Chris van der Heijden

•••

Kinderen van foute ouders

Hun verhaal

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 2014 Chris van der Heijden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

•••

Dit ebook werd gemaakt op basis van de 1e druk ISBN 978 90 450 2622 0

•••

ISBN 9789045026237

D/2014/0108/564

NUR 680

•••

www.atlascontact.nl

•••

••

Van Chris van der Heijden verschenen eerder

•••

Zwarte Renaissance

Grijs verleden

Het bejaardenoffensief

Een dollar per dag

Het zand in de machine

Israël: Een onherstelbare vergissing

Een kleine geschiedenis van bijna niets

Dat nooit meer

Zwarte canon

•••

••

‘Je kunt een kind wel uit de oorlog halen maar hoe haal je de oorlog uit een kind.’

Jan Bennink (War Child)

•••

•••

‘Spreken is goud, zwijgen de dood.’

N. (elders in dit boek)

•••

1 | Het geheim van de kist

•••

Zo lang ik me herinner stond bij ons op zolder een grote, houten kist. Hij moet oorspronkelijk lichtgroen zijn geweest maar was in de loop der jaren afgebladderd tot een rommelig palet van groenig en wit. Het gaf het ding een armoedig aanzien. Zo zagen wij het echter niet. Integendeel. Want de kist verborg een geheim. Welk, dat wisten we niet, althans niet precies. Wat we wel wisten of eigenlijk vermoedden is in welke richting we dat geheim moesten zoeken. Maar daar hield het ook mee op. Want het geheim was geheim en moest dat blijven.

Ik zal een jaar of veertien, vijftien zijn geweest toen ik deed wat verboden was. Juist daarom, denk ik. Het was een risicovolle onderneming. Om te beginnen omdat de kist op het rommelzoldertje stond, achter en onder een berg kampeerspullen, oude dekens, een handpers en andere spullen die zelden of nooit gebruikt werden. Je trok hem dus niet zomaar tevoorschijn. Maar de onderneming was temeer risicovol omdat mijn moeder er beslist niet van mocht weten. De kist was immers van haar, haar geheim, haar leven, haar recht. Dat mocht niet geschonden worden. Dat ik de verleiding niet weerstond, is niet fraai maar wel verklaarbaar. Naarmate ik ouder werd, begon ik immers steeds meer te begrijpen dat haar geheim deels ook het mijne was.

Ik kan me de dag van brutaliteit nog goed herinneren. Ik was alleen thuis. Het was warm. Zomer. Op de zolder, onder de pannen, was het nog warmer dan elders. Zwetend verplaatste ik de handpers, legde de kampeerspullen opzij (niet dan na de opstelling goed bestudeerd te hebben zodat alles in oude staat teruggezet kon worden), haalde de dekens weg en trok de kist naar voren. Met veel moeite, hij was groot en zwaar, wist ik het ding op te tillen en in de slaapkamer te zetten die aan de rommelzolder grensde. Daar trok ik het palletje van de haak en deed wat ik al tijden wilde doen.

Papieren. Duizenden en nog eens duizenden papieren. Los, in enveloppen, in pakketjes, bijeengehouden door elastiekjes, alles door elkaar. Het was niet moeilijk te zien dat verreweg de meeste van die papieren brieven waren, zoals het ook meteen duidelijk was dat het een briefwisseling tussen mijn ouders was. Ik pakte er een, las een paar regels, nog een, weer een paar regels, een derde, wat regels. Op slag begreep ik waarom mijn moeder niet wilde dat wij dit lazen, zoals ik tegelijkertijd begreep dat deze brieven niet voor ons bestemd waren. Het waren liefdesbrieven, getuigenissen van een relatie die sinds geruime tijd geëindigd was. Met de kist koesterde mijn moeder een verleden, wellicht een herinnering aan betere tijden. Het was inderdaad niet aan mij of iemand anders om daarin door te dringen. Teleurgesteld deed ik de kist weer dicht en borg hem op. Het geheim van de kist was opgelost en dat was vervelend omdat het geheim waar het mij om ging, het geheim waarvan ik dacht dat het in de kist verborgen lag, het geheim ook dat niet alleen van mijn ouders maar ook van mij was, dát bleef.

Tientallen jaren later, vlak nadat mijn moeder naar een verzorgingshuis was gegaan en kort voor haar dood, kwam de kist in mijn bezit. Ik deed er niets mee, zette hem onder mijn bureau, had er geen tijd en eigenlijk ook niet zoveel belangstelling meer voor. De belangrijkste reden hiervoor was dat ik druk was met een boek dat tot op zekere hoogte over precies het onderwerp ging dat ik eerder in de kist had gezocht: de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal van mijn ouders had me op het spoor daarvan gezet maar lag ondertussen, zo dacht ik destijds en denk ik eigenlijk nog altijd, ver achter me. Dat bleek ook uit dat boek, Grijs verleden. Het ging slechts zijdelings over de groep waartoe mijn ouders behoord hadden: degenen die destijds de kant van de Duitsers hadden gekozen, de zogenoemd ‘fouten’. Nee, Grijs verleden ging juist over degenen die niet gekozen hadden, althans al het mogelijke hadden gedaan die moeilijke periode met zo weinig mogelijk kleerscheuren door te komen: de volgens mij overgrote meerderheid van de Nederlandse bevolking. ‘Overleven’, zo beweerde ik, was het trefwoord voor goed begrip van de oorlogsgeschiedenis en niet, zoals in de meeste oorlogsverhalen, verzet en lijden of goed en fout.

Naar aanleiding van Grijs verleden ontving ik een paar honderd brieven, sprak op vele locaties en ontmoette talloos veel mensen. Een onevenredig groot deel van die contacten kwam uit de groep waarmee het boek, tot mijn verbazing en ongenoegen, door nogal wat mensen geassocieerd werd: fout, foute ouders en eventueel hun kinderen. Al was over deze groep in voorafgaande jaren redelijk wat geschreven, nooit stond zij, geloof ik, zo in het nieuws als gebeurde naar aanleiding van Grijs verleden. Hierdoor belandde ik in een positie die me eerlijk gezegd niet erg welkom was. Ik zie mezelf als historicus – niet als kind van. Dat ben ik vanzelfsprekend wel, of beter: dat ben ik ook maar dat was en is in mijn ogen van ondergeschikt belang. Een groot deel van mijn omgeving dacht en denkt er echter anders over en associeerde mijn werk steeds weer met mijn persoonlijke achtergrond. Daardoor voelde ik mij keer op keer gedwongen daarop in te gaan en bleef denken over die kist.

In 2005 of 2006 besloot ik het ding naar Spanje te transporteren. Daar zou ik tijdens de zomervakanties hopelijk de tijd vinden die me in Nederland ontbrak. Maar dat had ik nog niet gedaan of een van mijn oudere zusjes eiste het materiaal op. Ze vond het vervelend dat ik met mijn verhaal in de openbaarheid trad en deed al het mogelijke mij tegen te werken. Vandaar die eis. Omdat ik geen zin had in een conflict, besloot ik alles zo snel mogelijk aan onze nog levende en sinds lang van mijn moeder gescheiden vader te overhandigen. Tenslotte was hij, zo meende ik, sinds de dood van onze moeder de rechtmatige bezitter. Mijn zusje was het hiermee volstrekt oneens, de kist was van onze moeder, stelde zij, en dus van de kinderen. Omdat mijn vader evenmin zin had in ruzie, boog hij het hoofd en overhandigde haar de papieren. Sindsdien heb ik ze niet meer gezien.

Dat mijn zusje haar uiterste best deed (en doet) om mij het schrijven en praten over de Tweede Wereldoorlog onmogelijk te maken, in het bijzonder over genoemde groep en nog meer in het bijzonder over onze ouders en onszelf, heeft te maken met genoemd geheim. Zoals alle geheimen heeft ook dit de even interessante als vreemde eigenschap geheimzinniger te worden naarmate het langduriger en hardnekkiger geheim wordt gehouden. Ik heb dit zeker sinds de verschijning van Grijs verleden zo vaak gehoord, gezien, gelezen en meegemaakt dat ik er steeds meer van overtuigd ben geraakt dat geheimen zo snel mogelijk moeten ophouden geheim te zijn omdat zij mensen angstig en ziek maken, verhoudingen verstoren, verleden en toekomst blokkeren, kortom een gewoon leven tegenhouden.

Velen zijn dit niet met me eens. Tot die groep behoorde ook mijn vader. Nog op zijn vijfennegentigste fluisterde hij me toe dat je er beter aan doet te zwijgen als je uit ‘een gezin als het onze’ komt. Ik sprak hem tegen. Hij aanvaardde mijn tegenspraak, niet met vreugde maar toch, hij begreep mijn verlangen naar openheid en hielp me zelfs door zijn levensverhaal op te schrijven.

Mijn zusje, vertegenwoordiger van een generatie die in de jaren zestig doordrongen werd van precies dat onwrikbare goed-fout oorlogsbeeld dat ik in Grijs verleden bestrijd, meent nog veel sterker dat de deksel op de kist moet blijven. Zoals gezegd begrijp ik dat wel want ik heb in de loop der jaren zoveel mensen gesproken die denken als zij, dat het onmogelijk is haar niet te begrijpen. Maar ik ben het niet met haar eens. Want zoals een van de kinderen met enige overdrijving in een van de hierna volgende verhalen stelt: ‘Spreken is goud, zwijgen de dood.’ Gelukkig denken velen als ik. Onder hen degenen die voor dit boek het materiaal leverden.

•••

Aanleiding tot het schrijven ervan was het verzoek van de Werkgroep Herkenning, een stichting die zich inzet voor de kinderen, kleinkinderen en familieleden van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog de kant van de bezetter kozen, om op basis van het zogenoemde Open Archief een doorlopend verhaal te maken. Dat Open Archief [1] is een digitale plek waar nazaten van foute ouders, al dan niet anoniem, hun verhaal kunnen doen. Het bestaat sinds 2008, was eerst gehuisvest in het Kenniscentrum vervolging, oorlog en geweld Cogis maar is tegenwoordig ondergebracht bij het Nationaal Archief, onderdeel van het zogenoemde Verhalenarchief. [2] Vooral in de eerste jaren van zijn bestaan hebben velen deze plek benut. Al met al produceerden zij tot op heden zo’n 1200 pagina’s tekst, ruim 600 000 woorden. Deze vormen het basismateriaal van dit boek. [3] Het is geschreven vanuit het perspectief van de kinderen en maakt zo veel mogelijk gebruik van hun bewoordingen. Vandaar ook de ondertitel: Hun verhaal.

Als verhaal van kinderen van foute ouders onderscheidt dit boek zich fundamenteel van de studies die in afgelopen tijd door en vanuit het NIOD zijn verricht. Die studies hebben om te beginnen academische pretenties. Die heeft dit boek niet. Ook werden die studies van buitenaf geschreven, onder meer vanuit het perspectief van de overheid en de door deze in het leven geroepen instellingen als het Bureau Bijzondere Jeugdzorg. Een dergelijk perspectief probeert dit boek nadrukkelijk te vermijden. Er wordt zo veel mogelijk geprobeerd de kinderen zelf aan het woord te laten, ongepolijst, zij het dat hun verhaal voor een goed begrip regelmatig van achtergrond, context, literatuurverwijzing en commentaar wordt voorzien.

Wat ik in de loop der jaren regelmatig ervaren en ook al een aantal keren gelezen had, wordt door de verhalen op het Open Archief bevestigd: dat de overeenkomsten tussen de levens van kinderen van foute ouders groot zijn. Vanzelfsprekend is elk verhaal anders. Ook zijn er vele uitzonderingen. Niet allen denken hetzelfde. Niettemin lijkt er tot op grote hoogte sprake van parallelle levens, zeker waar het de naoorlogse ervaringen en gevoelens betreft. Daarom kan dit boek ’t beste een collectieve autobiografie worden genoemd. Maar om te beklemtonen dat elk verhaal, ondanks de overeenkomsten, toch weer anders is, staan tussen de thematische hoofdstukken portretten van individuele personen. Die zijn vanzelfsprekend uniek.

Een van die personen ben ik zelf. Zoals gezegd associeerde ik me tot voor enkele jaren nooit met kinderen van foute ouders, zoals ik me met geen enkele groep associeerde. In een dergelijke poging tot zelfstandigheid sta ik overigens verre van alleen. Het blijkt uit het vervolg van dit boek: verreweg de meesten van de kinderen van foute ouders zijn en blijven buitenstaanders, zelfs in eigen kring. In mijn geval dwongen de reacties van mijn omgeving op mijn werk mij echter steeds in dezelfde hoek. Deze dwang verplichtte mij mijn eigen verhaal te vertellen. Dat doe ik ook hier, met mate, aan het begin en aan het eind van het boek. Die relatieve terughoudendheid heeft een aantal redenen. Een ervan is dat ik mezelf in de eerste plaats toch graag als historicus zie en ondanks pogingen mij in een andere hoek te dringen ook zo blijf zien. Een andere reden is het doel van dit boek: geen autobiografie maar een collectieve autobiografie. Een derde reden is dat zo’n persoonlijk boek op stapel staat.

Mijn persoonlijke betrokkenheid bij het onderwerp verplicht me iedere keer weer tot een positiebepaling. Want verbazingwekkend maar waar: het gebeurt nog altijd dat kinderen over één kam worden geschoren met hun ouders. Voor mij is dat onbegrijpelijk en onaanvaardbaar. Ik heb nog nooit een kind van foute ouders ontmoet dat niet gruwelt van het nazisysteem of niet vindt dat allen die daarin hebben meegedraaid in meer of mindere mate schuldig zijn. Dat is ook mijn mening. Wel is het zo – en dat verklaart de lastige positie – dat vele kinderen oog hebben voor de nuances bij die schuld terwijl een groot deel van de omgeving elke nuancering als een poging tot rechtvaardiging ziet. Dat is zij niet. Zij is hoogstens begrip. Dat is iets anders.

Eenvoudig gezegd: ik vind het buitengewoon stom dat mijn vader de kant van het nationaalsocialisme koos, ik vind het niet in overeenstemming met zijn politieke inzicht en ik kan bovenal niet begrijpen dat hij de onmenselijke kant van het systeem niet doorgrondde. In zoverre denk ik nauwelijks anders dan de meeste anderen.

Hier staat tegenover dat ik wel begrijp hoe mijn vader vanuit zijn katholieke, antimodernistische wereldbeeld kon denken dat een fascistoïde ideologie de oplossing voor het toenmalig maatschappelijk failliet kon zijn. Met die gedachte, hoe ver ook verwijderd van de mijne, was in de toenmalige context op zich niets mis. Velen koesterden haar, ook mensen die op tijd inzagen dat de nazistische vertaling van die gedachte een dwaalweg was. Mijn vader zag dat niet – of te laat – en ging mede daarom (ambitie is ook een factor) in zijn collaboratie verder dan de meesten: hij streed in de Waffen-ss en was gedurende een paar maanden zelfs commandant van de Landwacht van Zuid-Holland en Zeeland. Dat was een grove fout, zij het dat deze fout niet betekende dat mijn vader, zoals de meeste mensen denken als zij woorden als SS en Landwacht lezen, bloed aan zijn handen had. Zo is het niet, in ieder geval is mijn vader daarvan nooit beschuldigd en ik heb ook nooit iets kunnen ontdekken dat daarop wijst. Hier komt bij dat fysiek geweld ook niet bij zijn karakter past. Maar politiek was hij verantwoordelijk en dus was hij fout. Dat vond hij bij nader inzien zelf gelukkig ook en hij heeft er met volledige instemming voor geboet. Daarmee is de kous niet af maar het is wel duidelijk. Duidelijk is ook dat ik om die reden ontegenzeggelijk de zoon van een foute vader ben.

Foute vaders, foute gezinnen, kinderen van foute ouders, ja zelfs foute kinderen: het is verre van eenvoudig een benaming te vinden voor de groep waar het hier om gaat. Ouders die een politiek ongewenste keuze maakten zijn vanzelfsprekend geen foute ouders. Nog onjuister is het van foute gezinnen te spreken. Dat die gezinnen door de omgeving zo werden bezien, doet aan die onjuistheid niets af. En spreken van foute kinderen is, goed beschouwd, dermate absurd dat het niet de moeite loont de onjuistheid ervan te weerleggen.

Eenmaal zover gerelativeerd is de vraag hoe dergelijke ouders, gezinnen en kinderen wél genoemd moeten worden. Je kunt een schijnbaar verzachtende terminologie als ‘politieke delinquentie’ gebruiken en dus van gezinnen of kinderen van politieke delinquenten spreken. Het maakt de zaak niet beter. Je kunt ook een afkorting als KFO (kinderen van foute ouders) hanteren of het woord ‘fout’ telkens tussen aanhalingstekens zetten. Fraai is dat niet. Het meest juist zou het zijn te spreken van ‘(kinderen van) mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog de kant van de nationaalsocialisten hebben gekozen of daarvan na de oorlog werden verdacht’ maar dat is zo omslachtig dat het niet werkt. Kortom, welke omschrijving je ook kiest, goed zijn de termen nooit. Persoonlijk verkies ik om die reden gewoon te spreken van foute ouders, foute gezinnen en kinderen van foute ouders. In dit boek zal ik het overigens regelmatig kortweg over kinderen of de kinderen hebben, de ouders laat ik achterwege. Het gaat vanzelfsprekend alleen om deze ‘groep’.

Een belangrijke maar moeilijk te beantwoorden vraag betreft het aantal. Het enig juiste antwoord is dat we het niet weten. We weten hoeveel mensen lid van de NSB zijn geweest (ca. 100 000), we weten ook hoeveel mannen aan het oostfront hebben gevochten (ca. 25 000). Vandaar dat men, met als uitgangspunt dat de gemiddelde Nederlandse man of vrouw drie kinderen had (dat was tot 1965 het geval, daarna liep het terug), het aantal kinderen van foute ouders gewoonlijk op zo’n 300 000 schat. Die schatting klopt echter niet omdat we niet weten hoeveel kinderen er zijn van Duitse soldaten (maximaal zo’n 50 000), evenmin hoeveel zogenaamde ‘moffenmeiden’ (meisjes die met een Duitse soldaat gingen) er waren en minder nog hoeveel mensen nooit een keuze hebben gemaakt maar toch de naam hadden fout te zijn geweest. Tot slot weten we ook niet hoeveel mensen door verhuizing of andere methoden in staat zijn geweest te voorkomen dat zij en/of hun kinderen het stigma ‘fout’ kregen. Kortom, veel weten we niet. Maar op basis van het ongeveer half miljoen dossiers op het CABR, het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, kan je aannemen dat er veel meer dan 300 000 kinderen van foute ouders zijn.

Binnen dit bevolkingsdeel zijn minstens vier groepen te onderscheiden. Om te beginnen zijn er de kinderen die vóór de oorlog geboren werden en aan de oorlog eigen herinneringen hebben. De grens is moeilijk te trekken maar zeg dat dit degenen zijn die geboren werden tussen ongeveer 1925-1927 en 1938. Helaas hebben slechts enkelen van hen hun verhaal aan de openbaarheid prijsgegeven. Dat geldt in het bijzonder Dick Woudenberg, jongste zoon van een van de kopstukken van de NSB. Eind april 1970 publiceerde journaliste Bibeb in Vrij Nederland een interview met hem, de opening van een geplande reeks. [4] Dat interview was vermoedelijk het eerste verslag van ‘een kind van’ dat publiekelijk naar buiten trad. Te vroeg zoals spoedig bleek. Het onderwerp kreeg geen vervolg. [5]

Voor de zwijgzaamheid van de eerste generatie kinderen is een aantal redenen. Een hiervan is dat zij zich sterk met hun ouders identificeerden, en die verkozen bijna zonder uitzondering te zwijgen. [6] Hun schuldgevoel was te groot en hun hoop dat spreken iets kon veranderen was te klein. Een tweede reden voor de zwijgzaamheid van de oudste kinderen is dat zij op het moment dat spreken gewoner werd, vanaf de jaren negentig van de twintigste eeuw, al zo oud waren dat ze er geen zin meer in hadden. Een derde reden is van praktische aard: dat zij te oud waren om zich de digitale mogelijkheden eigen te maken die het, desgewenst anoniem, vertellen eenvoudiger maakte.

De tweede groep bestaat uit de kinderen die het over het algemeen ’t zwaarst hebben gehad, grofweg degenen die geboren werden tussen 1938 en 1948. Zij waren vóór en tijdens de oorlog veelal te jong om de gebeurtenissen bewust mee te maken maar waren aan het eind van en na de oorlog oud genoeg om de vlucht, gevangenneming van de ouders, confiscatie van bezittingen, publieke vernederingen en pesterijen bewust te ervaren. Deze ervaringen zouden hen tekenen voor de rest van hun leven.

Het zijn de vertegenwoordigers van deze groep geweest die in de jaren tachtig met zelfstandige publicaties in de openbaarheid traden, genoemde werkgroep (Herkenning) voor lotgenoten oprichtten, aan de politieke bel trokken of anderszins aandacht vroegen voor de problematiek van kinderen van foute ouders. De meest spraakmakenden onder hen zijn achtereenvolgens Jac. van Gool (1981), Rinnes Rijke (1983), P. Berserk (1985), Hanna Visser (1989) en Duke Blaauwendraad-Doorduijn (eveneens 1989). [7] Van hen gebruikte alleen laatstgenoemde geen pseudoniem, alle anderen deden dat wel. Het onderwerp was immers taboe en als kind van foute ouders ‘uit de kast komen’ was minstens twee passen te ver. Hoe veel te ver bleek onder meer uit een in de kring van de kinderen vaak genoemde uitzending van Rondom tien uit 1989. [8] Daarin beweerde een kind van een verzetsman botweg dat hij met een kind van foute ouders niets te maken wilde hebben. De gedachte hierachter was steeds dezelfde: de kinderen waren schuldig, bovendien stond hun verdriet in geen verhouding tot dat van anderen. Dat het een zonder meer onjuist is en het ander (‘leedmeten’) onaanvaardbaar, was nog niet doorgedrongen.

Van de kinderen heeft de derde groep (waartoe ook ik behoor, degenen die geboren zijn tussen 1950 en 1970) het over het algemeen eenvoudiger gehad. Hoewel foute gezinnen en foute kinderen nog lange tijd met de nek werden aangekeken, trad in de loop der tijd een zekere normalisering in. Weliswaar werd die normalisering ideologisch weer ongedaan gemaakt – het verschil tussen goed en fout werd in de jaren zestig en later opnieuw zeer scherp getrokken –, [9] in de praktijk werden ouders en kinderen met rust gelaten en in ieder geval werden zij niet meer gevangengenomen, publiekelijk of met overheidssteun beschimpt, van elkaar gescheiden of anderszins fysiek bedreigd. Hier staat tegenover dat zij vaak nog wel achter de rug werden beroddeld, gepest en gemeden. Gecombineerd met de modieuze politieke scherpslijperij van correct Nederland verklaart dit het vermoedelijk grootste probleem van deze groep: dat zij zich de verwijten van de buitenwacht eigen maakte en zichzelf dus misschien nog wel meer kwelde dan die buitenwacht deed.

Deze zelfkwelling geldt ook de vierde en laatste groep onder de ‘kinderen’, de kleinkinderen van foute ouders, of derde generatie. Alhoewel het nog wel eens voorkomt dat zij verwijten naar het hoofd krijgen, is dat uitzonderlijk. Maar het is niet uitzonderlijk dat zij zichzelf en hun familie verwijten maken.

Op het eerste gezicht lijken dergelijke zelfverwijten niet in overeenstemming met de ontwikkeling: eind twintigste eeuw leek de publieke opinie te kantelen. Dit kwam niet alleen doordat de kinderen zelf het woord namen maar ook doordat wetenschappers en journalisten zich voor de problematiek begonnen te interesseren. Een vroeg voorbeeld hiervan is een radio-uitzending van de NCRV op 14 maart 1983 [10] in aanwezigheid van de hiervoor genoemde Duke Blaauwendraad, Hanna Visser en een van de oprichters van de Werkgroep Herkenning, klinisch psycholoog Mario Montessori. [11] De belangstelling van laatstgenoemde voor kinderen van foute ouders liep parallel aan die van enkelen van zijn vakgenoten, onder wie psychiater Jaap Hofman. Nadat deze in 1981 een studie naar ‘de collaborateur’ had verricht, publiceerde hij in 1984 in het Maandblad Geestelijke volksgezondheid een artikel over ‘Het lot van de NSB-kinderen. Een oud maar actueel probleem’. [12] In dit artikel staat onder meer wat sindsdien in toenemende mate duidelijk is geworden, namelijk dat

•••

de eigen problemen van de ouders, de verwerking van hun verleden, relationele spanningen, de moeilijke herintegratie in de samenleving en vaak ook economische problemen tot gevolg [hadden] dat er weinig energie overbleef voor de opvoeding van de kinderen. Veel kinderen groeiden op [...] met een tekort aan ouderliefde en geborgenheid. In samenhang met de afwijzende houding van de buitenwereld vormde dit een belangrijke oorzaak van een blijvende sociale angst.

•••

Het duurde nog een kleine tien jaar tot de publieke erkenning van de groep op gang kwam. Veelzeggend in dit opzicht waren de kersttoespraak van Beatrix in 1994 [13] en de subsidietoekenning aan Herkenning in het daaropvolgende jaar. Op deze voorzichtige openheid volgde een steeds groter aantal publicaties in kranten, tijdschriften, boeken en audiovisuele media. [14] Hierdoor ontstond onmiskenbaar een genuanceerder beeld. Maar zoals uit het vervolg van dit boek blijkt, is de verandering uiteindelijk toch betrekkelijk. In de harten van de mensen, als je het zo mag zeggen, en in de eerste plaats in de harten van degenen die om welke reden dan ook intensief bij de Tweede Wereldoorlog en het verhaal daarvan betrokken zijn, veranderde minder. Dit blijkt onder meer uit het hiervoor ook al even genoemde, bij het NIOD gestationeerde onderzoeksproject naar de ‘Erfenissen van collaboratie’. Hoewel dat project grotendeels in handen is van een jongere generatie, blijkt deze niet in staat los te komen van het ondertussen beproefde perspectief waarin moraal (lees: afkeuring) en geschiedschrijving verbonden zijn en de groep waar het hier om gaat, kinderen van foute ouders, als een mindere mensensoort wordt gezien. Dat zegt niemand. Vanzelfsprekend niet. Een dergelijke mening kan je in het Nederland van nu niet langer verkondigen. Maar uit talloze details en bovenal uit de toon blijkt dat deze mening nog altijd gekoesterd wordt. In ieder geval wordt het door de kinderen zo ervaren. Vandaar hun behoefte aan een boek als dit. Het is geen geschiedschrijving maar (collectieve) herinnering en gaat niet over de kinderen maar is van hen: hun verhaal.

•••

•••

[1] Een initiatief van Paul Mantel en Rinke Smedinga.

[2] www.hetverhalenarchief.nl.

[3] In dit boek zijn de teksten uit het Open Archief zo authentiek mogelijk overgenomen. In geval van citaten zijn fouten tegen logica, grammatica en spelling alleen verbeterd waar strikt noodzakelijk zonder dat dit iedere keer via haakjes, puntjes of andere signalen is aangegeven. Datzelfde geldt voor het weglaten van passages of zinnen die voor het betoog niet ter zake doen. In geval van parafrase zijn zo veel mogelijk de woorden van de auteur gebruikt.

[4] Het interview van Bibeb met Woudenberg was de uitkomst van een plan van uitgever Paul Brands om een boek met interviews met kinderen van foute ouders uit te geven. Dat plan op zijn beurt was weer het gevolg van de opwinding over de interviewbundel met voormalige ss’ers die Armando en Hans Sleutelaar in 1967 gepubliceerd hadden. Maar bijna niemand van de kinderen wilde praten en dus kwam de bundel er niet. Het was te vroeg.

[5] Zij het wel ruim tien jaar later in de verhalen van kinderen die tijdens de oorlog verplicht waren ‘mannen’ te zijn. Een van hen is ‘Jan’ (Inge P. Spruijt: Onder de vleugels van de partij. Kind van de Führer, Bussum 1983), een ander is Montyn (Dirk Ayelt Kooiman: Montyn, Amsterdam 1982).

[6] Over het spreken of eigenlijk zwijgen van die ouders, zie hfst. 4 van mijn boek Dat nooit meer (Amsterdam 2011).

[7] Fragmenten uit hun werk zijn te vinden in een bloemlezing die ik voor het Open Archief maakte.

[8] De persoon die aangepakt werd, is Corry van Dijk. Zie hierover Bas Kromhout: ‘Het laatste taboe in Nederland: NSB-kinderen’, in: Historisch Nieuwsblad 7 (2002, ook digitaal vindbaar).

[9] Zie hierover hfst. 27 van mijn boek Dat nooit meer.

[10] Het draaiboek hiervan is te vinden in de Erfgoed Collectie van Cogis.

[11] Zie hierover verder p. 203 e.v. In 2002 werd van de werkgroep een geschiedenis gepubliceerd (Paul Mantel: Werkgroep Herkenning twintig jaar, 1982-2002, z.p. 2002). Herkenning heeft een website, met daarop veel informatie (www.werkgroepherkenning.nl).

[12] Te vinden in de Erfgoed Collectie van Cogis.

[13] ‘Sommigen kozen totaal verkeerd,’ zei Beatrix naar aanleiding van het feit dat het eind van de oorlog een halve eeuw geleden was, ‘na vijftig jaar dragen de volgende generaties daarvan nog de littekens.’

[14] Zie hierover hfst. 8.

Het verhaal van Cor

•••

Cor, ‘geboren in de jaren dertig, zoon van politieman’ zoals hij in de eerste regel van een zelfprofiel schrijft, is een van de weinige kinderen die op het Open Archief vertellen over de jaren vóór de oorlog. Daarbij put hij niet uit eigen ervaring maar herhaalt wat over die jaren meestal gezegd wordt: dat er grote armoede heerste, dat Nederland een klassensamenleving was en dat de verschillen tussen man en vrouw enorm waren. ‘Bij het zoeken naar gerechtigheid en hulp kwam men bij de in hokjes verdeelde maatschappij van de verschillende politieke en religieuze instanties terecht,’ schrijft Cor en voegt toe dat die instanties steeds weer blijk gaven van hun onvermogen de zaak op te lossen. Te midden van alle misère liepen er nogal wat mensen rond die in Duitsland een voorbeeld zagen.

•••

Normale mensen zochten naar orde en samenwerking om uit deze ellende te kunnen komen.

•••

Ook Cors vader deed dat en oriënteerde zich daarbij, zoals zovelen, op het buurland.

•••

De werkloosheid nam daar sterk af en er kwam een nieuwe sociale wetgeving. Dat daarbij dwangarbeid werd toegepast, bijvoorbeeld bij de bouw van de autobaan, daar werd niet over gesproken. Met behulp van Duitse propaganda schijnt dit op vele Nederlanders indruk te hebben gemaakt. Mijn vader dacht ook dat daar een rechtvaardige sociale maatschappij zonder armoede in opbouw was. Hij zag een mogelijkheid bij de zusterpartij van de NSDAP in Nederland, de NSB dus, en werd lid om mee te helpen deze gedachten te realiseren. De negatieve consequenties en de dito berichten die evenzo uit Duitsland kwamen, wees hij, verblind door zijn idealisme, volledig als propaganda van de hand. Het beroep van politiebeambte als zodanig, houdt echter ook in dat een bepaalde vorm van absolute macht geïdealiseerd wordt die, in bepaalde situaties, verblindend voor deze mensen kan werken. Een gevolg kan zijn dat hij daarom niet de dictatoriale tendensen inzag die in het Nationaal Socialisme verborgen lagen.

•••

Dit lijkt me niet alleen een juiste analyse maar het is ook een beeld, verklaring en rechtvaardiging die in tal van verhalen van foute kinderen voorkomt – en in de literatuur bevestigd wordt. [15] De vaders (soms moeders) waren niet fout, ze hadden met hun gezin en omgeving het beste voor. Wel lieten ze zich verblinden door mooie praatjes, reageerden als anderen in hun omgeving en zagen onvoldoende dat hun idealen door het nationaalsocialisme geperverteerd werden. Ook waren ze onvoldoende in staat om van een eenmaal ingeslagen weg terug te keren.

Juist, niet juist? Te vergoelijkend? Het is moeilijk te zeggen. In vele gevallen lijkt een dergelijk beeld te kloppen maar in nogal wat andere gevallen is het vermoedelijk te mooi want speelden opportunisme, ambitie, egoïsme en andere minder fraaie eigenschappen eveneens een rol. Een en ander verklaart waarom Cor zijn levensverhaal zowel begint als besluit met de wijze raadgevingen van een van zijn grootouders. Het zijn er drie in getal. Geloof niet in wereldverbeteraars, laat je niet meeslepen door geroddel en, tot slot, begeef je niet in gevaarlijke situaties, dan kom je er ook niet in om. De boodschap is duidelijk: hadden mijn ouders maar naar hun ouders geluisterd.

Met dergelijke raadgevingen in het achterhoofd deed Cor zelf na de oorlog wat velen gedaan hebben en verdween uit Nederland, ‘weliswaar niet overzee maar ik wilde weg van het psychologische juk. Ik vluchtte en wilde met een schone lei beginnen.’

‘In mijn nieuwe vaderland is het mij goed gegaan,’ schrijft hij.

•••

Ik genas snel van het onderdrukte gevoel en mijn werkgevers hebben mij opdrachten gegeven die de onzekerheid snel wegnamen en waarvan ik in Nederland alleen maar had kunnen dromen. Later ben ik ook een eigen zaak begonnen die nu door onze zoon is overgenomen. Nu woon ik meer dan vijftig jaar in het buitenland en droom in het buitenlands, heb een fijne vrouw, kinderen en kleinkinderen en ben zeer tevreden.

•••

Zo kan het dus gaan. Maar meestal ging het zo niet.

•••

•••

[15] Een uitvoerige uiteenzetting over de NSB vóór de oorlog is van de hand van Robin te Slaa en Edwin Klijn: De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging (Amsterdam 2009).

2 | Door de oorlog

•••

Gonda Scheffel-Baars [16] was de eerste die haar herinneringen op het Open Archief plaatste en eigenlijk zou zij dan ook degene moeten zijn met wie het verhaal van de kinderen van foute ouders begint. Dit temeer omdat Gonda tientallen jaren geleden ook al een van de eersten was die met haar verhaal naar buiten kwamen en in alle tussenliggende jaren steeds voorop heeft gelopen. Meer dan wie ook heeft zij verslag gedaan van de wijze waarop de oorlog het leven van een kind van foute ouders kan tekenen.

‘Jarenlang wilde ik geen kinderen,’ luidt de eerste zin van haar bijdrage, ‘omdat ik “die ellende” niet wilde doorgeven. Wat die ellende precies inhield wist ik nog niet.’ Het is een zin waar je lang op kunt staren. Een jonge vrouw die geen kinderen wil omdat ze iets heeft wat ze niet wil doorgeven. Dat iets is geen erfelijke ziekte. Het is ook geen karaktertrek. Het is zelfs niet van haar, het is van haar ouders, eventueel van de omgeving. Het is ongrijpbaar – politiek, maatschappelijk, sociaal? – maar hoe dan ook ellendig. Vandaar de vreemde vraag: hoe te voorkomen dat je ellende doorgeeft die niet van jou is?

De angst om ‘het foute’ door te geven raakt de kern van de problematiek. Kinderen van foute ouders hebben iets wat niet van hen is. Ze hebben er niets voor gedaan en ze kunnen er ook niets tegen doen. Niettemin kleeft het hun aan zoals een vieze geur aankleeft. Vandaar hun angst: dat ze niet anders kunnen dan die geur verspreiden. Ze zijn slecht en zullen dat altijd blijven. De reden? De oorlog of eigenlijk: de keuze die hun ouders in die oorlog gemaakt hadden.

‘Op Bevrijdingsdag, eind april 1945, werd in Hoogezand omgeroepen dat alle vrouwen van NSB’ers zich met hun kinderen naar een fabriek moesten begeven,’ schrijft Gonda.

•••

Mijn moeder vertelde dat de bevolking langs de weg stond te schelden en te joelen, op de vrouwen en kinderen spuugden en alle gram over vijf jaar bezetting op hun hoofden deed neerkomen. Voor mij is dat het moment waarop ik door mijn eigen volk afgewezen werd, het moment waarop ik ophield tot het Nederlandse volk te behoren. We zijn uitgestoten en op emotioneel gebied ben ik sindsdien stateloos.

Mijn moeder heeft met ons aan de hand in die stoet van vrouwen meegelopen, langs het kanaal. Ze heeft er een moment over gedacht om in het water te springen en zich te verdrinken, omdat ze besefte dat die haat nooit meer over zou gaan. Maar hoe doe je dat, je verdrinken samen met je twee kinderen, terwijl er honderden mensen toekijken? Als ze gered zou zijn – en die kans was groot – dan zou de schande immers nog veel groter zijn geweest. Dus is ze moedig doorgelopen. Maar wij zullen als kinderen haar doodsangst en doodsverlangen hebben gevoeld.

•••

Niet de schuld, wel de straf. Niet de oorzaak, wel de gevolgen. Niets verkeerd gedaan en toch fout. Het zijn gevoelens die zo goed als alle kinderen van foute ouders kennen, meestal tegen beter weten in. Maar dat weten verandert niets. Het gevoel is sterker. Hoe kan het anders? Het werd hun niet alleen met de paplepel ingegeven, het werd in de loop van het leven ook onophoudelijk bevestigd. ‘Toen mijn zusje naar de kleuterschool ging was ze al vijf jaar,’ schrijft Gonda.

•••

Ze werd in een lagere klas geplaatst, met jongere kinderen, omdat ze nog nooit naar school was geweest. De hoofdleidster bracht haar naar haar klas en zei toen ze mijn zusje voorstelde: NSB-kind. En met dat verhaal kwam zij om twaalf uur thuis.

•••

Andere kinderen van foute ouders vertellen hetzelfde. Andere woorden, andere details, zelfde inhoud. ‘Ik zit op de lagere school naast een meisje,’ vertelt een van hen. ‘Haar vader is een van de bewakers [van het kamp waar mijn vader gevangenzit]. Op een dag zegt ze mij dat haar vader mijn vader lekker mag slaan. Ze zegt het met een lachje.’

Zo zijn er talloze varianten. Een hiervan, een voor een kind bijzonder pijnlijke en onbegrijpelijke, wordt verteld door iemand die kort na de bevrijding met haar moeder probeerde een dak boven het hoofd te vinden en daartoe bij de grootouders aanklopte.

•••

Toen mijn oma de deur opendeed staarde ze ons met grote schrikogen aan, rende naar de telefoon en schreeuwde opgewonden in de hoorn: Ik heb hier nog een paar NSB’ers voor jullie! Tien minuten later reed er een vrachtwagen voor waar we nogal ruw op werden gehesen.

•••

Uiteindelijk een vierde verhaal over de geur die foute kinderen aankleeft – het zijn er zoveel, zoveel schrijnende verhalen, dat heel dit boek ermee gevuld zou kunnen worden.

•••

Ik was jarig en werd acht. Ik mocht een paar meisjes uitnodigen en ik kreeg een kinderfornuisje met pannetjes. Pontificaal zat ik in de tuin op ze te wachten. Het werd drie uur, het werd vier uur en om vijf uur begreep mijn oma wel dat er niemand zou komen. Die nacht heb ik bittere tranen gehuild, van verdriet, teleurstelling en frustratie.

•••

En dit door twee woorden die kinderen in de meeste gevallen onmogelijk konden begrijpen: ‘de oorlog’.

•••

•••

[16] In 1989 publiceerde Gonda Scheffel-Baars onder het pseudoniem Hanna Visser (zie hiervoor, p. 18) als een van de eersten over haar leven als ‘kind van’. Ook was zij betrokken bij de oprichtingen van de Werkgroep Herkenning, studeerde met Paul Mantel af op tehuizen voor NSB-kinderen en was decennialang op allerlei andere manieren voor de doelgroep actief, onder meer als uitgever van het Internationaal Bulletin (te vinden via www.werkgroepherkenning.nl).

Het verhaal van J.K.

•••

J.K.[17] is een van de oudere kinderen die hun verhaal hebben verteld. Hij was achttien aan het eind van de oorlog en dus dertien aan het begin. Deze volwassenheid verklaart vermoedelijk waarom hij assertief begint – een assertiviteit die bij de kinderen zelden voorkwam maar bij sommige ouders, zo weten we uit de verhalen van hun kinderen, wél. Fout? Hoe kom je erbij? ‘Ik heb mijn vader nooit als “fout” gezien,’ schrijft J.K. in de introductie van een serie van maar liefst negen verhalen.

•••

Hij was een fatsoenlijk man, die Mussert een begaafde techneut en een betrouwbaar mens vond, aan wie hij tijdens de oorlog loyaal wilde blijven. Dat gold ook voor mij ten aanzien van mijn vader.

•••

Die vader, het is het klassieke verhaal, was een kleine ondernemer die in de jaren dertig in moeilijkheden kwam.

•••

Van oorsprong liberaal evolueerde hij onder de drang der omstandigheden naar geheel andere opvattingen over de manier waarop de maatschappij zou moeten worden ingericht. De in het oog lopende successen van de Duitse nationaalsocialisten op het gebied van werkloosheidsbestrijding en technische vooruitgang op velerlei gebied staafden hem in zijn keuze voor Mussert. Rassenwaan was mijn vader volkomen vreemd – maar ook dat spoorde goed met het programma van de NSB.

•••

Over dit laatste thema, het antisemitisme van de NSB, is regelmatig gedebatteerd. Het is van belang het meteen maar even te noemen omdat Tweede Wereldoorlog en Shoah sinds geruime tijd als onlosmakelijk verbonden worden gezien, met als gevolg dat eenieder die aan de kant van de nazi’s heeft gestaan op z’n minst gedeeltelijk verantwoordelijk wordt gehouden voor de moord op de Joden. [18]

Het staat echter vast dat de NSB aanvankelijk niet antisemitisch was. Tot 1940 konden Joden gewoon lid worden. [19] Tegelijkertijd staat vast dat binnen de beweging met de jaren steeds meer antisemitische stemmen opgingen en dat deze stemmen na de Duitse inval die van de gematigden overschreeuwden. Anders gezegd, terwijl de NSB aanvankelijk een relatief pluriforme beweging was, werd zij in de loop van de tijd uniformer. In de tweede helft van de oorlog liep die uniformiteit uit op een tweedeling, met aan de ene kant de fanatici ofwel aanhangers van de Germaanse SS en aan de andere kant de meer gematigden ofwel aanhangers van de Nederlands-georiënteerde NSB. In de strijd tussen deze vleugels was antisemitisme geen thema meer.

In het gezin van J.K. lag de situatie net weer even anders. Het is een van de vele illustraties van het feit dat alle grote lijnen kronkels kennen. De zoon weet ‘door een specifiek voorval’ heel zeker dat zijn vader geen antisemiet was. Want in het buurtje waar hij woonde stond een winkel in naaigerei, beheerd door een Joodse weduwe. J.K. kwam er graag en regelmatig. Hij vond de vrouw, zo schrijft hij, ‘een heel lief mens’.

•••

Op zekere dag, ik schat ergens in de loop van 1941, trof ik haar in onze winkel in gesprek met vader en ik hoorde haar vragen ‘Mijnheer, U bent nu al zo lang bij die vereniging, kunt U me niet zeggen wat ik moet doen? Want er zijn nog al wat mensen die zeggen dat ik moet onderduiken omdat ons leven gevaar loopt!’

Mijn vader antwoordde dat ze zich niet in de war moest laten maken door al die wilde verhalen en dat hij daar niets van geloofde. En hij voegde er aan toe dat ze bij ons mocht onderduiken als dat werkelijk nodig mocht blijken!

•••

Anders gezegd, de stereotypen zijn in vele gevallen zonder twijfel juist maar tegelijkertijd zijn het stereotypen. Dit blijkt ook uit het vervolg van het verhaal van J.K. Terwijl hijzelf tijdens de oorlog een middelbare school bezocht, vochten zijn twee oudere broers met de Waffen-SS in Rusland. De vader van J.K. werkte ondertussen als elektriciteitsinstallateur en verrichtte zo nu en dan hand-en-spandiensten voor de beweging zoals het colporteren met Volk en Vaderland. De zoon nam dat wel eens over, niet van harte, zegt hij zonder verdere uitleg, maar gewoon om zijn vader behulpzaam te zijn. Via deze weg belandde hij in de Jeugdstorm.