Een geoloog op zoek naar de oorsprong van onze talen

Taal is de prachtigste gave van de evolutie aan de mensheid. Maar waarom zijn er zesduizend verschillende talen?

Salomon Kroonenberg maakt in De binnenplaats van Babel een ontdekkingstocht naar de bron van onze veeltaligheid. Begon het spreken met klappertanden of met klikjes? Was er ooit één taal voor alle mensen? Waarom zijn er meer talen in de bergen dan in de vlakte? Hij neemt ons mee naar de Kaukasus en de indianen, naar de wieg van Homo sapiens en de resten van de Toren van Babel. De held van het boek is Kroonenbergs grootvader, die maar liefst veertien talen kende. Zelfs in het concentratiekamp Theresienstadt zat hij nog Russisch te leren.

De binnenplaats van Babel is inspirerende wetenschap, literair reisverhaal én indrukwekkende familiegeschiedenis ineen.

Van Salomon Kroonenberg
verschenen eerder:

De menselijke maat

Waarom de hel naar zwavel stinkt

© 2014 Salomon Kroonenberg

Uitgeverij Business Contact

Ontwerp omslag en binnenwerk Bart van den Tooren

Omslagbeeld Ziggoerat, Qassim Alsaedy & Brigitte Reuter,

Galerie Frank Welkenhuysen, Utrecht, 2009, witte klei, pigmenten en oxides, zoutglazuur, 38 x 42 x 7 cm

Foto auteur Annaleen Louwes

E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2606 0
D/2014/0108/765
NUR 610

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2605 3.

www.salomonkroonenberg.nl
www.atlascontact.nl

Voor oom Kees

Hoe langer de tijd die nodig is om iets te zien
veranderen, des te stabieler denken wij

dat het is.

DANTE ALIGHIERI,

DE VULGARI ELOQUENTIA, 1305

Het wisselen van tong benijt,

Berooft allengs ons licht en kennis.

JOOST VAN DEN VONDEL,

OP DEN EDIPUS OF TEEKENTOLCK A. KIRCHER,
1652

Vele jaren later zal men zeggen dat daar een
meteoriet gevallen is, een hemellichaam, een van
de vele die door de ruimte zwierven, maar dat
is niet waar, het was de toren van babel die de
trots van god ons niet toestond af te maken. De
geschiedenis van de mensen is de geschiedenis
van hun misverstanden met god, hij begrijpt ons
niet en wij begrijpen hem net zo min.

JOSÉ SARAMAGO,

KAÏN (2009)

INHOUD

1 Genesis II

2 Zij vonden een vlakte in het land Sinear

3 Zij zeiden, kom, laten wij ons een stad bouwen

4 De gehele aarde één van taal en één van woorden

5 Jahweh zei: Zie één volk, en één taal voor allen

6 Een toren met zijn top in de hemel

7 Opdat wij niet over de gehele aarde verstrooid worden

8 Laten wij voor ons een naam maken

9 Niets zal hen kunnen weerhouden van alles wat zij bedenken om te doen

10 Kom, laat ons afdalen en daar hun taal verwarren

11 Jahweh verspreidde hen vandaar over de gehele aarde

12 Daarom noemt men haar naam Babel

Dankwoord

Illustratieverantwoording

Literatuur

Register

I

GENESIS 11

Op de plaats waar ik geboren ben staat nu de Toren van Babel. Het is een monsterlijk geval, een tochtige doolhof van bakstenen gebouwen, massieve betonnen palen, lelijke ijzeren balkonnetjes en vermolmde loopbruggetjes die de verdiepingen bovenlangs verbinden. Er is geen buitendeur, je kunt er alleen in via een sombere binnenplaats, waar hoge muren je van alle kanten aangrijnzen. De deuren zijn verstopt in de allerdonkerste hoekjes. ‘Slavisch Seminarium’ staat op een deur, ‘Inheemse talen en culturen van Latijns-Amerika’ op een andere, en verderop in de krochten vind je Franse, Italiaanse, Spaanse, Duitse, Engelse en Nederlandse deuren. De Leidse Universiteit houdt niet van haar talen.

Het gebouw doet mij denken aan het marmottenspel op de kermis in Paramaribo: een ronde triplex bak, als een tafelmodel circus. Midden in de bak staat een bange cavia, zenuwachtig van alle mensen om hem heen die hem gespannen aankijken. Als de uitbater met een stok op de buitenkant van de bak slaat, vlucht de cavia in een van de tientallen smalle hokjes aan de rand van de bak. Als jij een dubbeltje boven op dát hokje hebt gelegd, heb je een prulletje gewonnen. Of een bezoek aan het ‘Slavisch Seminarium’.

Caviaspel.

Vroeger stond hier het Diaconessenhuis, een majestueus ziekenhuis uit 1901 met hoge ramen, een sieraad voor de Witte Singel. Het werd in de jaren zeventig afgebroken om plaats te maken voor het afzichtelijke talencentrum en de universiteitsbibliotheek. Dat zoiets lelijks moet dienen voor zoiets moois als de taalwetenschappen! Waarom hebben ze hier geen replica van Bruegels Toren van Babel gebouwd? Of die van Athanasius Kircher? Of van de tientallen andere prachtige voorstellingen die de mensheid heeft verzonnen bij dat raadselachtige bijbelverhaal?

En toch ben ik trots op die Leidse Toren van Babel. Van jongs af aan hield ik van taal, van lettertjes, ik las alle uithangborden en opschriften op straat, alle teksten op de potjes jam en hagelslag bij het ontbijt. Ik was zelfs al begonnen met een woordenboekje in geheimschrift, waarin z voor a stond, ij voor b, en zo heel Koenen-Endepols Woordenboek der Nederlandse Taal door. Maar erg ver ben ik niet gekomen. Vreemde talen intrigeerden mij. Ik was negen of tien, ik woonde vlak bij het station van Goes, en daar, in de krantenkiosk, lag het brandpunt van mijn wensdromen: Langenscheidts Lilliput woordenboekjes. Kleine boekjes, niet groter dan een luciferdoosje, met een rood linnen kaft. Toen ik het niet meer uit kon houden kocht ik van mijn zakgeld NIEDERLÄNDISCH-DEUTSCH. Met behulp van dat boekje schreef ik een briefje in het Duits aan meester De Groene, mijn onderwijzer, ik weet niet meer waarover. Wat een uitslover, moet hij gedacht hebben. Maar o wonder, ik kreeg een briefje van hem terug: in het Duits. Alleen had ik geen DEUTSCH-NIEDERLÄNDISCH woordenboekje, en mijn zakgeld was op, zoals altijd, dus ik kon het niet lezen. Ik weet nog steeds niet wat hij terugschreef.

Ik verzamelde ook buitenlandse kranten, ik had de Izvestia, de Deense Berlingske Tidende, de Zuid-Afrikaanse Die Burger, de Trud, de Pravda, de Spaanse abc, achteraf bezien een reactionaire Franco-krant. Ik had een boek dat eindigde in het midden: het was het jaarverslag van een oliemaatschappij, de Engelse tekst liep van voren naar het midden, de Arabische van achter naar het midden. Wonderbaarlijk vond ik dat. Ik kon ze niet lezen, zwolg alleen in alle vreemde woorden. Als ik bij mijn grootouders in Amsterdam logeerde, ging ik naar de kiosk van Van Gelderen op het Damrak om van mijn zakgeld nog meer vreemde kranten te kopen. Zo vond ik in de Helsingin Sanomat het woord ylioppilastyttöurheilukilpailut. Wat een fantastische taal, dacht ik, en ik droomde weg bij de schoonheid ervan. Het klonk als muziek. Pas veel later ontdekte ik dat het het Finse woord voor sportwedstrijden voor vrouwelijke studenten was, een diepe teleurstelling voor een sporthater als ik. Van mijn ouders moest ik een jaartje op judo om weerbaarder tegen pesterijen te worden, maar ik heb alleen de Japanse namen van de judoworpen onthouden: osotogake, sutemi.

Gebedsrol in het Ge’ez.

Op het gymnasium in Middelburg leerde ik alle talen die je maar kon krijgen: niet alleen Latijn en Grieks en Frans, Duits en Engels, maar ook de hobby’s van de leraren: Italiaans bij Frank Tichelman en Hebreeuws bij dominee Van Haarlem. ’s Avonds leerde ik Russisch bij Bogdan Karpiak op de Volksuniversiteit – daar zat ik toen Kennedy werd vermoord. In het weekend leerde ik Fins bij Aira Lintunen, een domineesvrouw die in Kats verdwaald was geraakt (het dorp; voor de taal zie Wat en hoe in het Kats van Rudy Kousbroek & Sarah Hart) en ik schreef Finse brieven naar mijn pen pals Markku Hyytiäinen uit Valkeakoski en Tarja Tuomi uit Kyynärö. De vrouw van dokter Nieuwenhuyse uit ’s-Gravenpolder was Hongaarse, naar haar ging ik ook toe, er hing een kaart van Groot-Hongarije aan de wand, en ze hadden een puli, een Hongaars poestahondje dat schapen in hun oor beet en er aan bleef hangen tot ze terugliepen naar de kudde. Maar ik ben nooit verder gekomen dan tot tien tellen in het Hongaars, en ik heb mijn naam in het Hongaars geleerd: Sándor Koronázohegy. Van mijn oom Lipke, een bioloog die veel op reis was, kreeg ik een perkamenten gebedsrol uit Asmara in het Ge’ez, de liturgische taal van Ethiopië. Die droegen de gelovigen daar in een leren zakje bij zich als amulet. Mijn moeder, die haar jeugd in Indië had doorgebracht, leerde mij tellen in het Maleis. Van mijn Amerikaanse neef Gideon leerde ik mijn eerste Spaans: ‘Mañana means “tomorrow”, pijama means “tonight”.’ En het mooiste van het Evoluon in Eindhoven vond ik de zuil waar je met een koptelefoon op moest raden welke taal er werd gesproken. In de trein probeer ik dat nog steeds.

Mijn opa en ik, 1 juli 1959, Beethovenstraat, Amsterdam: felicitaties met zijn 68e verjaardag, een dag te laat. Foto door mijn vader.

Ik heb het van geen vreemde. Mijn Joodse opa, Salomon Kroonenberg, naar wie ik ben vernoemd, kende veertien talen: Nederlands, Frans, Duits, Engels, Deens, Noors, Zweeds, Spaans, Italiaans, Portugees, Russisch, Latijn, Grieks, Maleis. Zijn boekenkast in de directeurswoning op de zesde verdieping van het Weesperpleinziekenhuis, en later in de Beethovenstraat, was mijn eigen Toren van Babel. Veel van zijn boeken zie ik nog zo in die kast staan: Kaj Munks Foraaret saa sagte kommer, stond in de middelste kast op de tweede plank links, Tolhausens Spanisches Wörterbuch stond boven in de kast, de volledige werken van Voltaire, prachtige achttiende-eeuwse bandjes, op de onderste planken. Er was een schitterende zeventiende-eeuwse uitgave van Machiavelli’s Il Principe, de verzamelde werken van August Strindberg in het Zweeds, Karel van het Reves Russische spraakkunst, de allereerste druk van Doktor Zjivago, uitgebracht in het Russisch bij Feltrinelli in Milaan, La Physique du Goût van Brillat-Savarin, en in de linkerkast heel veel medische boeken, die mij minder interesseerden. Toen hij overleed zijn al die boeken verstrooid over de aarde geraakt: de medische naar mijn vader, de Romaanse talen naar mijn oom Kees, de Russische naar mijn oom Lex, die ook veertien talen kende, en de Engelse naar mijn tante Irma in Amerika. Met moeite heb ik er een paar terug kunnen halen uit de diaspora. Waarom sprak opa zoveel talen? Van wie heeft hij het weer geërfd? En waarom zijn er zoveel talen op aarde?

De Torens van Babel op opa’s bureau en in opa’s kast in de Beethovenstraat. Foto door mijn vader.

Taal op zichzelf is de prachtigste gave van de evolutie aan de mensheid, maar wat heeft het voor zin dat de mensen verschillende talen spreken? Als je eenmaal met veel moeite een nieuwe taal hebt geleerd en je begint te verstaan wat de mensen zeggen, dan hoor je precies dezelfde dingen als in je eigen taal. ‘Ik hou van je.’ ‘Hoepel op, het is voorbij.’ ‘Ik heb honger, ik wil een boterham.’ ‘Ik ben gisteren naar de kapper geweest, mooi hè!’ Het heeft toch helemaal geen zin om daar verschillende talen voor te gebruiken? Het maakt het onderling verstaan alleen maar moeilijker. Al die schitterende boeken die eerst vertaald moeten worden voor je ze kunt lezen. Mensen uit alle windstreken van de wereld kunnen nakomelingen met elkaar verwekken, maar een van de belangrijkste instrumenten om elkaar daarvoor te leren kennen, de gemeenschappelijke taal, zijn ze kwijtgeraakt. Een Hollandse hond die een Chinese hond onder haar staart ruikt weet precies of ze ziek is of gezond, drachtig of loops en zu haben. Mensen kunnen dat niet. De culturele evolutie staat de natuurlijke evolutie in de weg. Wat is dan het evolutionaire voordeel van die zesduizend talen? Het is diezelfde vraag die het bijbelse verhaal van de Toren van Babel probeert te beantwoorden:

Het gebeurde dat de gehele aarde één van taal en één van woorden was. Het gebeurde bij hun trekken vanuit het oosten dat zij een vlakte vonden in het land Sinear, en zij vestigden zich daar. Zij zeiden tot elkaar: kom, laten wij stenen maken, en laten we ze bakken in het vuur. Zij hadden baksteen als bouwsteen en asfalt als specie. Zij zeiden, kom, laten wij ons een stad bouwen en een toren met zijn top in de hemel, en laten wij voor ons een naam maken, opdat wij niet over de gehele aarde verstrooid worden. Jahweh daalde af om de stad en de toren te zien die de mensen bouwden. Jahweh zei: Zie één volk, en één taal voor allen. Dit is het begin van hun doen. Welnu, niets zal hen kunnen weerhouden, van alles wat zij bedenken om te doen. Kom laat ons afdalen en daar hun taal verwarren, zodat zij niet meer elkaars taal verstaan. Jahweh verspreidde hen vandaar over de gehele aarde, en zij hielden op met het bouwen van de stad. Daarom noemt men haar naam Babel, Jahweh verwarde daar namelijk de taal van de gehele aarde, en vandaar verspreidde Jahweh hen over de gehele aarde.

Ik ben niet gelovig opgevoed, de bijbel is voor mij alleen een mooie verzameling volksverhalen met soms een historische kern. Het verhaal van de Toren van Babel in Genesis 11:1-9 staat eigenlijk op een rare plaats, want in Genesis 10 krijgen de zonen van Noach al elk een eigen taal, land en volk toegewezen. Misschien een fout bij het knippen en plakken tijdens de eindredactie. Toch blijft het verhaal intrigeren, juist omdat er zoveel detail aan ontbreekt. Er bestaan talloze boeken, kunstwerken, wetenschappelijke verhandelingen over, maar op een paar eenvoudige vragen heb ik nog nooit een bevredigend antwoord gelezen.

De stad Babel of Babylon lag aan de rivier de Eufraat in de Mesopotamische vlakte, in het huidige Irak. Die rivier treedt elk jaar buiten haar oevers. Noachs nakomelingen hadden net een zondvloed overleefd, dan ga je toch niet wonen in een vlakte die door overstromingen wordt geteisterd? En ze hadden na de zondvloed de hele aarde voor zich alleen, dus waarom zouden ze een stad bouwen? God had toch gezegd dat ze de hele aarde moesten bevolken? En als je een toren tot in de hemel wilt bouwen doe je dat toch niet op een plaats waar in de verste verten geen bouwsteen te bekennen is? Ze moesten de stenen eerst zelf maken, terwijl er plaatsen genoeg zijn waar wél steen voorhanden is.

En hoe zouden die taalverwarring en die verstrooiing precies in hun werk zijn gegaan? Toen de bouwvakkers die fatale dag thuiskwamen van de bouwplaats, spraken hun vrouwen en kinderen toen ook ineens een andere taal? Of toevallig dezelfde als de man? Of zouden de vrouwen, die natuurlijk onschuldig zijn aan de hoogmoed van de mannen, hun oorspronkelijke taal hebben behouden? Dat is niet logisch, want als de oude taal behouden blijft, waarom zou je dan de nieuwe spreken? De oude taal moet op dat moment door iedereen grondig vergeten zijn, anders werkt het niet. En welke taal was dat?

En kreeg elke torenbouwer zijn eigen nieuwe taal? Dat is ook niet logisch, want dan had hij niemand om mee te praten. Of hij zou voor ieder van zijn bekenden een nieuwe taal moeten leren. En als zijn vrienden niet de moeite hadden genomen om zijn taal te leren zou zijn eigen taal met zijn dood uitgestorven zijn. Want om een taal te laten overleven moeten er minstens enige tien- tot honderdduizenden sprekers zijn. Babylon heeft in de oude tijd volgens schattingen wel 150000 inwoners gehad, dus als die ook 150 000 talen gesproken hebben, moet het grootste deel daarvan inderdaad weer uitgestorven zijn. Maar volgens de rabbinale en vroegchristelijke uitleggers van de Tora, de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse bijbel, leverde God bij de taalverwarring maar tweeënzeventig talen aan de mensheid, één aan elk van de tweeënzeventig afstammelingen van Noach. Met een goede tolk, zoals de negentiende-eeuwse bisschop Giuseppe Mezzofanti, zouden ze er nog best uit gekomen zijn, want die sprak tweeënzeventig talen, alleen niet de goede natuurlijk.

Toren van Babel, ivoor, Dom van Salerno, 2e helft 11e eeuw. De bouwers merken vol verbazing dat ze elkaar niet meer kunnen verstaan.

Nog een vraag: in welke taal vertelde God hun dat ze zich moesten verstrooien over de aarde? Want eerst kwam de spraakverwarring, en pas daarna de verstrooiing. Was dat zoiets als het Urbi et Orbi van de vorige pausen in vijfenzestig talen: ‘Bedaankt voor de bloeoemen’? En moesten ze na de Babylonische spraakverwarring onmiddellijk hun biezen pakken om over de aarde verstrooid te worden? Of mochten ze nog een nachtje blijven? Zouden ze niet geprobeerd hebben lotgenoten te vinden die toevallig dezelfde taal hadden gekregen? En misschien elk in een van de poortjes in Bruegels Toren van Babel een taalgemeenschap gevestigd hebben? En had God gezegd waar ze naartoe moesten? De verwarring moet net zo groot geweest zijn als in José Saramago’s Stad der blinden, waarin iedereen door plotselinge blindheid wordt getroffen en niets meer hetzelfde is.

De tijd tikte op de buitenkant van mijn bestaan, en ik moest een studie kiezen. De Toren van Babel in? Een oplossing vinden voor al die vragen? Maar in kiezen ben ik nooit sterk geweest, eigenlijk wil ik altijd alles tegelijk. In plaats van een van de taalhokjes in te schieten ging ik de grond in: ik ging de geschiedenis van de aarde bestuderen. Want ik hield ook van kristallen en mineralen, en als ik bij mijn andere, niet-Joodse grootouders in Oegstgeest logeerde ging ik naar het Rijksmuseum voor Geologie en Mineralogie aan de Garenmarkt in Leiden om mij te vergapen aan de enorme rooktopaas van koning Willem I. Die spiegelende kristalvlakken, die diepe flonkeringen binnenin, wat was dat voor natuur die dat soort dingen zelf kon maken? Die fascinatie heeft gewonnen. Ik ben geoloog geworden, geen taalkundige, al volgde ik in het begin nog wel colleges Arabisch en Oudnoors, tot het collegerooster dat onmogelijk maakte. Maar de verlangende blik naar de Leidse Toren van Babel is altijd gebleven.

Dit boek is een poging om in te halen wat ik allemaal gemist heb door geologie te kiezen in plaats van een talenstudie, maar ook om parallellen te vinden die ik anders misschien nooit had ontdekt. Want net zoals het scheppingsverhaal botst met Darwins evolutietheorie, zo botst het verhaal van de Toren van Babel met wat tot nu toe bekend is over de evolutie van de talen. Ik ga op zoek naar de oorsprong van veeltaligheid in de geschiedenis van de mensheid en in het leven van mijn grootvader, met het verhaal van de Toren van Babel als leidraad. Ik weet niet waar ik uit ga komen, maar dat lees ik straks wel als ik het af heb.

2

ZIJ VONDEN EEN VLAKTE IN HET LAND SINEAR

'Het gebeurde bij hun trekken vanuit het oosten dat zij een vlakte vonden in het land Sinear, en zij vestigden zich daar,’ zo staat het in Genesis 11. Wie waren ‘zij’, die toekomstige slachtoffers van de taalverwarring in Babylon? Wat voor taal spraken zij? En waarom gingen ze weg uit hun oude woonplaats in het oosten? En waar ligt Sinear?

Sinear is waarschijnlijk een verbastering van Šanhara, een oude naam voor Mesopotamië, en ‘het oosten’ is dan het indrukwekkende Zagrosgebergte in Iran. Ten noorden van Mesopotamië ligt het Taurusgebergte, in Oost-Turkije. Samen met het heuvelland in het westen vormen die gebergten de Fertile Crescent, de Vruchtbare Halvemaan, het gebied waar na de laatste ijstijd, ruim 10000 jaar geleden, de landbouw wordt uitgevonden, vandaar de naam. Op de kaart lijken die gebergten inderdaad een sikkelvormige omlijsting van de Mesopotamische vlakte.

Het Zagrosgebergte is kort na de ijstijd een prachtig open parklandschap met eiken en pistachebomen. Daartussen groeien de wilde granen, die de mensen geleidelijk leren verbouwen op hun eerste akkertjes. Er zijn kuddes wilde geiten en schapen die ze weten te temmen. Een paradijselijke tijd. Waarom zouden de mensen uit die heerlijke streken wegtrekken naar de onherbergzame woestijn van Mesopotamië? Ik wil dit eerst begrijpen voor ik in de geschiedenis van Babylon duik. Ik ken wel iemand die ik dat kan vragen.

De Vruchtbare Halvemaan (donkergrijs), met locaties waar de eerste landbouw is waargenomen: niet één kerngebied, maar een geleidelijke en vaak herhaalde domesticatie van landbouwgewassen. Blokjes: plaatsen met aanwijzingen voor cultivatie wilde granen. Driehoekjes: voor cultivatie gedomesticeerde granen.

Open cirkels: andere sites.

Zodra de boemel achter de horizon is verdwenen valt de diepe stilte van het Groningse platteland op me. Aan de noordkant van het perron, niet meer dan een hoge betegelde stoep, liggen de geploegde akkers in de middagzon te glimmen. Aan de zuidkant, de kant van het dorp, begeleidt een rij essen mij naar het Boterdiep, met zijn vrijstaande roodbakstenen huizen, zijn aangemeerde vletjes en zijn plompeblaren in het water. Dit is Bedum, geboorteplaats van mijn andere, niet-Joodse grootvader, Bernard Jan Holthuis. Maar ik kom niet voor mijn voorvaderen, hun graven zijn allang geruimd. Ik kom voor Willem van Zeist, pionier van de klimaatgeschiedenis van het Midden-Oosten. Wij hebben om kwart voor twee afgesproken, hij is een man van de precisie. Hij wacht mij al op achter het grote raam van zijn vijftigerjaren-doorzonwoning, alleen kijkt hij de verkeerde kant op, want ik heb niet de kortste weg genomen om bij zijn huis te komen. Hij loopt een beetje krom, heeft een tijdje geleden zijn been gebroken, hij is negenentachtig, maar zijn ogen stralen helder en hij eet evenveel koekjes bij de thee als ikzelf. ‘Ik ben schuw,’ zegt hij, ‘maar ik ben een doorzetter, ik maak af waarmee ik begonnen ben.’ Dat blijkt. Zijn eerste publicatie over zijn specialisme dateert uit 1955, de laatste uit 2008.

Hij studeerde biologie in Utrecht, maar wordt algauw door de beroemde Groningse archeoloog Van Giffen gevraagd om zijn team te ondersteunen met onderzoek naar fossiele stuifmeelkorrels. Stuifmeelkorrels kunnen heel lang in de bodem bewaard blijven, en geven een beeld van de vegetatie tijdens de afzetting van een aardlaag of bewoningslaag. Indirect krijg je zo ook informatie over het klimaat in die tijd. Zijn werk wordt snel bekend, en zo wordt hij uitgenodigd door Herbert Wright van de Universiteit van Minnesota om mee te werken aan het onderzoek naar de oorsprong van de landbouw in het Midden-Oosten, in de Vruchtbare Halvemaan. De precieze plaats en tijd van die fenomenale uitvinding moet terug te vinden zijn in de stuifmeelkorrels uit dat gebied.

Zij nemen boorkernen uit meren in het Zagrosgebergte in Iran, want in meren en venen blijven stuifmeelkorrels het best bewaard. Eenvoudig is dat niet, want hoe kan je veertig meter diep boren midden in een meer? In het Zeribarmeer leggen ze een houten vlonder aan vanaf het dikke pakket zeggeveen langs de oever. In andere meren maken ze een simpel boorplatform van lokale populierenstammen die midden in het ondiepe water worden neergelaten. Willem van Zeist zwemt met de boomstammen vanaf de oever naar het platform. Vandaar wordt de lange Livingstone-boor het water in gelaten. De boorkernen van meerklei en veen moeten er als zachte worstjes uit geperst worden.

De resultaten zijn indrukwekkend: Van Zeist en Wright ontdekken dat het Zagrosgebergte in de laatste ijstijd een koud en droog steppeklimaat had, met een vegetatie van vooral alsem en ganzevoet.

Herbert Wright bouwt een boorplatform van lokale populierenstammen op het Nilofar-meer, Kermanshah, Iran.

Stuifmeelkorrels van a. pistacheboom, b. eik uit Iran, c. gewone tarwe.

Als na de ijstijd het klimaat verbetert verschijnt het open landschap met eiken en pistachebomen, wat ideaal is voor de ontwikkeling van de akkerbouw. Later, zo’n 3400 jaar voor onze jaartelling, ontstaat er een dicht eikenbos. Maar de menselijke activiteit valt moeilijk aan te tonen. Granen zijn gewoon grassen, met weliswaar grotere stuifmeelkorrels dan andere grassen, maar de wilde en de gedomesticeerde soorten zijn zelfs met de elektronenmicroscoop moeilijk uit elkaar te halen.

Van Zeist neemt ook deel aan opgravingen in oude nederzettingen in Oost-Turkije, Syrië en Iran, en bestudeert daar verkoolde korrels van primitieve graansoorten. ‘Het is nog niet zo eenvoudig de rijpe aren van wilde granen te oogsten,’ zegt hij, ‘want bij het plukken vallen die gemakkelijk uit elkaar. Voor de natuurlijke verspreiding van de soort is dat gunstig, maar een deel van de oogst gaat zo wel verloren. Bij de gedomesticeerde granen blijft de centrale aarspil intact en kan je in één keer de gehele aar plukken. Pas bij het dorsen breekt die in stukken en komen de graankorrels vrij. Het is een natuurlijke mutatie, die vermoedelijk al zeer vroeg door de prehistorische landbouwers is gebruikt bij het inzaaien van de graanveldjes.’ De uitvinding van de landbouw is de meest revolutionaire ontdekking van de mensheid ooit.

Modern genetisch onderzoek aan landbouwgewassen en precisiedateringen van oude graankorrels en van dierlijke botten met koolstof-14 laten zien dat graan en vee tussen 9700 en 8500 voor onze jaartelling werden gedomesticeerd. Koolstof-14 is een radioactieve vorm van koolstof die in minieme hoeveelheden in het CO₂van de atmosfeer zit. Planten gebruiken CO₂ voor de fotosynthese, en nemen dus ook koolstof-14 op. Zolang de plant leeft, blijft de hoeveelheid koolstof-14 in de plant constant, maar als hij sterft verdwijnt er koolstof-14 door radioactief verval. Na 5736 jaar is nog maar de helft van de oorspronkelijke hoeveelheid koolstof-14 over. Na nog eens 5736 jaar is daarvan weer de helft vervallen en blijft er dus nog maar een kwart over, en na nog eens zo’n tijdsverloop nog maar een achtste, enzovoort. De waarde van 5736 jaar noemen we de halfwaardetijd. Door de nog resterende radioactiviteit te meten kan je nagaan hoe lang het geleden is dat de plant is doodgegaan. Zo kun je bijna 50 000 jaar teruggaan in de tijd.

Rond 6200 jaar voor onze jaartelling verandert het klimaat in de Vruchtbare Halvemaan. Er treedt wereldwijd een plotselinge droogteen koudestuip op. De grote continentale ijskappen van de ijstijd zijn aan het afsmelten, en daarbij loopt er in Noord-Amerika plotseling een reusachtig smeltwatermeer leeg in de Atlantische Oceaan en drijven er talloze ijsbergen over de noordelijke zeeën. De hoeveelheid ijskoud zoet water is zo groot dat het klimaat over de hele wereld erdoor beïnvloed wordt. Overal op aarde zijn daar sporen van teruggevonden, ook in de Vruchtbare Halvemaan. Het Zagrosgebergte wordt droger, en in de oude nederzettingen van Tell Sabi Abyad in Noord-Syrië en Çatal Höyük in Anatolië treden opvallende veranderingen in bewoningspatronen op. En precies in die tijd, zo’n 6500-5000 jaar voor onze jaartelling, vinden we de eerste sporen van bewoning in het laagland van Mesopotamië. Het is de zogenaamde Ubaid-cultuur, gekenmerkt door een eigen stijl van aardewerk en genoemd naar de eerste vindplaats, de Tell al-Ubaid, een oude nederzetting aan de benedenloop van de Eufraat.

Kan die korte klimaatomslag de reden zijn waarom de mensen ‘het oosten’ verlaten en naar het land Sinear verhuizen, vraag ik Van Zeist. Hij denkt van niet, want het Zagrosgebergte waar ze vandaan kwamen is altijd natter geweest dan de Mesopotamische vlakte. Mesopotamië is dan een steppe tot halfwoestijn waar het maar sporadisch regent, en dan nog alleen in de winter, als het te koud is voor het gewas. Er moet een andere verklaring zijn. Volgens mij ligt het aan de veranderingen die in het rivierregiem zijn opgetreden. Ik leg Van Zeist mijn theorie voor.

Aardewerk van de Ubaid III-cultuur, 5300-4700 voor onze jaartelling. Louvre, Parijs.

Kijk, landbouw in de Mesopotamische vlakte is alleen mogelijk dankzij de rivieren. De meanderende Eufraat en Tigris treden regelmatig buiten hun oevers, en in de periodiek overstroomde vlakte kunnen de nieuwkomers hun gewassen planten voor hun levensonderhoud. Maar in de ijstijd meanderen de rivieren nog niet. Van Zeist heeft zelf aangetoond dat de Zagrosen Taurusgebergten midden in de ijstijd nog kurkdroog waren. Rivieren die ontspringen in kurkdroge gebergten meanderen niet: zij vlechten. Door de plotselinge dramatische afvoerwisselingen en door het overvloedige grove puin ontstaan brede ondiepe stromen met grindeilandjes erin, die bij elke overstroming van plaats veranderen. En grind kan je niet ploegen.

Pas als het klimaat verbetert en de berghellingen met bos begroeid raken wordt het puin in het brongebied vastgehouden en verweert het tot klei. De rivieren worden dan meer afhankelijk van grondwaterstromingen in de bosbodem, ze gaan zich rustiger gedragen, en transporteren meer klei dan grof materiaal. Pas onder die condities gaan ze meanderen als ze in het laagland komen. Wereldwijd hebben de rivieren zo’n omslag van vlechtend naar meanderend meegemaakt na de ijstijd, of je nu naar de Rijn, de Mississippi, de Eufraat of de Tigris kijkt. En wereldwijd kan die omslag gedateerd worden rond 6000 jaar voor onze jaartelling. De Ubaid-mensen begrijpen precies hoe waardevol het nieuwe rivierregiem voor hen is, en dalen af uit het gebergte naar het land Sinear. Ze gaan rond 6000 jaar voor onze jaartelling in de vlakte wonen omdat het dan pas kán. Van Zeist vindt het een interessante theorie maar houdt zijn reserves. Ik ben blij met het gesprek, en stap monter terug naar de boemel. Ik kijk met een nieuw oog naar de omgeploegde akkers.

Een vlechtende rivier is niet erg geschikt voor de landbouw. Pirsagat-rivier, Azerbeidzjan.

De Ubaid-mensen hadden misschien nog een andere manier van levensonderhoud: Tell-al Ubaid ligt nu 250 kilometer landinwaarts van de kust, maar in hun tijd lag het vrijwel aan zee. De Perzische Golf reikte toen veel dieper het land in dan nu, en uit voorstellingen van bootjes op hun aardewerk valt af te leiden dat zij handel dreven rond de Perzische Golf, en ongetwijfeld ook van de visvangst leefden. Om te begrijpen waarom hun woonplaatsen toen aan zee lagen, moeten we weer terug naar de laatste ijstijd.

Veranderingen in rivierpatronen aan het einde van de laatste ijstijd: eerst vlechtend in de koude IJstijd, dan meanderend in de warmere BøllingAllerød-periode, dan weer vlechtend in de Jonge Dryas-koudestuip, en ten slotte meanderend in het Holoceen.

Op het hoogtepunt van de laatste ijstijd, 20000 jaar geleden, ligt de zeespiegel wereldwijd zo’n 120 meter lager dan nu. De Perzische Golf ligt dan helemaal droog, en de gezamenlijke uitmonding van de Eufraat en de Tigris ligt achthonderd kilometer verder naar het zuiden, voorbij de Straat van Hormuz. Na de ijstijd stijgt de zeespiegel snel door het afsmelten van de continentale ijskappen op Scandinavië en Noord-Amerika. Elk jaar kruipt de zee in de Perzische Golf wel honderd meter landinwaarts, totdat hij zo’n vierduizend jaar voor onze jaartelling zijn maximumniveau bereikt. De kustlijn ligt dan 250 kilometer landinwaarts van de huidige kust, tot bij Amara. Later wint de aanvoer van rivierslib het van de zeespiegelstijging en verplaatst de monding zich weer zeewaarts. In vele andere delta’s in de wereld gebeurt precies hetzelfde.

Stuifmeeldiagram van 153 meter diepe boring in de Mesopotamische vlakte bij Amara. Verklaring: Poaceae: grassen, Palmae: palmen, Artemisia: alsem (steppeplant), Chenopodiaceae: ganzevoetachtigen (steppeplanten), fungi: schimmels. De mariene pollen geven aan dat in die tijd de zee tot aan Amara kwam. De vegetatieveranderingen weerspiegelen veranderingen in klimaat en landgebruik. De toename van de grassen weerspiegelt het begin van de landbouw in Mesopotamië.

Wat denken de mensen als ze de zee zo snel zien stijgen, wel vier meter per eeuw, twintig keer zo snel als nu? De Mesopotamische vlakte is dan immers al bewoond! De Ubaid-mensen zien het gebeuren! Hoe noemen ze het? Dat weten we niet, want we weten niet wat voor taal ze spraken, het schrift was nog niet uitgevonden. Maar ze noemen het vast een zondvloed. ‘Zes nachten en zeven dagen woedde de stormwind; de watervloed en het onweer vernietigden de aarde,’ heet het in het grootste Mesopotamische literaire meesterwerk, het Gilgamesj-epos, dat bijna vijfduizend jaar oud is, meer dan tweeduizend jaar ouder dan de Tora. Het bijbelse zondvloedverhaal werd volgens de orthodoxe chronologie door Mozes geschreven tussen 1446 en 1406 voor onze jaartelling, en volgens de meeste wetenschappers dateert het hooguit uit de elfde eeuw, en werd het pas in de zevende of zesde eeuw voor onze jaartelling opgeschreven. Voordien bestond er nog geen geschreven traditie in het Hebreeuws. Het zondvloedverhaal verwijst misschien wel naar die zeespiegelstijging, de grootste milieuramp die de mensheid ooit heeft getroffen.

Landschappen en steden van Mesopotamië. Het moerassenen merengebied was nog zee toen Ubaid werd gesticht.

Hoe kunnen de mensen zich in leven houden in een woestijn met alleen de rivieren als levensbron? Door het rivierwater de woestijn in te laten lopen. De geïrrigeerde landbouw is net zo’n grote technologische stap vooruit als de uitvinding van de landbouw zelf. De bestudering van de geschiedenis ervan is onverbrekelijk verbonden met de naam van de Wageningse bodemkundige Pieter Buringh (1918-2009), een ‘geheel verticaal uitgevoerde Groninger boerenzoon’ volgens het godsdienstig-staatkundig dagblad De Tijd, dat hem interviewde vlak voor zijn uitzending naar Irak in 1955. In mijn Wageningse jaren heb ik hem vaak ontmoet, een lange dunne man die met zijn vogelkopje boven al zijn collega-hoogleraren uitstak. Hij glimlachte vaak verlegen naar mij zonder ooit een echt gesprek aanteknopen, maarmisschienlagdatookwelaanmij. In 1954 maakt hij al deel uit van een regeringsmissie naar Irak om landbouwkundig advies uit te brengen, en is toen ‘met een jeep naar Babylon geweest over een weg die ten dele als het ware geplaveid was met kostelijke oudheden’, schrijft De Tijd. Buringh zelf zal later schrijven: ‘De plek waar de Toren van Babel heeft gestaan is er nog, de toren zelf niet.’

In 1955 treedt hij in dienst van de Iraakse regering om advies te geven over bodem en landgebruik in de Mesopotamische vlakte, en komt in die functie in de merkwaardige positie terecht dat hij namens de Iraakse regering moet onderhandelen met Nederlandse landbouwexperts. ‘Irak is helemaal geen gek land,’ schrijft De Tijd nog. ‘Weliswaar is er enorme armoede, maar alle voorwaarden voor welvaart zijn potentieel aanwezig.’ Buringhs boek Soils and Soil conditions in Iraq uit 1960 met bijbehorende bodemkaart, gebaseerd op luchtfoto’s, veldstudies en talloze bodemprofielen, is nog steeds een klassieker voor iedereen die de geschiedenis wil begrijpen van het Mesopotamische landschap en van de Babyloniërs en hun talen. Ik gebruikte het vaak voor mijn colleges. Buringh gaat uitgebreid in op de rol van de rivieren.

Als een meanderende rivier buiten zijn oevers treedt, wordt het grofste sediment vlak langs de rivieroever afgezet. De oever wordt daardoor iets opgehoogd: dat zijn de oeverwallen of levees. Ze zijn prachtig te zien op Buringhs bodemkaart. Babylon ligt niet toevallig op zo’n oeverwal; het is zo enigszins beschermd tegen de overstromingen. Bij grondboringen rond Babylon zijn ook afzettingen gevonden van een oude bedding van de Eufraat zelf, die toen de Aratu heette. De gronden op de oeverwallen horen tot de beste in de wereld, schrijft Buringh: er staan vaak prachtige dadelpalmtuinen op, met citrusbomen in de onderbegroeiing. Er is wel wat bevloeiing nodig, want het klimaat is te droog voor citrus.

De fijnere slibdeeltjes worden bij de overstroming verder van de rivier af tot achter de oeverwallen getransporteerd, en komen pas in de laagste delen tussen de rivierarmen, de kommen, tot bezinking. In de kommen kan het water lang blijven staan, zodat het terrein moerassig wordt. Het meanderen van rivieren zoals de Eufraat en de Tigris brengt met zich mee dat in de buitenbocht erosie optreedt en in de binnenbocht sedimentatie. Daardoor worden delen van oudere oeverwallen weer opgeruimd en vormen zich elders nieuwe oeverwallen. Zo ontstaan hele oeverwalcomplexen waarin de oude meanders nog te herkennen zijn. Door de voortdurende opslibbing worden de oeverwallen steeds hoger, en uiteindelijk komt het hele riviersysteem hoog boven de vlakte te liggen.

Als er bij een overstroming een oeverwal doorbreekt, kan de rivier de kommen binnenstromen en een kortere loop stroomafwaarts nemen. Dat heet een avulsie. Soms wordt de oude bedding verlaten, soms ook blijven beide lopen naast elkaar bestaan. Avulsie is ook het proces waardoor een rivier zich in meerdere takken splitst en een delta wordt, zoals de Rijn bij Lobith. De directe aanleiding voor een avulsie kan onbetekenend zijn, zoals een zwakke plek in een oeverwal. In Saskatchewan in Canada gebeurt het als stapels drijvende boomstammen klem raken in de rivier. De verstopping die dan optreedt vormt een natuurlijke stuwdam, de oeverwal breekt en de rivier stroomt de kom in. In de Okavangodelta in Botswana treden avulsies op langs de paadjes waar nijlpaarden over de oeverwal heen lopen om de rivier te bereiken.

Mesopotamië wordt vaak fout vertaald als Tweestromenland; in werkelijkheid betekent het: land tussen de rivieren. Weliswaar zijn de Eufraat en de Tigris de twee hoofdrivieren, maar als je luchtfoto’s en satellietbeelden van het laagland bestudeert zie je dat het een wirwar is van talloze oude rivierlopen, die soms actief zijn, en dan weer worden verlaten ten gevolge van voortdurende avulsies. Als de rivieren in hun bovenloop plotseling een andere bedding verkiezen, verliezen alle stroomafwaarts gelegen landbouwgronden hun irrigatiewater, en de nederzettingen hun drinkwater. Waarschijnlijk werden veel Mesopotamische nederzettingen verlaten nadat zij door een avulsie van hun levensader waren beroofd.

Vereenvoudigd detail van de bodemkaart van Pieter Buringh.

In de negentiende eeuw dreigt de Eufraat de rivierarm die langs het oude Babylon en de huidige stad Hilla stroomt te verlaten en al zijn water langs de meer westwaarts gelegen hoofdstroom af te voeren. De Britten, die dan in Irak heersen, voorkomen die avulsie door in 1913 bij Hindiya een afleidingsdam te bouwen, zodat beide stromen actief blijven. Maar avulsies kunnen ook positieve gevolgen hebben, want als er meer rivierarmen naast elkaar bestaan kunnen grotere gebieden worden bevloeid.

Avulsie van de Tigris bij Al-Kut: de actieve meander is de nieuwe loop, de verlaten meander de oude loop.

De vroege bewoners zaaien aanvankelijk hun gewassen in de kommen zodra het overtollige water van de overstromingen is weggetrokken, schrijft Buringh in zijn boek. Het grondwaterpeil daalt langzaam, en er is genoeg water beschikbaar voor hun tarwe en hun gerst. Maar het is riskant, want soms zijn er geen overstromingen en verdort het graan, en soms vernietigen late overstromingen de oogst.

Vertakt krekenpatroon van natuurlijke overstroming van de Eufraat ten westen van Babylon. Oeverwallen aangegeven door stippellijnen.

De overstromingen van de Eufraat en de Tigris zijn afhankelijk van de sneeuwsmelt in het Taurusgebergte in Turkije, en daarom onvoorspelbaar en onbeheersbaar. Ze komen ook vaak te laat voor het groeiseizoen.

Wie komt er het eerst op het idee om de rivier een handje te helpen? Het moet iemand met een wetenschappelijke geest zijn geweest, een ingenieur avant la lettre. Het begint simpel: je steekt een oeverwal door, liefst in een bocht van de rivier en in dezelfde richting als de stroomrichting; dan heeft de rivier de bocht niet in de gaten, en het water stroomt rechtdoor je land op als je het nodig hebt. Zo kun je je gewas zaaien al voordat de jaarlijkse overstromingen komen, en heb je ook te eten als de overstroming een jaar uitblijft. Het water dat de kom in stroomt splitst zich in kleinere stroompjes, zodat een waaierpatroon van kleine kreekjes ontstaat die elk ook weer hun eigen oeverwalletjes hebben. Ook op die oeverwalletjes kun je al zaaien voordat het water uit de diepste delen van de kom is weggetrokken.

Geïrrigeerde riviervlakten in doorsnee en als blokdiagram.

Maar daar blijft het niet bij. Gaandeweg wil men de loop van het water preciezer controleren, en in plaats van het water na de doorbraak van de oeverwal de vrije hand te geven, begint men kanalen te graven om het water precies daar naartoe te geleiden waar men het nodig heeft. Ook die kanalen vormen weer oeverwallen bij de overstromingen. Terwijl in de vrij meanderende rivier de oeverwallen steeds weer op andere plaatsen ontstaan, door de voortdurende erosie in de buitenbochten en sedimentatie in de binnenbochten, bezinkt op de oeverwallen van de kanalen het irrigatieslib steeds op dezelfde plaats, en daardoor groeien ze veel hoger op dan de natuurlijke oeverwallen. Daarom steken die argub als dijken ver boven de riviervlakte uit.

Het is blijkbaar nog vóór de Babylonische taalverwarring. Ze moeten nog één taal gesproken hebben, anders hadden ze nooit zo’n ingewikkeld irrigatiesysteem kunnen bouwen. Als het ná de taalverwarring was geweest, zou er hetzelfde gebeurd zijn als bij de bouw van de Toren van Babel. De éne bouwer zegt tegen de andere:
‘Geef me water.’ Maar de ander verstaat hem niet meer en geeft hem aarde. Een ander vraagt: ‘Geef me een bijl’, maar hij krijgt een spade. Beide slechte verstaanders moeten hun onbegrip bekopen met een gekliefde schedel, tenminste volgens de Midrasj Rabba, een van de rabbijnse commentaren op de Hebreeuwse bijbel.

Boven: Nagetekend kleitablet uit Fara (oud Shuruppak) derde millennium voor onze jaartelling. Berg (driehoekjes) in het midden, daaromheen de velden van de boeren; grote slingerende lijnen zijn de rivier, fijn gearceerde harkjes zijn irrigatiekanalen. Onder: kleitablet met perceelverdeling uit de Ur-II-tijd: 2113-2004 voor onze jaartelling. Vorderasiatisches Museum, Berlijn.

Irrigatie lijkt een prachtig systeem, en de nadelen ervan komen pas veel later aan het licht. In rivierwater zit altijd een kleine hoeveelheid zout opgelost, voornamelijk afkomstig van zouthoudende lagen in de gebergten in hun bovenloop. Op zichzelf zijn de concentraties daarvan zo laag dat het gewas er geen last van heeft. Maar als er steeds maar water naar de kommen wordt gevoerd dat daar niet weg kan en dus verdampt, wordt de concentratie zout in de bodem steeds hoger, en uiteindelijk wordt de grond zo zout dat het gewas niet meer kan groeien. Zelfs als de irrigatie al gestopt is, kan opstijgend grondwater nog zout naar het oppervlak brengen. Uit kleitabletten kan worden afgeleid dat men in Mesopotamië aanvankelijk geen last heeft van verzilting: de oogsten zijn soms tot vijf keer zo groot als tegenwoordig mogelijk is. Maar al rond 2400 jaar voor onze jaartelling komen er met name in het zuiden berichten over zoutproblemen, en verzilting kan zelfs hebben bijgedragen aan de uiteindelijke ondergang van de Mesopotamische beschavingen.

Tegenwoordig wordt de verzilting ondervangen door het overtollige water niet te laten verdampen, maar af te voeren met behulp van drainagebuizen. Geen irrigatie zonder drainage, maar de Mesopotamiërs hebben dat nooit bedacht. Tot in de twintigste eeuw worden in Irak en elders irrigatiesystemen zonder drainage aangelegd. Het werk van de Wageningse bodemkundige Pieter Buringh zorgde voor de doorbraak om het probleem aan te pakken.

Een tweede probleem dat Buringh signaleert, is dat het irrigatiewater niet alleen zout meeneemt naar de kommen, maar ook slib van de rivier. Dat slib wordt afgezet in de laagtes tussen de grote en kleine irrigatiekanalen, en leidt uiteindelijk tot ophoging van het niveau van het hele land achter de oeverwallen. In een gebied ten noorden van Bagdad ligt het natuurlijke rivierlandschap begraven onder elf meter irrigatieslib. Elf meter! Het oorspronkelijke reliëf van de riviervlakte is dan niet meer te herkennen. Het betekent ook dat kanalen regelmatig dichtslibben en opnieuw moeten worden uitgegraven. Er moeten nog heel wat oude nederzettingen begraven liggen onder het irrigatieslib. De belangrijke Ubaid-site Hajji Muhammad in Zuid-Mesopotamië was bedekt onder drie meter slib en werd alleen maar door de archeologen ontdekt omdat een arm van de Eufraat erdoorheen was gebroken.

Na afloop van zijn contract in Irak rijdt Buringh met zijn gezin per auto van Bagdad door Jordanië en Palestina terug naar Nederland, en bezoekt bijbelse steden en dorpen. Hij is christelijk opgevoed. Zijn vader Eltjo Buringh, overleden in 1961, was volgens het In Memoriam in het Nieuwsblad van het Noorden ouderling van de Nederlands Hervormde Kerk, lid van het classicaal bestuur Winschoten, kerkvisitator voor de provincie Groningen, lid en assessor van de provinciale kerkvergadering, lid van de Generale Synode en het Breed Moderamen, voorzitter van de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden in de provincie Groningen en van de regionale commissie voor Noordoost-Groningen der Nederlands Hervormde Kerk. Na de oorlog ging hij voor in verschillende kerkdiensten.

Laagpakket 5 onderin: zandige afzettingen van de Eufraat. De scheve gelaagdheid helt stroomafwaarts. Het oorspronkelijke landoppervlak 4 uit de Babylonische tijd ligt begraven onder verschillende lagen irrigatiesediment (3, 2, 1) van de laatste millennia. Al Tuwairy (Hindiya), Eufraat, Irak. Foto P.Buringh.

Tijdens de terugreis van de zoon uit Bagdad slaat bij hem de twijfel toe. Als hij in Jordanië en Palestina die kale, witte, rotsige en stenige heuvels ziet vraagt hij zich af: hebben de volgelingen van Mozes hier gewoond? Hier zijn vrijwel geen goede landbouwgronden, hier kon men toch echt niet lang geleefd hebben. Landbouwkundig en bodemkundig gezien klopt het bijbelse verhaal niet. Pas in 2000 legt hij die ervaringen vast in een boekje ‘voor familie, belangstellende vrienden en kennissen’ dat hij noemt Het gesjoemel met God. Het is een korte geschiedenis van Mesopotamië en van de bijbel, de koran en de verhalen daarin, en hij concludeert: ‘Geen enkele religie heeft het alleenrecht op de waarheid, ook die van de Joden, christenen en islamieten niet’! Ik heb het met toestemming van de familie mogen inzien, hoewel hij op de titelpagina had geschreven:

‘Niet voor publikatie. Verzoeke geen kopieën te maken. © P. Buringh, 2000’. ‘Er staat niets nieuws in, want alles is al gepubliceerd in boeken, tijdschriften en kranten’, schrijft hij in zijn voorwoord. Niettemin vond hij het nodig om daarin met vette letters ook te schrijven: ‘Wie streng gelovig is, moet dit boekje niet lezen, want hij/zij zal zich gekwetst en beledigd kunnen voelen en dat is niet de bedoeling.’

Ik heb hem niet goed genoeg gekend om de achtergrond van deze waarschuwing in te kunnen schatten, maar het zou mij niet verbazen als het de weerslag is van de breuk van de wetenschapper met het geloof in het gezin waarin hij was opgegroeid. De werkelijkheid van het bijbelse landschap was overtuigender dan het christelijke geloof.

3

ZIJ ZEIDEN, KOM, LATEN WIJ ONS EEN STAD BOUWEN

De eerste nederzettingen die de ‘mensen die uit het oosten kwamen’ zesduizend jaar voor onze jaartelling op de oeverwallen bouwen zijn nog klein, niet meer dan gemiddeld vier hectare. Pas tweeduizend jaar na hun aankomst in het land Sinear zeggen zij: ‘Kom, laten wij ons een stad bouwen.’ Genesis schildert het verhaal in wel heel grove streken.