-

Yvonne Kroonenberg

Wees blij dat je ze nog hebt

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2014 Yvonne Kroonenberg

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Nationaal Archief/Spaarnestad Photo/Cevirum/G.A. van der Chijs

ISBN 978 90 450 2619 0

e-ISBN 978 90 450 2620 6

D/2014/0108/561

NUR 320

www.atlascontact.nl

www.yvonnekroonenberg.nl

-

Voor alle mantelzorgers, verpleeghulpen en verzorgers die in windkracht 10 proberen overeind te blijven.

-

Inleiding

‘Dit is mijn laatste levensjaar,’ zei mijn vader toen hij tweeënzestig werd. Hij kreeg gelijk. Op een nacht werd hij onwel, bevuilde zijn bed en kon niet meer spreken. Het bleek een beroerte te zijn, ten gevolge van een hersentumor die weer een uitzaaiing was van een agressieve longkanker. Mijn vader had vanaf zijn twaalfde dertig sigaretten per dag gerookt. Hij werd met spoed opgenomen in het ziekenhuis en drie weken later was hij dood. We waren zo beduusd dat we niet eens voor een uitvaart hebben gezorgd. Een week na zijn overlijden belde iemand van het ziekenhuis naar mijn broer: ‘Uw vader ligt hier nog. Wat zijn de wensen van de familie voor de teraardebestelling?’ We hadden geen idee, hij was de eerste dode over wie wij zelf een besluit moesten nemen. De begrafenissen van mijn grootouders waren door ooms en tantes geregeld.

Mijn moeder wist ook van niks. Haar ouders waren in de oorlog in Sobibor vergast, de crematie had daar plaatsgevonden.

‘Geef me maar op voor de wetenschap, had mijn vader ooit gezegd.

Maar dat gaat zomaar niet. Je moet allerlei formulieren aanvragen, invullen en ondertekenen om je lichaam ter beschikking van de wetenschap te stellen. Dat lukt niet meer, postuum. We hebben mijn vader door een begrafenisondernemer laten ophalen en hebben nooit een uitvaartbijeenkomst gehouden. Achteraf heb ik daar veel spijt van, maar destijds besefte ik niet dat we mijn vaders vrienden en zijn broer de mogelijkheid hebben ontnomen ordentelijk afscheid van hem te nemen.

Mijn moeder vond dat onzin. ‘Zo wil ik het ook,’ zei ze enthousiast, ‘lekker niemand uitnodigen!’

Na de oorlog waren mijn ouders uit hun onderduikplaats tevoorschijn gekomen met het vaste plan de rest van hun leven vrij te zijn. Dat bleek geen uitvoerbaar voornemen en in plaats ervan rebelleerden ze tegen alles waarvan ze dachten dat het burgerlijke gebruiken waren. Ze moedigden hun kinderen aan vooral niet te trouwen en geen kinderen te krijgen, ze vierden geen traditionele feesten. Daarom wilde mijn moeder geen uitvaart, niet voor haar man en niet voor zichzelf.

Tussen de sterfdata van mijn ouders verstreek twintig jaar. Mijn moeder is drieëntachtig geworden. Ze had multiple sclerose, maar in een milde vorm en ze is altijd min of meer zelfstandig gebleven. Wij hoefden haar alleen te verzorgen toen ze met haar rollator in windkracht 9 was gaan wandelen en was omgewaaid. Ze had haar pols gebroken en kon niets meer. We kregen het met veel moeite voor elkaar dat ze zich door de thuiszorg ’s ochtends en ’s avonds liet wassen en aan- en uitkleden, maar de rest deden wij. Met zijn vieren, dus dat viel mee. We konden de taken verdelen. Kinderen die geen broers en zussen hebben, staan er vaak heel wat slechter voor. Maar het was evengoed een begankenis. Je zet je bejaarde moeder niet zingend op de wc.

Ze herstelde wonderbaarlijk en bleef nog vier jaar sukkelend gezond, tot ze kanker kreeg en stierf.

De laatste weken van haar leven zijn we iedere dag bij mijn moeder langsgegaan, om de beurt, in harmonieuze samenwerking. Ze was volstrekt niet lastig. Ze berustte in haar lot en liep Magere Hein zelfs tegemoet door niet meer te eten of te drinken.

Toch zegt mijn broer soms dat hij mensen die hun ouders nog hebben niet benijdt. En hij hield van mijn moeder, veel meer dan ik.

Ik had een betere verstandhouding met mijn vader. Hem mis ik nog steeds. Ik ben inmiddels ouder dan hij ooit is geworden. Had ik hem tot zijn tachtigste willen verzorgen, hem kunnen troosten wanneer hij wanhopig werd van de ontluistering en het verval?

Is het gemakkelijker of moeilijker om iemand bij te staan van wie je veel houdt?

Mijn broer had een vriend die kanker kreeg en na een akelig ziekbed overleed. Toen ik mijn broer na een paar weken vroeg of hij leed onder het verlies zei hij: ‘Het is gemakkelijker een dode vriend te hebben dan een doodzieke.’

Zo is dat. Ik heb een paar doden, van wie ik hield, om wie ik rouw. Maar dood is dood. Sterven is veel erger. En heel oud worden soms ook.

-

Goed doen onder de mensen

Toen de rector van mijn middelbare school in Scheveningen op zijn vijfenzestigste met pensioen ging, verkocht hij zijn vierkamerwoning en verhuisde met zijn echtgenote naar een bejaardenflat aan zee. Onder in het huis was een restaurant waar om halfzes een warme maaltijd werd opgediend, de was werd centraal gedaan, tweemaal per week kwam iemand schoonmaken. De bewoners konden er zonder zorgen van hun lange levensavond genieten. En als ze hulpbehoevend mochten worden, zaten ze er alvast. Dat leek de rector praktisch.

Wij zouden het tegenwoordig een aanleunwoning noemen, maar een gezond echtpaar van vijfenzestig zou geen enkele kans meer maken daar toegang te krijgen. Wij moeten bijkans dood neervallen om verlost te worden van de zelfredzaamheid. Tot dat moment zijn er voorzieningen: de thuiszorg, waarvan het personeel nog de meeste tijd besteedt aan overdrachtsrapporten schrijven en aan klokkijken om zich aan de voorgeschreven handelingsminuten te houden, verder zijn er poliklinieken en de mantelzorg.

Ik weet nog dat de nieuwe term ‘mantelzorg’ werd gemunt. Het was in de jaren tachtig. Het moest een woord zijn dat koestering en bescherming uitdrukte en vooral geen professionele hulpverlening. Inmiddels weet iedereen wat ermee wordt bedoeld en bestaan er zelfs verenigingen van mantelzorgers waarvan de leden hun belevenissen uitwisselen. Die zijn niet altijd plezierig. Patiënten zijn soms ondankbaar.

Een van de verschrikkingen van hulpbehoevendheid is de afhankelijkheid. Daar ziet iedereen tegen op. Kerngezonde mensen beweren met klem dat ze nooit van anderen afhankelijk willen worden. ‘Als ik het zelf niet meer kan, hoeft het van mij niet meer!’

Ze bedoelen dat ze dan zelfmoord gaan plegen of om euthanasie zullen vragen. Dat plan wordt zelden uitgevoerd, maar de afkeer van vragen en afwachten tot iemand komt helpen is er niet minder om.

‘Mijn moeder is altijd kwaad,’ vertelde een vrouw mij, ‘ze vindt het verschrikkelijk dat ze zelf niets meer kan en in plaats van dankbaar is ze kwaad. Op de thuiszorg die pas om kwart over tien komt of zelfs nog later omdat zij niet de enige is die uit bed moet worden gehaald, kwaad op tafeltje-dek-je omdat ze niet van bloemkool houdt of omdat de porties te groot zijn of de pudding te zoet. En boven alles is ze kwaad op mij.’

Deze vrouw is een engel, ze haalt haar moeder drie keer per week op om haar naar de polikliniek te brengen, de oogarts, de tandarts, de fysiotherapeut of waar mama maar naartoe moet worden gebracht.

‘Als ik binnenkom, zegt ze: “Die jurk staat je niet, dat grijs maakt je vaal. Je hebt toch al zo’n bleke huid.” Als ik me van haar afwend om haar niet te laten zien dat ik me erger, hoor ik achter me: “Ben je aangekomen?” Ik laat me niet uitdagen en zeg dus niks terug. Ik heb ook medelijden met haar. Ze gaat nooit meer iets meemaken, nooit meer zelf boodschappen doen, nooit meer met de trein. Eigenlijk is haar leven voorbij. Dat vind ik zo erg! Want ik hou toch van haar.’

Kinderen blijven vrijwel altijd van hun ouders houden, al misdragen die zich nog zo erg, al doen ze alles om de weldoeners om hen heen tot wanhoop te drijven. Volgens mijn broer, die net als ik psycholoog is, ligt aan die trouw een intense behoefte aan veiligheid ten grondslag. Op de ranglijst van levensbehoeften staat veiligheid nog boven eten en drinken. Als er gevaar dreigt, eet je je bord niet leeg. Kinderen beseffen dat ze voor hun veiligheid afhankelijk zijn van hun ouders. Als die zich van hen afkeren zijn ze volstrekt weerloos. Die verbondenheid zit er diep in.

Ouders op hun beurt weten misschien niet wat ze hun kinderen aandoen. Zolang ze niet tot de orde worden geroepen gaan ze gewoon door met eisen stellen.

Ik sprak een man die een nakomertje is. Zijn oudere broers en zussen zijn hoogbejaard en beschouwen hem als een jonge kerel die nog alles kan. Hij is zeventig. Hij kan nooit lang op reis, want van de zes broers en zussen zijn er nog vier in leven. Er moet er altijd wel één naar het ziekenhuis worden gereden, of ze liggen er al en wachten op bezoek. Een van de zussen heeft al haar vrienden en kennissen weggejaagd omdat ze toch niks aan ze had. Ze zit de hele dag in haar huis voor de televisie te roken. Toen de televisie kapotging, belde ze op een onmogelijk uur en eiste dat haar jongste broer dadelijk een nieuwe zou brengen. Dat kon niet, want inmiddels was een andere zus ziek geworden en had hulp nodig. Toen was ze boos. Ze kan niet zonder televisie. Alles komt op de jongste broer neer.

‘Vind je het niet vreselijk?’ vroeg ik.

‘Nee,’ zei hij, ‘het is gewoon zo.’

We zaten bij mij thuis toen dit gesprek plaatsvond. Een van mijn katten kroop op zijn schoot en werktuigelijk begon de man te aaien. We zwegen even.

‘Maar toen ik in dienst moest, was het wel fijn,’ zei hij plotseling, ‘toen kon het even niet.’ Ik keek hem verbijsterd aan; militaire dienst? Dat was meer dan vijftig jaar geleden!

‘Nou ja,’ corrigeerde hij, ‘toen hadden ze me niet zo vaak nodig als tegenwoordig. Maar als er iets kapotging in huis, belden ze wel mij als eerste.’

‘Waarom jou?’ vroeg ik, ‘in die tijd waren ze zelf toch nog niet oud?’

‘Nee, maar ik was de enige die technisch was. En ze waren ook niet allemaal goed met elkaar. Twee broers spreken elkaar nooit. Die liggen elkaar niet.’

‘En jij ligt iedereen?’

‘Ja.’ Hij maakte een berustend gebaar. De kat keek verstoord op en de hand keerde terug om het werk voort te zetten.

‘Ze zijn niet allemaal zo moeilijk als die ene zus! Ik heb ook een heel vrolijke zus, die klaagt nooit. Ze heeft zelf altijd vrijwilligerswerk gedaan voor het Rode Kruis, en ze is getrouwd. Ze heeft kinderen. Die doen ook veel. Maar die hebben ook hun eigen gezin.’

Tussen het vijfentwintigste en vijftigste levensjaar hebben de meeste mensen die getrouwd zijn en kinderen opvoeden het druk. Kinderen dicteren het verloop van iedere dag. Als ze om halfacht op judo of op badminton moeten zijn, gaat het gezin om zes uur aan tafel. Voor die tijd zitten ze misschien op voetbaltraining, muziekles of op zwemmen. Ouders die werken zijn iedere dag aan het regelen. Voor de uren dat ze zelf niet beschikbaar zijn, maken ze gebruik van de naschoolse opvang of – als dat nog kan – van de grootouders.

Dagen beginnen vaak om halfzeven en eindigen pas om elf uur of later. Intussen moet alles worden uitgevoerd: de huishouding, de administratie, de voorbereidingen voor de volgende dag, het sociale leven, voor zover daar nog sprake van is. Vrijwel ieder uur wordt besteed. Daar frommel je niet zomaar een uurtje mantelzorg tussen en al helemaal niet als je ver van je ouders vandaan woont. Afhankelijke bejaarden betekenen een verschrikkelijke hoop werk. Ze zijn traag en hebben vaste gebruiken die ze niet graag genegeerd zien worden door een schoondochter die haast heeft of een zoon die nooit het verschil heeft geleerd tussen de witte en de bonte was.

Hun hulpeloosheid maakt ze kribbig. Bovendien trekken al die lieve mantelzorgers door het huis als Attila de Hun. Ze komen overal aan, ze verschonen het bed, ze sorteren de vuile was, ze hangen wc-rollen op, ze zien de Kukident bij de wastafel staan en de incontinentieluiers. Ze weten wat er op de bankrekening staat en waar de oude dagboeken liggen, de brieven van lang geleden. Niets blijft voor hen verborgen. Voor degenen die de verzorging ondergaan moet het wel lijken of ze niets meer te vertellen hebben, of alles wordt bezoedeld door de nietsontziende handen van hun weldoeners.

Ik heb eens aan een borreltafel ruziegemaakt met een vrouw die vertederd giechelend vertelde hoe ze de boel bij haar ouders eens flink onderhanden had genomen.

‘Ik heb de ijskast opengetrokken en alles wat over de datum was weggegooid,’ zei ze triomfantelijk, ‘en al die laatjes met troep uitgeruimd, de oude tijdschriften, boeken, spulletjes waar ze nooit meer naar omkijken, huppakee, alles in de afvalbak geschoven. Weg ermee!’

‘Je bent een harteloos monster,’ zei ik.

Maar ik had misschien gemakkelijk praten. Mijn ouders waren al dood.

Het kan ook anders. Een vriendin van mij had hoogbejaarde ouders. De moeder was licht dement en de vader zeer slechtziend en misschien ook in zijn hoofd een beetje nevelig. Wanneer zij bij hen langsging, zaten haar ouders hand in hand op de bank, als verliefde tieners.

‘En vies dat het er was!’ zei ze, ‘zelf zaten ze ook onder de vlekken. Mijn vader kon dat natuurlijk niet zien en mijn moeder lette nergens meer op. Maar ze waren gek op elkaar en ik liet ze maar otteren. Terwijl ik koffiezette, maakte ik de keuken een beetje schoon en ik boende de wc. Het vuile beddengoed nam ik mee om thuis te wassen. Ik was blij dat ze elkaar ineens zo leuk vonden. Dat was toen ik nog thuis woonde heel anders. Mijn vader was in zijn goede jaren een rokkenjager. En mijn moeder liep altijd met haar mondhoeken naar beneden getrokken. Ze zijn bij elkaar gebleven omdat het financieel niet anders kon.’

Mantelzorgers denken dat ze louter goed doen en dat is meestal ook zo, maar ze worden door de ontvanger van al die weldaden nog wel eens gezien als een bezettingsleger.

Mensen hebben kleine gewoontes. Ze gebruiken overdag een ander servies dan ’s avonds of op zondag, ze leggen de houten lepels bij de blikopener, niet bij het bestek. Als die lieve schoondochter die drie keer in de week warm eten komt brengen de boel anders opbergt dan haar oude schoonmoeder dat gewend is, krijgt ze een snauw in plaats van dankbaarheid.

Afhankelijke mensen proberen hun autonomie ook te redden door eisen te stellen. Dan hebben ze nog een beetje de regie.

‘Wat ben je laat,’ is de opmerking die professionele thuiszorgers iedere dag ten minste vijf keer te horen krijgen. ‘Ja, maar meneer Dinges, u bent niet de enige, hoor!’ antwoordt het meisje of de jongeman die komt helpen monter. Dat is voor iemand die niets anders te doen heeft dan op de klok kijken of er al iemand komt geen betekenisvolle verklaring. Dus moppert hij of zij de volgende dag weer net zo hard. Daar trekt de thuishulp zich niets van aan, want die heeft een cursus Bejegening gevolgd. Daar leer je kalm en vriendelijk te blijven, al doet de cliënt nog zo lelijk.

Maar voor familieleden, die geen diploma Omgang met Bejaarden hebben, is dat geklaag ondermijnend. Ze zijn met goede moed aan de mantelzorg begonnen, maar op een dag kunnen ze niet meer.

‘Ik breng het niet meer op,’ vertelde een vrouw, ‘mijn schoonmoeder was ooit een schat van een mens, ik was dol op haar. Eerst vond ik het helemaal niet erg om haar te helpen met opstaan, douchen en aankleden. Ik deed het zodra ik de kinderen naar school had gebracht. Dan was ik nog net op tijd op mijn werk. Maar ik ging er steeds meer tegen opzien. Vroeger, toen ze nog gezond was, zei ze altijd dat ze mij zo bewonderde, omdat ik een baan kon combineren met de huishouding en de kinderen, en evengoed nog aan alle verjaardagen dacht.

Aan mijn man heb ik in die jaren niet zo heel veel gehad. Dat wist zij wel en ze zei soms dat ze zich schuldig voelde. Ze heeft hem als kind nooit laten meehelpen in het huishouden, ze vond dat jongens dat niet hoefden. En omdat ze het sneller zelf even deed, natuurlijk.

De laatste tijd zegt ze nooit meer iets aardigs. Ze vindt het de normaalste zaak van de wereld dat ik alles voor haar doe. Als mijn man in het weekend een uurtje naar haar toe gaat, is ze o zo dankbaar. Maar tegen mij moppert ze. Mijn man moet daar een beetje om lachen.

“Laat dat ouwe mens,” zegt hij. Ik zou wel eens tegen hem willen vloeken en hem eraan herinneren dat het wel zíjn moeder is, niet die van mij. Dat doe ik niet, ik hou me in, het heeft geen zin. Hij kan niet vaker naar haar toe dan hij nu doet. Hij moet ’s ochtends vroeg de deur uit en hij is pas om zeven uur thuis. Het meeste huishoudelijke werk komt dus toch al op mij neer.

Met de zorg voor mijn schoonmoeder erbij zijn mijn dagen vol verplichtingen. Ik ren van de ene taak naar de andere. Dat kan zij toch ook zien? Maar ineens kan ik niets goed doen in haar ogen. Als ik om halfzes ’s middags kom vragen wat ze nodig heeft en dan gauw weer vertrek, omdat ik de kinderen uit de naschoolse opvang moet ophalen, klaagt ze dat ik nooit tijd voor haar heb. Ik begin haar zo langzamerhand een beetje te haten.’

‘Compassiemoeheid’ noemen ze dat bij het Expertisecentrum Mantelzorg.

Ik hoorde de term voor het eerst toen ik vijf jaar als zelfstandig gevestigd hulpverlener had gewerkt. Het was mijn eerste baan. Toen ik op mijn vijfentwintigste afstudeerde, kon ik geen werk vinden. Ik ben toen voor mezelf begonnen, in een rommelige huisartsenpraktijk op de Amsterdamse Wallen.

In het begin voerde ik enthousiast therapeutische gesprekken, maar na verloop van tijd had ik alle problemen die mensen in de stad zoal hebben wel gehoord.

Hmm, deed ik ernstig wanneer ik voor de zoveelste keer die dag hoorde dat iemand iets ‘niet trok’. ‘En is dat een gevoel dat je herkent? Van vroeger misschien?’ antwoordde ik dan, alsof ik een heel nieuw inzicht ontdekte.

Heb ik dat daarnet ook al gezegd, of was dat bij de vorige cliënt? dacht ik geregeld met schrik. Dat was het begin van compassiemoeheid, een geduchte slijtage van het invoelend vermogen.

Mantelzorgers lopen ook niet iedere dag over van empathie. Ze hebben nog meer aan hun hoofd, hun eigen leven bijvoorbeeld, of dat van hun kinderen. Als degene voor wie ze zorgen zonder ophouden klaagt, kunnen ze een keer hun geduld verliezen. Iemand die dementeert doet de gekste dingen. Vermanen helpt niet, daarom binden verzorgers nog wel eens een bejaarde vast om even boodschappen te kunnen doen, ze snauwen of geven een tik. Daar schamen ze zich dood voor, maar ze zijn aan het eind van hun krachten.

Goeddoen voor hulpbehoevenden kent een grens.

-

Achter het masker

Ik kom af en toe op een kinderfeestje. Terwijl de kinderen door het huis rennen, spelletjes doen, schreeuwen en chips eten, zitten de volwassenen bij elkaar en voeren gesprekken. Die gaan veelal over de karaktereigenschappen van hun kinderen. Ouders verdiepen zich graag in de details van de prille persoonlijkheden. Ze zoeken gelijkenissen, ze bespiegelen over hun kinderlijke belevingswereld en denken na over hun gedrag. Ze wisselen anekdotes uit om de analyses mee te illustreren. Ouders kennen hun kinderen goed. Omgekeerd is dat niet het geval, kinderen hebben geen idee wie hun ouders zijn. Daar komen ze pas heel laat achter, wanneer ze allang volwassen zijn.

Mijn moeder was altijd bezig als wij uit school kwamen. Ze hield van schoonmaken en voerde een uitgebreide huishouding met een werkschema waar ze zich nauwgezet aan hield. Daar was geen ruimte in opengelaten voor de namiddag, wanneer wij thuiskwamen. Er hing een touwtje uit de brievenbus waarmee we de voordeur konden openmaken. Als ze ons hoorde, kwam ze niet tevoorschijn. Ze was boven aan het werk en riep naar beneden dat we een appel en een koekje mochten pakken. Pas tegen de tijd dat ze naar de keuken moest om te koken, zagen we haar.

‘Hoe was het op school?’ vroeg ze dan en bleef een paar seconden staan om een kort antwoord in ontvangst te nemen. Daarna ging ze verder met opschieten. Dat zei ze altijd: ‘Ik moet opschieten.’

Ik denk dat ik al tegen de zestig liep toen ik besefte dat ze domweg geen zin had in onze verhalen. Ze was het liefst lekker in haar eentje. Net als ik.

Dat ik er pas zo laat achter kwam hoe ze in werkelijkheid was, ligt niet aan haar ingewikkelde persoonlijkheid. Ik had me niet eerder in haar verdiept. Ze was mijn moeder, niet altijd lief, een onafhankelijke geest, een eigenwijze vrouw die zich nooit verveelde. Als iedereen ’s ochtends was vertrokken, begon haar leven en als het gezin thuiskwam, hield het op.

Terwijl ik bezig was verhalen te verzamelen over oude ouders, kreeg ik geregeld te horen hoe de kinderen van middelbare leeftijd ontdekten wie hun ouders eigenlijk waren.

‘Ik was bij mijn moeder,’ vertelde een man van achter in de vijftig, ‘ik ben iedere vrijdag bij haar, dus dat is niks bijzonders. Maar goed, we zaten over vroeger te praten en zij zocht een foto waar haar broers ook nog op moesten staan. Ik vroeg waar die foto was genomen. Dat was in Bilthoven. “Gut, wat deed jij in Bilthoven?” vroeg ik en ineens vertelde ze dat ze daarheen was gegaan toen ze na de oorlog uit Duitsland terugkwam. Daar had ze in een kamp gezeten. Ik dacht dat ik het niet goed had verstaan. “Wat deed jij in een kamp?” vroeg ik. “Ik was verraden,” zei ze. Het duurde nog best lang voor ik begreep dat ze fout was in de oorlog. Haar broers waren lid van de NSB en mijn vader ook. Wist ik niks van! Een van die broers was gesneuveld in Rusland. Dat heette bij ons “niet teruggekomen”. Maar ze hebben nooit gezegd waarvan hij niet terug was gekomen. Thuis werd nooit over de oorlog gepraat, ze deden er vaag over. Mijn zus schijnt ook te weten dat onze familie de kant van de Duitsers had gekozen, maar dat heeft ze nooit tegen mij gezegd. Ik hoorde van mijn moeder dat mijn zus het allang wist. Ik was helemaal in shock.’

We zaten bij hem thuis aan de keukentafel, toen de man mij dit vertelde. Ik was eigenlijk ook in shock. Mijn familie is in de oorlog vergast, dat is nogal een tegenstelling. Ik heb natuurlijk wel boeken gelezen van NSB-kinderen, maar die verhalen zijn gepolijst, daar is over nagedacht. Deze man wist het pas een maand of drie. We keken elkaar beduusd aan. ‘En nu?’ vroeg ik schaapachtig. Hij maakte een hulpeloos gebaar.

‘Ik hou van mijn moeder. Ze zegt wel stomme dingen over Turken en Marokkanen, maar ik dacht altijd dat het kwam doordat ze De Telegraaf leest.’

‘Heb je haar gevraagd wat ze precies heeft gedaan in de oorlog?’ vroeg ik.

‘Ze zei dat ze abonnementsgeld moest ophalen. Verder wist ze het niet meer precies. Maar later werd me steeds meer duidelijk. Er was een ring, een soort zilveren ring. Die wilde ik als tiener graag hebben, maar dat mocht niet. Hij was van een vriend van haar geweest, iemand met wie ze iets romantisch had. Die was natuurlijk ook fout. Zo’n ring kreeg je als je je bij Mussert aansloot. De vriend van mijn moeder was zijn persoonlijke chauffeur.’

‘En hoe gaat het nu verder? Wil je haar nu nooit meer zien?’