Van Margalith Kleiwegt verschenen eerder:

Onzichtbare ouders. De buurt van Mohammed B.

Sofia. Verhaal van een verboden liefde

Margalith Kleijwegt

Familie is alles

Onzichtbare ouders tien jaar later

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam / Antwerpen

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij de financiële steun van Politie & Wetenschap.

© 2014 Margalith Kleijwegt

Omslagontwerp Bart van den Tooren

e-book Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 320

ISBN 978 90 450 2627 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2626 8

www.atlascontact.nl

www.margalithkleijwegt.nl

Inhoud

Groots en meeslepend willen leven

Een diploma geeft vrijheid

Hoe de coffeeshop werd verdreven

Het geloof behoedt je voor het slechte pad

Hoogopgeleid en verliefd op Allah

Een strikt regime helpt tegen spijbelen

‘Familie is alles’

Leerlingen melden zich steeds vaker ziek

‘Mijn zus spijbelt niet’

Het mooiste meisje van de klas

Vierentwintig jaar en thuis op de bank

Het internaat als opvoeder

Minister Asscher wil met Ekmel in gesprek

De afstand blijft groot

Weg met de schaamtecultuur

Dubbele moraal

Ontkennen als overlevingsstrategie

Het belang van een netwerk

Heel gelukkig in Almere

Een realistisch toekomstbeeld

Eindelijk, een nieuw gebouw

Slotwoord

Dankwoord

Groots en meeslepend willen leven

Een paar weken nadat ze haar opleiding juridische dienstverlening had afgerond, werd Esra El Yakoubi moeder. Tijdens de feestelijke diploma-uitreiking in Utrecht was ze nog hoogzwanger en hield ze haar handen op haar dikke buik. In aanwezigheid van haar ouders, die dolblij waren met deze mijlpaal, nam ze het felbegeerde document in ontvangst.

Esra had zeker kans op werk. Op haar terrein – sociale zekerheid – was er dankzij het groeiend aantal werklozen genoeg te doen. Maar haar ouders moedigden hun dochter aan om verder te studeren, naar het hbo te gaan. Doe het gewoon, zeiden ze. Je kan het! Esra twijfelde, ze had lang genoeg op school gezeten en wilde eerst wennen aan haar nieuwe leven als moeder. Als haar dochtertje wat ouder was, wilde ze aan het werk. Verder studeren kon altijd nog.

Ik mocht op kraamvisite komen. De laatste keer dat ik Esra zag was tien jaar geleden, toen ze nog een puber was. Bezoek loopt in en uit, haar nichtje, haar zusjes, haar ouders, aan hulp geen gebrek. Esra probeert zo comfortabel mogelijk te zitten op haar nieuwe bank in de flat, die net helemaal is opgeknapt. Een wollen plaid ligt over haar middel gespreid, daar kan ze haar armen op laten rusten. Omdat ze er presentabel uit wil zien, heeft ze zich licht opgemaakt. Een kleine, donkere hoofddoek omsluit haar gezicht, ze is wat stilletjes, blik op oneindig.

Haar dochtertje Malika, een gave baby met een weelderige bos donker haar, ligt bij iedereen op schoot, ze slaapt overal doorheen. Esra, net drieëntwintig, zucht en zet grote ogen op bij de herinnering aan de bevalling, die langer duurde en pijnlijker was dan waar ze op had gerekend.

Haar zusjes en nichtjes lopen rond om te helpen. Esma, de oudste, assisteert geroutineerd bij het aanleggen van de baby, een ander haalt wat te drinken en een derde maakt een boterhammetje met kaas klaar. Als verrassing doet ze er chips tussen, maar dat vindt Esra niet lekker dus haalt ze ze er een voor een weer tussenuit. Haar moeder bereidt in de keuken het eten voor en haar vader is aan het klussen. Op haar verzoek verplaatst hij de wasbak van haar slaapkamer naar de badkamer, op die plek heeft ze er meer aan, denkt ze. Haar vader was vroeger liftmonteur, tegenwoordig is hij Korangeleerde en imam. Hij is buitengewoon handig en heeft zich voorgenomen dit klusje in een mum van tijd te klaren. Hij mijdt de kamer waar alle vrouwen zitten en werkt geconcentreerd door. Af en toe wordt het geklets in de woonkamer overstemd door het harde geluid van de boor, maar niemand die zich er iets van aantrekt.

Eind 2003 leerde ik Esra en tweeëntwintig andere leerlingen uit klas 2K van het Calvijn met Junior College kennen, een vmbo in Amsterdam-West waar alleen de richtingen kader en beroeps werden aangeboden, een opleiding meer op de praktijk gericht dan de wat meer theoretische mavo.

Het klimaat in Nederland was in die periode nogal gespannen. We hadden 9/11 achter de rug, de aanval van Al Qaida op het World Trade Center in New York. Er waren leerlingen die de beeltenis van Osama Bin Laden op hun mobiele telefoon hadden, niet alleen uit bewondering voor deze strijder tegen het decadente Westen, maar ook om te provoceren, en met succes! De leraren vonden dat het niet kon, maar wisten niet hoe te reageren. Om de rust in de klas zo veel mogelijk te bewaren probeerden docenten gevoelige onderwerpen als de islam en Israël te vermijden. De spanning steeg weer toen eind 2004 Theo van Gogh werd vermoord. De dader, Mohammed B., was een buurtgenoot die op een steenworp afstand van het Calvijn opgroeide in een portiekflat waar zijn vader en zusjes ten tijde van de moord nog altijd woonden.

Sommige leerlingen waren trots op hem. Ze vonden dat Mohammed B. zich met de moord op Theo van Gogh had verweerd tegen beschimping en belediging van de islam. ‘Wij moslims laten ons niet belachelijk maken door ongelovigen,’ schreef een leerling. ‘Ik voelde me als moslima door Van Gogh erg vernederd,’ zei een ander.

Leerlingen voelden zich snel aangevallen, zeker als het om hun geloof ging. Het was hun eer, altijd weer die eer die op het spel stond.

Samir en Mohammed uit klas 2K konden kritiek op de islam bijna niet verdragen. Ze raakten zichtbaar geëmotioneerd als het onderwerp ter sprake kwam en ze ervoeren iedere kanttekening als een aanval. Normaal erover praten, een open discussie, was niet mogelijk.

De ouders leken minder geraakt door de dood van Van Gogh, ze hadden het idee dat deze gebeurtenis ver van ze af stond, wat hadden zij met Theo van Gogh te maken? Of met Mohammed B.? Het was maar een eenling, zeiden ze. En Van Gogh had beter moeten weten dan opzettelijk de islam te beledigen.

Alleen mevrouw El Yakoubi was over haar toeren: ‘Ik kan u niet vertellen hoe ik me voel,’ zei Yasmina El Yakoubi met overslaande stem. ‘Ik zit tussen twee vuren!’ Daarmee doelde ze op Marokkanen aan de ene kant die zeiden dat Van Gogh zijn verdiende loon had gekregen en de Nederlanders aan de andere kant die op moslims scholden. Haar eigen gezin werd door deze moord uit elkaar gerukt. Haar oudste dochter had begrip voor de daad van Mohammed B. en had het nergens anders over, terwijl een jongere dochter er met geen woord over wilde praten. Ze durfde nauwelijks meer naar school. ‘Zelf heb ik het gevoel dat ik me voortdurend moet verdedigen tegenover Nederlanders,’ zei mevrouw El Yakoubi. ‘Ze kijken ons erop aan.’

Op het Calvijn werd de moord op Van Gogh als gespreksonderwerp zo veel mogelijk uit de weg gegaan. Leraren wisten niet hoe te reageren op de heftige emoties van leerlingen, daarom leek het de directie beter om er niet te veel aandacht aan te besteden.

De meeste leerlingen op het Calvijn hadden een Marokkaanse achtergrond, andere Turkse of Surinaamse roots. Er zat één Nederlands meisje in klas 2K en ook al hield Jessica zich manmoedig staande, ze vond het niet altijd makkelijk om de uitzondering te zijn.

Toen ik tien jaar geleden besloot deze leerlingen te volgen, was ik vooral geïnteresseerd in hun ouders. Zwarte scholen klaagden dat vaders en moeders niet op ouderavonden verschenen, dat ze zich te weinig betrokken toonden bij de school. Als een leerling niet op school verscheen en er werd naar huis gebeld, gebeurde het dat de ouders ontkenden: ‘Mijn zoon zegt dat hij op school was en Allah weet dat mijn zoon niet liegt.’ Lessen over de Jodenvervolging verliepen moeilijk omdat leerlingen die verstoorden met antisemitische opmerkingen. Wat kregen ze thuis mee over de Tweede Wereldoorlog, vroeg ik me af. Voelden hun ouders zich wel thuis in Nederland? Hoe groot was de afstand tussen hen en de rest van de Nederlandse samenleving? Wat verwachtten ze van hun kinderen?

Mijn talloze bezoeken aan de ouders waren leerzaam. Vaak had ik het idee dat ik een totaal andere wereld in stapte, zij spraken een andere taal en in de woonkamer stond de televisie meestal op een voor mij exotische zender. De ene keer werd ik hartelijk ontvangen en een volgende keer moest ik in de regen wachten omdat de ouders de afspraak, die een dag eerder was gemaakt, waren vergeten. Of ze moesten plotseling naar het ziekenhuis. Meestal ging het om een vaag spoedgeval van een oma of een opa of een tante of oom. Was zo’n smoesje onwil? Was het angst? Waarschijnlijk allebei.

Soms was ik de eerste Nederlander die bij ze thuis kwam en wisten de ouders niet goed raad met me. Ik zei naar waarheid dat ik graag contact met ze wilde, maar niet alle ouders konden zich dat voorstellen. Veel gezinnen leefden in een schrijnend isolement. De buitenwereld was voor veel ouders groot en boos. Er waren moeders die de Nederlandse taal probeerden te leren, maar dat was vaak moeilijk voor ze, zeker als ze analfabeet waren. Er was in die tijd weinig drang van buitenaf, zo kabbelde iedereen voort.

De leerlingen van 2K hebben elkaar nooit echt goed leren kennen, ze zaten maar een paar jaar bij elkaar in de klas. Aan het eind van de tweede moesten ze een specifieke richting kiezen, voor de meisjes werd dat steevast verzorging terwijl de jongens meestal de administratieve kant uit wilden.

De jongens waren in die tijd allemaal van plan een groots en meeslepend leven te gaan leiden. Ze droomden van veel geld en mooie, snelle, dure auto’s, zoals sommigen nog steeds op hun Facebookpagina hebben staan. Ze zouden winners worden en onder geen voorwaarde losers blijven. Aan het eind van het tweede jaar kregen ze tijdens de les Nederlands een opdracht iets over hun toekomst te schrijven. Ze moesten de volgende zinnen afmaken:

Over tien jaar...

ben ik

heb ik

werk ik

woon ik

is er

‘Het gaat om wat je hoopt,’ hielp de leraar hen op weg.

‘Ik kan opschrijven dat ik over tien jaar een drugsdealer ben,’ opperde een van de jongens blijmoedig. Een ander mompelde dat hij dan waarschijnlijk vakkenvuller bij Albert Heijn was. Veel leerlingen gaven aan te willen vertrekken uit Nederland om ergens anders miljonair te worden. Alleen Cemal kon maar niet beslissen. Na eindeloos peinzen vroeg hij zijn leraar om raad. Met een groot gevoel van predestinatie verzuchtte hij: ‘Meester, wat moet ik nou invullen? Ik word toch nooit wat ik echt zou willen.’

Werd dit pessimistische toekomstbeeld werkelijkheid? Of hadden de jongens inmiddels genoegen genomen met een fatsoenlijke baan waarmee ze in ieder geval een tweedehandsauto konden financieren?

Ik besloot de leerlingen die nu volwassen waren opnieuw op te zoeken. Hoe was het met hun ouders? En met henzelf? Hadden ze hun opleiding afgemaakt? Waren ze verder gaan leren? Hadden ze een vriendje of een vriendinnetje? Woonden ze nog thuis?

Wat bleek? Op hun drie- en vierentwintigste bivakkeren de meesten nog in hun kleine jongens- of meisjeskamer. Een huis vinden in Amsterdam is heel moeilijk, en duur. Bovendien is het traditie in de meeste Marokkaanse en Turkse gezinnen dat je het ouderlijk huis pas verlaat op het moment dat je gaat trouwen.

De drie meisjes die inmiddels aan de man waren, wonen respectievelijk in Tilburg, Utrecht en Uithoorn. Melissa Ramesar heeft wel een zoontje, maar woont als alleenstaande moeder bij haar ouders thuis. Clifton Goedhart deelt samen met zijn broer een flatje in Osdorp. Maar de meesten zijn dus nog gewoon thuis, ook Cemal. Zijn sombere toekomstbeeld bleek tot nu toe bewaarheid. School had hij niet afgemaakt, hij had nog een mbo-opleiding geprobeerd maar zat in een klas met mannen die veel ouder waren dan hij. Hij hield het niet vol en stopte. Daar heeft hij nu spijt van. Cemal heeft af en toe werk en in de periodes dat hij niets te doen heeft, ligt hij grote delen van de dag op bed. Op zijn jongenskamertje in het huis van zijn ouders, die grote delen van het jaar in Turkije zitten.

Zijn jongste zusje, die een mooie betrekking bij een bank heeft, ergert zich dood aan haar broer, die zoveel in zijn mars had maar niet gedisciplineerd genoeg bleek om er wat van te maken. ‘Hij is veel te veel verwend.’

Over sommige leerlingen had ik me door de jaren heen regelmatig afgevraagd hoe het met ze zou zijn. Jason Winter bijvoorbeeld, toen een schuchtere jongen met een kort stekeltjeskapsel. Hij was kennelijk doodongelukkig op school want hij spijbelde weken achter elkaar. Wat er precies aan de hand was, wilde hij in die tijd maar mondjesmaat kwijt. Hij zat toen ik hem destijds thuis opzocht voorovergebogen op de bank, hield zijn hoofd in zijn handen en zei nauwelijks hoorbaar dat hij werd gepest. Ondertussen zette hij de televisie aan en ging als een bezetene zappen. Op mijn verzoek deed hij het toestel uit, en op dat moment zakte hij in elkaar alsof alle energie uit hem wegvloeide. Jason was een vriendelijke jongen die in niets leek op een crimineel. Hij was op een cruciaal moment in zijn leven door school aan zijn lot overgelaten. Wat had dat met hem gedaan? Zou hij een schoolopleiding hebben afgemaakt? Zou hij door zijn vele spijbelen het verkeerde pad op zijn gegaan?

Aziza was met haar bos krullend haar en grote donkere ogen het mooiste meisje van de klas, mysterieus en ongrijpbaar. ‘Ik vond haar prachtig,’ zegt een van haar manlijke klasgenoten nu met een dromerige blik, ‘maar ik durfde haar niet aan te spreken.’ Aziza kwam van de mavo en moest tegen haar zin naar het Calvijn, dat was een niveau lager. ‘Ik kan de stof makkelijk aan,’ zei ze toen, ‘als ik maar wat doe.’ Maar ze was lui en thuis werd ze geacht haar moeder te helpen, die vijf kinderen had en er alleen voor stond. Zou Aziza inmiddels getrouwd zijn? Een baan hebben?

Ali was toen misschien wel de grootste pestkop, hij maakte niet alleen het leven van Jason zuur, maar hij viel ook andere leerlingen lastig. Hij had een ontevreden blik in zijn ogen en toonde geen enkel ontzag voor de leraren. Ali was de baas en liet geen gelegenheid onbenut om dat te laten merken. Een slimme jongen was ie, hij zat eerder op het Calland Lyceum en werd daar vanwege zijn matige schoolprestaties weggestuurd. Was Ali met het klimmen der jaren zijn schoolwerk serieuzer gaan nemen? Was hij aardiger en benaderbaar geworden?

De ambitieuze Jihad ten slotte wilde dolgraag arts worden en als dat niet lukte dan toch ten minste advocaat. Haar ouders hadden al hun hoop op haar gevestigd, haar twee broers hadden hun school niet afgemaakt, dat zou hun dochter niet gebeuren. De leraren hadden niet door hoe knap hun dochter was, zeiden ze verontwaardigd. En omdat ze niets aan het toeval wilden overlaten schreven ze hun dochter in bij het Islamitisch College, een paar straten verder dan het Calvijn, in de hoop en verwachting dat leraren daar wél de talenten van Jihad zouden zien.

De meeste ouders legden zich neer bij het feit dat hun kind op een zwarte school in een zwarte buurt terecht was gekomen. Ze hadden niet de illusie er enige invloed op te kunnen uitoefenen. Het was zoiets als een regenbui, die hou je ook niet tegen.

Alleen de vader en moeder van Ercan Pahmuk gingen de strijd aan, ze accepteerden hun lot niet en bewogen hemel en aarde om weg te komen uit Amsterdam-West. Ze waren ervan overtuigd dat mede door de onveilige omgeving waarin hij opgroeide, hun zoon op school niet goed presteerde, want hij kon het makkelijk. De aantrekkingskracht van de straat was groot voor Ercan, daar waren zijn vrienden, daar lonkte het avontuur. ‘Hij doet met de verkeerde jongens mee,’ zei zijn vader tien jaar geleden bijna wanhopig. ‘Ik zie hem afglijden en ik kan er niets aan doen.’

Ercan zelf vond de bezorgdheid van zijn ouders maar onzin. Hij had het prima naar zijn zin op het Calvijn en maakte plezier met zijn vrienden. Toen het zijn ouders eindelijk was gelukt om Amsterdam te verlaten, was hij daar niet blij mee. Wat moest hij in Badhoevedorp, zo’n saaie plek waar je na zeven uur ’s avonds een kanon kon afvuren. Ercan miste het straatleven en de spanning van Amsterdam-West.

Halid Erdogan verhuisde juist in omgekeerde richting, hij verruilde de landelijke omgeving van Amsterdam-Noord voor het meer stadse Amsterdam-West. Doordeweeks woonde Halid in het islamitisch internaat Ekmel, om de hoek bij het Calvijn. Daar zou hij volgens zijn vader beter dan thuis op zijn toekomst worden voorbereid, dankzij de structuur, de discipline en het onderricht in de islam die het internaat gaf. Het studiecentrum, zo noemen ze het zelf, zou erop toezien dat Halid zonder vertraging zijn diploma zou halen en bovendien leerde hij er een goed moslim te zijn. Had zijn vader gelijk gekregen? Was het Halid beter vergaan dan zijn Turkse klasgenootjes die geen internaat bezochten maar gewoon thuis waren blijven wonen?

Sommige leerlingen vond ik terug op Facebook. Een paar waren enthousiast als ik een bericht achterliet – ‘Hé, leuk je hier te zien!’ –, maar niet iedereen reageerde. Als gevolg van de stadsvernieuwing werden er huizen en zelfs straten gesloopt en waren een aantal gezinnen verhuisd, maar de meesten bleken nog op hun oude adres te wonen. Over het algemeen was het leuk en soms ronduit ontroerend de leerlingen weer te zien, nu als jongvolwassenen. Bij degenen met wie het goed was gegaan, verliep het contact makkelijk, begrijpelijkerwijs ging het wat moeilijker als hun leven bij lange na niet had gebracht wat ze ervan hadden verwacht. Sommige ouders en leerlingen wilden graag over de afgelopen jaren vertellen, andere zagen niets in deze inbreuk op hun zo gekoesterde privacy. Afspraken werden af en toe afgezegd of net als de vorige keer vergeten. Dan stond ik opnieuw voor een dichte deur. Toch resulteerde mijn zoektocht in memorabele momenten en ontmoetingen, waardoor ik opnieuw veel leerde over het leven van allochtone gezinnen in Amsterdam-West, tien jaar na mijn eerste bezoek.

Een diploma geeft vrijheid

Halid Erdogan haalde niet alleen met gemak zijn diploma op het Calvijn, hij volgde daarna ook nog een middelbare beroepsopleiding op het gebied van ICT en doet binnenkort op het hoogste niveau examen. Als hij dat haalt, wil hij door naar het hbo. Klasgenote Aicha leerde na het Calvijn door onder het motto: ‘Je moet wel, zonder diploma geen werk, zonder werk geen geld, zonder geld geen leven.’ Inmiddels heeft ze haar eigen rijschool en natuurlijk een website. ‘Hier leer je altijd veilig en juist rijden!’ staat op de banner. Ze is trots op wat ze heeft bereikt: ‘Alles wat ik bezit, heb ik zelf betaald, ook mijn spiksplinternieuwe auto.’

Niet iedereen bleek zo’n doorzetter te zijn. Van de drieëntwintig leerlingen uit 2K haalden er in 2006 elf hun diploma vmbo-kader op het Calvijn. De andere dertien waren al voor het eindexamenjaar naar een andere school vertrokken, of ze waren nóg een niveau gezakt, naar vmbo-basis, het laagste niveau. Van sommige leerlingen kon het Calvijn niet achterhalen waar ze naartoe waren gegaan en stond er ‘onbekend’, of ‘buitenland’.

Elf leerlingen haalden zonder al te veel problemen hun diploma. Mazlum, Halid en Cemal bijvoorbeeld. Aicha en Sharama, die altijd braaf hun huiswerk maakten en goed opletten in de klas, volgden na hun examen op het Calvijn een middelbare beroepsopleiding en haalden net als Esra met gemak het hoogste niveau. In 2004 was Esra samen met Jihad de enige die een hoofddoek droeg. Andere meisjes waren het wel van plan, maar aarzelden nog over het moment om hem voor het eerst om te doen. Aziza sprak er vaak over, ‘volgende week doe ik het,’ zei ze dan, maar op de een of andere manier kwam het er niet van.

De moeder van Esra was een van de weinige ouders die zich regelmatig lieten zien op het Calvijn. Andere ouders wisten niet eens waar de school van hun kind stond, maar zij volgde goed wat er met Esra op school gebeurde. En bij minder positieve berichten over haar dochter – ze kon nogal opvliegend zijn – wilde ze van haar dochter weten hoe het zat. De mentor was blij met zo’n betrokken moeder. Esra was na de basisschool naar de mavo gegaan, maar omdat haar cijfers niet hoog genoeg waren, moest ze tegen haar zin na de eerste klas genoegen nemen met een overstap naar het Calvijn. In die tijd was Esra regelmatig in de contramine en kon ze als het haar niet beviel een grote mond opzetten. Een fel meisje met een hart van goud, zo omschreven haar ouders hun dochter, die haar opstandige gedrag toeschreven aan haar puberteit. Als Esra onrecht bespeurde, schoot ze nu eenmaal uit haar slof. Ook over grote kwesties wond ze zich op, zoals het leed dat de Palestijnen werd aangedaan.

Esra werd er in het laatste jaar op het Calvijn regelmatig uit gestuurd vanwege te laat komen, grof taalgebruik of ander bijdehand gedrag. Een tijdlang mocht ze zelfs de lessen Nederlands niet volgen. De mentor vroeg haar ouders schriftelijk of ze haar gedrag alsjeblieft met haar wilden bespreken. Meneer en mevrouw El Yakoubi namen alle berichten van school serieus en bespraken die met Esra.

Nu, tien jaar later, zit Yasmina El Yakoubi in kleermakerszit op de bank bij haar dochter thuis in Utrecht, ze is zo soepel en lenig dat haar knieën bijna de zitting van de bank raken. Op haar schoot ligt Malika, haar tweede kleindochter, te slapen. Ze wiegt haar benen en mompelt lieve woordjes. Meneer en mevrouw El Yakoubi hebben vijf dochters. De oudste is maatschappelijk werkster, de tweede assisteert in een apotheek, Esra is nummer drie, de vierde studeert juridische dienstverlening aan de Hogeschool van Amsterdam en de vijfde maakt haar havo af, opleiding is belangrijk in huize El Yakoubi.

Esma, de oudste zus, heeft vandaag taartjes meegebracht, ze moest lang zoeken omdat in bijna al het gebak een pietsje alcohol zit en dat is haram, niet toegestaan. Eindelijk vond ze een bakker die alcoholvrije taartjes verkocht met vanillepudding en daarop aardbeien.

De kamer heeft zich inmiddels gevuld met jonge vrouwen, allemaal familie, allemaal met hoofddoek. Ze zijn zonder uitzondering goed opgeleid en staan midden in het leven. Een diploma geeft je vrijheid, vinden ze allemaal. Je kunt je eigen geld gaan verdienen en bovendien nog iets voor anderen betekenen. Iedereen heeft een smartphone en is daar onophoudelijk mee in de weer. Aan Facebook doen ze niet, ze hechten aan hun privacy. Een nichtje van Esra loopt stage bij Dennendal, een instelling voor mensen met een mentale beperking, waar begin jaren zeventig de macht in handen kwam van wereldverbeteraars die een menselijker regime voor de patiënten voorstonden. Patiënten, die in die tijd pupillen heetten, kregen meer vrijheid en leefden voortaan in woongroepen en werden ’s nachts niet meer in grote slaapzalen weggestopt. De grens tussen gek en normaal was maar heel klein, werd toen beweerd. Uiteindelijk bleek de strijd tussen de vernieuwers en het bestaande bestuur niet op te lossen. De actievoerders wilden hun strijd voortzetten en Dennendal moest uiteindelijk door de politie worden ontruimd.

Dat de instelling waar ze werkt een roemruchte geschiedenis heeft, had het nichtje gehoord, maar hoe het precies zat wist ze niet. Ze zou er na haar stage graag willen blijven werken want ze wil niets liever dan voor deze patiënten met een geestelijke handicap zorgen. Als ze over ‘haar’ patiënten spreekt krijgt ze een zachte blik in haar ogen: ‘Het is wel fijn dat de instelling in de bossen van Zeist zit, de patiënten kunnen lekker buiten lopen en dat geeft een gevoel van vrijheid.’

De vrouwen babbelen, giechelen, en roddelen erop los. Uit alles blijkt hoe belangrijk de islam voor ze is. Niet alleen vanwege het alcoholvrije taartje, maar ook doordat ze zich moeiteloos aan alle bijbehorende richtlijnen houden. ’s Nachts opstaan voor het gebed is voor niemand een probleem. Deze vrouwen van net in de twintig leven aanzienlijk behoedzamer dan hun niet-gelovige Nederlandse leeftijdgenoten. Ze gaan niet uit, ze drinken niet, en een vriendje heb je alleen als je ermee gaat trouwen. Geloven is hun houvast, het is geen opgave, integendeel, het is een onuitputtelijke inspiratiebron, zeggen ze. Hun geloof helpt ze om iets in dit leven te bereiken, en om zoiets saais als een schoolopleiding af te maken.

Die lastige fase op het Calvijn waarin Esra vaak fel kon uitvallen tegen leraren of medeleerlingen, ging vanzelf voorbij. Niet alleen omdat ze ouder werd, het hielp ook dat ze een tandje bijzette op religieus gebied. Vijf keer per dag bidden en een goed moslim zijn gaf de structuur die ze nodig had om rustiger te worden, volwassener.

Haar opstandigheid was ook een karakterkwestie en een familietrekje. Alle zusjes konden in hun puberteit fel zijn en af en toe ontploffen. In die levensfase moet je ze goed begeleiden, weet moeder Yasmina, die in Esra’s meest opstandige periode een keer een professional consulteerde. ‘Heus, ze groeien eroverheen,’ zegt ze nu, ‘heb geduld, geef het tijd. Als je er voor ze bent, je genoeg liefde en warmte geeft en duidelijke regels stelt, komt het goed.’ Esra’s man Mustafa komt uit een vergelijkbare familie, gelovig en harmonieus, de familieband is net als bij Esra heel sterk. Ze ontmoetten elkaar op een bruiloft en voelden zich meteen tot elkaar aangetrokken. Hij werkt in de autobranche – import en export van middenklassenauto’s – en het gaat hem ondanks de crisis redelijk voor de wind.

Begin jaren tachtig werd vader El Yakoubi door het geloof gegrepen toen ayatollah Komeiny aan de macht kwam in Iran. El Yakoubi was gechoqueerd toen hij besefte hoezeer gelovigen in Iran door de sjah onderdrukt waren geweest. Hij ging zich steeds meer in de islam verdiepen en tot zijn grote vreugde lukte het hem om van zijn geloof zijn beroep te maken. El Yakoubi verruilde zijn baan als liftmonteur voor een betrekking als geestelijk verzorger in gevangenissen. Nu heeft hij een vaste aanstelling in een groot ziekenhuis.

Mohammed en Yasmina El Yakoubi, de ouders van Esra, zijn veel religieuzer dan hun ouders waren. Bij hen was geloven meer een gewoonte, voor Mohammed en Yasmina is het leven volgens de regels van de islam een bewuste keuze. De basis van het geloof is liefde en gelijkheid, zegt El Yakoubi keer op keer.

Het is niet de bedoeling dat een van de dochters met een niet-moslim zou thuiskomen. ‘We kunnen ons niet voorstellen dat dat gebeurt, maar stel dat, dan zullen we proberen ze duidelijk te maken dat dat een weg is die nergens toe leidt, die ze alleen maar ongelukkig zou maken.’

Iedere ochtend beginnen ze beiden de dag met de woorden: ‘Kom niet in de verleiding’. Kennelijk missen de bezwerende woorden hun doel niet, hun vijf dochters gedragen zich tot nu toe onberispelijk. Zara, de op een na oudste, is blij met haar baan bij de apotheek. Ze woont thuis tot ze gaat trouwen, maar heeft dankzij haar werk wel een eigen leven. Hind, de jongste dochter, is het meest ambitieus. Zij heeft zich voorgenomen om koste wat kost advocaat te worden. Op die manier kan je iets voor een ander betekenen, zegt ze, maar op de achtergrond speelt de status van het beroep. In allochtone kring heb je veel aanzien wanneer je advocaat of dokter wordt.

Hoe de coffeeshop werd verdreven

Toen ik het gezin El Yakoubi tien jaar geleden voor het eerst bezocht, woonden ze in een huis dat op de nominatie stond om gesloopt te worden. Ze vonden het jammer dat ze weg moesten, ze waren gehecht aan hun hoekwoning waar hun dochters geboren waren.

Het nieuwe huis stond maar een paar straten verder, aan de rand van Osdorp. Gloednieuwe vijfkamerflats, via een binnentuin grenzend aan een islamitische basisschool. Omdat Nederlandse gezinnen klein zijn, waren het voornamelijk Marokkaanse families die erin trokken.

Ze waren dolenthousiast over de zee aan ruimte, er was alleen één dingetje, een probleempje dat niet meteen opgelost leek te kunnen worden. Pal naast het gebouw zou op de begane grond de coffeeshop Future komen, een horecagelegenheid waar van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat verschillende weetsoorten verkocht werden. De uitbater, een Marokkaan die al eerder op die plek zat, had bij de sloop van het vorige pand recht op terugkeer geëist en gekregen.

Meneer El Yakoubi was verbijsterd dat zoiets zomaar kon. Al die kinderen die in de flats woonden en die dag in dag uit in de hasjwalmen van coffeeshop Future zouden lopen, hoe kón de gemeente een vergunning verlenen aan zo’n drugspaleisje?

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de bewoners van tevoren waren ingelicht over de komst van de coffeeshop, ze hadden dus kunnen besluiten om niet in de nieuwe flat te gaan wonen. Sommigen haakten om die reden inderdaad af, anderen hoopten dat het stadsbestuur gevoelig was voor hun protest en het niet zover zou laten komen. Om het gevecht tegen de overheid zo effectief mogelijk te voeren werd er een bewonerscommissie opgericht met de toepasselijke naam Kinderrijk.

Onder voorzitterschap van Mohammed El Yakoubi wilden de bewoners alsnog alles in het werk stellen om de komst van Future tegen te houden, in samenspraak met de islamitische basisschool, die vanzelfsprekend tegen was.

Dat de coffeeshophouder formeel alle recht had om in dat Osdorpse gebouw zijn handel te drijven, maakte de commissie Kinderrijk behalve verontwaardigd ook licht wanhopig. Wat waren de kansen van hun verzet? Hoe kon een stelletje Marokkanen het in godsnaam winnen van het Nederlands establishment? ‘We waren ervan overtuigd dat we nul procent kans hadden,’ zegt iedereen nu met een grote glimlach.

‘Edelachtbaar college,’ luidde de aanhef van de brief die de bewonerscommissie Kinderrijk op 10 oktober 2007 aan burgemeester en wethouders van Amsterdam stuurde. De bewoners lieten de stadsbestuurders weten dat ze zich grote zorgen maakten. ‘Het is hier al een getto,’ schreven ze, daarmee doelend op het grote aantal kinderen met een niet-Nederlandse achtergrond die in het gebouw woonden. ‘Met de komst van een coffeeshop op de begane grond creëer je een probleemwijk.’