Philip Shenon

Anatomie van een aanslag

De definitieve geschiedenis van het onderzoek naar de moord op John F. Kennedy

Vertaald door Jan Braks, Frans van Delft en Judith Dijs

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Philip Shenon

© 2013 Nederlandse vertaling Jan Braks, Frans van Delft en Judith Dijs

Oorspronkelijke titel A Cruel and Shocking Act

Oorspronkelijke uitgeverij Little, Brown

Omslagontwerp Bart van den Toren

==

ISBN 978 90 450 2351 9

NUR 680

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Ter nagedachtenis aan mijn vader, Peter Warren Shenon, wiens goedheid en rechtvaardigheidsgevoel werden gevoed in het Californië dat werd gecreëerd door Earl Warren.

‘De moord op John Fitzgerald Kennedy op 22 november 1962 was een wrede en schokkende daad van geweld die was gericht tegen een man, een familie, een natie en tegen de hele mensheid.’

==

Het eindrapport van de Presidentiële Commissie inzake de Moord op President John F. Kennedy, 24 september 1964

==

==

Vraag: Vertelde hij u iets over zijn trip naar Mexico-Stad?

Marina Oswald: Ja, hij vertelde me dat hij de twee ambassades had bezocht, dat hij niets had ontvangen, dat de mensen daar veel te... bureaucratisch zijn.

Vraag: Vroeg u hem wat hij de rest van de tijd had gedaan?

Mevrouw Oswald: Ja, volgens mij zei hij dat hij naar een stierengevecht was geweest, dat hij het grootste deel van de tijd had doorgebracht in musea, en dat hij een aantal bezienswaardigheden had bezocht.

Vraag: Vertelde hij u over iemand die hij daar had ontmoet?

Mevrouw Oswald: Nee. Hij zei dat hij de Mexicaanse meisjes niet leuk vond.

==

Getuigenis van Marina Oswald voor de Presidentiële Commissie, 3 februari 1964

Proloog

We zullen nooit precies weten wanneer Charles William Thomas begon na te denken over zelfmoord. Wie zou zoiets ooit echt kunnen weten? Jaren later konden onderzoekers van het Congres alleen maar sterke vermoedens uiten over de oorzaken die Thomas, een voormalig Amerikaans diplomaat die het grootste deel van zijn loopbaan in Afrika en Latijns-Amerika had doorgebracht, ertoe hadden gedreven om de hand aan zichzelf te slaan. Op maandag 12 april 1971, rond vier uur in de middag, zette hij een geweer tegen zijn hoofd op de eerste verdieping van het bescheiden huurhuis waar hij met zijn gezin woonde, dicht bij de rivier de Potomac in Washington D.C. Zijn vrouw was beneden en dacht eerst dat de boiler was ontploft.

Twee jaar eerder, in de zomer van 1969, had Thomas zeker reden om neerslachtig te zijn. Hij was vijfenveertig jaar oud, had een vrouw en twee jonge dochters te onderhouden en wist dat zijn carrière bij het ministerie van Buitenlandse Zaken afgelopen was. Het was officieel, hoewel hij nog steeds geen idee had waarom hem het werk was afgepakt dat hij heel graag deed en waarvan hij dacht – waarvan hij wíst – dat hij het goed deed. Het ministerie had voor leden van het corps diplomatique allang net zo’n ‘up or out’-beleid als het leger. Ofwel je kwam steeds hoger, ofwel je carrière was ten einde. En aangezien hij was gepasseerd voor een promotie naar een andere ambassade in het buitenland, of tot een secretariële functie in Washington, was Thomas ‘selected out’, om de orwelliaanse uitdrukking voor ‘ontslagen’ bij het ministerie te gebruiken. Na achttien bevredigende, overwegend gelukkige jaren van reizen over de wereld namens zijn land, werd hem verteld dat hij geen baan meer had.

Aanvankelijk dacht hij dat het een vergissing was, zei zijn vrouw Cynthia. Zijn staat van dienst was voorbeeldig; in een recent inspectierapport werd hij beschreven als ‘een van de waardevolste functionarissen’ binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken en als iemand die ‘allang aan een promotie toe was’. Maar nadat hij formeel was ontslagen, bestond er geen eenvoudige manier om bezwaar tegen de beslissing aan te tekenen. En Thomas, die een trots en vaak laconiek man was, vond het te demoraliserend om het zelfs maar te proberen. Hij was al bezig zijn persoonlijke bezittingen in het kantoor in te pakken en vroeg zich af of hij op zijn leeftijd nog een nieuwe carrière zou kunnen starten.

Hij moest nog één klus afmaken op het ministerie voordat hij vertrok. En op 25 juli 1969 voltooide hij een memo van drie pagina’s en een begeleidende brief van één pagina die hij adresseerde aan zijn uiteindelijke baas op het ministerie, William P. Rogers, minister van Buitenlandse Zaken onder president Nixon. Collega’s van Thomas hadden hem kunnen vertellen dat het aanmatigend was van een diplomaat uit het middenkader om rechtstreeks aan de minister te schrijven, maar Thomas had reden om te geloven dat een beroep op Rogers zijn enige echte hoop was om van iemand aandacht te krijgen. Thomas was niet bezig zijn baan te redden; daar was het te laat voor, zei hij tegen zijn gezin. Nee, het memo was een allerlaatste poging om datgene op te lossen wat (afgezien van het raadsel van zijn ontslag) het grootste, meest verbijsterende mysterie van zijn professionele leven was. Rogers was nieuw bij het ministerie; hij was pas vijf maanden geleden beëdigd, samen met de rest van Nixons kabinet. Thomas hoopte dat Rogers bereid zou zijn om opnieuw te kijken naar het opvallende verhaal dat Thomas al bijna vier jaar lang had proberen te vertellen aan de beroepsdiplomaten die hem maar bleven negeren.

Boven aan elke pagina van het memo typte (en onderstreepte) Thomas het woord ‘VERTROUWELIJK’.

‘Geachte minister,’ begon hij. ‘Bij het afronden van mijn werkzaamheden op het ministerie van Buitenlandse Zaken is er een kwestie die naar mijn mening uw aandacht verdient.’

Het memo had een titel: ‘Onderwerp: Onderzoek naar Lee Harvey Oswald in Mexico.’

Zijn toon was formeel en beleefd, wat zeker paste bij Charles William Thomas, die in officiële correspondentie zijn tweede voornaam gebruikte om verwarring te vermijden met een andere Charles W. Thomas die op het ministerie werkte. Tot aan het eind toe wilde hij worden herinnerd als een diplomaat, en wilde hij diplomatiek zijn. Hij wist dat zijn memo een overzicht gaf van potentieel explosieve nationale-veiligheidsinformatie, en hij vond het heel belangrijk om niet voor roekeloos te worden aangezien. Hij had er geen belang bij om het ministerie van Buitenlandse Zaken te verlaten met de reputatie van de een of andere dwaze aanhanger van een complottheorie. Aan het eind van de jaren zestig waren er volop maffe ‘waarheidszoekers’ die de kranten probeerden te halen met het rondstrooien van complotverhalen over de moord op president Kennedy. Thomas wilde niet met hen op één hoop worden gegooid in de geschiedenisboeken, en trouwens ook niet in de geheime personeelsarchieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zijn memo bevatte geen taalgebruik dat wees op de persoonlijke demonen die hem er twee jaar later toe zouden aanzetten om zichzelf van het leven te beroven.

Minister Rogers zou de details van Thomas’ loopbaan makkelijk hebben kunnen natrekken – details die indrukwekkend waren. Thomas was een man die zichzelf had opgewerkt. Als jongen was hij wees geworden in Texas en opgevoed bij een oudere zuster in Fort Wayne (Indiana). Tijdens de Tweede Wereldoorlog had hij gediend als piloot van een gevechtsvliegtuig van de marine, en daarna had hij zich aangemeld bij de Northwestern University in Evanston (Illinois), waar hij een bachelorgraad en een mastergraad in de rechten behaalde. Hij had talent voor vreemde talen: hij sprak vloeiend Frans en Spaans en deed in de loop der jaren een redelijke kennis op van het Duits, Italiaans, Portugees en Creools; dat laatste was heel nuttig geweest tijdens een diplomatieke detachering in Haïti. Na de Northwestern University studeerde hij in Europa en behaalde hij een doctoraat in het internationaal recht aan de universiteit van Parijs. In 1951 kwam hij bij het ministerie van Buitenlandse Zaken; hij werkte voornamelijk op moeilijke plaatsen in West-Afrika, waar hij, ondanks een aantal ernstige malaria-aanvallen, bekendstond om zijn goede humeur en enthousiasme. Zijn vrienden zeiden dat hij het prototype van de diplomaat was: 1.80 meter lang, blond, knap op een bekakte manier, welbespraakt en charmant. Al vroeg in zijn carrière gingen zijn collega’s ervan uit dat hij voorbestemd was om ambassadeur te worden en zijn eigen ambassade te leiden.

In 1964 werd Thomas benoemd tot politiek functionaris op de Amerikaanse ambassade in Mexico, waar hij bijna drie jaar werd gedetacheerd. Mexico-Stad werd in de jaren zestig als een heel belangrijke post gezien, aangezien de stad een hotspot was in de Koude Oorlog: het antwoord van Latijns-Amerika op Berlijn of Wenen. Er waren grote Cubaanse en Russische ambassades, de grootste in Latijns-Amerika voor beide communistische regeringen. En de activiteiten van de Cubaanse en Russische diplomaten en van de vele spionnen die zich als diplomaten voordeden, konden door de Verenigde Staten zorgvuldig in de gaten worden gehouden met behulp van de gewoonlijk coöperatieve politie-instanties van Mexico. De CIA geloofde dat de Russische ambassade in Mexico de uitvalsbasis van de KGB was voor ‘wet operations’ (oftewel liquidaties, in het jargon van de CIA) op het westelijk halfrond. (Het zou voor de KGB te riskant zijn geweest om deze operaties uit te voeren vanuit de Russische ambassade in Washington.) Mexico-Stad was zelf in het verleden het toneel geweest van geweld dat door het Kremlin was bevolen. In 1940 had de Sovjetleider Josef Stalin huurmoordenaars naar Mexico-Stad gestuurd om zijn rivaal Leon Trotski te doden, die daar in ballingschap leefde.

De reputatie van Mexico-Stad als centrum van Koude Oorlog-intriges werd versterkt door de bekendmaking dat Lee Harvey Oswald de stad had bezocht, amper een paar weken voor de moord op president John F. Kennedy in Dallas op vrijdag 22 november 1963. Details over Oswalds reisje naar Mexico werden onthuld in nieuwsverslagen die in de eerste dagen na de moord op de president werden gepubliceerd, wat aanleiding gaf tot de eerste serieuze complottheorieën over buitenlandse bemoeienissen met de moord. Alles aan Oswalds verblijf in Mexico, dat volgens de geruchten zes dagen had geduurd, was verdacht. Als zelfverklaard marxist bezocht Oswald, die zijn communistische sympathieën zelfs tijdens zijn dienstperiode bij het Amerikaanse marinierskorps niet verborgen hield, zowel de Cubaanse als de Russische ambassade in Mexico-Stad. Het bleek dat hij daarheen was gegaan om visums te krijgen waarmee hij uiteindelijk naar Cuba zou kunnen deserteren. Dit zou zijn tweede desertiepoging zijn. Hij had geprobeerd zijn Amerikaanse staatsburgerschap af te leggen toen hij in 1959 naar de Sovjet-Unie reisde, maar had drie jaar later besloten om vanuit Rusland naar de Verenigde Staten terug te keren; naar zijn zeggen was hij de Moskouse variant van het communisme met zijn kleinzielige corruptie en ingewikkelde bureaucratie gaan minachten. Hij hoopte dat Fidel Castro en diens volgelingen in Havana trouwer zouden blijken te zijn aan de idealen van Marx.

In september 1964 identificeerde de presidentiële commissie onder leiding van opperrechter Earl Warren, die onderzoek deed naar de moord op Kennedy en bij het publiek vanaf het begin bekend was als de commissie-Warren, Oswald als de moordenaar en concludeerde dat hij zelfstandig had gehandeld. In het eindrapport na een onderzoek van tien maanden zei de zevenkoppige commissie dat ze geen bewijs had kunnen ontdekken van een samenzwering in buitenland of binnenland. ‘De commissie heeft geen bewijs gevonden dat iemand Oswald heeft geholpen bij de planning of de uitvoering van de moord,’ verklaarde het rapport. Hoewel de commissie Oswalds motieven voor de moord niet met zekerheid kon vaststellen, suggereerde het rapport dat hij emotioneel verward was en mogelijk had besloten de president te vermoorden vanuit een ‘diepgewortelde wrok tegen ieder gezag’ en de ‘drang om een plaats in de geschiedenis te veroveren’.

==

Dit nu waren de conclusies waarvan Charles Thomas in de laatste dagen van zijn dienstverband bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in de zomer van 1969 wilde dat iemand van de regering er nog eens naar zou kijken. Was het mogelijk dat de commissie-Warren het mis had? Zijn memo aan Rogers, de minister van Buitenlandse Zaken, was een overzicht van informatie over Oswalds bezoek aan Mexico in 1963 die dreigde ‘de discussie over de ware toedracht van de moord op Kennedy te heropenen en de geloofwaardigheid van het Warren-rapport aan te tasten. [...] Aangezien ik de ambassademedewerker was die deze informatie had gekregen, vind ik dat ik de verantwoordelijkheid heb om deze tot op de bodem te laten uitzoeken,’ verklaarde hij. ‘Onder de huidige omstandigheden is het niet waarschijnlijk dat er ooit verder onderzoek naar deze zaak zal worden gedaan, tenzij een hoge functionaris in Washington daarom vraagt.’

De details van wat Thomas te weten was gekomen, waren zo complex dat hij het nodig vond om elke alinea in het memo te nummeren. Hij voegde er een paar andere documenten bij die vol stonden met verwijzingen naar Spaanse namen en obscure locaties in Mexico-Stad; ze lieten een ingewikkelde tijdlijn zien van gebeurtenissen die lang geleden hadden plaatsgevonden. Maar zijn centrale boodschap was deze: de commissie-Warren had informatie over het hoofd gezien (of nooit kunnen inzien) die suggereerde dat er misschien een plan voor de moord op Kennedy was ontworpen, of minstens aangemoedigd, door Cubaanse diplomaten en spionnen die in de Mexicaanse hoofdstad waren gevestigd, en dat Oswald in september 1963 bij dit spionnennest was geïntroduceerd door een levendige jonge Mexicaanse vrouw die eveneens een voorvechtster was van Castro’s revolutie.

Volgens de inlichtingen van Thomas was deze vrouw korte tijd de maîtresse van Oswald geweest in Mexico-Stad.

Tijdens het schrijven van het memo moet Thomas opnieuw hebben beseft hoe onwaarschijnlijk, of zelfs absurd, dit allemaal moest klinken in de oren van zijn collega’s, binnenkort ex-collega’s, op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Als er iets van deze informatie klopte, hoe had de commissie-Warren dat dan kunnen missen?

In de tekst van het memo noemde Thomas de belangrijkste bron van zijn informatie bij naam: Elena Garro de Paz, een populaire en veelgeroemde Mexicaanse romanschrijfster in de jaren zestig. Haar roem werd nog vergroot door haar huwelijk met een van de meest gevierde Mexicaanse schrijvers en dichters, Octavio Paz, die later de Nobelprijs voor de Literatuur won. Garro was een intelligente en geestige vrouw van midden veertig toen ze Thomas ontmoette; ze sprak diverse talen en had jaren in Europa gewoond voordat ze in 1961 naar Mexico terugkeerde. Ze had onderzoek gedaan aan de universiteit van Californië in Berkeley en, net als Thomas, aan de universiteit van Parijs.

De twee waren bevriend geraakt in de levendige sociale kringen van Mexico-Stad, en in december 1965 vertelde ze de Amerikaanse diplomaat een heel interessant verhaal. Ze vertelde (met tegenzin, zei Thomas) dat ze Oswald had ontmoet op een feestje van Castro-sympathisanten tijdens diens bezoek in de herfst van 1963.

Het was een ‘twistfeestje’ geweest (de hit van Chubby Checker was ook in Mexico waanzinnig populair) en Oswald was daar niet de enige Amerikaan, zei Garro. Hij was in gezelschap geweest van twee jonge mannelijke Amerikaanse ‘beatniks’. ‘Die drie waren duidelijk bevriend, want ze zag hen toevallig de volgende dag samen op straat lopen,’ schreef Thomas. Op het feestje droeg Oswald een zwarte sweater; hij ‘was stil en keek vaak naar de grond’, herinnert Garro zich. Ze sprak niet met de Amerikanen en ze hoorde hun namen niet. Ze zei dat ze Oswalds naam pas te weten kwam toen ze zijn foto zag in Mexicaanse kranten en op de televisie na de moord.

Er was ook een oudere Cubaanse diplomaat op het feest, zei ze. Eusebio Azque, die de titel van consul had, leidde het visumkantoor van de ambassade. (In het memo zei Thomas dat de andere taken van Azque ook spionage inhielden; de Amerikaanse ambassade geloofde dat hij een hoge officier was in de spionagedienst van Castro, de Dirección General de Inteligencia of DGI.) Het was het consulaat van Azque in Mexico-Stad dat Oswald had bezocht in de hoop een Cubaans visum te krijgen.

Garro, een vurige anticommuniste, had een hekel aan de Cubaanse diplomaat. Vóór de moord op Kennedy, zei ze, had ze Azque openlijk de hoop horen uitspreken dat iemand de Amerikaanse president zou vermoorden, gezien de bedreiging die Kennedy vormde voor het overleven van de Castro-regering. De Cubacrisis in oktober 1962 en de verknoeide, door de CIA gesteunde invasie van de Varkensbaai in het jaar daarvoor lagen Azque nog vers in het geheugen. Garro herinnert zich een feest waar zij en andere gasten een ‘verhitte discussie’ opvingen waarin Azque de mening onderschreef dat ‘de enige oplossing was om hem te doden’ – namelijk president Kennedy.

Op het feest was eveneens, zei Garro, een bijzonder knappe zesentwintigjarige Mexicaanse vrouw aanwezig die op het consulaat voor Azque werkte: Silvia Tirado de Duran, die door haar huwelijk aan Garro verwant was. Duran was een uitgesproken socialiste en volgeling van Castro, wat kon verklaren hoe ze een baan had gekregen waarin ze voor de Cubanen werkte. Thomas vond in de bibliotheek van de ambassade een exemplaar van het rapport van de commissie-Warren en kon zien dat daarin de naam van Duran herhaaldelijk voorkwam; de commissie had besloten dat het Duran was die Oswald had geholpen tijdens zijn bezoeken aan de Cubaanse missie in Mexico. Ze had hem geholpen bij het invullen van zijn visumaanvraag, en het scheen dat ze alle mogelijke moeite had gedaan om hem van dienst te zijn. Durans naam en telefoonnummer stonden in een notitieboekje dat tussen Oswalds bezittingen werd gevonden.

Garro vertelde Thomas dat ze Duran nooit had gemogen, zowel vanwege de linkse politieke opvattingen van de vrouw als vanwege haar aanstootgevende privéleven. Duran was getrouwd met Garro’s neef, maar in Mexico-Stad was het een publiek geheim dat ze twee jaar geleden een onstuimige affaire had gehad met de Cubaanse ambassadeur in Mexico, die getrouwd was; de ambassadeur had aangeboden zijn vrouw te verlaten voor Duran. ‘Garro heeft nooit iets te maken gehad met Silvia; ze verafschuwt haar en beschouwt haar als een hoer,’ schreef Thomas. (Later zou worden vastgesteld dat de CIA zowel Duran als de ambassadeur in de gaten hield; de dienst stelde dat ze documenten over de affaire bezaten.)

Pas na de moord op Kennedy, zei Garro, kwam ze erachter dat Duran korte tijd Oswald als minnaar had gehad. Garro vertelde Thomas dat Duran niet alleen met Oswald had geslapen, maar dat ze hem ook had voorgesteld aan de aanhangers van Castro in de stad, Cubanen en Mexicanen. Duran was degene die had geregeld dat Oswald voor het dansfeestje werd uitgenodigd. ‘Ze was zijn maîtresse,’ hield Garro vol. Ze vertelde Thomas dat het ‘algemeen bekend was dat Silvia Duran de maîtresse van Oswald was’.

Thomas vroeg Garro of ze dit verhaal aan iemand anders had verteld. Ze verklaarde dat ze gedurende bijna een jaar na de moord haar mond had gehouden, bang als ze was dat deze informatie een bedreiging kon zijn voor haar veiligheid of voor de veiligheid van haar zesentwintigjarige dochter, die zich eveneens kon herinneren dat ze Oswald op het feestje had gezien. Maar in de herfst van 1964, vlak nadat de commissie-Warren haar onderzoek had beëindigd, vond ze de moed om naar Amerikaanse ambassademedewerkers in Mexico-Stad te gaan en alles te vertellen wat ze wist. Maar tot haar verbazing hoorde ze daarna niets meer van de ambassade.

In zijn memo aan de minister erkende Thomas met nadruk de mogelijkheid dat dit allemaal fictie zou kunnen zijn, die hem was verteld door een uitermate getalenteerde Mexicaanse verhalenvertelster. Hij gaf toe dat Garro bekendstond om haar levendige verbeelding en dat haar politieke opvattingen haar waarnemingen misschien kleurden; het was mogelijk dat ze op het feestje gewoon een andere jongeman voor Oswald had aangezien. ‘Ik wist dat Garro een soort professionele anticommuniste was die de neiging had om achter elk ongelukkig politiek voorval een communistisch complot te zien,’ schreef Thomas. ‘Een zorgvuldig onderzoek naar deze beweringen kan ze misschien wegverklaren.’ Toch was het nodig om haar verhaal nog eens onder de loep te nemen, zei hij. ‘Het zou gemakkelijk en handig zijn om deze kwestie onder het tapijt te vegen onder het motto dat mevrouw Garro een onbetrouwbare bron van inlichtingen is omdat ze emotioneel, eigenzinnig en artistiek is,’ schreef hij. ‘Maar op basis van de feiten die ik heb uiteengezet, ben ik van mening dat deze kwestie, alles welbeschouwd, om verder onderzoek vraagt.’

Volgens zijn memo wisten Thomas’ senior-collega’s in de ambassade alles van Garro’s beweringen, omdat hij ze erover had verteld. Hij had ze lange rapporten geschreven na elk gesprek met haar in 1965. Hij besteedde een deel van de kerstdagen in dat jaar aan het schrijven van een memo (gedateerd op 25 december) met een opsomming van wat hij die ochtend bij een kerstfeestje van haar had gehoord. Hij zorgde ervoor dat zijn memo’s regelrecht naar Winston ‘Win’ Scott gingen, het hoofd van de CIA-afdeling in Mexico. De hoffelijke, in Alabama geboren, destijds zesenvijftigjarige Scott had informatiebronnen op de hoogste niveaus van de Mexicaanse regering, waaronder een reeks Mexicaanse presidenten die zijn bescherming zochten en wier topadjudanten tot de best betaalde informanten van de CIA in het land zouden gaan behoren. Veel Mexicaanse functionarissen zagen Scott, die in 1956 deze functie kreeg, als veel machtiger dan welke Amerikaanse ambassadeur dan ook met wie ze hadden gewerkt. Zijn afgevaardigden wisten dat hij ook buitengewoon veel invloed had op het hoofdkwartier van de CIA in Langley (Virginia), deels vanwege zijn tientallen jaren durende vriendschap met James Jesus Angleton, de directeur van de contraspionagedienst van de CIA en de belangrijkste ‘mollenjager’ van deze dienst. Beide mannen waren lid van de CIA geweest sinds de oprichting in 1947.

In zijn memo aan Rogers zei Thomas dat Scott en anderen op de ambassade niets deden met de informatie waarmee Oswald aan de Cubanen werd gekoppeld. Na aanvankelijke blijken van belangstelling kwam het erop neer dat Scott alles negeerde wat Thomas te weten was gekomen, zelfs toen Thomas de vragen opnieuw te berde probeerde brengen in 1967, terwijl hij zich voorbereidde om Mexico te verlaten voor een nieuwe detachering in Washington.

Thomas erkende dat ‘zelfs als alle beweringen in bijgaand memo waar waren, deze op zichzelf nog niet zouden bewijzen dat er een complot was geweest om president Kennedy te vermoorden’. Maar hij besloot zijn brief aan Rogers met een waarschuwing voor het gevaar voor de regering als Garro’s beweringen, onbewezen maar ook niet onderzocht, ooit zouden uitlekken en bekend zouden worden buiten het ministerie van Buitenlandse Zaken en de CIA. ‘Als ze ooit openbaar werden gemaakt, zou iedereen die het Warren-rapport wilde ondermijnen, een prachtige gelegenheid hebben om te speculeren over alle consequenties ervan,’ schreef Thomas. ‘De geloofwaardigheid van het Warren-rapport zou nog verder worden beschadigd als openbaar zou worden dat al deze beweringen bekend waren en nooit goed waren onderzocht.’

==

Thomas’ laatste werkdag bij het ministerie was op 31 juli 1969, slechts zes dagen na de datum op zijn memo aan minister Rogers. Het is uit de dossiers van het ministerie niet duidelijk of Thomas direct bericht kreeg over wat er vervolgens met zijn memo gebeurde, maar het ministerie gaf zijn informatie inderdaad door: aan de CIA. Op 29 augustus schreef de afdeling voor bescherming van de veiligheid van het ministerie aan de CIA een brief met het kenmerk ‘VERTROUWELIJK’ en vroeg daarin om een evaluatie van het materiaal van Thomas. Thomas’ memo zat erbij, samen met diverse ondersteunende documenten.

Iets minder dan drie weken later stuurde de CIA een kort antwoord terug. De volledige tekst luidde: ‘Onderwerp: Charles William Thomas. Uw referentie: uw memorandum van 29 augustus 1969. We hebben de bijlagen onderzocht en zien geen reden voor verdere actie. Een kopie van deze reactie is verzonden naar het Federale Onderzoeksbureau en de Secret Service van de Verenigde Staten.’ Het memo was ondertekend door Angleton, het hoofd van de CIA-contraspionagedienst, en een van zijn afgevaardigden, Raymond Rocca. Thomas kreeg bericht van de afwijzing van de CIA en voor zover hij wist, stopte de correspondentie hier; blijkbaar was er niets meer aan te doen.

Na zijn zelfmoord twee jaar later publiceerde de Washington Post een in memoriam van 186 woorden met slechts een terloopse verwijzing naar de manier waarop Thomas was gestorven: ‘De politie zei dat geweerschoten de doodsoorzaak vormden.’ (In werkelijkheid vermeldde zijn akte van overlijden slechts één schotwond, namelijk in de rechterslaap.) Na dringende verzoeken van zijn gezin bekeken onderzoekers van het Congres zijn personeelsdossier en besloten dat Thomas ten onrechte was ontslagen bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Een administratieve fout had hem zijn carrière gekost, zo leek het: een belangrijk functioneringsrapport waarin zijn promotie werd aanbevolen, was uit zijn dossier verdwenen om redenen die nooit helemaal zijn verklaard.

Onderzoekers van het Congres vermoedden later dat er andere factoren in het spel waren geweest bij de beslissing om Thomas weg te werken, waaronder zijn volhardende, onwelgevallige poging om iemand iets te laten doen met de beweringen van Garro. ‘Ik heb altijd gedacht dat dit iets te maken moest hebben met zijn vragen over Oswald,’ zei een voormalig onderzoeker voor het Huis van Afgevaardigden. ‘Maar dat was onmogelijk te bewijzen. Als hij was ontslagen vanwege Mexico-Stad, dan is dat niet openlijk gedaan.’ In Mexico deden geruchten de ronde dat een van Win Scotts afgevaardigden bij de ambassade aldaar een fluistercampagne had gestart om de reputatie van Thomas te ondermijnen, om redenen die de vele Mexicaanse vrienden van Thomas nooit hebben begrepen.

Voormalig senator Birch Bayh van Indiana, voorzitter van het Senate Select Committee on Intelligence van 1979 tot 1981, hielp Thomas’ gezin bij het verkrijgen van een aantal pensioenuitkeringen die ze aanvankelijk niet kregen na zijn zelfmoord. Bayh zei dat hij eerst vooral bemiddelde omdat Thomas zulke sterke familiewortels had in Indiana. In een interview in 2013 zei hij dat hij nog steeds verbijsterd was over het ontslag van Thomas. ‘Ik heb er nooit iets van begrepen,’ zei Bayh, die volhield dat hij nooit was geïnformeerd over enig verband tussen Thomas en het onderzoek naar de moord op Kennedy. De voormalige senator zei dat hij niet noodzakelijk een verband kon leggen tussen het ontslag van Thomas bij het ministerie en wat hij in Mexico-Stad had gehoord (en had geprobeerd aan het licht te brengen). ‘Maar er gebeurde iets met Charles Thomas,’ zei Bayh. ‘Hij werd door zijn regering doodgetreiterd.’

==

Op een late namiddag in het voorjaar van 2008 ging de telefoon op mijn bureau op de Washington-afdeling van The New York Times. De beller was iemand die ik nog nooit had ontmoet: een prominente Amerikaanse jurist die zijn carrière bijna een halve eeuw eerder was begonnen als jonge stafonderzoeker in de commissie-Warren. ‘Je zou ons verhaal moeten vertellen,’ zei hij. ‘We zijn niet jong meer, maar er zijn er nog heel wat in leven van de commissie, en dit kan onze laatste kans zijn om uit te leggen wat er écht is gebeurd.’ De reden van zijn telefoontje, zei hij, waren de gulle kritieken die ik dat jaar had gekregen na de publicatie van mijn eerste boek, een geschiedenis van de regeringscommissie die de terroristische aanvallen van 11 september 2001 had onderzocht.

De beller bood aan al het mogelijke te doen om mij te helpen bij een vergelijkbare geschiedenis van de commissie-Warren, als ik hem maar niet bij zijn collega’s noemde als de persoon die het idee had voorgesteld. ‘Ik wil hier niet de schuld van krijgen wanneer je achter de minder vleiende dingen komt,’ zei hij, en hij voegde eraan toe dat het achtergrondverhaal van de commissie ‘het beste detectiveverhaal was dat je nooit hebt gehoord’.

En zo begon een rapportageproject van vijf jaar om stukje bij beetje het insidersverhaal bij elkaar te puzzelen van het belangrijkste en minst begrepen moordonderzoek van de twintigste eeuw: het onderzoek van de commissie-Warren naar de moord op president Kennedy. Opperrechter Warren en de andere zes leden van de commissie waren allang overleden voordat ik aan dit boek begon (de laatste overlevende, president Gerald Ford, stierf in 2006), maar mijn beller had gelijk toen hij zei dat de meeste van de destijds nog jonge juristen die in 1964 het echte detectivewerk hadden gedaan, nog leefden. En ik ben dankbaar dat ze bijna allemaal bereid waren om met me te praten.

Helaas is de tijd bezig mijn bronnen in te halen. Een aantal van de commissieonderzoekers en andere belangrijke personen die me interviews voor dit boek toestonden, zijn overleden, met name voormalig senator Arlen Specter van Pennsylvania, die junior-stafjurist in de commissie was geweest. Dit boek is daarom hun nalatenschap, het laatste wat ze verteld hebben over het werk van de commissie en over de moord op Kennedy. Ik was de laatste journalist die special agent James Hosty van de FBI interviewde, een centrale getuige voor de commissie-Warren, omdat hij Lee Harvey Oswald al maanden voor de moord onder toezicht had in Dallas. Hosty kreeg de voor de hand liggende vraag voorgelegd waarom hij en zijn collega’s niet in staat waren geweest om Oswald te stoppen. In interviews kort voor zijn dood in juni 2011 hield Hosty vol dat hij de zondebok was geworden, zowel binnen de FBI als voor de commissie-Warren, voor de incompetentie en de onbetrouwbaarheid van anderen in de regering.

De titel van dit boek is afkomstig van de eerste regel van de inleiding op het eindrapport van de commissie: ‘De moord op John Fitzgerald Kennedy op 22 november 1963 was een wrede en schokkende daad van geweld, gericht tegen een man, een gezin, een natie en de mensheid als geheel.’ Maar hoewel Anatomie van een aanslag begon als een poging om de eerste uitgebreide inside story van de commissie-Warren te schrijven, is het iets veel groters en mijns inziens belangrijkers geworden. In veel opzichten is dit boek een neerslag van mijn ontdekking dat een groot deel van de waarheid over de moord op Kennedy nog steeds niet is verteld, en dat heel veel bewijs in verband met de moord op de president is verhuld of vernietigd (versnipperd, verbrand, gewist) voordat het de commissie kon bereiken. Hoge functionarissen van de CIA en de FBI verborgen informatie voor de commissie, kennelijk in de hoop dat ze konden verbergen hoeveel ze precies hadden geweten over Lee Harvey Oswald en de bedreiging die hij vormde. Dit boek zal voor het eerst duidelijk maken dat belangrijke getuigen van gebeurtenissen rondom de moord werden genegeerd of bedreigd om te zorgen dat ze hun mond hielden. Het onderzoek voor dit boek heeft me op plaatsen gebracht en bij personen geïntroduceerd waarvan ik nooit had gedacht dat ze zo belangrijk waren voor inzicht in de dood van president Kennedy.

==

Ik werd een slachtoffer van de dubbele vloek die iedereen treft die probeert dichter bij de waarheid over de moord te komen: de vloek van te weinig én te veel informatie. Ik ontdekte tot mijn verbazing hoeveel essentieel bewijs over de moord op president Kennedy is verdwenen én hoeveel er bewaard is gebleven. Er is inmiddels zoveel openbaar materiaal over de moord, waaronder letterlijk miljoenen pagina’s van ooit geheime regeringsdossiers, dat geen enkele journalist of onderzoeker kan beweren die allemaal te hebben gezien. Hele verzamelingen van bewijs zijn nog steeds niet adequaat door onderzoekers bekeken, bijna precies vijftig jaar na de gebeurtenissen die ze beschrijven. Ik was bijvoorbeeld de eerste onderzoeker die volledige toegang kreeg tot de papieren van Charles Thomas, inclusief het dossier van zijn worsteling om collega’s attent te maken op het verbazingwekkende verhaal van Oswald en het ‘twistfeestje’ in Mexico-Stad, en ik zag het materiaal pas in 2013.

De dossiers van de commissie-Warren (de officiële naam was President’s Commission on the Assassination of President Kennedy) vullen ruim 10 000 kubieke meter aan planken in goed bewaakte opslagruimten met klimaatcontrole in een gebouw van de Nationale Archieven in College Park (Maryland), net buiten Washington D.C. Duizenden fysieke bewijsstukken van de commissie zijn daar, zoals Oswalds Italiaanse 6,5mm Mannlicher-Carcanogeweer, het moordwapen dat werd gevonden op de vijfde verdieping van het Schoolboekenmagazijn van Texas; en de bijna intacte kogel van 3 centimeter met loden kern en koperen huls die werd ontdekt naast een brancard in Parkland Memorial Hospital in Dallas op de middag van de moord. De staf van de commissie (maar veelzeggend genoeg niet de commissie zelf) concludeerde dat de kogel, afgevuurd uit het geweer dat Oswald voor 21 dollar had gekocht via een postorderbedrijf, het lichaam van zowel president Kennedy als de Texaanse gouverneur John Connally doorboorde in een scenario dat bekend werd als de één-kogeltheorie.

Het roze mantelpakje dat Jacqueline Kennedy droeg tijdens de autostoet, is eveneens opgeslagen in het moderne, vestingachtige complex in voorstedelijk Maryland. Het pakje, een Chanel-kopie van Amerikaanse makelij en een favoriet van de president (mevrouw Kennedy ‘ziet er fantastisch mee uit’, zei hij tegen een vriend) wordt bewaard in een zuurvrije container in een vensterloze kluis. De temperatuur in de kluis wordt constant gehouden tussen 18,3 tot 20 graden Celsius, de vochtigheid is ingesteld op 40 procent. De gefilterde lucht in de kluis wordt minstens zes keer per uur ververst om de fijne wol, die nog steeds is bevlekt met het bloed van de president, goed te houden. Waar de iconische roze ronde hoed van mevrouw Kennedy is gebleven, blijft een mysterie; het laatste wat we weten, is dat deze in bewaring was bij haar voormalige privésecretaresse. Een aparte kluis met een constante temperatuur van 8 graden Celsius wordt gebruikt voor het opslaan en conserveren van een klein filmstrookje dat volgens de Nationale Archieven het meest bekeken stukje film is in de hele geschiedenis van de film. Het is op die 486 beeldjes Kodachrome 8mm-kleurenfilm dat Abraham Zapruder, een fabrikant van dameskleding in Dallas, de afgrijselijke beelden van de moord vastlegde met zijn Bell & Howell-filmcamera.

Veel van het persoonlijke papierwerk van Warren, voorzitter van de commissie die zijn naam draagt, is opgeslagen in de Library of Congress, een paar minuten lopen over de First Street vanaf zijn voormalige kantoor in het hooggerechtshof. Warren, die in 1974 stierf, zou geschokt zijn als hij had geweten dat miljoenen Amerikanen hem alleen kennen vanwege de commissie-Warren, niet vanwege zijn geschiedenis makende zestien jaar lange loopbaan als opperrechter.

Het besluit om de enorme bibliotheek aan onderzoeksrapporten en bewijzen te bewaren die was verzameld door de commissie-Warren en die zich nu bevindt in de Nationale Archieven en de Library of Congress, was bedoeld om het publiek gerust te stellen: het besluit moest dienen als bewijs van transparantie en van de ijver van de commissie. Alleen al in die Nationale Archieven liggen meer dan vijf miljoen pagina’s aan documenten die verband houden met de moord. Maar de waarheid over de commissie-Warren, zoals bijna alle serieuze historici en andere onderzoekers (zelfs degenen die de bevindingen van de commissie volledig ondersteunen) zullen toegeven, is dat het onderzoek vanaf het begin gebreken vertoonde. Belangrijke bewijzen en getuigen werden niet nagetrokken vanwege de beperkingen die aan het onderzoek werden opgelegd door de man die het leidde: opperrechter Warren. Warren leek vaak meer geïnteresseerd in het beschermen van de nalatenschap van zijn geliefde vriend president Kennedy en van de familie Kennedy, dan in het boven tafel krijgen van de volledige feiten over de moord op de president.

Wat betreft deze moord zal de geschiedenis veel vriendelijker zijn voor de overlevende stafjuristen van de commissie en voor haar voormalige huishistoricus, die in dit boek onthullen wat er echt gebeurde in de commissie-Warren. Een groot deel van dit boek is hun verhaal, gezien door hun ogen. De juristen, die in de tijd van het onderzoek hoofdzakelijk in de twintig en dertig waren, werden voor de commissie geworven bij prestigieuze advocatenkantoren, juridische opleidingen en openbare-aanklagerskantoren over het hele land. De meesten staan nu aan het eind van een lange carrière bij een juridische instantie of een overheidsdienst. Voor sommigen waren de voor dit boek afgenomen interviews de eerste gelegenheid waarbij ze zo gedetailleerd over het werk van de commissie spraken, zeker tegenover een journalist. Velen hebben tientallen jaren gezwegen, bang als ze waren om verzeild te raken in onplezierige en meestal kansloze openbare debatten met de talloze aanhangers van complottheorieën. Al deze mannen (de enige vrouw onder de juristen, Alfredda Scobey, stierf in 2001) keken nog steeds met trots terug op hun individuele werk in de commissie. Maar velen waren woedend toen ze ontdekten hoeveel bewijs voor hen was achtergehouden. Ze weten dat mét deze bewijzen de geschiedenis van de moord op Kennedy nog steeds wordt herschreven.

Deel één
2-29 november 1963

==

==

foto grafkist Kennedy in de koepelzaal van het Capitool, 25 november 1963

1

Ten huize van commandant James Humes

Bethesda, Maryland

zaterdag 23 november 1963

==

Binnen een paar uur na de terugkeer van het lichaam van de president naar Washington begon bewijsmateriaal aangaande de moord te verdwijnen uit overheidsdossiers. De aantekeningen die de legerpathologen hadden gemaakt bij de autopsie en de oorspronkelijke versie van het autopsierapport werden verbrand.

Commandant-arts van de marine James Humes zei later dat hij het verschrikkelijk vond dat wat hij ’s avonds op 23 november had gedaan met het ziekenhuispapierwerk gezien kon worden als de eerste van overheidswege geregisseerde poging om informatie te verdonkeremanen. Niettemin had hij, gaf hij toe, beter moeten weten. ‘Wat er gebeurde, was een besluit van mij en van mij alleen,’ herinnert hij zich. ‘Van niemand anders.’

Om ongeveer elf uur die avond nam de achtendertigjarige patholoog plaats in een stoel aan een tafel in de huiskamer van zijn woning in Bethesda, een voorstad van Washington in Maryland, en maakte zich op om de aantekeningen door te lezen die hij had gemaakt in het mortuarium. Hij dacht flink wat uren nodig te hebben om het eindrapport van de autopsie op papier te zetten. Hij had vuur gemaakt in de haard, wat op een avond vroeg in de winter een beetje warmte verschafte.

De avond tevoren had hij aan het hoofd van een team van drie pathologen gestaan die in het medisch centrum van de marine in Bethesda de lijkschouwing op de president hadden verricht. Op zaterdag was er overdag geen tijd geweest om het papierwerk in orde te maken. Zodoende zat hij daar in zijn eentje aan tafel, hopend de puf te vinden om in alle rust het rapport te voltooien. Hij moest zijn collega’s een eindversie voorleggen ter ondertekening; ze hadden opdracht het rapport zondagavond af te leveren op het Witte Huis.

Humes was doodmoe. Het was hem ’s middags gelukt een paar uur te slapen, maar de nacht van vrijdag op zaterdag had hij helemaal niet geslapen. ‘Ik was in het mortuarium van half acht ’s avonds tot half zes ’s morgens,’ zei hij later. ‘Ik ben geen moment de zaal uit geweest.’

Op vrijdagavond – op dat moment stroomden nog steeds gruwelijke berichten uit Dallas binnen – kreeg Humes, de hoogstgeplaatste patholoog in Bethesda, te horen dat hij leiding zou geven aan de autopsie op de president. Het lichaam zou over een paar uur arriveren, werd hem verteld. Jacqueline Kennedy had zich aanvankelijk verzet tegen het idee een autopsie te verrichten; het leek haar afschuwelijk om op een dag vol verschrikkingen ook nog eens het dode lichaam van haar man op een koude stalen ontleedtafel te moeten zien liggen. ‘Het hoeft niet beslist,’ zei ze tegen admiraal George Burkley, de lijfarts van de president, toen ze in de Air Force One van Dallas naar Washington vlogen. Ze zat bij de lijkkist van de president in het achtergedeelte van het toestel. Burkley, die zich immer een loyale en discrete vriend van de familie Kennedy had getoond, bracht haar tactvol aan het verstand dat er geen ontkomen was aan een autopsie. Ze had altijd troost geput uit het feit dat hij ook rooms-katholiek was en bovendien diepgelovig, en op dat moment vertrouwde ze meer op zijn adviezen dan op bijna alle andere. Hij hield haar voor dat haar man slachtoffer was geworden van een misdrijf en dat een autopsie daarom wettelijk verplicht was. Hij gaf haar de keuze tussen het Walter Reed Army Medical Center in Washington en het ziekenhuis van de marine in Bethesda. De twee ziekenhuizen lagen slechts dertien kilometer van elkaar. ‘De president zat natuurlijk wel bij de marine,’ hield Burkley haar voor. ‘Natuurlijk,’ zei ze. ‘Bethesda.’

Zelfs enkele marineartsen hadden hun twijfels over deze keuze. De legerpathologen in het Walter Reed hadden veel meer ervaring met het onderzoeken van kogelwonden dan hun collega’s van de marine (dit vanwege het simpele feit dat soldaten meer kans lopen te sterven door geweervuur dan matrozen). Commandant J. Thornton Boswell, eveneens een in Bethesda werkzame patholoog, werd aangewezen om Humes te assisteren, en hij vond het gezien de andere beschikbare middelen in de nabije omgeving ‘dom’ om de lijkschouwing uit te voeren in het marineziekenhuis. Hij was van mening dat het lichaam van de president overgebracht had moeten worden naar het Pathologisch Instituut van de gewapende strijdkrachten in de binnenstad van Washington, een onderzoekscentrum van het ministerie van Defensie dat complexe medisch-gerechtelijke lijkschouwingen verrichtte voor alle legeronderdelen. Humes noch Boswell had kwalificaties op het gebied van de forensische pathologie, de tak van de pathologie die zich bezighoudt met gewelddadige of onverwachte sterfgevallen. Zodoende werd het team uitgebreid met dr. Pierre Finck, een forensisch patholoog van het instituut van de gewapende strijdkrachten. Finck was luitenant-kolonel in het medisch korps van de krijgsmacht.

Bethesda had echter één pluspunt, en dat was de autopsiezaal. Het mortuarium was kort ervoor vernieuwd en uitgerust met geavanceerde medische apparatuur en communicatiemiddelen. ‘We waren er net een paar maanden tevoren in getrokken,’ herinnert Humes zich. ‘Het was allemaal splinternieuw.’ De ongeveer acht bij tien meter grote autopsiezaal was naar de maatstaven van een militair ziekenhuis ruim, en in het midden stond een stalen, aan de vloer vastgemaakte ontleedtafel. De zaal fungeerde daarnaast als auditorium, met langs een van de muren een tribune met plaats voor dertig mensen – meestal artsen in opleiding of bezoekende artsen – om toe te kijken bij de handelingen. Verder was er een tv-camera, zodat ook mensen aan de overkant van de weg in de National Institutes of Health en verderop in de straat in de medische kliniek op luchtmachtbasis Andrews via een gesloten circuit konden meekijken. (Humes zei later dat hij had gewild dat iemand die avond de camera had ingeschakeld, wat een eind gemaakt zou hebben aan de ‘belachelijke speculaties’ over wat er zich had afgespeeld.) In het mortuarium bevonden zich koelcellen waarin zes lichamen bewaard konden worden, en een doucheruimte voor de artsen. De pathologen zouden ’s avonds toen ze sectie verrichtten op de president elke vierkante centimeter ruimte gebruiken.

Het lichaam van de president arriveerde rond half acht ’s avonds. De bronzen lijkkist werd vanaf een los- en laadplatform aan de zijkant van het gebouw naar binnen gereden. Het lichaam werd behoedzaam uit de kist gehaald en, nadat er van elk lichaamsdeel röntgenopnamen en foto’s waren gemaakt, op de ontleedtafel gelegd, waar het in de daaropvolgende tien uur meestentijds zou liggen. De verwondingen aan de schedel waren niet direct zichtbaar omdat het hoofd in Dallas bedekt was met doeken. Na de met bloed doordrenkte doeken verwijderd te hebben, gaf Humes opdracht ze onmiddellijk allemaal te wassen. ‘We hadden een wasmachine in het mortuarium, en hij stopte ze erin,’ herinnert Boswell zich. Humes maakte zich van meet af aan zorgen dat er iets meegenomen zou worden uit de autopsiezaal dat later als een macaber souvenir zou opduiken op een kermis op het platteland – ‘Hij wilde voorkomen dat ze in de toekomst te bezichtigen zouden zijn in een schuur ergens in Kansas.’

De autopsie was een ‘spektakel’, klaagde Boswell. Tientallen mensen – marineartsen en verpleegkundigen, röntgentechnici en medisch fotografen, agenten van de Secret Service en de FBI, legerofficieren en leden van de directie van het ziekenhuis – waren of in het mortuarium, of verdrongen zich bij de deur om binnengelaten te worden. De pathologen zeiden dat de agenten van de Secret Service die het lichaam hadden vergezeld naar Bethesda, onder wie een paar die die dag in Dallas waren geweest, bijna over hun toeren waren. De man die ze hadden gezworen te beschermen, zelfs ten koste van hun eigen leven, was dood. Wat beschermden ze nu? ‘Die mensen waren zo emotioneel dat ze als kippen zonder kop rondrenden, en we snapten waarom ze er zo aan toe waren,’ zei Boswell later.

Burkley, de arts van de president, had het lichaam vergezeld naar Bethesda en probeerde in het begin de zeggenschap over de autopsie naar zich toe te trekken. Als schout-bij-nacht zou hij normaliter in de positie hebben verkeerd om bevelen te geven aan de pathologen van de marine, die lager in rang waren, maar hij was opgeleid als internist en cardioloog, en zijn raadgevingen stuitten onmiddellijk op verontwaardigd verzet van Humes en de andere pathologen. Aanvankelijk stelde Burkley dat een volledige lijkschouwing niet nodig was. De verdachte van de moord zat in hechtenis en het stond zo goed als vast dat hij het gedaan had, en op grond daarvan verklaarde Burkley dat procedures waardoor het lichaam van de president ernstig ontsierd zou kunnen raken, overbodig waren. Hij wist dat de familie Kennedy overwoog de kist open te laten om mensen voorafgaand aan de begrafenis de gelegenheid te geven het lichaam te zien. Burkley wilde de lijkschouwing beperken tot ‘slechts het vinden van de kogels’, zei Boswell.

Humes verwierp het in zijn ogen absurde idee van de admiraal omdat bij een overhaast uitgevoerde autopsie het gevaar bestond dat er iets belangrijks over het hoofd werd gezien; Burkley krabbelde terug, maar drong erop aan dat ze snel aan de slag gingen. ‘George Burkleys voornaamste zorg was: laten we dit zo snel mogelijk afwerken,’ herinnert Humes zich geërgerd. Burkley leek zich vooral zorgen te maken over het effect op mevrouw Kennedy als het lang zou gaan duren. Ze zat met Robert Kennedy en andere familieleden en vrienden te wachten in de vipsuite van het ziekenhuis op de zestiende verdieping en had gezegd dat ze Bethesda pas zou verlaten wanneer ze het lichaam van haar man kon meenemen. Humes zei dat hij ineenkromp bij de gedachte wat ze moest doormaken; hij wist dat ze nog altijd het met bloed bevlekte roze mantelpakje droeg dat hij had gezien op tv. (Ze had geweigerd van kleding te wisselen. ‘Dan kunnen ze zien wat ze hebben gedaan,’ had ze Burkley strijdvaardig meegedeeld.) Niettemin voelde Humes zich, hoezeer hij ook begaan was met mevrouw Kennedy, opgejaagd door haar aanwezigheid in het ziekenhuis. ‘We hadden er last van en het zorgde voor problemen,’ herinnert hij zich.

Burkley had nog een verzoek aan de autopsieartsen, en wat dit punt betreft was hij vasthoudend. Hij vroeg Humes te beloven dat in het rapport van de pathologen gezwegen zou worden over een belangrijk gegeven inzake de gezondheid van de president dat geen verband hield met de moord. Hij wilde dat nergens mededeling werd gedaan over de adrenalineklieren van Kennedy. De arts van het Witte Huis wist dat bij een onderzoek aan deze klieren aan het licht zou komen dat de president, hoewel dat jarenlang in het openbaar was ontkend, leed aan een chronische, levensbedreigende aandoening, de ziekte van Addison, waarbij de klieren in de bijnierschors te weinig hormonen produceren. Kennedy had naar buiten toe de indruk gewekt in blakende gezondheid te verkeren, maar Burkley wist dat dit vaak te danken was geweest aan make-up en toneelstukjes voor de camera’s. Om in leven te blijven was de president afhankelijk geweest van dagelijkse hormonensupplementen, waaronder hoge doses testosteron.

Humes, die vlug aan de slag wilde, ging akkoord. ‘Hij beloofde George Burkley dat we geen woord zouden zeggen over de adrenalineklieren totdat alle toen levende leden van de familie Kennedy dood waren, of zoiets,’ zei Boswell, die instemde met het plan, hoewel het protocol daarmee op flagrante wijze werd geschonden. Een paar dagen na de lijkschouwing wendde Burkley zich opnieuw tot Humes met een tweede geheim verzoek. Deze keer betrof het de hersenen van de president, die uit de schedel waren verwijderd om na de autopsie onderzocht te worden. Overeenkomstig het verzoek van Burkley bracht Humes de hersenen, die in een met formaline gevuld stalen vat in Bethesda bewaard waren, over naar het Witte Huis, zodat ze discreet samen met het lichaam van de president ter aarde besteld konden worden.1 Hij vertelde me botweg dat het besluit vaststond, en dat hij de hersenen zou meenemen en ze aan Robert Kennedy zou geven,’ herinnert Humes zich.

Humes werd in de nacht van de autopsie om nog andere redenen gehinderd in zijn werk. In de uren na de dood van de president werden in de gangen in Bethesda verhitte discussies gevoerd over de mogelijkheid dat de moord het gevolg was van een samenzwering, en dat de samenzweerders opnieuw zouden toeslaan. Toen Humes en zijn team aan het werk gingen, hoorden ze collega’s zeggen dat de Russen of de Cubanen misschien achter de moord zaten, en dat Lyndon Johnson, die een paar uur eerder was beëdigd als president, het volgende doelwit zou kunnen zijn.

De artsen begonnen zich zorgen te maken om hun eigen veiligheid. Als er sprake was van een samenzwering, zouden de moordenaars misschien willen verhullen wat de precieze oorzaak van de dood van de president was. Kon het zijn dat de pathologen van Bethesda het zwijgen opgelegd zou worden of dat hun bewijsmateriaal in beslag genomen en vernietigd zou worden? Boswell herinnert zich dat hij destijds dacht dat ‘het leek alsof er een of ander complot’ achter Kennedy’s dood zat: ‘Iedereen kon vermoord worden.’ Humes’ superieur was zo verontrust vanwege de mogelijke dreiging dat hij Boswell opdracht gaf ervoor te zorgen dat Humes, die de taak op zich had genomen het autopsierapport te schrijven, veilig thuiskwam. ‘Dus stapte ik in mijn auto en reed achter hem aan tot bij hem thuis,’ zei Boswell.

Toen Humes om zeven uur ’s ochtends eindelijk door zijn voordeur naar binnen stapte, had hij geen tijd om zijn gedachten op een rijtje te zetten, laat staan om te slapen. Hij had de afspraak staan dat hij zijn zoon die ochtend met de auto naar de kerk zou brengen voor zijn eerste communie – Humes wilde er per se bij zijn – en hij wist dat hij een paar uur later terug moest zijn in Bethesda voor een telefoongesprek met de artsen van het Parkland Memorial Hospital in Dallas die tevergeefs hadden geprobeerd Kennedy’s leven te redden. Humes gaf later toe dat hij in de nacht van vrijdag op zaterdag op een gegeven moment de autopsiezaal had moeten verlaten om te praten met de artsen van het Parkland, maar hij had onder te grote druk gestaan om het werk af te maken. ‘We konden onmogelijk weg uit de zaal,’ zei Humes later. ‘Je moet die toestand – die hysterische toestand – begrijpen die er heerste. Hoe we het hoofd koel hebben weten te houden, snap ik nog steeds niet.’

Het telefoongesprek ’s zaterdags met dr. Malcolm Perry, de hoofdarts van het Parkland die zich had ontfermd over Kennedy, loste een groot raadsel op voor Humes. Er was bij de artsen in Dallas en Bethesda geen twijfel geweest over de oorzaak van de dood van Kennedy – de enorme hoofdwond, die was veroorzaakt door een kogel die een groot deel van de rechterhelft van de hersenen had weggevaagd, een op verschrikkelijke foto’s vastgelegd beeld. Het raadsel betrof de naar het leek eerste kogel die de president had geraakt, die zijn bovenrug of nek was binnengedrongen en op zijn weg door zacht weefsel relatief ongeschonden gebleven zou moeten zijn. Waar was die kogel gebleven? De pathologen in Bethesda hadden geen uitgangswond kunnen vinden.

Humes en zijn collega’s worstelden urenlang met de vraag; het was een van de redenen waarom de autopsie zo lang duurde. ‘Ik maakte van top tot teen röntgenfoto’s van het lichaam van de president om de eenvoudige reden dat projectielen soms heel rare dingen doen in een menselijk lichaam,’ zei Humes. ‘Kogels gaan vaak zigzaggen wanneer ze vlees raken, zelfs als ze afgevuurd worden vanuit een rechte hoek,’ zette hij uiteen. ‘Hij kon in zijn dij beland zijn of in zijn bil. Hij kon overal beland zijn.’ Terwijl ze verder werkten, bespraken Humes en de anderen de onwaarschijnlijke mogelijkheid dat de kogel uit de ingangswond was gevallen toen hartmassage werd toegepast op de president om de hartslag weer op gang te brengen – een speculatieve gedachte die terechtkwam in het rapport van de FBI-agenten die de lijkschouwing gadesloegen.

Perry had tijdens het telefoongesprek een verklaring voor de ontbrekende kogel. De artsen van het Parkland hadden een tracheotomie uitgevoerd, dat wil zeggen een snee gemaakt in de ernstig beschadigde luchtpijp van de president om hem weer te laten ademhalen, en precies op die plek boven aan de keel, vlak bij de knoop van zijn stropdas, had een kleine wond gezeten. Misschien was de kogel daar naar buiten gevlogen? ‘Zodra hij dat zei, was duidelijk hoe het zat en zeiden we: aha, we hebben een plek waar het projectiel wellicht verdwenen is,’ zei Humes. Bij de tracheotomie was, nam hij aan, het bewijs van de uitgangswond vernietigd. De artsen konden niet met zekerheid zeggen waar de kogel uiteindelijk beland was, maar dachten nu tenminste te weten langs welke weg hij was verdwenen – via de keel van de president.

==

Toen Humes die zaterdagavond in zijn huiskamer aan de tafel bij de haard zat, zag hij dat de pagina’s met de aantekeningen die hij had gemaakt in de autopsiezaal en de pagina’s van de kladversie van het autopsierapport besmeurd waren met bloed. Hij herinnerde zich later dat de bloedvlekken hem hadden doen walgen.

Langzaam en zorgvuldig begon hij de informatie uit zijn aantekeningen over te schrijven op schone vellen papier. ‘Ik ging zitten en schreef wat ik had woord voor woord over op nieuw papier,’ zei Humes later. Het kostte hem uren. Zijn beduimelde exemplaar van Stedman’s Medical Dictionary lag naast hem: hij wilde geen spelfouten maken in het rapport dat hij aan het Witte Huis zou overhandigen.

Alleen Humes wist wat hem ertoe bewoog om te doen wat hij daarna deed. Stonden er gênante fouten in het oorspronkelijke autopsierapport en zijn aantekeningen die hij wilde corrigeren? Veranderde hij de locatie van de ingangs- en uitgangswonden van de kogels? Liet hij, afgezien van zijn belofte aan Burkley dat hij de adrenalineklieren van de president onvermeld zou laten, nog andere informatie weg? Had hij daartoe opdracht gekregen? Wat ook de reden was, Humes besloot, gezeten aan de tafel in de zijn huiskamer, alle papieren behalve de nieuwe versie te vernietigen. Hij wilde vóór alles voorkomen, zei hij, dat de met bloed bevlekte documenten in handen zouden vallen van ‘onverlaten’.

Jaren later gaf hij toe niet goed te hebben stilgestaan bij de eventuele gevolgen van wat hij deed, en erkende hij dat dit misschien de samenzweringstheorieën had gevoed die hem de rest van zijn carrière achtervolgden. Hij probeerde zich voor de geest te halen wat hij destijds had gedacht: ‘Toen ik die bloedvlekken zag op de documenten die ik had vervaardigd, zei ik: niemand gaat ooit die documenten in handen krijgen.’

Humes wierp een laatste blik op de aantekeningen en de eerste versie van het autopsierapport alvorens op te staan en naar de haard te lopen. Hij liet de met bloed besmeurde papieren van het oorspronkelijke autopsierapport in het vuur vallen en keek toe terwijl de vlammen het papier verteerden. Daarna wierp hij ook de handgeschreven aantekeningen uit de autopsiezaal in het vuur.

‘Alles wat ik had, uitgezonderd het eindrapport, heb ik verbrand,’ zei hij. ‘Ik wilde niet dat er iets overbleef. Punt.’

==

Executive Inn

Dallas, Texas

zaterdag 23 november 1963

==

In de stad waar de president vermoord was, begon de vernietiging van bewijsmateriaal binnen een dag na de moord. Nadat Marina Oswald op vrijdag had vernomen dat haar man gearresteerd was, schoot haar een paar uur later te binnen dat ze in de achtertuin van het armoedige huis in New Orleans waar het koppel die zomer had gewoond een aantal ‘stomme foto’s’ had genomen van Lee. Op de foto’s stond een grijnzende, in het zwart geklede Lee met in de ene hand zijn via een postorderbedrijf aangeschafte geweer en in de andere hand recente nummers van twee linkse kranten, de Militant en The Worker. In een holster aan een riem om zijn middel zat een revolver.

Na urenlang verhoord te zijn door de FBI en de politie van Dallas, kreeg Marina op vrijdagavond toestemming om terug te keren naar de woning van Ruth Paine, een vriendin die een klein beetje Russisch sprak. Marina, een buitengewoon mooie tweeëntwintigjarige Russin die tijdens Oswalds verblijf in de Sovjet-Unie met hem was getrouwd, had in dat jaar een aantal weken bij haar gewoond toen Oswald elders verbleef; de eerste tijd was dat in New Orleans geweest, waar hij zocht naar een baan.

Toen ze terug was in het huis, ging ze op zoek naar de foto’s, die ze had verstopt in een album met babykiekjes, en liet ze vervolgens zien aan haar schoonmoeder Marguerite Oswald. De vrouwen kenden elkaar amper – Oswald had steeds beweerd zijn moeder te haten en daarom geweigerd bij haar langs te gaan – en waren alleen vanwege de moord weer bij elkaar gekomen. Marina sprak slechts een paar woorden Engels.

‘Mama, mama,’ zei Marina, terwijl ze de foto’s aan haar schoonmoeder liet zien.

Mevrouw Oswald leek geschokt door de afbeelding van haar jongste zoon met een geweer en antwoordde volgens het verhaal van haar schoondochter zonder aarzelen: ‘Verstop ze.’

Marina zei dat ze deed wat haar werd opgedragen en verborg de foto’s in een van haar schoenen.

De volgende dag, zaterdag, kwam haar schoonmoeder bij haar nadat ze opnieuw urenlang verhoord was door de politie. Mevrouw Oswald vroeg haar waar ze de foto’s had verstopt.

Marina wees naar haar schoenen.

‘Verbrand ze,’ zei Marguerite tegen haar, aldus Marina. ‘Verbrand ze, nu meteen.’

Opnieuw deed ze wat haar werd opgedragen, zei Marina. ’s Avonds werd ze met haar schoonmoeder door de Secret Service naar een klein motel gebracht, de Executive Inn, nabij het Love Field Airport. Marina zei dat ze een asbak in de motelkamer vond, de foto’s erin legde, een lucifer afstreek en de vlam bij een hoek van een van de foto’s hield. Het zware fotopapier was moeilijk te verbranden, herinnerde ze zich, zodat ze meerdere lucifers nodig had om het voor elkaar te krijgen.

Haar schoonmoeder zou later beweren dat Marina de foto’s niet in opdracht van haar, maar op eigen houtje had verbrand. Ze gaf echter wel toe dat ze in de kamer was en toekeek toen haar schoondochter de foto’s vernietigde. En ze gaf ook toe dat zij, en niet Marina, de asbak pakte en leegde in het toilet. ‘Ik spoelde de verscheurde snippers en het half verbrande ding weg door de wc,’ verklaarde Marguerite Oswald later. ‘En niemand zei iets.’

==

FBI-bureau afdeling Dallas

Dallas, Texas

zondag 24 november 1963

==

Er begon dat weekend ook bewijsmateriaal te verdwijnen uit de dossiers van de FBI. Op zondag werd FBI-agent James Hosty rond zes uur ’s avonds ontboden op de werkkamer van zijn baas Gordon Shanklin, hoofd van het FBI-bureau van de afdeling Dallas. Hosty zei dat Shanklin een stuk papier over de tafel naar hem toe schoof.

‘Zorg dat dit verdwijnt,’ beval Shanklin. ‘Oswald is dood. Daarmee is een rechtszaak van de baan.’ Zeven uur eerder was Oswald door Jack Ruby neergeschoten op het hoofdbureau van politie in Dallas, een schokkende gebeurtenis die live te zien was geweest op tv.

Shanklin knikte naar het stuk papier en herhaalde zijn bevel aan Hosty, een man van negenendertig met vierkante kaken die tien jaar tevoren als kantoorbediende voor de FBI was gaan werken, een traditionele carrièreroute voor afdelingsagenten. ‘Zorg dat het verdwijnt,’ zei Shanklin nog een keer.

Het hoefde Hosty geen derde keer verteld te worden. Hij herkende het stuk papier – een handgeschreven brief die Oswald begin november persoonlijk had afgegeven op het FBI-bureau, waarin hij de FBI had gewaarschuwd om te stoppen met het dwarszitten van zijn in Rusland geboren vrouw.

‘Als jullie niet ophouden mijn vrouw lastig te vallen, zal ik passende maatregelen nemen,’ had Oswald volgens Hosty’s latere verklaring geschreven. De FBI-receptioniste die de brief van Oswald in ontvangst nam, zei dat ze vond dat hij ‘gek, misschien gevaarlijk’ was.

Hosty en Shanklin beseften maar al te goed wat er zou gebeuren als J. Edgar Hoover op de hoogte zou raken van het bestaan van de brief. Het was een bewijs dat de FBI kort voor de moordaanslag contact had gehad met Oswald; dat er direct contact was geweest tussen de FBI en de vrouw van Oswald; dat Oswald persoonlijk op het Bureau in Dallas was geweest. De brief kon, simpel gesteld, gezien worden als een bewijs dat de FBI – en met name Shanklin en Hosty – de kans hadden laten lopen om Oswald tegen te houden voordat hij de president neerschoot.

De brief gaf slechts een vaag idee van de mate waarin de FBI de gangen van Oswald was nagegaan. Feitelijk was het zo, wisten Shanklin en Hosty, dat het FBI-bureau in Dallas al sinds maart een dossier had aangehouden in verband met Oswald omdat hij werd beschouwd als een potentiële bedreiging voor de nationale veiligheid. Oswald was het jaar ervoor na een vergeefse poging om over te lopen naar Rusland teruggekeerd naar de Verenigde Staten, en de FBI vermoedde dat hij was teruggekomen om te spioneren voor de Sovjet-Unie.

Shanklin bleef naar de brief staren en wachtte tot Hosty hem oppakte.

Hosty had veel te beschermen. Hij had thuis een vrouw en acht kinderen die afhankelijk waren van zijn salaris van negenduizend dollar per jaar. Bij de FBI werden bevelen gehoorzaamd. Je stelde geen vragen, zelfs niet als het ging om een zwaarwegend en bijna zeker onwettig bevel als het vernietigen van een belangrijk bewijsstuk met betrekking tot de man die kort tevoren de president had vermoord.

Hosty pakte de brief op, verliet de werkkamer van Shanklin en liep naar de heren-wc een paar meter verderop in de gang, waar hij een van de hokken binnenstapte, de deur sloot, de brief verscheurde en de stukken in de witporseleinen toiletpot liet vallen. Toen hij klaar was, trok hij aan het zware houten handvat aan de metalen ketting om het toilet door te spoelen. Hij wachtte even en trok toen nog een keer aan de ketting. Later zei hij dat hij er zeker van wilde zijn dat elk snippertje papier verdwenen was.

1 De plaats waar de hersenen van de president zich bevonden, werd het zoveelste mysterie. In 1978 deelde een commissie van het Congres, het House Select Committee on Assassinations, dat de moord op de president opnieuw onderzocht, mee dat ze van dr. Burkley had vernomen dat hij een verzegeld roestvrijstalen vat met daarin de hersenen had overgedragen aan Evelyn Lincoln, Kennedy’s voormalige secretaresse, die het vervolgens in 1964 een tijdlang had ondergebracht in de Nationale Archieven. De commissie kon niet met zekerheid zeggen waar de hersenen daarna waren gebleven. In haar eindrapport deelde de commissie mee dat ze van Burke Marshall, een oud-hoogleraar van de Yale Law School, die de executeurs van Kennedy’s nalatenschap vertegenwoordigde, te horen had gekregen dat hij vermoedde dat de hersenen en ander autopsiestukken uiteindelijk in bezit waren gekomen van Robert Kennedy, en dat hij ‘zich van dit materiaal had ontdaan zonder iemand daarover te informeren’. Marshall zei dat ‘Robert Kennedy bang was dat deze materialen in de toekomst tentoongesteld zouden worden in een instituut zoals het Smithsonian en zich ervan wilde ontdoen om die mogelijkheid uit te sluiten.’(House Select Committee on Assassinations, dl. VII,’Medical and Firearms Evidence’, maart 1979)

2

De raadkamer van de rechters

Het hooggerechtshof

Washington D.C.

vrijdag 22 november 1963

==

Onverwacht werd er geklopt op de zware eiken deur van de raadkamer. Het kwam zelden voor dat de raadsheren van het Hooggerechtshof der Verenigde Staten werden gestoord tijdens hun wekelijkse beraad op vrijdag. Het was traditie dat medewerkers van het hof de raadsheren alleen in noodgevallen, of wat daarbij in de buurt kwam, mochten lastigvallen, en de informatie mocht alleen maar via een briefje door de deuropening aan de heren in de raadkamer worden doorgegeven.

Opperrechter Earl Warren, bezig aan zijn elfde jaar aan het hof, was de waarde van deze en zoveel andere schijnbaar esoterische gebruiken gaan inzien, al was het maar omdat ze een beleefde orde oplegden aan een groep van negen wilskrachtige mannen – van wie hij sommigen niet kon luchten of zien – die waren overeengekomen een groot deel van hun beroepsleven in deze ruimte met elkaar door te brengen.

Op vrijdag 22 november 1963, iets over half twee in de middag, hoorden de rechters een klop op de deur. Volgens de traditie moest de deur geopend worden door het jongste lid van het hof, en dus stond raadsheer Arthur Goldberg, die een jaar daarvoor bij het hooggerechtshof was gekomen, zwijgend op en liep naar de deur om die te openen. Hij nam de boodschap aan, deed de deur dicht en gaf het briefje aan de opperrechter. Met verbouwereerd stilzwijgen nam Warren kennis van de door zijn secretaresse, Margaret McHugh, getypte boodschap. Vervolgens stond hij op en las de tekst luid voor:

‘De president is neergeschoten in een autostoet in Dallas. Het is nog niet bekend hoe ernstig gewond hij is.’

De leden van het hof, herinnerde Warren zich later, waren ‘met stomheid geslagen’ en begaven zich naar hun eigen werkkamer. ‘Er werd weinig gezegd, maar ik geloof dat ieder van ons, ontzet door dit bericht, naar een kamer met een radio ging om het nieuws te kunnen volgen.’ (Een aantal rechters verzamelde zich met hun medewerkers in de kamer van raadsheer William Brennan, die een televisie had en naar het verslag van Walter Cronkite op CBS zat te kijken.) Warren ging naar zijn eigen kamer en luisterde naar de radio ‘tot alle hoop vervlogen was’, herinnerde hij zich. ‘Misschien een halfuur of drie kwartier later kwam het bericht dat de president was overleden – het was bijna niet te geloven.’

Warren en de andere raadsheren hadden extra reden om ontzet te zijn: zesendertig uur daarvoor waren ze te gast geweest bij de president en mevrouw Kennedy op een receptie in de privévertrekken van de First Family op de eerste verdieping van het Witte Huis. ‘Het lag nog vers in ons geheugen hoe prettig en gezellig die bijeenkomst was,’ zei Warren. ‘Het was een verrukkelijke gelegenheid.’ Hij herinnerde zich dat de rechters verwikkeld waren in een levendige discussie over Kennedy’s aanstaande bezoek aan Texas, dat voor de ochtend daarna op het programma stond.

De twee dagen durende tournee langs vijf steden om fondsen te werven was het gesprek van de dag in ambtelijk Washington, want velen vonden het een politiek riskante onderneming. De president was gewaarschuwd voor protesten van rechtse demonstranten, vooral in het conservatieve Dallas. ‘The Big D’, zoals de stad door zijn fans werd genoemd, was de thuisbasis van verschillende extreemrechtse groeperingen en stond bekend om zijn weinig hoffelijke, ronduit onbeschofte bejegening van prominente politici die de stad bezochten. Amper een maand daarvoor werd Kennedy’s VN-ambassadeur, ex-senator Adlai Stevenson, voor zijn hotel in Dallas belaagd door betogers tegen de Verenigde Naties, onder wie een woedende Texaanse huisvrouw die hem een klap op zijn hoofd had gegeven met een bordkartonnen protestbord waarop stond: WEG MET DE VN. Tijdens de verkiezingscampagne van 1960 werd de toenmalige fractieleider in de Senaat, Lyndon Johnson uit Texas, die zich kandidaat had gesteld als Kennedy’s vicepresident, met zijn vrouw Lady Bird door honderden joelende anti-Kennedybetogers bestormd toen het echtpaar in het centrum van Dallas de straat wilde oversteken voor een lunch in hotel Adolphus. Eén betoger liep rond met een bekladde campagneposter van Johnson waarop hij SMILING JUDAS had geschreven, een ander had gespuugd naar mevrouw Johnson, die de bijna dertig minuten die het echtpaar erover deed om Commerce Street over te steken de meest beangstigende van haar leven noemde.

Op de receptie in het Witte Huis, herinnerde Warren zich, ‘hadden we de president nog schertsend gewaarschuwd voor “die wilde Texanen daar” – uiteraard was de gedachte aan een werkelijke verstoring van welke aard ook geen moment in ons opgekomen’.

==

Collega’s van het hooggerechtshof herinnerden zich dat er na bevestiging van het overlijden van de president tranen in de ogen van de opperrechter opwelden en dat hij de rest van de dag met rode en gezwollen oogleden had rondgelopen. Het was aan het hof geen geheim dat Warren een groot bewonderaar van John Kennedy was, wat hem het verwijt van partijdigheid opleverde van Republikeinse tegenstanders van de president. Warrens genegenheid was bijna vaderlijk, bekende hij. De moord kwam bij hem aan ‘als het verlies van een van mijn eigen zoons’, zei hij. ‘De dagen en nachten daarna waren voor mij verschrikkelijker dan alles wat ik in mijn leven ooit had meegemaakt.’

Er zat een generatie tussen de president en de opperrechter. Kennedy stierf op zesenveertigjarige leeftijd; op de dag dat de president werd vermoord, was Warren tweeënzeventig. In de jonge Kennedy had Warren de leider gezien met een vooruitziende, progressieve blik, vooral op het gebied van sociale gelijkheid, die hij zelf had willen zijn toen hij in 1952 een gooi deed naar het Witte Huis. Van 1942 tot 1954 was Warren de ongekend populaire gouverneur van Californië geweest, en hoewel hij zijn leven lang lid van de Republikeinse Partij was geweest, had zijn populariteit in zijn staat altijd de partijgrenzen overschreden. Hij was er trots op dat hij zijn grote overwinningen in de drie campagnes om het gouverneurschap mede te danken had gehad aan de meerderheid van stemmen onder de Democraten in Californië.

Als gouverneur voerde hij een beleid dat vele conservatieve, belastingvijandige Republikeinen woedend maakte. Warren zorgde voor grootschalige investeringen in het hoger onderwijs en de infrastructuur, en zijn verhoging van de benzineaccijns had in de loop van tien jaar meer dan een miljard dollar opgeleverd, in die tijd voor een staatsbestuur een bijna onvoorstelbaar bedrag. Hij had er de aanleg van de futuristische snelwegen van Californië mee bekostigd, die model zouden staan voor het nationale wegennet. Na de Tweede Wereldoorlog had hij grootschalige, ‘New Deal’-achtige openbare werken geïnitieerd om de werkeloosheid, vooral onder veteranen, aan te pakken. Zijn pogingen om de gezondheidszorg toegankelijk te maken voor alle inwoners van Californië waren bijna gelukt; hij werd gedwongen van het initiatief af te zien door toedoen van een agressieve campagne van de California Medical Association, die zijn plan afdeed als ‘gesocialiseerde zorg’.

In de jaren veertig bleef Warrens ster rijzen. In 1948 werd hij door de Republikeinen genomineerd als vicepresident, met Thomas E. Dewey, de gouverneur van New York, als presidentskandidaat. Nadat Dewey onverwacht werd verslagen door de zittende president Harry Truman, keerde Warren terug naar Californië en overwoog hij zelf een gooi naar het Witte Huis te doen. In 1952 stelde hij zich kandidaat, maar hij werd verslagen door een andere prominente Republikein uit Californië, senator Richard M. Nixon, die een opstand onder de Republikeinse leiders in Californië had geleid ten gunste van generaal Dwight D. Eisenhower. Door Nixons toedoen ging de nominatie naar Eisenhower, die in november van dat jaar een klinkende overwinning behaalde, met Nixon als vicepresident. Warren beschouwde Nixons gekonkel als een ‘dolksteek in de rug’, een uitdrukking die hij vaak gebruikte wanneer hij aan deze gebeurtenis refereerde in het bijzijn van zijn medewerkers aan het hooggerechtshof. De mannen zouden de rest van hun leven met elkaar op gespannen voet blijven staan. Warren was opgetogen over Kennedy’s verkiezingsoverwinning in 1960, niet in de laatste plaats omdat die Nixons nederlaag betekende.

Toch had Warren reden om Eisenhower dankbaar te zijn, want die had hem benoemd tot rechter aan het hooggerechtshof. Met deze benoeming kwam Eisenhower de belofte na die hij de man uit Californië aan het einde van zijn presidentscampagne had gedaan, als dank voor Warrens schijnbaar onvoorwaardelijke steun aan de Republikeinse kandidatenlijst in 1952. Later zou Eisenhower Warrens benoeming tot rechter aan het hooggerechtshof betitelen als ‘de grootste, meest vervloekte dwaling die ik ooit begaan heb’. Hij was woedend om de verstrekkende uitspraken van Warrens hooggerechtshof die een uitbreiding van de burgerrechten en burgerlijke vrijheden betekenden, en vooral om Warrens uitspraak in de rechtszaak van Brown tegen de Onderwijsraad van Topeka uit 1954, waarin het hof de desegregatie van alle openbare scholen in het hele land oplegde.

Voor Warren veranderde alles na de verkiezing van John Kennedy. De nieuwe president stelde zich open voor de opperrechter en probeerde een oprechte vriendschap te cultiveren. Warren en zijn vrouw Nina werden uitgenodigd voor de glamoureuze recepties en diners in het Witte Huis, waar ze werden voorgesteld aan Kennedy’s beroemde vrienden uit Hollywood en Palm Beach. Als zoon van een spoorwegarbeider moet Warren, die was opgegroeid in het gruizige, door de zon geblakerde stadje Bakersfield in Californië, vaak overdonderd zijn geweest in Kennedy’s gezelschap.

De steun van de president ging veel verder dan uitnodigingen voor diners. Vaak sprak hij publiekelijk zijn bewondering uit voor Warren en de uitspraken van het hof. Dat stemde de opperrechter dankbaar, vooral gezien de verhitte, vaak haatdragende reacties op de beslissingen van het hof inzake burgerrechten. Warren werd door velen in het land diep veracht; hij was gewend geraakt aan de stelselmatige doodsbedreigingen die het hof per post of telefonisch bereikten. Al in de periode voor de moord op Kennedy werd jarenlang in heel het land geprobeerd Warren in staat van beschuldiging te stellen. Er waren in Dallas heel wat posters en bumperstickers met de tekst ‘Impeach Earl Warren’ (‘Klaag Earl Warren aan!’) te zien op de dag dat de president daar werd vermoord.

==

Enkele uren na de moord had Warren zijn medewerkers een publieke verklaring doen laten uitgaan die blijk gaf van zijn vermoeden dat de president vermoord was omdat hij het, net als Warren, had gewaagd zich te verzetten tegen de uitwassen van het racisme en ander onrecht. ‘Een goede en grootse president is het slachtoffer geworden van de haat en verbittering waarmee fanatici het dagelijks leven van onze natie hebben vergiftigd,’ schreef Warren. De verklaring was afgegeven aan de pers nog voordat later die dag bekend werd gemaakt dat de vierentwintigjarige Lee Harvey Oswald, een man uit Dallas die in een schoolboekenmagazijn aan Dealey Plaza werkte, was gearresteerd.

Die middag kreeg Warren te horen dat Lyndon Baines Johnson, de nieuwe president, terug naar Washington werd gevlogen aan boord van Air Force One; het presidentiële straalvliegtuig vervoerde ook de bronzen kist met het lichamelijk overschot van zijn voorganger. Het Witte Huis had de opperrechter samen met de leiders van het Congres en de leden van Kennedy’s kabinet uitgenodigd om de nieuwe president te ontvangen op luchtmachtbasis Andrews in Maryland, enkele kilometers ten zuidoosten van Washington. Warren en zijn vrouw werden door een medewerker van het hooggerechtshof naar de basis gereden, waar het echtpaar rond zes uur in de namiddag somber tuurde naar de landing van het vliegtuig. Ze zagen president Johnson uit het vliegtuig stappen, gevolgd door Jacqueline Kennedy, nog in het roze mantelpakje dat ze in de autostoet had gedragen. Warren schreef later dat hij ‘de aanblik van de bedroefde, nieuwe president en de weduwe van de gesneefde president, nog gekleed in het met bloed bevlekte mantelpak dat ze aanhad toen haar dodelijk gewonde echtgenoot in haar schoot viel, hartverscheurend vond’. Warren bleef naast het vliegtuig staan terwijl de kist vanuit een passagiersdeur aan de achterkant naar beneden werd gelaten.

De dag daarna werden Warren en de andere rechters uitgenodigd voor een besloten schouwing in de East Room van het Witte Huis. Mevrouw Warren ging met haar man mee naar de schouwing en stond daarna in tranen in de noordelijke portiek van het Witte Huis, waar ze wachtte op de chauffeur die haar naar huis zou brengen. Warren ging niet met haar naar huis. Hij ging vanuit het Witte Huis door naar het gerechtshof, waar hij vrijwel de hele dag zou blijven, ‘wachtend op nieuws over wat er verder zou gebeuren’. De stad leek praktisch afgesloten. ‘De hele overheidsfabriek was stilgelegd,’ schreef hij. ‘Het was alsof de wereld stilstond.’

Veel inwoners van de hoofdstad herinnerden zich dat hun verdriet gepaard ging met angst. Het Pentagon en de militaire bases rondom Washington verkeerden in opperste staat van paraatheid voor het geval de moord op de president was gepleegd door spionnen uit de Sovjet-Unie of Cuba – een oorlogshandeling die zou kunnen uitlopen op een nucleaire oorlog. Voor veel inwoners van Washington, onder wie president Johnson, was het angstige, bijna apocalyptische gevoel van dat weekend vergelijkbaar met wat ze een jaar daarvoor tijdens de Cubaanse rakettencrisis hadden doorgemaakt.

De rest van het weekend ging voor Warren grotendeels in een soort verdoving voorbij. Hij herinnerde zich dat hij op zaterdagavond terugging naar zijn appartement in de residentiële vleugel van het Sheraton Park-hotel, gelegen in een lommerrijke buurt in het noordwesten van Washington, waar hij urenlang televisie keek en ‘luisterde naar de wilde verhalen en geruchten die de ether in werden geslingerd’. Met miljoenen andere Amerikanen zag hij – voor het eerst in de geschiedenis – hoe zich op een flikkerend televisiescherm een nationale tragedie voor zijn ogen voltrok. Hij vond het ‘misselijkmakend’ om daar als verdoofd te zitten en de zwart-witbeelden over zich heen te laten komen: de eindeloze herhaling van de moord op de president en de eerste beelden van de arrestatie van Oswald. ‘Maar er leek niets anders op te zitten.’ Rond negen uur die avond ging de telefoon in Warrens appartement. Hij nam op en was verbaasd de omfloerste, maar nu krachtige en ernstige stem van mevrouw Kennedy te horen, die hem vanuit het Witte Huis opbelde. Ze vroeg Warren of hij in de koepelzaal van het Capitool een korte grafrede zou willen houden de volgende middag; de kist was in de koepelzaal gezet voor een openbaar afscheid voorafgaand aan de begrafenis. ‘Ik was bijna sprakeloos toen ik haar stem hoorde en ze mij persoonlijk vroeg of ik tijdens de plechtigheid een rede wilde houden,’ herinnerde Warren zich. ‘Ik antwoordde dat ik dat natuurlijk zou doen.’

Hij pakte een notitieblok en probeerde een ode aan de vermoorde president te schrijven, maar gaf dat al snel op. Hij was te moe en te aangedaan om iets zinnigs te zeggen. ‘Ik kreeg mijn gedachten maar niet op papier,’ zei hij. Rond middernacht ging hij naar bed in de hoop dat hij de volgende ochtend inspiratie zou hebben. Al voor zeven uur stond hij op en ging aan de slag, bang dat hij zijn eerbetoon niet op tijd af zou krijgen. De ceremonie zou om één uur ’s middags beginnen. Rond 11.20 uur zat hij nog te schrijven toen zijn dochter Dorothy de kamer binnenstormde waarin hij werkte.

‘Papa, ze hebben zojuist Oswald vermoord!’

Warren reageerde geïrriteerd op deze verstoring. ‘O, Dorothy, als je al die wilde geruchten niet naast je neerlegt, word je gek.’

‘Maar papa,’ zei ze. ‘Ik heb het zelf gezien.’

Warren beende naar de televisie en zag in de herhaling hoe de in de boeien geslagen Oswald door een paar agenten naar een patrouilleauto werd geleid en door nachtclubuitbater Jack Ruby uit Dallas werd neergeschoten. Het was nog onzeker of Oswald zijn verwondingen zou overleven.

Ondanks deze nieuwe schok richtte Warren zijn aandacht weer op zijn schrijfblok. Hij had nog een uur om de lofrede af te maken en die door Nina uit te laten typen, voordat ze zich naar Capitol Hill zouden haasten. Met behulp van politieagenten die de opperrechter hadden herkend en de drukke straten hadden vrijgemaakt, kwam het echtpaar Warren op tijd aan in het Capitool. De opperrechter was een van de drie sprekers tijdens de plechtigheid. De andere sprekers vertegenwoordigden de twee huizen van het Congres: de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, John W. McCormack uit Massachusetts en de leider van de meerderheid in de Senaat, Mike Mansfield uit Montana, beiden Democraat.

De drie grafredes waren kort. De rede van Warren was verreweg het meest pregnant geformuleerd en leek het persoonlijkst.

‘John Fitzgerald Kennedy – een goede en grootse president, vriend van ieder mens van goede wil; een man die geloofde in de waardigheid en gelijkheid van iedereen; die streed voor rechtvaardigheid; een apostel van de vrede – is uit ons midden weggerukt door de kogel van een moordenaar,’ begon hij. ‘Wat deze verblinde onverlaat bewoog tot deze afschuwelijke daad zullen we waarschijnlijk nooit te weten komen, maar we weten wél dat dit soort daden meestal wordt aangemoedigd door de krachten van haat en boosaardigheid die zich in de bloedstroom van het Amerikaanse leven proberen in te vreten. Wat een prijs betalen we voor dit fanatisme!

Als we werkelijk van dit land houden; als we werkelijk van rechtvaardigheid en mededogen houden; als we hartstochtelijk willen dat dit land een beter oord zal zijn voor de generatie na ons, dan moeten we op zijn minst de haat afzweren waardoor het volk wordt verteerd,’ ging hij verder. ‘Is het te veel om te hopen dat het martelaarschap van onze geliefde president misschien ook het gemoed verzacht van hen die weliswaar terugdeinzen voor moord, maar er geen moeite mee hebben het gif te verspreiden dat in anderen de gedachte eraan opwekt?’

Warren was trots op zijn rede, die hij volledig opnam in zijn memoires, maar sommige luisteraars vonden zijn uitbundige, onvoorwaardelijke lofzang op Kennedy ongepast voor een opperrechter, die boven de partijen zou moeten staan. Zou hij Eisenhower net zo hogelijk hebben geprezen? Vrijwel zeker niet.

==

Robert Kennedy vertelde zijn vrienden later dat de toon van Warrens opmerkingen hem niet was bevallen. ‘Ik vond het ongepast om het over haat te hebben,’ zei hij. Anderen in Washington waren nog dieper verontwaardigd. Warrens veroordeling van ‘de krachten van haat en boosaardigheid’ en hun ‘gif’, werden door veel prominente tegenstrevers van Kennedy in het Congres, vooral door de voorstanders van rassenscheiding uit het Zuiden die zich hadden verzet tegen de burgerrechtenwetgeving van de president, meteen gezien als een aanval. Laaiend werden ze toen aan het licht kwam dat Lee Harvey Oswald een uitvloeisel was van politieke krachten die niets met hen te maken hadden. Als de eerste berichten klopten, was Oswald een marxist die ooit naar Rusland had willen overlopen en openlijk Fidel Castro bewonderde.

Senator Richard Brevard Russell, de Democraat uit Georgia die voorzitter was van de Commissie Gewapende Strijdkrachten en door velen werd beschouwd als de machtigste man in de Senaat, vertelde zijn collega’s dat hij luisterend naar Warrens grafrede witheet van woede werd. Russell, vrijwel onbetwistbaar de meest briljante en tactische wetgever van zijn generatie, was een verstokte voorstander van rassenscheiding. Doorgaans legde Russell zijn gedachten vast in krabbels op roze notitievelletjes die hij in zijn colbertzakje stopte; deze notities werden dan later door zijn secretaresse verzameld en gearchiveerd. Op een voor hemzelf geschreven velletje had Russell over de grafrede geschreven: ‘Warrens algemene veroordeling van het Zuiden.’

Alleen al het horen van Warrens naam was genoeg om Russell uit zijn vel te laten springen. Dat was al zo sinds 1954 en sinds de zaak van Brown tegen de Onderwijsraad, die Russell beschouwde als het begin van een campagne van het hooggerechtshof om ‘de levensstijl van het Zuiden’, zoals hij het noemde, de das om te doen. Voor de vermoorde president daarentegen koesterde Russell totaal andere gevoelens. Ondanks hun meningsverschillen over de burgerrechten had hij Kennedy altijd gemogen. Op de middag van de moordaanslag werd Russell door journalisten gezien in een gang bij de Senaatszaal, gebogen over een meubel waarop de telex stond die de nieuwsberichten van Associated Press en United Press International uitprintte. Russell las de berichten hardop voor aan zijn collega’s, terwijl de tranen over zijn wangen stroomden.

Als de zesenzestigjarige Russell die dag al ergens troost kon vinden, dan was het in het feit dat hij de man die in de Oval Office zou komen goed kende en een grote genegenheid voor hem koesterde. Lyndon Johnson kon met recht zijn beste vriend worden genoemd. In de tijd dat ze samen in de Senaat zaten, was de nieuwe president Russells meest toegewijde protegé. Johnson noemde Russell ‘de oude meester’ en ging met hem om als met een geliefde oom. Een groot deel van zijn succes in het Congres had hij te danken aan deze man uit Georgia, en als leider van de meerderheid in de Senaat had hij Russell soms gesteund in het torpederen van belangrijke wetsvoorstellen inzake gelijkberechtiging.

Al snel echter zou Russell reden hebben om diep teleurgesteld te zijn in zijn voormalige protegé. Een van de eerste dingen die Johnson als president deed, was zijn ex-collega in de Senaat dwingen – in feite door hem te chanteren – tot samenwerking met de man die Russell meer dan wie ook in Washington openlijk verachtte: Earl Warren.

==

Thuis bij minister van Justitie Robert Kennedy

McLean, Virginia

vrijdag 22 november 1963

==

Voor iemand van slechts achtendertig jaar oud had Robert Kennedy opvallend veel machtige vijanden. Door een afschuwelijke speling van het lot kreeg hij het nieuws over de moord op zijn broer te horen van een van hen: de directeur van de FBI, J. Edgar Hoover.

Kort nadat Hoover vanuit het FBI-kantoor in Dallas het bericht had binnengekregen over de schietpartij aan Dealey Plaza, greep hij naar de telefoon in zijn werkkamer en liet hij zich doorverbinden naar Hickory Hill, Robert Kennedy’s uitgestrekte, tweeënhalve hectare grote landgoed uit de tijd van de Burgeroorlog in een buitenstad van Washington, Virginia. Ethel Kennedy, de vrouw van de minister van Justitie, nam op terwijl Kennedy en zijn gast, Robert Morgenthau, de procureur-generaal in Manhattan, op de patio een broodje tonijn zaten te eten. Ze praatten over Kennedy’s strijd tegen de georganiseerde misdaad. Het was een opmerkelijk warme middag in november, zo warm dat de minister eerder een duik had genomen in het zwembad, terwijl Morgenthau een praatje maakte met Ethel.

Met de hoorn van de witte telefoon in haar hand wenkte Ethel haar man. ‘J. Edgar Hoover aan de lijn.’

Kennedy liep naar de telefoon. Hij wist dat het belangrijk was, want Hoover belde hem nooit thuis op. ‘Wat kan ik voor u doen, meneer Hoover?’ vroeg hij.

‘Ik heb nieuws voor u,’ antwoordde Hoover. ‘De president is neergeschoten.’ Hoover vertelde dat de president vermoedelijk zwaargewond was en dat hij zou terugbellen als hij meer te melden had. Daarna hing hij op, aldus Kennedy. Jaren later herinnerde Kennedy zich nog steeds de kilheid in de stem van Hoover, alsof hij had gebeld over een routinekwestie binnen het ministerie van Justitie. Hoover, herinnerde Kennedy zich met bitterheid, ‘klonk minder opgewonden dan wanneer hij weer eens een communist had opgespoord onder het wetenschappelijk personeel van de Howard University.’2

Morgenthau herinnerde zich later dat Kennedy met afschuw en een diep, ontroostbaar verdriet op het nieuws reageerde. Na Hoovers telefoontje kromp Kennedy ineen in de armen van zijn vrouw, met zijn hand voor zijn mond, alsof hij een schreeuw moest onderdrukken.

John Kennedy was zijn oudere broer en beste vriend, en het feit dat Robert Kennedy tevens de minister van Justitie van de Verenigde Staten was, leek zo kort na de aanslag slechts een bijzaak. Ethel nam haar man mee naar de slaapkamer boven om het laatste nieuws uit Texas af te wachten. Morgenthau zette ze voor een televisie op de begane grond.

==

Kennedy’s naaste medewerkers stroomden die middag naar Hickory Hill. Na de officiële bekendmaking van de dood van zijn broer om twee uur ’s middags Washingtonse tijd verliet de minister van Justitie de slaapkamer en ging hij naar beneden. Voorzichtig begaf hij zich onder zijn medewerkers en vrienden, nam hun condoleances in ontvangst en bedankte hen voor hun bijdragen aan het presidentschap van zijn broer. Sommigen fluisterde hij toe dat hij zwaar gebukt ging onder een schuldgevoel, dat deze ramp eigenlijk aan hem te wijten was. Hij leek te geloven dat er een wrede, machtige vijand van de regering-Kennedy – en vooral van Robert Kennedy’s ministerie van Justitie – achter de moord op zijn broer zat. ‘Er is zoveel haat,’ zei hij tegen een van zijn meest vertrouwde medewerkers, Ed Guthman, de persvoorlichter van het ministerie. ‘Ik dacht dat ze een van ons zouden pakken. Ik dacht dat ik het slachtoffer zou zijn.’ Toen Guthman deze gedachtewisseling in herinnering bracht, zei hij dat Kennedy er niet bij had verteld wie die ‘ze’ waren.

Later bekende Kennedy aan een handjevol vrienden dat hij aanvankelijk bang was dat de moord het werk van de Central Intelligence Agency was geweest. Dat was een choquerende gedachte, maar hij wist dat er bij deze spionagedienst mensen werkten die zijn broer het Varkensbaai-fiasco uit 1961, toen door de CIA opgeleide Cubaanse ballingen faalden in hun poging Cuba binnen te vallen en Castro af te zetten, nog steeds niet konden vergeven. Hoewel het gestuntel van de CIA de belangrijkste oorzaak van de mislukking was, waren ex-medewerkers van de spionagedienst woedend om de weigering van de president de Amerikaanse luchtmacht in te zetten en de guerrilla’s te redden op het moment dat de operatie begon mis te lopen. Na het debacle had Kennedy de directeur van de CIA Allen Dulles ontslagen en aangekondigd dat hij ‘de CIA in duizend stukjes zou versplinteren en uitstrooien in de wind’.

Een uur na de moord belde Kennedy de CIA om John McCone, de ex-industrieel uit Californië die Dulles was opgevolgd, onmiddellijk op Hickory Hill te ontbieden. McCone arriveerde enkele minuten later – het hoofdkantoor van de CIA in het plaatsje Langley in Virginia lag slechts een korte autorit verderop – en Kennedy nam McCone mee voor een sombere wandeling over het gazon. McCone bood zijn condoleances aan, waarop hij werd overrompeld door de vraag die de minister van Justitie hem stelde: had de CIA de president vermoord?

‘Ik vroeg McCone of ze mijn broer hadden vermoord, en ik vroeg het op een zodanige manier dat hij niet tegen me kon liegen,’ herinnerde Kennedy zich later.

McCone verzekerde Kennedy dat de CIA niets met de moord te maken had, een waarheid waarop hij als gelovig man, als medekatholiek, zou durven zweren.

Kennedy zei dat hij McCones ontkenning geloofde. Maar als de CIA de president niet had vermoord, wie of wat dan wel? De lijst met Robert Kennedy’s gezworen vijanden was misschien nog langer dan die van zijn broer, en velen hadden een motief en de mogelijkheid om een huurmoordenaar naar Texas te sturen. De moordaanslag had geen vernuftige planning of geavanceerde schutter vereist, zoveel was toen al duidelijk. De eerste berichten deden vermoeden dat Robert Kennedy’s broer en Connally, de gouverneur van Texas die in de limousine van de president zat en bij de schietpartij zwaargewond was geraakt, een makkelijk doelwit hadden gevormd in de traag voorbijrijdende autostoet.

Was het misschien de maffia, waar Robert Kennedy zijn hele beroepsleven lang zijn pijlen op gericht had, eerst als onderzoeker bij het Congres, nu als minister van Justitie? Of was de moord op de president gepleegd in opdracht van een corrupte vakbondsbaas, Jimmy Hoffa misschien, de schurkachtige leider van de International Brotherhood of Teamsters, eveneens een doelwit van Kennedy’s ministerie van Justitie? Of was de aanslag gepleegd door racisten uit het Zuiden, die woedend waren om het burgerrechtenbeleid van Kennedy’s regering?

Ook bestond er nog de mogelijkheid dat de president was omgebracht door een buitenlandse vijand. In die eerste uren na de aanslag had Kennedy niet gesuggereerd dat de Sovjet-Unie achter de moordaanslag zou zitten; Moskou wist wel dat geen enkele nieuwe regering in Washington anders met het Kremlin zou omgaan. Een waarschijnlijker verdachte was Cuba. Tijdens de rakettencrisis hadden de Verenigde Staten vanwege Cuba aan de rand van een nucleaire oorlog gestaan. En Robert Kennedy wist heel goed, misschien nog beter dan zijn broer, dat Fidel Castro redenen kon hebben om John Kennedy dood te wensen.

In plaats van te wachten tot anderen de moordaanslag gingen onderzoeken, en misschien het politieke gevaar aanvoelend dat zou dreigen bij een onafhankelijk onderzoek, startte Kennedy die middag al zijn eigen privéonderzoek. Hij pakte de telefoon op Hickory Hill en belde vrienden en politieke bondgenoten met goede connecties uit het hele land. Nadat hij zich had verzekerd van hun geheimhouding, vroeg hij of ze wilden meewerken om de waarheid achter de moord op zijn broer te achterhalen. Hij belde Walter Sheridan, een betrouwbare onderzoeker bij het ministerie van Defensie en expert op het gebied van de Teamsters en gangsterpraktijken in vakbondskringen, en vroeg hem de mogelijkheid te onderzoeken of Hoffa achter de aanslag zou kunnen zitten. Daarna belde Kennedy Julius Draznin, een prominente vakbondsadvocaat uit Chicago die contacten had met figuren uit de georganiseerde misdaad, en vroeg hem uit te zoeken of de maffia opdracht tot de aanslag had gegeven.

Van het begin af aan leek Robert Kennedy niet te kunnen aanvaarden dat Lee Harvey Oswald alleen te werk was gegaan.

2 Op Hoovers aanwijzing maakte de FBI al jaren jacht op personen met communistische sympathieën onder het wetenschappelijk personeel van de belangrijkste Amerikaanse universiteiten. Er werden er enkelen ontmaskerd aan de Howard University, de zwarte universiteit in Washington, opgericht in de tijd van de rassensegregatie.

3

Parkland Memorial Hospital

Dallas, Texas

Washington D.C.

vrijdag 22 november 1963

==

Lyndon Johnson was een complotdenker. Dit was een nuttige eigenschap gebleken in een weinig hoopgevende politieke carrière die hem van de met struikgewas begroeide vlakten van Centraal-Texas op Capitol Hill had doen belanden en nu, pardoes, in de Oval Office als de nieuwe president. Zijn oude collega’s in de Senaat dachten dat de achterdochtige, op macht beluste vijfenvijftigjarige Texaan telepathische gaven bezat, en wee degene die in het geniep snode plannen koesterde en tegen hem durfde samen te zweren. Johnson schrok bijna nergens voor terug – liegen was wel het minste – om af te rekenen met zijn vijanden. Hij had naar verluidt altijd bespeurd wanneer er complotten tegen hem werden gesmeed, wat mede de broeierige, immer aanwezige paranoia en de pessimistische houding verklaarde die hij doorgaans verborgen wist te houden voor het publiek. Hij had zich in zijn drie jaren als vicepresident vaak vernederd gevoeld, maar maskeerde zijn zwaarmoedigheid achter wat enkele medewerkers van Kennedy bestempelden als zijn ‘Oom Maisbrood’-façade – de ruwe, tabakspruim uitspugende, onverschrokken Texaan die zich niet op zijn plaats leek te voelen tussen de mondaine lieden uit Massachusetts.

Soms bleken zijn instincten ten aanzien van samenzweringen te kloppen. Nu, in zijn eerste paniekerige minuten in Dallas als de zesendertigste president van de Verenigde Staten, was hij ervan overtuigd dat de moord op zijn voorganger slechts de eerste stap was in een in het buitenland bekokstoofde communistische samenzwering om de regering omver te werpen. Hij vreesde dat hij maar kort president zou zijn en alleen de tijd zou krijgen om de kernkoppen de lucht in te sturen die een eind zouden maken aan de wereld. Hij herinnerde zich wat hij die middag had gedacht: ‘Wanneer komen de raketten? Wat door mijn hoofd ging, was dat als ze onze president hadden doodgeschoten, wie dan de volgende was die ze zouden doodschieten.’

Hij was zelfs als de dood dat hij het tweede doelwit was. Hij en Lady Bird Johnson waren in een open limousine meegereden in de autostoet in Dallas en hadden toen slechts twee auto’s achter die van de president gezeten. Eén verdwaalde kogel, en ook zij hadden geraakt kunnen zijn. John Connally, een goede vriend en protegé van Johnson, had in de limousine van Kennedy gezeten en was ernstig gewond geraakt. In de eerste uren was niet duidelijk of Connally het zou redden; hij had een 6,5mm-geweerkogel in zijn rug gekregen die via de borst weer was uitgetreden.

Een van Johnsons eerste bevelen als opperbevelhebber was met name bedoeld om te voorkomen dat ook hij om het leven gebracht zou worden. Nadat Kennedy om ongeveer één uur ’s middags dood was verklaard, gaf Johnson Malcolm Kilduff, de reisperschef van het Witte Huis, opdracht journalisten pas op de hoogte te brengen van het nieuws nadat de Johnsons veilig het Parkland Hospital hadden verlaten en waren aangekomen op luchthaven Love Field in Dallas, waar de Air Force One sinds Kennedy’s aankomst laat die ochtend had staan wachten. Johnson maakte zich er zorgen over dat de moordenaar van Kennedy nog steeds in de straten op jacht was naar hem. ‘We weten niet of het een communistische samenzwering is of niet,’ zei hij tegen Kilduff. De dader kan het ‘ook op mij gemunt hebben zoals ze het gemunt hadden op president Kennedy – we weten het gewoon niet’.

Na een hectische rit door Dallas in een ongemarkeerde politieauto, waarvan de sirene in opdracht van Johnson uitgeschakeld was om niet de aandacht te vestigen op de op de achterbank ineengedoken passagiers, arriveerde de nieuwe president op de luchthaven, klauterde de trap op en stapte om ongeveer 13.40 uur de Air Force One in (volgens de tijd in Dallas; in Washington was het een uur later.) Het was circa een uur en tien minuten geleden dat de schoten hadden weerklonken op Dealey Plaza. Uit angst voor zich op de luchthaven verschuilende sluipschutters ‘stormden’ agenten van de Secret Service ‘voor ons uit door het toestel, trokken de schermen naar beneden en sloten beide deuren achter ons’, zei Johnson later.

Hij voelde zich enigszins opgelucht, herinnerde hij zich, toen hij zich aan boord van het vorstelijke presidentiële vliegtuig bevond, waar hij werd omringd door de vertrouwde attributen van de macht, waaronder de telefoons en andere communicatieapparatuur waarmee hij zich binnen een paar minuten met bijna iedereen in de wereld in verbinding kon stellen. Zoals altijd was louter de aanwezigheid van een telefoon een geruststelling voor Johnson. Er waren maar weinig politici die via de telefoon net zoveel zaken deden als Johnson; de hoorn van de telefoon was beurtelings zijn politieke verleidingsinstrument en zijn wapen. In zijn jaren als president werden veel van deze gesprekken opgenomen op band en getranscribeerd – een geheim waarvan maar weinigen met wie hij belde weet hadden.

Hoewel de agenten van de Secret Service meteen na aankomst van Johnson op Love Field wilden vertrekken, wenste hij het vliegtuig pas te laten opstijgen wanneer ook Jacqueline Kennedy aan boord was. Mevrouw Kennedy, die op dat moment nog in het ziekenhuis was, had geweigerd weg te gaan zonder het lichaam van haar man, wat had geleid tot een aanvaring tussen agenten van de Secret Service en de lijkschouwer van Dallas. (Aanvankelijk eiste de lijkschouwer dat het lichaam van de president overeenkomstig de lokale regels in de stad bleef voor een autopsie, maar uiteindelijk trokken de agenten zich niets van hem aan.) De Johnsons zaten op Love Field vijfendertig minuten lang in spanning te wachten alvorens een sneeuwwitte Cadillac-lijkwagen met daarin mevrouw Kennedy en de bronzen doodskist stopte bij de Boeing.

Een paar minuten voor vertrek repte de federale districtsrechter Sarah Hughes uit Dallas, een familievriend van de Johnsons wier benoeming als federaal magistraat geregeld was door de toenmalige vicepresident, zich aan boord om een beëdigingsceremonie te verrichten. Johnson legde staande naast de diepbedroefde Jacqueline Kennedy de presidentiële eed af. De Witte Huis-fotograaf die het gebeuren vastlegde, spoedde zich een paar tellen voordat de deuren dichtgingen de Air Force One uit; hem was te verstaan gegeven dat hij de foto zo snel mogelijk moest bezorgen bij Associated Press en andere nieuwsdiensten als bewijs voor de wereld dat de presidentiële macht was overgedragen. Een paar minuten later snelde het vliegtuig over de startbaan en verhief het zich, zo herinnerden de passagiers zich, bijna loodrecht in de lucht. Twee uur en elf minuten later landde het op luchtmachtbasis Andrews in Maryland.

==

Terwijl Jacqueline en Robert Kennedy die avond in het marineziekenhuis in Bethesda in afwachting waren van de voltooiing van de autopsie, nam Johnson resoluut maatregelen om het commando op zich te nemen. Later verwonderden zijn medewerkers zich erover hoe rustig hij leek in die eerste uren waarin hij aan de macht was. Na een zeven minuten durende helikoptervlucht van Andrews naar het Witte Huis bleef hij even staan bij de deur van de Oval Office; misschien voelde hij dat het aanmatigend van hem was om daar zo snel na de moord naar binnen te stappen. Vervolgens stak hij een afgezette straat over en liep hij het Executive Office Building in, waar zich zijn vicepresidentiële kantoor bevond en waar hij zou vergaderen met mensen en een reeks telefoongesprekken zou afwerken.

Hij kreeg een militaire briefing van minister van Defensie Robert McNamara. Het eerste nieuws was geruststellend: er waren geen aanwijzingen voor offensieve militaire acties van de Sovjet-Unie of andere buitenlandse tegenstanders na de moord. Niettemin zouden de Amerikaanse strijdkrachten voor onbepaalde tijd in de hoogste staat van paraatheid blijven.

De berichten uit Dallas waren minder positief. Hoewel er geen directe bewijzen waren dat Oswald handlangers had gehad, had zowel de FBI als de CIA verontrustende gegevens over zijn verleden, waaronder zijn poging vier jaar eerder om afstand te doen van zijn Amerikaanse staatsburgerschap en over te lopen naar Rusland. Sinds zijn terugkeer naar de Verenigde Staten in 1962 had de FBI zo nu en dan de sporen van Oswald en zijn Russische vrouw gevolgd omdat vermoed werd dat ze Sovjetagenten waren. De CIA rapporteerde dat ze Oswald in de gaten hadden gehouden toen hij in september naar Mexico-Stad was gereisd; waarom hij daarheen was gegaan, was niet helemaal duidelijk.

In zijn gesprekken die avond en de volgende dag met vooraanstaande medewerkers van Kennedy beloofde Johnson het beleid van de regering-Kennedy voort te zetten en gaf hij te kennen van plan te zijn Kennedy’s kabinet in zijn geheel te handhaven; hij wilde mensen duidelijk maken dat hun baan veilig was. Johnson gebruikte keer op keer dezelfde woorden: ‘Ik heb jullie meer nodig dan president Kennedy jullie nodig had.’

Vanaf de eerste uren dat hij in functie was, deed Johnson, vond hijzelf, eerlijk zijn best om Robert Kennedy zijn medeleven te betonen en hem om advies te vragen. Wellicht had de nieuwe president de hoop dat de schokkende gebeurtenissen in Dallas verbetering zouden brengen in hun relatie, maar hierin kwam hij bedrogen uit. De minister van Justitie had immer een hekel gehad aan Johnson, en dat zou niet veranderen, zelfs niet nadat Kennedy was ingegaan op het aanbod van de nieuwe president om aan te blijven als minister. In tegenstelling tot zijn oudere broer, die altijd opmerkelijk gelijkmoedig leek en bereid om vrede te sluiten met voormalige tegenstanders, kon Robert Kennedy behept zijn met bittere en zelfs irrationele haatgevoelens. Hij leek bijna energie te putten uit bloedvetes met mensen als Jimmy Hoffa, J. Edgar Hoover en, misschien bovenal, Johnson. Hij noemde Johnson in besloten kring ‘laaghartig, bitter, boosaardig – in vele opzichten een beest’. Hij was verbijsterd, zei hij, dat Johnson – een man die ‘niet in staat was de waarheid te vertellen’ – de plaats van zijn broer in het Witte Huis had ingenomen.

==

Op zijn eerste dag als president belde Johnson rond zeven uur ’s avonds J. Edgar Hoover. Dit lag min of meer voor de hand: Johnson mocht ervan uitgaan dat de FBI-directeur over de nieuwste informatie aangaande het onderzoek in Dallas beschikte. Maar er waren voor Johnson nog meer goede redenen om die avond contact te zoeken met Hoover – en de FBI-directeur te herinneren aan hun jarenlange vriendschap. In de daaropvolgende decennia zou vaak vergeten worden dat Johnsons politieke voortbestaan in november 1963 hoogst onzeker was vanwege een geruchtmakend corruptieonderzoek naar een in Washington actieve lobbyist die ooit een van Johnsons naaste medewerkers in de Senaat was geweest.

Bobby Baker, de lobbyist, stond bekend als ‘Little Lyndon’. Hij werd beschuldigd van het omkopen van politici en het runnen van een zogeheten gezelligheidsclub op Capitol Hill – de ‘Quorum Club’ – die daarnaast in feite fungeerde als escortservice voor leden van het Congres en functionarissen van het Witte Huis. Zowel president Kennedy als Johnson had het gevaar gelopen verstrikt te raken in het schandaal rond Baker. Kennedy’s buitenechtelijke activiteiten waren geen geheim voor Hoover, en de directeur hield nauwgezet het oog op de aantijgingen tegen Baker, waaronder de beschuldiging dat de lobbyist Kennedy had geholpen in contact te komen met een in Oost-Duitsland geboren schoonheid die, zo ging het gerucht, een communistische spion was.

In de week voor de moord was Baker begonnen een paar van zijn geheimen over Kennedy en Johnson te verklappen aan Andrew ‘Drew’ Pearson, de beroemdste en meest gevreesde krantencolumnist van Washington, die altijd op zoek was naar schandalen. Pearsons in meerdere bladen verschijnende column – ‘De Washingtonse Mallemolen’, die hij schreef met zijn medewerker Jack Anderson – was een mix van serieuze politieke scoops en pikante, vaak volstrekt uit de lucht gegrepen roddels over machtige personen. Pearson had overal bronnen, onder wie vooraanstaande medewerkers van het Witte Huis, kabinetsleden en anderen in de hoogste regeringskringen. Sommigen van zijn bronnen lekten informatie naar hem omdat ze bang van hem waren; anderen praatten met hem omdat ze hem oprecht bewonderden voor de moed waarmee hij de corruptie en hypocrisie in Washington aan de kaak stelde. Wat Pearson tot eer strekte, was dat hij een van de eerste critici van senator Joseph McCarthy was.

Tot de bewonderaars van Pearson behoorde onder meer opperrechter Earl Warren. En de columnist rekende Warren op zijn beurt tot zijn beste vrienden – en ging in zijn stukken prat op die vriendschap. In de periode waarin het hof van Warren in een groot deel van het land scherp onder vuur werd genomen vanwege de beslissingen die het nam inzake burgerrechten en burgervrijheden, kon de opperrechter erop rekenen dat Pearson hem verdedigde. Ze waren zo dik met elkaar dat ze geregeld samen op vakantie gingen. In columns in september 1963 schreef Pearson over zijn zeilvakantie die zomer met Warren en zijn vrouw op de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Tijdens wat een werkvakantie voor Pearson was, was Warren aanwezig bij de interviews van de columnist met Sovjetpremier Nikita Chroesjtsjov en, later, de Joegoslavische leider maarschalk Josip Tito.

Op donderdag 21 november had Pearson ’s middags, minder dan vierentwintig uur voor de moord, in Washington een ontmoeting met Bobby Baker. Het was hun eerste persoonlijke gesprek, en de ex-Senaatsmedewerker die lobbyist was geworden had ranzigheid voor hem in petto. ‘Bobby bevestigde dat de president vreemd gegaan was met een heleboel vrouwen,’ schreef Pearson in zijn dagboek. Een van de vrouwen van Kennedy – een vooraanstaande medewerkster van Jacqueline Kennedy – ‘liet haar hospita afluisterapparatuur installeren in haar bed toen Jack met haar sliep’, schreef de columnist.

Johnson bevond zich in het vizier van Pearson. Juist die zondag, 24 november, zou de column van Pearson de vicepresident op de korrel nemen vanwege zijn financiële banden met Baker. In zijn dagboek schreef Pearson dat het ‘absoluut een vernietigend verhaal’ zou zijn, waarbij het ging om Johnson, Baker en een mogelijke smeergeldaffaire rond een contract voor de levering van gevechtsvliegtuigen ter waarde van zeven miljard dollar dat was gegund aan General Dynamics, een bedrijf in Texas.

Als Johnson het Baker-schandaal en alles wat Pearson nog meer in zijn notitieboekjes verstopt hield, wilde overleven, kon hij er donder op zeggen dat hij de hulp van Hoover – zowel voor- als nadat hij president werd – hard nodig zou hebben.

==

Johnson en Hoover waren goed bevriend, althans volgens de cynische maatstaven van politieke vriendschap in Washington. Gedurende zijn hele carrière had Johnson de FBI-directeur het hof gemaakt; beter dan wie ook in Washington begreep hij hoe waardevol de steun van Hoover was. De FBI-directeur werd door miljoenen Amerikanen gezien als een boegbeeld van orde en gezag; opiniepeilingen gaven aan dat Hoover nog altijd een van de populairste mannen van het land was en een grotere populariteit genoot dan het merendeel van de presidenten die hij had gediend.

Maar Johnson begreep ook dat Hoover een gevaar kon vormen voor een politicus die iets te verbergen had. Hij was zich er wel van bewust dat de achtenzestigjarige Hoover sjacherde met de politieke, financiële en seksuele geheimen van publieke figuren, en dat immer de kans bestond dat de geheimen in opdracht van Hoover, als hem dat zo uitkwam, onthuld zouden worden.

De pogingen van Johnson om Hoover in de loop der jaren te vriend te houden waren bij het kruiperige af, en soms zelfs komisch. In 1942 kocht hij in de aangename buurt Forest Hills – bij toeval, beweerde hij – een huis in de straat waar Hoover woonde. De twee mannen waren bijna twintig jaar lang buren. Hoover zag de twee dochters van Johnson opgroeien en schoof op zondag vaak aan bij het ontbijt van de familie Johnson. ‘Hij was mijn naaste buurman – ik weet dat hij dol was op mijn hond,’ zei Johnson. De wederzijdse liefde voor honden van de president en Hoover bleef een leidmotief in hun vriendschap. Toen in 1966 een van Johnsons beagles stierf, gaf Hoover hem een nieuwe. De president noemde zijn nieuwe troeteldier ‘J. Edgar’.

In mei 1964, zes maanden nadat hij plots president was geworden, zou Johnson een presidentieel besluit tekenen om Hoover vrij te stellen van verplichte pensionering op het moment dat de FBI-directeur in het jaar erna zeventig werd. ‘De natie kan het zich niet veroorloven je kwijt te raken,’ zei de president. Zijn beweegredenen waren niet geheel patriottisch, gaf hij in besloten kring toe; hij wilde Hoover deels ook op zijn post houden omdat ‘het beter is hem in de tent naar buiten te laten pissen dan buiten de tent naar binnen te laten pissen’.

In diverse gesprekken in de weken na de moord zou Johnson Hoover keer op keer en bijna obsessief herinneren aan hun vriendschap. ‘Je bent meer dan het hoofd van het Federale Bureau,’ vertelde hij Hoover eind november aan de telefoon. ‘Je bent mijn broer en mijn persoonlijke vriend, en je bent dat al vijfentwintig, dertig jaar. [...] Ik heb meer vertrouwen in jouw oordeel dan in dat van wie ook hier in de stad.’

==

Johnson ging op de dag van de moord ’s avonds laat naar huis om, herinnerde hij zich, een kleine vier uur te slapen en keerde de volgende ochtend terug naar het Witte Huis. In tegenstelling tot de avond tevoren ging hij aan het werk in de Oval Office. Robert Kennedy was er woedend over. Hij vond dat Johnson te snel bezit nam van de werkruimte van zijn broer. Johnson vroeg Evelyn Lincoln, de secretaresse van president Kennedy, of ze haar bureau die ochtend binnen een halfuur kon ontruimen om plaats te maken voor zijn eigen secretariaatspersoneel. Lincoln zei ja, maar ze was in tranen.

Johnson kreeg op zaterdagochtend rond kwart over negen een briefing van CIA-directeur John McCone, die nog meer alarmerend nieuws over Oswald had: toen de CIA de gangen van Oswald was nagegaan tijdens zijn mysterieuze bezoek aan Mexico-Stad, was gebleken dat hij contact had gehad met diplomaten in de ambassades van Cuba en de Sovjet-Unie. McCone belde ’s avonds met minister van Buitenlandse Zaken Dean Rusk om hem attent te maken op de situatie in Mexico, waaronder de mogelijke diplomatieke consequenties van de arrestatie van een jonge Mexicaanse vrouw, Silvia Duran, die werkte op het Cubaanse consulaat en een ontmoeting had gehad met Oswald. Ze was gearresteerd op verzoek van de CIA.

Rond tien uur praatte Johnson opnieuw met Hoover, en deze keer werd het gesprek opgenomen via het tapesysteem in de Oval Office waarvan Kennedy als president ook gebruik had gemaakt. Om redenen waarover nooit duidelijkheid werd verschaft aan de Nationale Archieven, die later een overzicht maakten van Johnsons opnamen in het Witte Huis, werd de band van het telefonische onderhoud met Hoover die ochtend gewist, waarna er slechts een officieel goedgekeurde transcriptie van het gesprek restte.

Johnson kon op het moment dat hij de telefoon pakte alleen maar aannemen dat Hoover alle beschikbare informatie over de aanslag bijeengegaard had. Per slot van rekening was het de directeur van de FBI die de president van de Verenigde Staten bijpraatte over de moord de dag ervoor op zijn voorganger. Maar uit de transcriptie van het telefoongesprek, die tientallen jaren later openbaar werd gemaakt, bleek dat Hoovers briefing een warboel van verkeerde informatie vormde. Zoals veel ondergeschikten van Hoover wisten, kwam het geregeld voor dat de FBI-directeur niet zo goed geïnformeerd was als hij voorwendde; hij nam niet altijd de moeite zich er terdege van te vergewissen dat alle feiten klopten, omdat bijna niemand het lef had hem te corrigeren. Hoover was er zo op gebrand alwetend over te komen dat hij vaak zijn toevlucht nam tot speculaties of halve waarheden. De woorden ‘ik weet het niet’ leek hij niet over zijn lippen te kunnen krijgen.

‘Ik wilde je alleen maar op de hoogte stellen van een ontwikkeling die volgens mij heel belangrijk is in verband met deze zaak,’ begon Hoover. Hij zei dat ‘die man in Dallas’ – Oswald – de avond tevoren de moord op de president ten laste was gelegd, maar dat ‘de bewijzen die ze op dit moment hebben niet heel erg sterk zijn. De zaak,’ vervolgde hij, ‘is zoals het er nu bij staat niet sterk genoeg om tot een veroordeling te kunnen komen.’

Niet sterk genoeg voor een veroordeling? Het was Hoovers eerste onjuiste mededeling in het gesprek, vermoedelijk bedoeld om Johnson ervan te overtuigen dat – wat ook de waarheid was – de politie van Dallas niet mans genoeg was om zonder nauwgezette supervisie van de FBI een gedegen onderzoek uit te voeren. Zoals Hoovers agenten ter plekke wisten, hadden de politie van Dallas en de FBI al een overweldigende hoeveelheid bewijzen verzameld dat Oswald de dader was. Oswald zat in hechtenis, en verscheidene getuigen hadden hem geïdentificeerd en gezegd dat hij waarschijnlijk de man was met het geweer in het raam van het schoolboekenmagazijn aan Dealey Plaza, en zeker de man op de plek van de moord op een plaatselijke politieman kort na de aanslag op de president. Het in Italië gemaakte geweer dat was geïdentificeerd als het moordwapen was gevonden in het boekenmagazijn. Het was via de post besteld bij een wapenwinkel in Chicago door ‘A. Hidell’, een schuilnaam die Oswald vaak gebruikte, onder andere op zijn aanvraagformulier voor een postbus in Dallas. Bovendien was Oswald opgepakt met een revolver die door ‘A. Hidell’ was gekocht bij diezelfde postorderwapenwinkel. De voorlopige bewijzen deden vermoeden dat de politieman, J.D. Tippit, om het leven was gebracht met deze revolver. En in Oswalds portemonnee zat een valse identiteitskaart op naam van ‘A. Hidell’ met daarop een foto van Oswald.

Hoover meldde Johnson dat het geweer was gekocht met een postwissel voor eenentwintig dollar, wat juist was. ‘Het is bijna onvoorstelbaar dat je voor eenentwintig dollar de president van de Verenigde Staten kan vermoorden,’ zei hij. Vervolgens deed Hoover een reeks onjuiste mededelingen. Hij vertelde Johnson dat er in ‘het huis waarin hij woonde – dat van zijn moeder’ papieren waren gevonden met de schuilnaam Hidell. (Onjuist: Oswald had zijn moeder al ruim een jaar niet meer gezien.) Het geweer, zei Hoover, was ‘gevonden op de vijfde verdieping van het gebouw vanwaar was geschoten’ (juist) maar ‘de kogels waren afgevuurd vanaf de vierde verdieping’ (onjuist), en op de vierde verdieping waren drie patronen gevonden’ (onjuist). Verder meldde hij dat Oswald na de aanslag was gevlucht naar een bioscoop verderop in de stad, ‘waar hij in vuurgevecht raakte met de politieagent’ en gevangen werd genomen. (Onjuist: Tippit was een paar straten van de bioscoop doodgeschoten.)

‘Ben je,’ vroeg Johnson, ‘nog iets meer aan de weet gekomen over het bezoek aan de Sovjetambassade in Mexico in september?’

Hoover antwoordde met een bewering die, toen die jaren later bekend werd, voedsel gaf aan allerlei complottheorieën. Op dat moment waren de gegevens omtrent de moord op Kennedy die de CIA had doorgespeeld aan Hoover onvolledig en tegenstrijdig, maar dit weerhield de directeur er niet van de president te vertellen dat iemand zich in Mexico-Stad had uitgegeven voor Oswald, en daarna te opperen dat Oswald misschien een handlanger had gehad. Meer bepaald zei Hoover dat de trip naar Mexico ‘een aspect’ was ‘dat om de volgende reden zeer verwarrend is: we hebben hier de tape en de foto van de man die zich bediende van Oswalds naam en in de Sovjetambassade was’. Hoover doelde op een door een verborgen CIA-camera genomen foto waarop buiten bij de Sovjetambassade in Mexico-Stad een man – de CIA had gezegd dat ze aanvankelijk hadden gedacht dat het Oswald was – te zien was. ‘Die foto en de tape corresponderen niet met de stem van deze man noch met zijn uiterlijk. Met andere woorden, het lijkt erop dat er een tweede persoon in de Sovjetambassade was.’ Aldus wekte Hoover, zich baserend op zeer gebrekkige informatie, het vermoeden dat er een samenzwering had bestaan om Kennedy te vermoorden waarbij op de een of andere manier een dubbelganger van Oswald figureerde die kort daarvoor in de Sovjetambassade was geweest en had gesproken met Sovjetagenten.

==

Hoewel veel van de door Hoover gemelde feiten onjuist waren, had hij in één ding gelijk: de FBI had volop reden om te twijfelen aan de competentie van de politie van Dallas. Door hun geklungel kon het gebeuren dat Oswald op zondag 24 november werd doodgeschoten toen ze op het punt stonden hem van het hoofdbureau van politie in het centrum van Dallas over te brengen naar de districtsgevangenis. In de keldergarage van het hoofdbureau vanwaar Oswald weggebracht zou worden, wemelde het van de journalisten, fotografen en tv-cameraploegen. Hoewel de FBI en de politie van Dallas in de voorbije avond en nacht telefonische doodsbedreigingen aan Oswalds adres hadden binnengekregen, waren de veiligheidsmaatregelen dermate gebrekkig dat Jack Ruby met een .38 Colt Cobra-revolver op zak naar binnen kon glippen tussen de journalisten. Hij schoot Oswald van dichtbij neer, vol in het zicht van de tv-camera’s die de gebeurtenis live vastlegden.

Oswald werd inderhaast naar het Parkland Hospital vervoerd en naar dezelfde afdeling spoedeisende hulp gebracht waar president Kennedy twee dagen eerder was overleden. Om zeven over een ’s nachts werd Oswald doodverklaard.

==

Tientallen miljoenen Amerikanen zagen die dag op tv hoe Oswald vermoord werd. Een van hen was Eugene Rostow, de decaan van de Yale Law School, een invloedrijke Democraat wiens broer Walt Kennedy’s viceadviseur op het gebied van de nationale veiligheid was geweest. Rostow besloot dat hij actie moest ondernemen. Hij kreeg meteen het idee, zei hij later, dat de moord op Oswald misschien generaties lang het vertrouwen van het Amerikaanse volk in de regering zou ondermijnen. De mensen, zei hij, waren beroofd van de ‘catharsis en de emotionele bescherming’ van een proces dat helderheid had kunnen verschaffen betreffende vragen over de schuld van Oswald en de belangrijke kwestie of hij handlangers had gehad. Tv-commentatoren speculeerden al dat Oswald om het leven was gebracht om hem het zwijgen op te leggen voordat hij onthullingen kon doen over een samenzwering.

Even voor drie uur ’s middags belde Rostow naar het Witte Huis om te praten met Bill Moyers, de negenentwintigjarige baptistenpredikant uit Texas die het preekgestoelte had verruild voor de politiek en nu een van Johnsons meest vertrouwde medewerkers was. Rostow verzocht Moyers dringend aan de president de boodschap over te brengen dat het noodzaak was een krachtdadige commissie in het leven te roepen om ‘de hele affaire van de moord op de president’ te onderzoeken. In het op band opgenomen gesprek duidde Rostow Oswald slechts aan als ‘die klootzak’.

‘In deze situatie, nu die klootzak dood is, is mijn voorstel dat er op korte termijn een presidentiële commissie van zeer aanzienlijke burgers wordt benoemd, van beide partijen en boven de politiek verheven – geen rechters van het hooggerechtshof, maar mensen als Tom Dewey,’ zei Rostow, waarmee hij doelde op de Republikeinse oud-gouverneur van New York. Hij opperde dat ex-vicepresident Richard Nixon overwogen moest worden. Rostow adviseerde ‘een commissie van zeven of negen mensen – misschien Nixon, ik weet het niet’.

Rostow vertelde Moyers dat een commissie waarschijnlijk de enige manier was om het volk te overtuigen van de ware toedracht van wat er gebeurd was – en wat er nog gaande was. ‘Want de wereld en de Amerikanen zijn nu zo geschokt door het optreden van de politie van Dallas dat ze niks meer geloven.’ Moyers was het eens met Rostow en beloofde het voorstel door te geven aan de president.

Johnson wees het idee van een federale commissie aanvankelijk van de hand; zijn eerste intuïtieve ingeving was het onderzoek in handen van staatsfunctionarissen in Texas te laten. (Functionarissen van het Witte Huis en het ministerie van Justitie waren verbijsterd toen ze vernamen dat het op dat moment zo was dat de moord op een president niet gold als een federaal misdrijf. Was Oswald in leven gebleven, dan zou hij gerechtelijk vervolgd zijn overeenkomstig de wetten van de staat Texas.) Johnson had als Texaan meer vertrouwen in het vermogen van de politie in zijn thuisstaat om de nasleep van de moord af te handelen dan zijn medewerkers. Hij vertelde een vriend dat het hem niet aanstond dat in Texas ‘avonturiers’ uit Washington zouden opduiken om te bepalen wie er verantwoordelijk was voor een moord die had plaatsgevonden in de straten van Dallas.

Het duurde nog vier dagen, maar Johnson veranderde van gedachte. De complottheorieën zouden zich als een lopend vuurtje verspreiden, besefte hij. Nu Oswald dood was, ‘maakte de woede van de natie’, schreef Johnson later, ‘plaats voor scepsis en twijfel. [...] De sfeer was akelig en moest gezuiverd worden.’ Uiteindelijk nam de president Rostows model voor een commissie over, met één opvallend verschil. De decaan van Yale was stellig van mening dat er bij het onderzoek geen rechters van het hooggerechtshof betrokken moesten worden; onder rechtsgeleerden en historici heerste de algemeen aanvaarde opinie dat de reputatie van het hof in het verleden bezoedeld was geraakt toen de leden ervan zich hadden ingelaten met onderzoeken buiten hun terrein. Johnson oordeelde echter anders. Hij zei slechts te denken aan één kandidaat die de commissie moest gaan leiden: opperrechter Earl Warren.

‘De commissie moest bestaan uit mensen van beide partijen, en ik was van mening dat we het best gediend waren met een Republikeinse voorzitter wiens kritische vermogens en eerlijkheid onaanvechtbaar waren,’ schreef Johnson. Hij kende Warren amper, maar wist dat de opperrechter een Republikein was die gerespecteerd werd door en zelfs geliefd was bij veel Democratische medestanders van de president. En datzelfde gold voor een groot deel van het perskorps in Washington, onder wie de machtige, immer te duchten Drew Pearson. ‘Ik was geen goede vriend van de opperrechter,’ schreef Johnson. ‘We waren nooit tien minuten alleen samen geweest, maar voor mij was hij de verpersoonlijking van recht en eerlijkheid in dit land.’

4

Hoofdbureau van de politie van Dallas

Dallas, Texas

zaterdag 23 november 1963

==

Haar jongste zoon was beschuldigd van moord op de president van de Verenigde Staten, maar wat veel verslaggevers en politieagenten die Marguerite Oswald spraken in de uren na de arrestatie van Lee Harvey Oswald opviel, was niet haar ontzetting of haar verdriet, maar de opwinding waarin ze verkeerde. Ze herinnerden zich dat deze vrouw veel energie kreeg van haar rol in dit grote drama.

Het was misschien niet zo aardig van verslaggevers in Dallas in die eerste dagen om te suggereren dat mevrouw Oswald, een zesenvijftigjarige verpleegkundige uit het nabijgelegen Fort Worth, zichtbaar genoot van de situatie waarin ze zich bevond. In één klap was ze wereldberoemd geworden en kreeg ze de gelegenheid het verhaal van haar zoon te verkopen aan de hoogste bieder uit verre, exotische plaatsen als New York City en Europa. Ze leek momenten te hebben van oprecht verdriet: soms, vaak voor de camera, barstte mevrouw Oswald in tranen uit wanneer ze vragen kreeg over haar zoon of over haar leven. Terwijl ze haar bril met jampotglazen omhoogtilde om haar ogen te deppen, streek ze voorzichtig over haar hoofd om er zeker van te zijn dat er geen plukjes uit haar strakke grijze haarknot staken.

Maar toch: ook als ze niet van alle aandacht genoot, vond mevrouw Oswald het toch wel opwindend dat mensen overal ter wereld binnenkort zouden weten wie zij was. Ze zouden haar foto zien en zich die herinneren. Net als haar jongste zoon had ze sterk de behoefte haar sporen in de wereld na te laten, om mensen bij haar te doen stilstaan. ‘Ik ben belangrijk,’ zei ze tegen verslaggevers in de dagen na de moordaanslag, zonder een spoor van twijfel over de terechtheid van die bewering. ‘Ik begrijp dat ook ik in de geschiedenisboekjes zal komen.’

Mevrouw Oswald leek minder mededeelzaam over de slechte verhouding met haar drie zoons, vooral met Oswald. In het jaar voordat hij werd beschuldigd van de moord op de president had Lee het contact met zijn moeder volledig verbroken. Ook had hij haar verboden June te bezoeken, haar anderhalf jaar oude kleindochter, het oudste kind van Lee en Marina. Pas op de middag dat haar zoon gearresteerd werd, ontdekte mevrouw Oswald dat Marina inmiddels het leven had geschonken aan een tweede dochter, Rachel. Mevrouw Oswald vond het wreed dat ze pas van het bestaan van Rachel hoorde toen Marina de één maand oude baby had meegenomen naar het hoofdbureau van de politie in Dallas.

Lee Oswald vond dat zijn moeder door de jaren heen haar verdiende loon had gekregen: in de steek gelaten worden door kinderen die nooit enige reden hadden gehad om van haar te houden. Mevrouw Oswald wist wat het was om in de steek te worden gelaten; dat thema liep als een rode draad door haar leven. Twee van haar drie echtgenoten hadden zich van haar laten scheiden op grond van geestelijke mishandeling. De derde, de vader van Lee, Robert Oswald, die verzekeringspremies inde voor zijn werk, stierf aan een hartaanval twee maanden voordat Lee in 1939 werd geboren. En toen haar zoons nog klein waren, had ze hen gedurende lange periodes in de steek gelaten. Op driejarige leeftijd werd Lee bij zijn twee oudere broers geplaatst in een lutheraans weeshuis in New Orleans, het Bethlehem Children’s Home, zodat mevrouw Oswald op zoek kon gaan naar een baan als verpleegster en een nieuwe man. Er was geen sprake van dat de drie jongens zouden worden geadopteerd. Ze zei dat ze hen weer bij haar zou laten wonen zodra ze zich dat kon veroorloven, al was dat voor de driejarige Lee misschien moeilijk te bevatten.

In de jaren vóór de aanslag had mevrouw Oswald vrijwel geen contact meer met haar oudste zoon, John Pic, Lees halfbroer die in 1963 bij de luchtmacht in San Antonio diende. Ook met haar middelste zoon Robert had ze weinig contact, al woonde die met zijn vrouw in het nabijgelegen Denton, Texas. Toen Robert zijn moeder in de uren na de arrestatie van zijn broer voor het eerst sinds lange tijd weer ontmoette op het hoofdbureau van de politie in Dallas, verbaasde de negenentwintigjarige man zich erover dat het feit dat Lee waarschijnlijk kort daarvoor de president had vermoord, ‘geen enkele vorm van emotionele stress’ bij zijn moeder veroorzaakte. Ze maakte zich vooral zorgen om zichzelf, zei hij.

‘Ik kreeg de indruk dat mijn moeder het gevoel had dat ze eindelijk de aandacht kreeg waar ze haar leven lang op had gewacht,’ herinnerde Robert zich. ‘Ze overschatte haar capaciteiten en het belang van haar rol.’ Zijn moeder ‘leek onmiddellijk te beseffen dat ze nooit meer als een gewone, anonieme, onbeduidende vrouw zou worden behandeld’.

Al in die eerste uren voelde Robert aan dat zijn moeder een obstakel zou kunnen vormen voor iedereen die Lees schuld of onschuld wilde vaststellen. Van het begin af aan besefte hij dat de kans groot was dat Lee degene was die de president had vermoord. Robert kende zijn jongere broer als een gestoorde, gewelddadige man die om aandacht schreeuwde. Hun moeder echter zou de feiten over Lee nooit onder ogen willen zien. De moordaanslag, voorvoelde Robert, zou haar een internationaal podium geven om haar dwaze complottheorieën over Lee en zijn werk als ‘spion’ van de regering te spuien – en op een gegeven moment te verkopen.

Robert kon er altijd razend om worden dat zijn moeder bij tijd en wijle tijdens conversaties rationeel en zelfs intelligent kon klinken. Hij vreesde dat officiële onderzoekers en journalisten, die haar niet kenden, wel eens zouden kunnen geloven wat ze hun op de mouw speldde.

==

Op de middag van de moordaanslag werd mevrouw Oswald van haar huis in Fort Worth naar Dallas gereden door Bob Schieffer, een zesentwintigjarige verslaggever van de Forth Worth Star Telegram. Mevrouw Oswald had naar de vestiging van de krant gebeld en gevraagd of iemand haar naar Dallas kon brengen.

‘Mevrouw, dit is geen taxibedrijf,’ antwoordde Schieffer aan de telefoon. ‘En bovendien, er is zojuist een aanslag gepleegd op de president.’

‘Dat weet ik,’ zei de belster, en ze klonk bijna zakelijk. ‘Ze denken dat mijn zoon degene is die hem heeft neergeschoten.’

Schieffer en een collega renden naar een auto en scheurden naar het huis van mevrouw Oswald in het westen van Fort Worth.

‘Het was een kleine vrouw met een rond gezicht. Ze droeg een grote, zwarte hoornen bril en een wit verpleegstersuniform,’ zo herinnert Schieffer zich zijn eerste indruk van mevrouw Oswald. ‘Ze was overstuur, maar op een vreemde manier.’ Gedurende bijna de hele autorit, zei hij, ‘leek ze zich minder te bekommeren om de dood van de president of de rol van haar zoon daarin dan om zichzelf’. Obsessief sprak ze de angst uit dat ‘alle sympathie zou uitgaan naar haar schoondochter Marina, en dat niemand “zou weten wie zijn moeder was”, dat ze haar links zouden laten liggen. Ik schreef het toe aan de begrijpelijke emotionele schok en kon mezelf er niet toe brengen haar zelfzuchtige opmerkingen te verwerken in het artikel dat ik later die dag inleverde. Eigenlijk had ik dat wel moeten doen.’ Later concludeerde Schieffer, die een lange carrière zou maken in de televisiejournalistiek, dat de moeder van Oswald ‘geestelijk gestoord’ was.

Na aankomst op het hoofdbureau in Dallas werden mevrouw Oswald en Schieffer naar een kleine kamer gebracht – misschien een verhoorkamer, dacht Schieffer – waar ze wachtten tot zij door een agent over haar zoon zou worden ondervraagd. Later die middag werd ook Marina Oswald in deze kamer gezet. De twee vrouwen hadden elkaar al meer dan een jaar niet gezien, en omdat Marina nog steeds nauwelijks Engels sprak, hadden ze elkaar letterlijk weinig te vertellen.

Marina had zojuist de eerste verhoorronde van de politie en de FBI achter de rug; ze was doodsbang, zoals ze later toegaf. Ze vreesde vooral dat ze van haar kinderen zou worden gescheiden en zou worden gearresteerd, ook al had ze via een tolk haar ondervragers nadrukkelijk laten weten dat ze geen enkele weet had van een plan van haar echtgenoot om de president te vermoorden. Dat ze bang was voor een arrestatie was begrijpelijk: als ze nog in de Sovjet-Unie had gewoond, zou ze in hechtenis zijn genomen. ‘Want zo gaat dat in Rusland,’ verklaarde ze later. ‘Ook al is je man onschuldig, dan nog word je gearresteerd totdat de zaak is opgehelderd.’

Marina erkende het vanzelfsprekend te vinden dat ze werd verdacht: het was heel goed denkbaar dat ze wist dat haar man een aanslag op de president beraamde of zelfs dat ze daaraan had meegewerkt. Daar zat ze dan, Marina Nikolajevna Proesakova, nog maar kortgeleden geëmigreerd uit de Sovjet-Unie. Ze was de Verenigde Staten binnengekomen na een overhaast huwelijk met een Amerikaanse overloper die zijn liefde voor het marxisme nooit onder stoelen of banken had gestoken. Hij bleef marxist, ook nadat hij in 1962 Rusland voor gezien hield en terugkeerde naar zijn kapitalistische vaderland dat hij zei te haten. Marina was extra verdacht wegens haar familiebanden: een oom van haar werkte in Leningrad voor het Russische ministerie van Binnenlandse Zaken.

Een van degenen die kort na de moordaanslag verdenkingen tegen Marina koesterden, was haar zwager Robert. Op de dag van de moordaanslag overwoog hij, op zijn minst even, de mogelijkheid dat zijn schoonzus betrokken kon zijn geweest bij een samenzwering tegen Kennedy, al werd dat idee, naarmate hij er langer over nadacht, steeds onwaarschijnlijker. Een kwestie van logisch nadenken: als de Russen een complot om Kennedy uit te schakelen hadden gesmeed, zouden ze dan dit nietige, schijnbaar afgestompte jonge vrouwtje inschakelen dat nauwelijks Engels sprak? En waarom zouden ze haar laten trouwen met zijn onaangepaste broer die haar opzadelde met twee kleine kinderen?

In de dagen na de aanslag begon Robert anderen te verdenken: Ruth Paine, de vriendelijke, eenendertigjarige Pennsylvaniaanse die Marina onderdak had verschaft, en Ruths ex-man Michael Paine, een vijfendertigjarige luchtvaartingenieur. Eerder dat jaar was het echtpaar Paine gescheiden, maar de voormalige echtelieden waren omwille van hun twee kinderen bevriend gebleven. Ruth, een docente Russisch die via de plaatselijke gemeenschap van Russische emigrés Marina had leren kennen, woonde in het plaatsje Irving vlak bij Dallas en had Marina en haar dochters opgenomen in haar huis. In overeenstemming met de liefdadigheidsprincipes van de quakers, vertelde Ruth, hoefde Marina geen huur te betalen.

Robert Oswald gaf later toe dat hij niet kon aantonen dat het echtpaar Paine bij de moordaanslag betrokken was, simpelweg omdat er geen aanwijzingen waren. Toch had het echtpaar iets wat hem verontrustte, vooral Michael, die in de uren na de aanslag op het hoofdbureau in Dallas aan Robert was voorgesteld. ‘Ik kon er de vinger niet op leggen, maar ik had zo’n gevoel. Ik heb geen idee waarom of hoe, maar de heer en mevrouw Paine leken me op een of andere manier bij de aanslag betrokken,’ vertelde hij de onderzoekers. ‘Zijn handdruk was uitermate slap, ongrijpbaar zou ik bijna zeggen. Zijn algemene voorkomen, zijn gezicht en vooral zijn ogen maakten op mij een terughoudende indruk, en hij keek je niet werkelijk aan.’ Op basis van weinig meer dan een slappe handdruk en een terughoudende blik besloot Robert Oswald vervolgens het contact tussen Marina en het echtpaar te verbreken – voor altijd, zoals zou blijken. Hiermee beroofde hij zijn schoonzus van een loyale, Russisch sprekende vriendin, Ruth Paine, die Marina had kunnen helpen om de problemen bij het leren van een vreemde taal te overwinnen; Marina zou het Engels nooit volledig machtig worden.

==

Robert Oswald was de eerste van vele mannen die in de dagen na de moordaanslag in het leven van Marina kwamen – sommigen om haar te helpen, anderen om deze jonge vrouw, over wier frêle schoonheid veel gesproken werd, te schaken. Op foto’s leek ze wel een filmster, mits ze niet glimlachte. Ze was het slachtoffer van de gebrekkige tandheelkunde in de Sovjet-Unie.

Nadat haar man door Jack Ruby was vermoord, werden Marina en haar kinderen, evenals haar schoonmoeder en zwager Robert, haastig naar een motel in een buitenwijk van Dallas gebracht, de Inn of the Six Flags, waar ze veilig zouden zijn. De keurig verzorgde manager, de eenendertigjarige James Martin, voldeed graag aan het verzoek om hun onderdak te geven. Het hoogseizoen was afgelopen voor dit motel, dat bij het pas geopende pretpark Six Flags Over Texas lag, en er was ruimte genoeg voor de familie Oswald en het team agenten van de Secret Service dat hun bescherming bood.

Martin herinnert zich niet dat hij ooit officieel aan Marina was voorgesteld, maar hij raakte snel met de jonge weduwe bevriend. De volgende dag was het Thanksgiving Day en nodigde hij de familie Oswald uit voor een feestmaal thuis met zijn gezin. Martin en zijn vrouw hadden drie kinderen. (Martin had Marguerite Oswald niet uitgenodigd – hij was haar vergeten, beweerde hij later, omdat zij al naar haar huis in Fort Worth was teruggekeerd.) ‘Ze zouden niet gezellig Thanksgiving kunnen vieren, en die motelkamers waren aan de krappe kant,’ vertelde Martin. Marina en Robert namen de uitnodiging aan.

Een paar dagen na Thanksgiving stelde Martin aan Marina voor dat ze met haar kinderen in het huis met drie slaapkamers van de familie Martin zou intrekken, dit zonder overleg met zijn vrouw, bekende hij. ‘Ik weet dat de Secret Service zich zeer bezorgd heeft afgevraagd waar Marina na het verlaten van de Inn zou kunnen verblijven. Ze hadden geen huis voor haar en wisten niet waar ze naartoe zou gaan,’ vertelde Martin. ‘Ik zei dat ik haar graag in huis zou willen nemen als zij geen onderdak voor haar konden vinden.’

Kort daarna nam Marina haar intrek in een van de kinderkamers van de familie Martin, die grensde aan de slaapkamer van Martin en zijn vrouw. James Martin verlangde van Marina geen huur of andere vormen van compensatie, aanvankelijk tenminste niet. Twee weken later echter stelde Martin voor om Marina’s belangenbehartiger te worden in ruil voor tien procent van de tienduizenden dollars aan contracten die haar, eind november alleen al, waren aangeboden door nieuwsbladen en uitgeverijen die haar verhaal wilden kopen. Marina stemde in. Ook schakelde Martin een plaatselijke advocaat in die haar vertegenwoordigde; de advocaat kreeg eveneens tien procent.

Later zou Marina zeggen dat ze naïef was geweest, dat ze de naar haar uitgestoken hand van deze aardige Amerikaanse mannen die precies leken te weten wat er moest gebeuren te gretig had aangenomen. Ze geloofde dat deze mannen haar zouden kunnen helpen bij het opbouwen van een nieuw bestaan zonder haar echtgenoot. Het feit dat ze geen Engels sprak, maakte haar nog afhankelijker van hen.

Al snel maakte Martin duidelijk dat hij hoopte op een ander soort relatie met Marina Oswald; hij wilde haar minnaar zijn. Al vanaf hun eerste ontmoeting zat Martin achter haar aan, vertelde Marina later. Ze herinnerde zich dat Martin op nieuwsjaardag 1964, toen zijn vrouw niet thuis was, een plaat van de crooner Mario Lanza had opgezet en haar zijn liefde bekende. De avances hielden weken aan. ‘Hij omhelsde en kuste me wanneer zijn vrouw en kinderen of de agenten van de Secret Service er niet waren.’

==

Ook in het leven van Marguerite Oswald doemden nieuwe mensen op. Begin december nam mevrouw Oswald, die in het telefoonboek stond vermeld en gretig de telefoontjes beantwoordde van journalisten en iedereen die het geduld kon opbrengen om naar haar te luisteren, de hoorn op en hoorde de stem van Shirley Harris Martin. Mevrouw Martin stelde zich voor. Ze was een tweeënveertigjarige huisvrouw en moeder van vier kinderen uit Hominy, Oklahoma. Het idee dat er een samenzwering achter de moord op president Kennedy zat, liet haar niet los. (Ze was geen familie van James Martin uit Dallas.)

Kort na de moordaanslag begon de garage van mevrouw Martin dicht te slibben met stapels artikelen over de moordaanslag uit kranten en tijdschriften. Ze las alles wat ze maar kon vinden, vertelde ze. Ze hield van de mysteries van Agatha Christie en had besloten nu zélf een mysterie op te lossen: wie had de president werkelijk vermoord? Al snel ontmoette ze mensen met dezelfde obsessie uit heel het land.

‘In december 1963 belde ik mama voor het eerst – mama Oswald,’ herinnert ze zich. ‘In die periode was ze heel redelijk. Ze was me er eentje.’ Na zich te hebben voorgesteld had mevrouw Martin een vraag: of mevrouw Oswald het artikel over haar zoon had gelezen dat een maand daarvoor had gestaan in de National Guardian, een zich links-radicaal noemend weekblad uit New York?

Het artikel was een tienduizend woorden tellende analyse van de zaak – of beter gezegd, van het gebrek daaraan – tegen haar zoon. Onder de kop ‘Is Oswald onschuldig? Notities van een advocaat’ stond de naam van de auteur vermeld: Mark Lane, een strafrechtadvocaat en voormalige volksvertegenwoordiger uit de staat New York. Mevrouw Oswald had het artikel niet gelezen, maar wilde het graag zien. Nadat het artikel per post uit Oklahoma was gearriveerd, spoorde een enthousiaste mevrouw Oswald de heer Lane via de telefoongids op. ‘Mevrouw Oswald belde me op en vroeg of ik haar in Dallas wilde ontmoeten om haar en haar zoon te vertegenwoordigen,’ vertelt Lane. Hij herinnert zich dat mevrouw Oswald hem had beschreven als de ‘enige in heel Amerika die vraagtekens zet bij’ de schuldigheid van haar zoon. Hij was verrast en natuurlijk nieuwsgierig. Een paar dagen later zat Lane in het vliegtuig naar Texas, waar hij mevrouw Oswald ontmoette en haar aanbood te helpen bij haar strijd om aan te tonen dat Lee Harvey Oswald onschuldig was.

In Lane had mevrouw Oswald haar verdediger gevonden. En Lane in de moeder van Lee Oswald zijn ideale klant.

==

5

De Oval Office

Het Witte Huis

Washington D.C.

vrijdag 29 november 1963

==

Lyndon Johnson besefte al vanaf de eerste dag na de aanslag dat bij bepaalde mensen het vermoeden zou rijzen dat hij iets van doen had met de moord op Kennedy. Hij leek er zich bij neer te leggen als bij iets dat onontkoombaar was. Er waren simpelweg te veel vervelende, voor de hand liggende vragen. Kennedy was immers neergeschoten in de straten van een stad in Texas, de verdachte van de aanslag was twee dagen later vermoord in diezelfde stad, en de hyperambitieuze voormalige vicepresident – een Texaan – had nu zijn intrek genomen in de Oval Office. Het ministerie van Buitenlandse Zaken had al berichten naar buiten gebracht dat het in sommige buitenlandse hoofdsteden wemelde van de geruchten dat Johnson opdracht had gegeven om zijn voorganger om het leven te brengen.

Johnson had de verdenkingen voor een deel zelf over zich afgeroepen vanwege de erbarmelijke humor die hij in de loop der jaren tentoon had gespreid. Als vicepresident had hij het leuk gevonden om grapjes te maken over de kans dat Kennedy tijdens zijn ambtsperiode zou sterven – en hoe een aanslag of een ongeluk voor hem de weg zou vrijmaken. Clare Booth Luce, het voormalige Congreslid en de vrouw van Time Inc.-oprichter Henry Luce, herinnerde zich dat ze Johnson op het inaugurele bal in 1960 had gevraagd waarom hij ingegaan was op het aanbod om vicepresident te worden. Zijn vrolijke antwoord was volgens haar: ‘Clare, ik heb het opgezocht: één op de vier presidenten is gestorven tijdens zijn ambtsperiode. Ik ben een gokker, schat.’ Tegenover anderen had hij vergelijkbare opmerkingen gemaakt.

Het deed Johnson pijn te bedenken dat Dallas nog lang herinnerd zou worden als de plaats waar de knappe jonge president was vermoord, en dat het publieke imago van zijn dierbare Texas voor jaren besmeurd zou zijn. Op de dag van de aanslag hield Lady Bird haar man ’s avonds voor dat de reputatie van hun thuisstaat misschien op een rare manier ongeschonden zou blijven dankzij het feit dat hun goede vriend gouverneur Connally ook was getroffen. Dat zou de kletspraat over een in Texas gesmede samenzwering gedeeltelijk temperen. Lady Bird zei dat ze de kogel die Connally zwaar had verwond graag zelf geïncasseerd zou hebben om de goede naam van Texas overeind te houden. ‘Ik wou dat ik het geweest was.’

Dit alles was voor Johnson eens te meer een bewijs dat opperrechter Warren de aangewezen man was om het onderzoek te leiden. Zijn naam zou de commissie direct geloofwaardigheid verlenen. De opperrechter had veel critici in Washington en het land, maar bezat daarnaast de reputatie betrouwbaar en politiek onafhankelijk te zijn, wat kon helpen om het publiek ervan te overtuigen dat de waarheid niet onder tafel geveegd zou worden. ‘We moesten de natie door deze bloedige tragedie leiden,’ zei Johnson. ‘Warrens persoonlijke integriteit was een belangrijk element om de mensen ervan te verzekeren dat alle feiten aan het licht gebracht zouden worden en dat de conclusies geloofwaardig zouden zijn.’

Op vrijdag 29 november stuurde Johnson ’s middags onderminister van Justitie Nicholas Katzenbach en onderminister van Justitie Archibald Cox naar de burelen van het hooggerechtshof om Warren in een gesprek ertoe over te halen zich aan het hoofd te stellen van de commissie. Onderminister van Justitie Cox, die met verlof was als docent van de Harvard Law School, hield in zijn functie geregeld pleitredes ten overstaan van Warren en de andere rechters en werd door de opperrechter hogelijk gewaardeerd. Dit gevoel was wederzijds. Cox noemde Warren de ‘beste opperrechter na John Marshall’.

Het gesprek was al bijna voorbij voordat het goed en wel begonnen was. De bezoekers hadden amper hun mond opengedaan of Warren verwierp het verzoek van de president. ‘Ik zei tegen hen dat ik vond dat de president er verstandig aan deed zo’n commissie in te stellen, maar dat ik niet beschikbaar was,’ herinnerde Warren zich.

Hij hield Katzenbach en Cox voor hoe het leden van het hooggerechtshof was vergaan die in het verleden regeringsopdrachten op zich hadden genomen. Er was harde kritiek geleverd op rechter Owen Roberts als voorzitter van de commissie die de aanval op Pearl Harbor had onderzocht, en op rechter Robert Jackson, die in 1945 voor een jaar het hof had verlaten om te dienen als hoofdaanklager in de processen tegen oorlogsmisdadigers in Neurenberg. Oud-opperrechter Harlan Fiske Stone had de processen omschreven als ‘bedrog’ en Jackson beschuldigd van participatie in een ‘lynchpartij op niveau’.

Warren bedankte zijn gasten voor hun bezoek en deed hen uitgeleide naar de deur om het slechte nieuws over te brengen aan het Witte Huis. ‘Katzenbach en Cox vertrokken, en ik dacht dat het daarmee beklonken was,’ herinnerde de opperrechter zich.

Maar er was nog niets beklonken, zoals Warren kort daarop zou ontdekken; Johnson was vastbesloten om hem van gedachten te doen veranderen. ‘Al vroeg in mijn leven kwam ik erachter dat het vaak noodzakelijk was het onmogelijke te doen om iets over elkaar te krijgen,’ zei de president later. ‘Het stond voor mij als een paal boven water dat de opperrechter ervan overtuigd diende te worden dat het zijn plicht was om het voorzitterschap te aanvaarden.’

Rond half vier ’s middags liet de president een secretaresse naar het hooggerechtshof bellen om Warren te vragen of deze onmiddellijk naar het Witte Huis wilde komen. Warren kreeg niet te horen wat het doel van het gesprek was, hoewel het ging om een ‘zeer dringende’ kwestie, herinnerde Warren zich. ‘Uiteraard zei ik dat ik zou komen.’ Het Witte Huis stuurde een limousine.

De opperrechter stond op het punt om voor het eerst onderworpen te worden aan wat op het Capitool sinds lang bekendstond als ‘de Johnson-behandeling’, een effectief mengsel van vleierij, smeekbeden, leugens en dreigementen. Het was een vorm van overreding die Johnson in het Congres vervolmaakt had om anderen te laten buigen naar zijn wil. Het werkte omdat hij zo brutaal, onverhoeds en zelfs onbeschoft te werk ging dat de door hem onderhanden genomen personen vaak overdonderd werden en niet anders konden dan toegeven.

Johnson had in het verleden al vele malen laten zien dat hij indien nodig er niet voor terugschrok een fiere man tot tranen te brengen. In het geval van Warren was hij van plan in stelling te brengen dat de opperrechter de enige persoon was die het Amerikaanse volk kon behoeden voor het armageddon.