik moest iets doen en besloot naar Warschau te gaan om in te kunnen checken in het Marriot en er goed te eten. Meteen na aankomst dropte ik mijn tas in mijn kamer en zette koers naar het restaurant. Ik was nog nooit in mijn leven zo blij geweest dat ik gebruik kon maken van een hotelbuffet. Ik schepte bergen salade, gebraden kip, rosbief en stokbrood op mijn bord en at als een bezetene. Ik ging terug voor een tweede portie, en daarna voor een derde. Toen ik toe was aan het dessert, begon mijn buik te rommelen en besefte ik dat er een gênante situatie dreigde als ik niet snel een wc wist te bereiken.

Ik begaf me zo snel ik kon naar het herentoilet, maar toen ik door de lobby liep, stond Wolfgang Schmidt plotseling recht voor me.

‘Browner! Wat doe jij in hemelsnaam in Warschau?’ vroeg hij.

Ik was zo verbaasd hem te zien dat ik niet wist wat ik moest zeggen. ‘I-ik dacht gewoon, omdat het vrijdagavond was…’

‘Vrijdagavond?’ bulderde hij. ‘Ben je gek geworden? Je moet verdomme als de wiedeweerga terug naar Sanook…’

‘Sanok,’ corrigeerde ik terwijl ik ongemakkelijk van de ene op de andere voet wipte.

‘Dat zal me aan mijn reet roesten. Je moet terug. In het weekend dien je te integreren met de cliënt. Zo werkt dat in deze business.’

De gasophoping in mijn buik was zo enorm dat ik Wolfgang amper hoorde. ‘Oké. Ik ga terug. Het spijt me. Echt, het spijt me.’ Het toilet was een paar meter verderop en ik hield het niet meer.

‘Goed, Browner.’ Toen hij eindelijk opzij stapte, sprintte ik in volle vaart naar het toilet.

Na de ontmoeting met Wolfgang was ik zo bang dat ik me niet meer in Warschau durfde te vertonen. In het vervolg reed ik in het weekend in mijn kleine Polski rond op het platteland om eten te zoeken. Ik stopte bij kleine restaurants en wees, omdat ik geen woord Pools sprak, op de menukaart drie of vier willekeurige gerechten aan in de hoop dat er iets eetbaars bij zat. Ik bad om kip en kreeg die af en toe. Dit kon ik me veroorloven omdat de Poolse zloty zo weinig waard was dat een gerecht omgerekend nog geen halve dollar kostte. Het was leuk om rond te toeren buiten Sanok, maar hoe ver ik ook ging, het eten was en bleef over het algemeen goor. Na acht weken was ik zes kilo afgevallen.

Het gebrek aan goed eten was een van de vele tekenen hoe slecht het gesteld was met Polen. Autosan zelf verkeerde in hoge nood en dreigde per direct op de fles te gaan. Na de economische ‘shocktherapie’, zoals ze de val van het communisme in Polen noemden, annuleerde de Poolse regering al haar bestellingen voor Autosan-bussen. Ten gevolge hiervan waren de verkoopcijfers van de fabriek met 90 procent gedaald. Als Autosan overeind wilde blijven, zou het een compleet nieuw klantenbestand moeten aanboren of drastisch moeten snijden in de kosten.

Nieuwe klanten vinden was echter nagenoeg onmogelijk omdat Autosan in die tijd zo’n beetje de slechtste bussen ter wereld maakte. De enige reële optie om een bankroet te ontlopen was een groot aantal mensen ontslaan. Gezien het feit dat de hele stad voor zijn voortbestaan afhankelijk was van dit bedrijf, was dit het laatste wat ze konden gebruiken – en het laatste wat ik ze wilde vertellen. Ik voelde me er allerminst prettig bij, en mijn romantische ideeën over zakendoen in Oost-Europa waren in een mum van tijd vervlogen. Ik wilde deze mensen geen pijn doen.

Drie weken voor het einde van mijn klus, toen mijn angst almaar groter werd, schoof ik met Leszek aan voor ons rituele ontbijt. Ik had geleerd niet verzeild te raken in ridicule Samantha Fox-achtige gesprekken door simpelweg te zwijgen, wat hij respecteerde. Ondanks onze haperende start was ik tot de ontdekking gekomen dat Leszek oprecht en echt behulpzaam was, en na drie maanden lang iedere dag met elkaar te hebben opgetrokken, was ik sympathie voor hem gaan voelen. Ik vond het verschrikkelijk dat hij mijn afschuwelijke aanbevelingen zou moeten vertalen voor het managementteam van Autosan, en ik wist dat ik hem na mijn vertrek uit Sanok zou missen.

Toen ik die morgen zat te kauwen op een paar stukjes varkensworst, wierp ik een blik op Leszeks Poolse krant aan de andere kant van de tafel. Hij leek de persoonlijke advertenties door te pluizen, maar toen keek ik beter. In kleine hokjes stonden getallen – financiële cijfers – met daaromheen woorden die ik niet kon lezen.

Ik leunde naar voren en vroeg: ‘Leszek, wat zijn dat?’

‘Dit zijn de allereerste Poolse privatiseringen!’ zei hij trots.