Barwolt Ebbinge

De rotgans

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Barwolt Ebbinge

Omslagontwerp Melle Hammer

Omslagillustratie Elwin van der Kolk

e-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Kaarten Gerrit van Omme

Grafieken Maaike Ebbinge

NUR 435

ISBN 978 90 450 2628 2

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 9160 0

www.atlascontact.nl

Inhoud

1 Voorjaar op de kwelder

2 Toen ganzen nog aan de bomen groeiden

3 Naar het hoge Noorden

4 Circumpolaire verspreiding en aantallen

5 Opvetten voor de grote reis

6 Blijven rotganzen als groep steeds bij elkaar?

7 De eerste keer in Dikson

8 Lemmingen

9 Poolvossen, dwergwezels en de wolf

10 Sneeuwuilen en middelste jagers

11 Tussen Taimyrmeeuwen op de Vogeleilanden

12 Broeden in de poolzomer

13 Oprukkende roodhalsganzen

14 Het rampjaar 2008

15 Nieuwe veren

16 Wieringer gangzers

17 Het ganzenroer

18 De zeegrasvelden van de Izembek Lagoon

19 Van zeegras naar cultuurgrasland

20 Oude rotten

21 Populatiedynamica

22 Bescherming en beheer

23 Terug naar Terschelling

Verantwoording en dankwoord

Literatuur

Opgedragen aan Niko Tinbergen (1907-1988), Herman Klomp (1920-1985), Rudi Drent (1937-2008) en Nick Davies (1952), die in woord en geschrift de schoonheid van het vak biologie tot mij door hebben laten dringen

1 Voorjaar op de kwelder

Achter op de Hoek, zoals de Terschellingers de Bosplaat noemen, staat een klein keetje. In het keetje zitten twee rotgansvangers. Wat zal de dag van vandaag hun brengen? Het is de eenentwintigste mei. Boven Ameland daagt het al, maar de zon moet nog opkomen. Het keetje staat aan de rand van een klein duin ten oosten van de Derde Duintjes en kijkt uit in zuidelijke richting over de kwelder. 200 meter verder gaat de kwelder via een smalle strook zeekraal over in het wad. Daar, zwemmend in zee, brengen rotganzen de nacht door.

‘Rrròòh, rrròòh’ klinkt het plotseling. De mannen kennen dit geluid maar al te goed. Het is het korte en toch zangerige geluid van rotganzen. Met een rollende r. Daar hebben ze hun naam aan te danken.

De eerste zes komen van het wad en vliegen pal over het keetje naar het noorden. Nog geen minuut later maken zich overal van de Waddenzee groepjes los en vliegen naar de Bosplaat. Het is vijftien over vier. De ochtendtrek is begonnen. Gisteren begon het om veertien over vier. Je kan er bijna de klok op gelijkzetten.

De meeste volgen de loop van de slenken die zich in de Bosplaat gesneden hebben. Ze strijken neer in de vlakte waar deze slenken in veel vertakkingen eindigen. Slechts een enkel groepje vliegt rechtstreeks over de Derde Duintjes naar die vlakte. Hier groeien, dankzij de beschutting van de stuifdijk, malse kwelderplanten als de felbegeerde zeeweegbree. De ganzen die over de duintjes hiernaartoe vliegen, weten kennelijk al precies waar ze heen willen, en hebben geen slenk nodig als leidraad. Een kwartier lang is het een drukte van belang. Dan zijn de laatste van het wad in de vlakte neergestreken. De ochtendtrek is voorbij. Tien minuten later komt de zon op en begint het land op te warmen.

De vele groepjes ganzen hebben zich op de Bosplaat aaneengesloten tot enkele grote groepen van vaak meer dan 1000 stuks. Er wordt druk gegraasd. Hier en daar heft er een even waakzaam de kop op om dan weer snel door te grazen.

Op de smalle strook kwelder ten zuiden van het keetje zijn drie netten geïnstalleerd. Elk kan een oppervlak van 28 bij 10 meter bestrijken. De netten zijn zorgvuldig met allerlei aangespoeld plantenmateriaal gecamoufleerd, zodat ze op een natuurlijk vloedmerk lijken. In de buurt van de op scherp staande netten is echter niet één rotgans te bekennen. Wel scharrelen er twee bergeenden rond. Na verloop van tijd loopt het paartje bergeenden het duin in. Op zoek naar een geschikt konijnenhol om in te kunnen nestelen. Zwijgend begint de ene rotgansvanger de primus aan te maken. Eerst maar een bakkie koffie.

De afgelopen weken hebben ze al vaak rotganzen vlak voor hun keetje gehad. Maar steeds als de vogels al grazend binnen het bereik van een van de netten kwamen, gebeurde er wel iets onverwachts: er verscheen plotseling een grauwe kiekendief van achter het duintje en alle ganzen vlogen verschrikt op. Ook de verschijning van de zwarte kraai, die zijn nest in het baken op de Derde Duintjes heeft, is voldoende om de ganzen op de wieken te jagen. En dat terwijl de ganzenvangers soms al langer dan een uur geduldig hebben zitten toekijken hoe zo’n groep ganzen langzaam maar zeker naar het net toe graast.

In de eerste weken hebben de vangers ook nog graan voor de netten gestrooid om rotganzen te lokken. In gevangenschap zijn die dol op graan, maar op de Bosplaat talen ze er niet naar. Alleen holenduiven en een enkele houtduif komen er op af. Eenmaal zelfs een fazantenhaan. Er graasde toen juist een groepje van 100 rotganzen tussen de keet en een van de netten in. De fazantenhaan kwam vanuit het duin achter de keet en moet geweten hebben dat daar graan lag. In ieder geval liep hij kordaat naar het uitgestrooide graan en dreef de groep rotganzen daarmee voor zich uit. Precies op het net af. Kennelijk vonden de ganzen zo’n pardoes doorstappende haan toch wat eng. Al twintig liepen er voor het net, en konden dus gevangen worden. De haan stevende door. Alle koppen van de ganzen waren nu omhooggegaan. Een enkele schudde met zijn kop, en plotseling vlogen ze allemaal op. Op dat moment kwam ook het net met volle kracht uit. Toch nog tien rotganzen gevangen. De fazantenhaan was in geen velden of wegen meer te bekennen. Tien rotganzen. Dat is tot nu toe het enige resultaat van drie weken geduldig afwachten. Van ’s morgens halfvier tot ’s avonds negen uur. Zes lange dagen per week. Ganzen vangen is geen vetpot.

Het is volop lente. De rotganzen zien er goed doorvoed uit. Hun achterlijven zwaar van het vet. Echte hangkonten. Nog hooguit een week zullen ze hier in het Waddengebied blijven om dan aan de grote reis te beginnen naar hun Siberische broedgebieden. Het wordt steeds twijfelachtiger of de ganzenvangers dit seizoen nog een grote slag zullen slaan.

Rond een uur of negen beginnen de rotganzen weer terug te vliegen naar het wad. Het water is gezakt en het wad begint droog te vallen. Ze verspreiden zich over het drooggevallen wad. Kilometersver.

De ganzenvangers geven de moed nog niet op, want ze weten dat de ganzen in de loop van de middag met hoogwater weer terug zullen komen. Wat de ganzen precies naar het wad lokt, weten ze niet. Waarschijnlijk gaat het om groenwieren, die in de meizon snel groeien en de zwarte mosselbanken omtoveren in groene heuvels. Een paar dagen geleden waren ze ook tijdens laagwater op de kwelder blijven grazen. Die dag was het zwaarbewolkt en werd het niet warmer dan 13 graden. Nu is het kwik al tot 20 graden gestegen, en waarschijnlijk wordt het in de loop van de dag zelfs nog iets warmer. Misschien krijgen ze het in hun dikke donspakjes midden op zo’n warme voorjaarsdag gewoon te warm als ze op de kwelder zouden blijven, en gaan ze alleen al het wad op om verkoeling te zoeken.

Een halfuur voor hoogwater. De rotganzen zijn nog niet terug. De met groenwier begroeide mosselbanken moeten al zeker een uur ondergelopen zijn en de rotganzen kunnen daar nu niet meer bij. Zouden ze plotseling toch hebben besloten naar Siberië te vertrekken? Als je de eidereenden met hun pas uit het ei gekomen kuikens in de slenk ziet zwemmen, is het moeilijk voor te stellen dat die ganzen nog een enorme reis voor de boeg hebben voordat hun broedseizoen begint.

Familie rotganzen met vier jongen. De ouders zijn aan hun effen grijze rug te onderscheiden van de jongen. Rechts de vader, een derde van links de moeder. De witte eindzoompjes van de vleugeldekveren zorgen voor de witte dwarsstrepen op de ruggen van de jongen (foto Tom Voortman).

Maar nee. Daar komen ze alweer. Van ver over de Waddenzee vliegen allerlei groepjes naar de Bosplaat toe. De eerste komen opnieuw vlak over het keetje heen, waarin de vangers zich schielijk hebben teruggetrokken. Rotganzen zijn bang voor mensen, en met recht. Van de keet zelf trekken de ganzen zich echter niets aan. Als er alweer een paar honderd langs de keet naar de vlakte benoorden de duintjes zijn gevlogen, draait er een groepje van elf ineens bij en valt klapwiekend in. Op de kwelder vlak voor de keet. Dat ziet er goed uit. Het zijn twee gezinnen: een paartje met vier jongen en een paartje met drie jongen. Die jongen zijn nu bijna een jaar oud, maar zijn de hele winter bij hun ouders gebleven. Aan hun vleugeldekveren is nog te zien dat ze vorige zomer geboren zijn. Die hebben nog een smal wit randje. De ouders hebben een mooie effen grijze rug.

De jongen beginnen meteen te grazen. De oudervogels kijken nog waakzaam rond, maar gaan algauw ook grazen. Eerst het vrouwtje, en daarna ook de gent, zoals de ganzenvangers een mannetjesgans noemen. Vijf andere rotganzen vliegen over hen heen, draaien bij en strijken ook neer.

Na een halfuurtje grazen er al 200, ongeveer 100 meter benedenwinds van een van de netten. Er staat een zwakke zuidwestenwind. Gestaag lopen ze tegen de wind in. Recht naar het net toe. De mannen wachten gespannen af. Als er nu maar niet weer een verstoring komt.

Ineens vliegen alle ganzen op. Verdomme, weer die rotkraai, die zo nodig een rondje moet vliegen.

De kansen zijn gelukkig nog niet verkeken, want het groepje is zo’n 300 meter verder weer neergestreken en graast opnieuw richting net. Nu zouden er eigenlijk nog wat meer bij die groep moeten invallen. Dan neemt de kans om echt een grote slag te slaan toe.

In de vlakte benoorden het duintje dicht bij de stuifdijk graast een grote groep van ongeveer 1000 rotganzen. Als ze die nu eens hierheen konden krijgen.

De vangers besluiten dat een van hen die groep gaat opjagen, in de hoop dat die zich bij die 200 zullen voegen. Voorzichtig sluipt een van hen het keetje uit, en komt uiteindelijk, zonder dat de 200 het in de gaten hebben, via een omtrekkende beweging bij de stuifdijk. Door zijn verrekijker ziet hij dat de 200 er nog zitten en nog steeds in de richting van het net grazen. Het opjagen van de grote groep is geen kunst. Met veel vleugelgedruis vliegt de hele groep op en splitst zich in de lucht in tweeën. ‘Rrròòh, rrròòh, rrròòh’ klinkt het. Een van beide groepen valt inderdaad in bij de 200. Vlak bij de vangplek. De andere verdwijnt in oostelijke richting. De man durft nu niet meer terug te gaan naar de keet. Het risico dat hij ze daar toch nog weer zou verstoren is te groot. Zijn maat moet het verder alleen doen. Hij klimt op de stuifdijk en kijkt door zijn verrekijker naar de plek waar het net ligt. Als er nu maar geen kraai overkomt. Als de kiekendief zich nu maar gedeisd houdt.

In de keet kan zijn maat de kluiten aarde zien waarmee ze het vangbereik van het net hebben gemarkeerd. Als er voldoende ganzen rechts van die kluiten lopen, dan kan hij zijn slag slaan. Ze grazen recht op het net af. De eerste lopen al voorbij de kluiten. Tien ganzen zijn nu zeker te vangen. Toch nog maar even wachten. Dertig lopen er nu binnen het vanggebied.

Waar zijn die kluiten nu gebleven? Er lopen nu zoveel ganzen dat de kluiten niet meer te zien zijn. De voorste vijf ganzen zijn nu 4 meter van het net verwijderd. Ze lijken niets in de gaten te hebben. De handen van de ganzenvanger trillen. Hij heeft moeite zijn verrekijker stil te houden bij het schatten van het aantal ganzen dat nu binnen het vangbereik van het net loopt.

Vanaf de stuifdijk kijkt zijn maat mee. Nu moet er toch een goede slag gemaakt kunnen worden. Waarom gebeurt er niets? Zou het net vastzitten?

Het net flitst uit en alle ganzen vliegen op. Even later hoort hij op de stuifdijk de zware dreun en ziet hij een wolk kruitdamp over de kwelder verwaaien in de wind.

Hij ziet zijn maat de keet uitstormen en rent zelf ook naar de vangplaats. Het net zit vol ganzen. Enkele spartelen nog wat om te ontsnappen, maar de meeste liggen beduusd onder het net. Doodstil.

Nadat het kanonnet over de ganzen heen is geschoten, valt het naar beneden met de ganzen eronder (foto Martijn de Jonge).

Het net waarmee de rotganzen zijn gevangen is een zogenaamd kanonnet. De ganzenvangers doen dit niet voor de kost, het zijn biologen anno 1976. Vijf projectielen, afgevuurd uit speciaal geconstrueerde mortieren, hebben het net over de groep ganzen heen getrokken.

Terwijl de rotgansvangers de vogels uit het net halen, is vlak naast hen een ontsnapte mannetjesrotgans op het net geland, vlak naast zijn gevangen familieleden. Zo sterk is de familieband (foto Martijn de Jonge).

Het is nu zaak ze er zo snel mogelijk onder vandaan te halen en in speciale linnen bewaartentjes op te bergen. Daarin kunnen de ganzen staan en komen meteen tot rust. De tentjes zijn onderverdeeld in kleine vakjes waar vier ganzen samen in kunnen. In totaal hebben ze er vierenzeventig gevangen. Voor het eerst zijn er zo vlak voor het vertrek naar de broedgebieden, op 21 mei, rotganzen gevangen en kan vastgesteld worden hoe zwaar ze zijn vlak voor de lange reis naar Siberië. Ze worden allemaal gemeten, gewogen en geringd. Ze blijken nu veel zwaarder te zijn dan in de winter. Om beide poten krijgen ze een plastic kleurring met een inscriptie erop. Een letter of cijfer dat driemaal rondom de ring wordt herhaald, zodat later door een telescoop precies gezien kan worden om welke gans het gaat. Iedere gans krijgt zo als het ware zijn eigen unieke paspoortnummer, en kan door een telescoop herkend worden zonder dat hij opnieuw gevangen hoeft te worden. Op deze manier zijn in Oost-Engeland vanaf 1973 al honderden rotganzen geringd. Een van de zojuist gevangen ganzen blijkt al geringd te zijn. Ruim drie maanden geleden door een collega in Essex. Op 3 en 13 mei 1976 was deze gans al vlak bij de keet gezien. Door dergelijke waarnemingen is nu bekend dat de rotganzen die langs de Engelse kust overwinteren in het voorjaar naar het Waddengebied trekken om daar nog twee tot drie maanden te pleisteren.

Na het ringen, meten en wegen worden de ganzen weer in de bewaarkooien teruggestopt, zodat ze als groep weer losgelaten kunnen worden. Bij het wegvliegen is goed te zien hoe zwaar ze nu zijn. Net als een eidereend moeten ze eerst een aanloopje nemen om los te komen. Laat je in de winter gevangen rotganzen los, dan vliegen ze veel gemakkelijker op. Zonder aanloop. Bij het opvliegen valt op dat ze raar met de poten trappelen, en daardoor niet zo strak als normaal wegvliegen. Kennelijk moeten ze nog even aan die nieuwe pootringen wennen. Het moet ook een raar gevoel zijn als je ineens ongevraagd ringen om je poten hebt gekregen.

Ganzen die al wat langer met die ringen rondvliegen, trekken zich er gelukkig niets meer van aan.

Als de ganzen in de herfst terugkeren, gaan de onderzoekers proberen de geringde ganzen terug te zien om erachter te komen of juist de zwaardere rotganzen met meer jongen terugkomen. Omdat eerstejaars ganzen de hele winter bij hun ouders blijven, kan de hypothese getoetst worden of de conditie die rotganzen hier in het Waddengebied opbouwen van doorslaggevend belang is voor hun broedsucces 5000 kilometer verderop in hoogarctisch Siberië.

2 Toen ganzen nog aan de bomen groeiden

In 1596 vertrok de expeditie van Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck naar het hoge Noorden op zoek naar een kortere vaarroute door de Arctische wateren van Nederland naar China.

Twee jaar daarvoor, in 1594, werd op Terschelling, waar diezelfde Willem Barentsz was geboren, de Brandaris gebouwd.

Langs deze vuurtoren, die nog steeds hoog boven West-Terschelling uittorent, zijn Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck weggezeild op hun ontdekkingsreis.

In het jaar dat de Brandaris werd gebouwd, schreef Shakespeare zijn beroemde zin: ‘What’s in a name?’

De rotgans zou ook zonder naam een prachtige gans gebleven zijn, maar door hem een naam te geven hebben wij mensen nog iets aan deze vogel toegevoegd. Waarom hebben we het in het Nederlands over rotganzen als we deze kleine zwarte zeeganzen bedoelen?

Wie het geluid van rotganzen nooit gehoord heeft, zal ongetwijfeld denken dat het om rotbeesten gaat. Boeren vinden soms alle ganzen rotganzen, omdat ze zonder hun toestemming gras weg grazen. Maar het is deze karakteristieke roep waaraan ze hun naam te danken hebben: een kort ‘rròt’, ‘rròt’, vaak afgewisseld met een meer zangerig rròòòhh’.

‘Rròòòhh, ‘rròt’, ‘rròt’!’ hoor ik, terwijl een groep kleine donkere ganzen in een golvende beweging over de branding vliegt.

Ook in andere talen is deze trekvogel vernoemd naar zijn geluid: prutgås in het Zweeds, knortegås in het Deens, bernache cravant in het Frans, of wurràh, zoals de Samojeden ze noemen. Misschien is ook in het Engelse ‘brent’ of Amerikaanse ‘brant’ die naam gekozen omdat die rollende ‘r’ erin te horen is. Uiteindelijk klinkt dat ‘rròt’ ook door in ‘hrota’, de wetenschappelijke naam waarmee de witbuikrotgans, een van de drie ondersoorten van de rotgans, wordt aangeduid: Branta bernicla hrota.

Er zijn ook talen waarin de naam van deze gans niet naar het geluid, maar naar het opvallende witte streepje in de nek verwijst, bijvoorbeeld Ringelgans (Duits) en ganso de collar (Spaans). Dat zoveel talen een naam voor deze ganzensoort hebben, geeft aan dat het al eeuwenlang een bekende soort is.

Ook heb ik gelezen dat brent goose in het Engels afgeleid zou zijn van ‘burned goose’ (verbrande gans), omdat de rotgans een zwartgeblakerd verenkleed heeft.

Ten slotte wordt in een aantal talen verwezen naar de eendenmossel- of zeepokmythe: bernicla, bernache, barnacla, bernikla en het oude bernikelgans.

Bernikels zijn zeepokken (in het Engels barnacle, in het Frans bernache) en eendenmosselen (stalked barnacles) zijn eigenlijk zeepokken op een steeltje, die zich aan rotsen of scheepswrakken hechten. Zeepokken en eendenmosselen behoren tot de rankpootkreeften (Cirripedia), die met hun tentakels hun voedsel uit het zeewater naar binnen harken.

Deze tentakels doen aan ganzendonsveertjes denken, en dat leidde tot een verklaring voor het raadsel hoe deze ganzen, waarvan nog nooit iemand een ei had gezien, toch jongen konden voortbrengen. Elk voorjaar verdwenen ze immers in noordelijke richting achter de horizon, om in de herfst met jongen terug te keren.

Dit raadsel werd in de dertiende eeuw als volgt verklaard: rotganzen en brandganzen werden niet uit eieren, maar uit eendenmosselen of zeepokken geboren. Die donsveertjes uit de schelpen waren het bewijs.

Eendenmosselen komen in zee voor en hechten zich onder water aan vaste substraten. Als dat substraat een stuk wrakhout is, dat vervolgens aanspoelt op het strand, dan vindt men een aangespoelde boom waaraan deze rotgansproducerende eendenmosselen groeien. Zo ontstond het verhaal dat er onder water bomen groeiden met schelpen eraan waaruit de rotganzen ontstonden, of zoals Willem K. Kraak het zo mooi verwoord heeft: ‘Toen groeiden de ganzen nog aan de bomen.’

Hoe rotganskuikens uit eendenmosselen geboren worden.

Deze bomen moesten in het noordelijke Schotland groeien, want daar kwamen die ganzen immers vandaan. Met de kennis van toen is daar geen speld tussen te krijgen.

Zo werkt de wetenschap eigenlijk nog steeds. We zien een bepaald verschijnsel en proberen daar een zo logisch mogelijke verklaring voor te verzinnen.

Rotganzen voelen zich helemaal thuis op zee. Hier pikken ze stukjes groenwier uit de golven bij het Ile d’Oléron in Frankrijk. Geen wonder dat de mythe ontstaan is dat ze uit de zee zijn geboren (foto Doortje Dallmeijer).

Het feit dat bernikelganzen uit zeeorganismen voortkwamen en dus eigenlijk een soort vis waren, had een groot voordeel. Het stond gelovigen toe om deze ganzen te eten wanneer de vasten- en onthoudingsregels voorschreven dat er geen vlees gegeten mocht worden. Er was dus een goede reden om het verhaal van de bernikelganzen in stand te houden.

In de Middeleeuwen geloofde men stellig dat ganzenkuikens uit die eendenmossels tevoorschijn kropen, hoewel een kritische geest als de Duitse keizer en vogelkenner Frederik II dat in de dertiende eeuw al onzin vond. Hoe hardnekkig mythes kunnen zijn, blijkt uit het feit dat een Engelse geleerde dit volksverhaal 300 jaar later nog steeds serieus nam.

Op 22 juni 1596 ontdekten de mannen van Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck dat rotganzen net als andere ganzen gewoon nesten met eieren hebben. Zij zagen in dat jaar voor het eerst nestelende rotganzen op een eilandengroep, die we nu als Spitsbergen of Svalbard kennen. Daarmee sneuvelde die prachtige mythe.

De wetenschappelijke inzichten moesten dus worden herzien. Ik denk niet dat de Ierse geestelijken erg verheugd waren over dit nieuwe inzicht. Ze konden voortaan op vrijdag niet langer rotganzen eten alsof het vis was.

Ondanks deze ontdekking werkte bijna twee eeuwen later de mythe nog steeds door in de wetenschappelijke naamgeving. Dat was in 1768, 174 jaar na Shakespeare, toen de eenenvijftig jaar oude Zweed Carl Linnaeus (1707-1778) deze gans zijn wetenschappelijke naam Branta bernicla gaf.

In het koninkrijk der dieren plaatste Linnaeus rotganzen als volgt:

Koninkrijk

Animalia -- dieren

Phylum

Chordata -- chordaten

Subphylum

Vertebrata -- gewervelden

Klasse

Aves -- vogels

Orde

Anseriformes -- eendachtigen

Familie

Anatidae -- eendachtigen

Onderfamilie

Anserinae -- gansachtigen

Genus (geslacht)

Branta... zwarte ganzen

Species (soort)

Branta bernicla (Linnaeus, 1758) rotgans

Subspecies (ondersoorten, rassen)

Branta bernicla bernicla (C. Linnaeus, 1758) zwartbuikrotgans

Branta bernicla hrota (O.F. Müller, 1776) witbuikrotgans

Branta bernicla nigricans (G.N. Lawrence, 1846) zwarte rotgans

Systematische plaatsing van de rotgans in het rijk der dieren.

Carl Linnaeus is de vader van de taxonomie, en ontwikkelde het systeem van binomiale nomenclatuur, dat we nog steeds gebruiken om dier- en plantensoorten internationaal eenduidig te beschrijven. Hij gebruikte Branta als familienaam, gevolgd door bernicla als soortnaam, als eerbetoon aan de eendenmosselmythe.

Ook de wetenschappelijke naam voor de eendenmossel zelf, in het Engels stalked barnacles (Lepas anatifera), verwijst weer naar dit verhaal. Anatifera betekent immers ‘eendendragend’.

Carl Linnaeus – later ook bekend als Carl von Linné, nadat de Duitse koning Adolf Frederik hem in 1762 tot de adelstand verhief – was in eerste instantie een botanicus. Maar ongetwijfeld moet hij de rotgans ook uit eigen ervaring gekend hebben.

In 1735 ging Linnaeus immers naar de Universiteit van Harderwijk om af te studeren in de medicijnen, en daar, langs de kust van de toenmalige Zuiderzee, kwamen toen vast en zeker rotganzen voor. Overbekend zijn de rotganzen van Wieringen, die overwinterden op de uitgestrekte zeegrasvelden in het noorden van de Zuiderzee.

200 jaar later, in 1932, werd de Zuiderzee door de Afsluitdijk van de Waddenzee afgesloten, en tot die tijd moet deze baai een ideaal overwinteringsgebied voor rotganzen zijn geweest. De Zuiderzee, door Rob Bijlsma terecht omschreven als Europa’s mooiste brakke binnenzee, werd met de sluiting van de afsluitdijk bijgezet in het pantheon van verwoeste ecosystemen.

Ook in zijn vaderland Zweden heeft Linnaeus vast rotganzen voorbij zien trekken, in de herfst naar het zuiden en in het voorjaar naar het hoge Noorden.

Rotganzen werden vroeger vaak verward met brandganzen, die ook veel zwart in hun verenkleed hebben en in het hoge Noorden broeden. Die verwarring zet zich voort in de naamgeving. Nog steeds worden bij vertalingen uit het Nederlands naar het Engels brandganzen (in het Engels barnacle geese) ten onrechte vaak ‘brent geese’ genoemd, terwijl met ‘brent geese’ juist rotganzen worden aangeduid.

* * *

Van de rotgans worden meerdere rassen of ondersoorten onderscheiden, die gezamenlijk in een wijde cirkel rondom de Noordpool broeden.

De door Linnaeus beschreven ondersoort, de zogenaamde nominaatvorm, staat wetenschappelijk bekend als Branta bernicla bernicla.

In het Nederlands staat deze ondersoort bekend als zwartbuikrotgans, hetgeen verwarrend is, omdat de buik van deze rotgans juist niet echt zwart, maar donker is. De Engelse naam dark-bellied brent goose is veel toepasselijker.

In 1776, achttien jaar na Linnaeus, gaf de Deense natuuronderzoeker Otto Friedrich Müller (1730-1784) een wetenschappelijke naam aan een andere ondersoort (of ras) van de rotgans, de witbuikrotgans, Branta bernicla hrota.

Een derde ondersoort, de zwarte rotgans, heeft een echt zwarte buik, waarvan het zwart van de borst naadloos overgaat in het zwart van de buik. Deze werd pas door wetenschappers beschreven in 1846, en wel door George N. Lawrence (1805-1895) die hem de naam Branta bernicla nigricans gaf. Deze ondersoort kennen we hoofdzakelijk van de kusten van de Stille Oceaan.

Vreemd genoeg ‘verzamelde’ Lawrence het holotype van deze ondersoort niet langs de Amerikaanse westkust, maar bij Harbor, New Jersey, aan de Atlantische oostkust van Amerika. Tegenwoordig komen daar vrijwel uitsluitend witbuikrotganzen voor. De door Lawrence geschoten zwarte rotgans moet haast wel een dwaalgast zijn geweest aan de Amerikaanse oostkust.

Het kan ook zo zijn dat de voorkeur van musea om rariteiten te verzamelen er toe geleid heeft dat juist zo’n zwarte rotgans uit een gebied waar witbuikrotganzen heel gewoon zijn, in de collectie van het museum is bewaard.

Daarentegen zijn er ook verhalen dat er in vroeger tijden meer zwarte rotganzen langs de Amerikaanse oostkust voorkwamen. Zo vermeldt Harrison Lewis in 1937 in een artikel ‘Migrations of the American Brant’ (Auk, 54: 73-95), in het tijdschrift Auk vluchten van donkere rotganzen langs de Atlantische kust van Noord-Amerika. In de Zeven-eilandenbaai in Quebec werden deze vogels ‘les noirs’ genoemd.

Hij veronderstelde dat deze donkere rotganzen langs andere trek-routes vlogen, en niet op Southampton Island, in het noorden van de Hudsonbaai, maar in nog onontdekte gebieden broedden, omdat broedvogels die op Southampton Island waren verzameld typische witbuikrotganzen waren.

Zwarte rotgans naast een witbuikrotgans, gefotografeerd in een groep zwartbuikrotganzen op Ameland (foto Tom Voortman).

Tegenwoordig worden zelfs in West-Europa steeds vaker zwarte rotganzen tussen de zwartbuikrotganzen gezien, en komen ook gemengde paren van de verschillende ondersoorten voor, maar grosso modo is er weinig overlap in de ruimtelijke verspreiding van de drie verschillende rotgansondersoorten.

In de literatuur is ook nog een andere ondersoort beschreven: Branta bernicla orientalis, die in Oost-Siberië voorkomt, en ook ‘de grijsbuikrotgans’ (grey-bellied brant) uit de overgangszone in Noord-Amerika tussen zwarte en witbuikrotgans, wordt soms als aparte ondersoort beschouwd, maar ik houd me aan de nu internationaal algemeen gangbare opvatting dat er drie verschillende ondersoorten van de rotgans bestaan, ondanks het feit dat in Nederlandse vogelgidsen deze drie verschillende ondersoorten opgewaardeerd zijn tot drie verschillende soorten.

Samenvattend zijn deze ondersoorten te verdelen in zeven geografisch verschillende populaties, waarvan grofweg de zwarte rotganzen langs de kusten van de Stille Oceaan overwinteren, en de twee andere ondersoorten langs de kusten van de Atlantische Oceaan, witbuikrotganzen langs de Amerikaanse oostkust en in Ierland, Engeland en Denemarken, en zwartbuikrotganzen langs de Europese kust van de Atlantische Oceaan (zie kaart 3 in hoofdstuk 4).

De drie ondersoorten van de rotgans. Van links naar rechts: de witbuikrotgans Branta bernicla hrota (foto Mike Lane), de zwartbuikrotgans Branta bernicla bernicla (foto Doortje Dallmeijer) en de zwarte rotgans Branta bernicla nigricans (foto Jos van den Berg). De overgang tussen de zwarte borst is het markantst bij de witbuikrotgans, subtieler bij de zwartbuikrotgans, en bijna niet te zien bij de zwarte rotgans. Verder is bij de zwarte rotgans de halsring veel geprononceerder, en heeft de zwarte rotgans een opvallende witte vlek op de flank.

3 Naar het hoge Noorden

Mijn carrière als ganzenonderzoeker begon met brandganzen. De hele winter van 1972-1973 heb ik samen met Kees Canters en Doortje Dallmeijer in Noord-Nederland achter ze aan gezeten. In het pas drooggelegde Lauwersmeergebied was het toen een oase voor deze deftige gans. Vanwege zijn keurige zwart-witte verenkleed wordt hij in het Fries paugoes en in het Gronings nongans genoemd. Het zwarte kapje van de brandgans doet inderdaad aan nonnen uit het klooster denken.

De aanleg van de dijk die de Lauwerszee zou afsluiten van de Waddenzee was een forse ingreep. Het tracé liep dwars door de Bantpolder. De echte ganzenkenners hadden voorspeld dat deze werkzaamheden de brandganzen dermate zouden verstoren dat ze hun belangrijkste overwinteringsplaats zouden verliezen. Bovendien werd verwacht dat het minstens enkele jaren zou duren voordat er binnen het Lauwersmeergebied geschikte alternatieve voedselterreinen tot ontwikkeling waren gebracht.

Maar er gebeurde iets anders: op de drooggevallen wadplaten ontwikkelde zich op een oppervlakte van 3000 hectare een zeekraalvegetatie, prachtig rood gekleurd in de herfst. Hoewel deze planten zout waren bleken ze prima in de smaak te vallen bij brandganzen. Massaal concentreerden die zich hier, en sloegen op de herfsttrek zelfs van oudsher belangrijke pleisterplaatsen in Sleeswijk-Holstein over. Ondanks het feit dat brandganzen sterk aan zoet water zijn gebonden.

De situatie was door de recente inpoldering dan ook uitzonderlijk. De drooggevallen platen waren nog zilt, evenals de zeekraal die daarop groeide, maar in de geulen was het water helemaal zoet. De brandganzen bleken erg vaak te gaan drinken om die zoute hap weg te spoelen.

Na zo’n winter tussen de ganzen wilde ik ook wel eens in de Arctische broedgebieden kijken. Broedgebieden in Rusland waren in 1975 nog niet goed toegankelijk, maar brandganzen broeden ook op Spitsbergen, en daar had je als Nederlander zelfs geen paspoort voor nodig. Nederland was immers een van de landen die het verdrag hadden ondertekend dat Spitsbergen tot een internationaal gebied verklaarde. Ik hoorde van de avonturen van Spitsbergengangers als Arend van Dijk en Tom van Spanje, en kwam in contact met Piet Oosterveld van de Nederlandse Stichting voor Arctisch Natuurwetenschappelijk Onderzoek.

Piet had in de winter van 1968-1969 om onderzoek te doen aan ijsberen met drie andere studenten overwinterd op Edgeøya, een eiland van de Spitsbergen-archipel. Maar ik wilde in de zomer naar het hoge Noorden, net als de ganzen. In 1975 werkte Piet bij het Rijksinstituut voor Natuurbeheer (RIN), en hij had thuis een grote bibliotheek over het poolgebied. De plannen werden gauw gesmeed. Tom en Arend zouden die zomer ook weer naar Spitsbergen gaan. Zij met een klepperkajak, en Doortje en ik met een opblaasbare rubberboot met buitenboordmotor.

Ms. Nordstjernen van de Hurtigruten voor anker bij Isfjord Radio, Spitsbergen (foto Doortje Dallmeijer).

Die rubberboot mocht ik van de Groningse universiteit lenen, als ik hem zelf maar verzekerde. Vanuit Amsterdam vertrokken we met de Bergen Line naar Noorwegen, en vanuit Bergen verder met ms. Nordstjernen van de Hurtigruten naar Spitsbergen, een tocht van bijna een week.

Dag en nacht varen langs de eindeloze Noorse kust met al zijn eilandjes. Een grotendeels rustige zeereis, die alleen door een zware storm bij de Lofoten wat vertraging opliep. Op Bereneiland werd bij het weerstation stilgehouden om de Noren daar te bevoorraden. Daarna voeren we dwars door een gigantische vloot van Russische en Noorse vissersschepen steeds verder naar het noorden. De zon ging al niet meer onder, en eindelijk doemde dan Spitsbergen op. Witte sneeuwhellingen, waarvan de spitse toppen helemaal in wolken waren gehuld. Een land van gletsjers met langs de kust een enkel stukje toendra, en in het binnenland een paar rivierdalen waar grazers als ganzen en rendieren terecht kunnen. Voor ons een week varen, voor ganzen ruim dertig uur vliegen over een afstand van 2400 kilometer. Deze tijd werd later vastgesteld bij een Deens onderzoek waarbij Preben Clausen een aantal witbuikrotganzen met satellietzenders had uitgerust. Een van die witbuikrotganzen, Steve genaamd, vertrok op 30 mei om 06.00 uur ’s morgens uit Noord-Denemarken en kwam na een non-stopvlucht van dertig uur op 31 mei om 12.00 uur op de zuidpunt van Spitsbergen aan.

Bij Isfjord Radio aan de monding van de IJsfjord gingen we van boord. De bemanning van het radiostation kwam met een klein bootje en een vlot bij de Nordstjernen langszij. Van alles hadden we bij ons: 300 liter benzine stonden vastgesjord op het voordek, en in het ruim stonden diverse kisten met al ons eten voor twee maanden, een tent, de rubberboot en de buitenboordmotor. Alles werd op het vlot getakeld, en wij gingen naar de wal, terwijl het schip van de Hurtigruten de IJsfjord invoer, door naar Longyearbuyen. We waren op Spitsbergen! Rondom het weerstation zaten eidereenden te broeden, en in een halfopen schuur broedde zelfs een ijseend.

Hier zag ik mijn eerste ijsbeer buiten een dierentuin: als wandkleed hing hij te pronken in de hal van het weerstation. De jacht op ijsberen had de stand gedecimeerd, zodat er toen ’s zomers langs de westkust van Spitsbergen vrijwel nooit ijsberen waren te zien.

De toendra tussen de IJsfjord en de Van Mijenfjord, bekend als Nordenskiøldkysten, zou twee maanden lang onze wereld zijn. Deze kust is genoemd naar de beroemde Noorse poolonderzoeker Nordenskiøld. Levende ijsberen zag ik die zomer niet.

‘Selvskudds’ zijn nog achtergebleven op Spitsbergen uit de tijd dat er volop op ijsberen werd gejaagd (foto schrijver).

Wel stond langs de kust de ene na de andere zogenaamde ‘selvskudd’, waarmee hier in het verleden ijsberen geschoten werden. Een houten bakje op beerhoogte, waarin in de ene helft een geweer met een afgezaagde loop kon worden geplaatst. In de andere helft lag een stuk zeehondenspek dat met ijzerdraad was verbonden met de trekker, zodat de beer zichzelf een kogel door de kop schoot als hij dat stuk spek eruit probeerde te trekken. De pelsjagers hebben heel wat ijsberen buitgemaakt. Menige ‘selvskudd’ is nog als stille getuige achtergebleven.

De zon gaat hier ’s zomers nooit onder. Omdat het meestal bewolkt is op Spitsbergen, zie je bijna nooit of de zon om 12 uur nu in het noorden of in het zuiden staat. Piet Oosterveld had ons daarom aangeraden een horloge met datum te kopen om in de gaten te houden welke dag het was. Ons dagelijks ritme lieten we van het weer afhangen. Soms maakten we dagen van dertig uur, en soms veel kortere. Het grappige was, dat we gemiddeld per etmaal een uur opschoven, omdat ons interne ritme gemiddeld vijfentwintig uur bleek te duren. Na een verblijf van acht weken waren we twee dagen kwijtgeraakt. Misschien is dat wel een van de redenen waarom ik zo heerlijk tot rust kom in de poolzomer. Mijn interne ritme van gemiddeld vijfentwintig uur botst niet elke dag tegen de grenzen van de vierentwintiguurs-licht-donkercyclus.

Doortje en ik concentreerden ons op de brandganzen rondom Kapp Martin, in het uiterste zuiden van de Nordenskiøldkust, omdat een hut bij een aantal broedeilandjes halverwege deze kust al bezet was door andere brandgansonderzoekers.

Vanaf Isfjord Radio voeren we met zo veel mogelijk eten en de benodigde hoeveelheid benzine in onze rubberboot naar Kapp Martin, een afstand van 40 kilometer. Met een ruime boog over zee om de rotspartijen voor de kust te vermijden. Een Noorse schipper zou de rest van onze voorraden later afleveren.

Kapp Martin bleek een prima keuze te zijn, want rondom de kleine meertjes daar concentreerden zich families brandganzen met hun pas uitgekomen kuikens. Vanuit een schuilhut bestudeerden we met zijn tweeën urenlang het gedrag van deze familiegroepen om vast te stellen hoeveel tijd ze aan eten, slapen, waken en veren poetsen besteedden.

De meertjes zijn omzoomd met een smalle strook vegetatie en daar graasden de ganzen en hun kuikens. Na een tijdje grazen gingen ze regelmatig even slapen. De kuikens kropen dan tegen elkaar aan en zo veel mogelijk onder moeders vleugels. En daarna weer grazen. Dat ging zo de klok rond door. Hier geen avondtrek bij invallende duisternis naar veilig open water, want donker wordt het toch niet. Maar wel bleven ze steeds vlak bij die meertjes. Als er een poolvos langskwam, renden de ganzen meteen het water in.

In een meertje vlak bij Kapp Martin lag nog een klein eilandje waarop twee paartjes noordse sterns nestelden. Vanuit een schuiltent zagen we een keer hoe een poolvos naar dat eilandje toe zwom terwijl de noordse sterns hem fel aanvielen. Op het eilandje zocht de poolvos de nesten op en verorberde de eieren. De brandganzenfamilies, veertien paartjes met in totaal zesendertig kuikens, en nog vijftien volwassen ganzen zonder kuikens, waren bij het naderen van de poolvos meteen te water gegaan. Toen de vos op het eilandje was, zwommen ze tot mijn verbazing juist naar dat eilandje toe tot vlak bij de vos. Maar ze bleven wel veilig in het water. Net zoals zangvogels een uil of roofvogel kunnen omringen en zelfs aanvallen om hem weg te pesten. ‘Mobbing’, zoals de Engelsen dat gedrag noemen. De poolvos leek de ganzen niet eens te zien, zwom weer naar de kant, schudde zich droog, en verdween met elegante, dansende sprongen.

Even later kwamen de ganzen weer uit het water, gingen zich uitgebreid poetsen, en daarna weer grazen. Door regelmatig te protocolleren hoeveel ganzen in de groep graasden, poetsten, waakten, elkaar wegjoegen en dergelijke kon ik berekenen dat ze gemiddeld 36 procent van hun tijd aan grazen besteedden, 24 procent aan slapen, 16 procent aan waken en 12 procent aan zwemmen. Dat zijn natuurlijk percentages voor een gemiddelde gans. Dit waken en slapen is niet gelijk verdeeld over beide seksen. De vrouwtjes besteedden, net als hun jongen, 33 procent aan slapen en de mannetjes maar 15 procent, omdat mannetjes veel meer tijd aan waken en aan het wegjagen van concurrerende families besteedden.

Grafiek 1. Dagelijkse tijdsbesteding van brandganzen met kuikens in de zomer op Spitsbergen.

.

Grafiek 2. Dagelijkse tijdsbesteding van brandganzen op Schiermonnikoog in de winter.

Als je dit omrekent naar het aantal uren dat een gans per etmaal graast dan is dat negen uur. De kuikens die nog hard moeten groeien grazen zelfs twaalf uur per etmaal. Onderzoek in de winter in Nederland had laten zien dat in december brandganzen bijna zeven uur per etmaal grazen. Iets korter dan in de zomer op Spitsbergen, maar wel op veel langer gras, zodat ze ’s winters in kortere tijd ook meer voedsel naar binnen kunnen krijgen.

Ook onderzocht ik hoeveel keutels grazende ganzen achterlieten. In de winter ‘produceert’ een grazende brandgans elke drieënhalve minuut een keutel, maar we ontdekten dat dat in de poolzomer bijna drie keer zo lang duurde. Door het grazen gelijkmatig over het etmaal te spreiden, wordt de passagetijd van het voedsel door het darmkanaal verlengd en zijn ganzen in staat het gras en mos beter te verteren dan wanneer ze ’s winters de lange donkere nacht in veiligheid op het water doorbrengen, en alle eetactiviteiten als het ware samengeperst moeten worden in de korte winterdag.

Analyses van door ons verzamelde keutels en vegetatie gaven ook aan dat brandganzen op Spitsbergen iets meer uit hun voedsel halen dan in Nederland. Er staat natuurlijk veel minder biomassa op Spitsbergen, maar de kwaliteit is iets hoger dan in Nederland, en de ganzen verteren het voedsel ook nog iets beter door het langer in hun darmen te houden.

Voor ganzen zou het ook ’s winters voordeliger zijn hun voedselopname gelijkmatig over het hele etmaal te spreiden, maar vanwege de onveiligheid tijdens donkere nachten is dat geen optie. Een afweging tussen beter verteren van je voedsel en het risico door een predator gepakt te worden.

Op Spitsbergen hebben de ganzen ’s zomers geen last van donkere nachten. Tijdens het opgroeien van de kuikens ruien de volwassen ganzen hun slagpennen en kunnen dan niet vliegen. In die tijd zijn ze erg schuw. Je hoort ze eigenlijk nooit roepen gedurende de ruitijd, en bij het minste of geringste vluchten ze het water in. Maar het spaarzame voedsel rondom zo’n meertje raakt op den duur op, en dan moeten ze verkassen naar een aangrenzend meertje. Dat maakt een korte oversteek over een stuk onveilige toendra noodzakelijk.

Dat de zon nooit ondergaat moet het leven voor ganzen ’s zomers veel rustiger maken dan in de winter, wanneer ze alleen overdag veilig op hun voedselgebieden kunnen grazen. Hier in de poolzomer worden ze af en toe verstoord door een poolvos of een onderzoeker, maar doordat het altijd licht is, zie je als gans je vijand tijdig aankomen. Het moet voor ganzen die hier in het eeuwige licht geboren worden dan ook een rare gewaarwording zijn als het op een dag in augustus ineens donker begint te worden. ‘Wie doet hier ineens het licht uit?’

* * *

Gerrit de Veer, die het dagboek tijdens de expeditie van Willem Barentsz om de Noord bijhield, heeft ook op Spitsbergen de poolzomer meegemaakt. In dat dagboek staat te lezen hoe zij broedende rotganzen ontdekten, na een ontmoeting met een ijsbeer:

21 juni 1596: We ankerden op achttien vadem en voeren samen met het volk van Jan Cornelisz aan de westzijde aan land om ballast te halen. Toen we de ballast aan boord hadden gebracht, zagen we een witte beer op ons schip af zwemmen. We sprongen direct in de boot, het volk van Jan Cornelisz ook, en roeiden naar de beer toe. We dreven hem van het land af en roeiden hem achterna toen hij wegzwom.[...] Toen hij ten slotte uitgeput raakte van het vechten tegen de drie sloepen slaagden we erin hem dood te slaan. Aan boord van ons schip vilden we hem. Zijn huid was dertien voet lang.

Met de sloep roeiden we een mijl een inham in, waar we een goede haven vonden met geschikte ankergrond op zestien, tien en twaalf vadem. Verderop zagen we aan de oostkant twee eilanden en aan de westkant een grote inham met in de verte nog een eiland. [...] Daar broedden veel rotganzen die ‘rot, rot, rot’ riepen toen we ze van hun nesten joegen. We gooiden één gans dood met een steen en aten die op. We namen wel 60 eieren mee naar onze schepen. Daar kwamen we de 22ste weer aan boord.

Het waren echte rotganzen, net zoals die ieder jaar bij Wieringen overwinteren. [...] Ten slotte zij opgemerkt dat op dit land, waarvan wij denken dat het een deel van Groenland is, dat op 80º NB en noordelijker ligt, gras en struiken groeien, en grasetende dieren leven zoals reeën en andere dieren, terwijl op Nova Zembla op 76º, dus vier graden verder van de noordpool, niets groeit en alleen vleesetende dieren leven.

Toen ik voor het eerst zelf in het hoge Noorden was, zag ik wel kleine rietganzen en brandganzen, maar geen rotganzen. Zo zeldzaam waren die inmiddels geworden. In de tijd van Willem Barentsz, en zelfs nog aan het begin van de twintigste eeuw, waren witbuikrotganzen hier erg talrijk.

De laatste week van juli kregen de grijze brandganzenkuikens al zwarte petjes, en begonnen steeds meer op hun ouders te lijken. Doortje en ik gingen wat verder het binnenland in. We voeren de lange Van Mijenfjord in. Door een vrij nauwe engte ten noorden van Akseløya, waar de westenwind tegen de uit de fjord komende stroom voor korte, felle golven zorgde. Daar eenmaal doorheen, zagen we aan de noordzijde een gletsjer die in de fjord uitmondde. We voeren door naar Camp Morton, waar we de rest van onze voorraden zouden oppikken. De Noorse schipper die onze extra spullen bij Kapp Martin zou afleveren, had ze daar aan land gezet. Toen hij langs Kapp Martin voer woei het te hard, zodat hij daar niet op het kiezelstrand kon landen en pas bij Camp Morton een beschutte plek vond.

Op die plek stond onze kist met eten. De schipper was doorgevaren naar Sveagruva, aan het eind van de Van Mijenfjord. We haalden voor twee dagen eten uit de kist en voeren verder de Van Mijenfjord in. Toen naast de boot een baardrob zijn bruine, zwaar besnorde kop boven water stak, zetten we de motor uit. Vlak naast onze rubberboot dook hij weer op, en keek met evenveel belangstelling naar ons als wij naar hem.

Halverwege de Van Mijenfjord komt er aan de noordzijde een breed groen dal uit op de fjord: Reindalen. We gingen kijken of ook hier ruiende ganzen te vinden waren. Er bleek een klein hutje te staan, de Plutohytte. In het huttendagboek lazen we dat zeven jaar eerder, in augustus 1968, hier een expeditie uit Oxford was geweest om kleine rietganzen te ringen. Ze zagen echter geen enkele kleine rietgans, maar wisten wel achtenveertig brandganzen en drie rotganzen te vangen en te ringen.

Nog weer eerder, in 1954, las ik in het Engelse tijdschrift Wildfowl, slaagde dr. Russell Webbe er nog in om in ditzelfde Reindalen vierenzeventig witbuikrotganzen, drieëntwintig brandganzen en 490 kleine rietganzen te vangen en te ringen.

Wij zagen alleen maar vier paartjes brandganzen met zes kuikens, terwijl langs de rand van het dal twee muskusossen met een klein kalfje liepen te grazen. Maar geen witbuikrotganzen meer.

In de Avifauna Svalbardensis van Herman Leopoldus Løvenskiold uit 1964 staan de vierennegentig vogelsoorten beschreven die voorkomen op Svalbard, zoals de Noren de Spitsbergeneilandgroep bij voorkeur noemen. Daarin is te vinden dat brandganzen in het begin van de twintigste eeuw vrijwel niet voorkwamen op de eilandjes rondom Spitsbergen. Als er al brandganzen op Spitsbergen broedden, dan hoog op smalle rotsrichels, zoals ook van Groenland en Nova Zembla bekend is. Op de eilandjes voor de kust broedden toen vooral rotganzen, witbuikrotganzen, waarvan de aantallen rond 1900 op ruim 50.000 werden geschat door Salomonsen in een analyse die hij maakte in 1958. In dat jaar telde die populatie nog maar 4000 vogels. Toen ik in 1975 op Spitsbergen was, was deze populatie zelfs nog verder afgenomen tot zo’n 3000 vogels. De brandganzen die op Spitsbergen broeden, overwinteren allemaal in Zuidwest-Schotland aan de Solway Firth, en die populatie was in 1975 juist sterk in aantal toegenomen. In de jaren dertig van de twintigste eeuw telde die Spitsbergense brandganzenpopulatie slechts 500 vogels en in 1948 werden er nog maar 300 geteld. Beschermende maatregelen in het overwinteringsgebied zetten een gestage groei in, en in 1975 overwinterden er zelfs al 6000 brandganzen in de Solway Firth. Volgens Løvenskiold nestelen deze brandganzen nu op dezelfde kleine eilandjes voor de kust, waar vroeger rotganzen hun nest hadden. Verder broeden op die eilandjes, buiten het bereik van poolvossen, eidereenden en grote burgemeesters. Zouden de in aantal toegenomen brandganzen er de oorzaak van kunnen zijn dat die witbuikrotganzen zich niet hebben kunnen herstellen?

Met Doortje, Tom en Arend bezocht ik op 4 en 5 augustus, nadat de broedeilandjes door de brandganzen verlaten waren, met de rubberboot alle eilandjes voor de Nordenskiøldkust. Alleen oudere kuikens van grote burgemeesters troffen we nog aan. Van schrik braakte één zo’n kuiken het voedsel uit dat hij pas van zijn ouders had gekregen. Dit bleek een complete volwassen kleine alk te zijn. Dat past dus door het keelgat van zo’n jonge grote burgemeester. Ik begreep nu ook waarom die kleine alken steeds luid ‘rie-rie-rie’ roepend in grote wolken opvlogen als er een burgemeester langs de puinhellingen scheerde. Tussen de stenen van die puinhellingen maken kleine alken hun goed verscholen nesten.

De verlaten brandganzennesten waren nog goed te herkennen aan de donsveren en aan de keutels van de volwassen ganzen rondom het nestkuiltje. Sommige nesten waren kennelijk al jaren in gebruik, en de keutels naast het nest hadden een met gras begroeid walletje rondom de nestkuil gevormd.

In totaal telden we 182 gebruikte brandganzennesten, en geen enkel nest van een rotgans. Te voet hebben we de hele aangrenzende toendra uitgekamd en kwamen op een totaal van 800 volwassen brandganzen, waaronder 100 succesvolle families met gemiddeld 2,7 kuiken per succesvolle familie. Succesvol wil zeggen met minstens één kuiken. Van de 182 nesten hebben er dus 100, oftewel 55 procent, met succes een kuiken voortgebracht. Bijna de helft had wel eieren gelegd, maar was er dus niet in geslaagd kuikens groot te krijgen.

* * *

De enige plek waar in 1975 langs de westkust van Spitsbergen nog rotganzen bleken te broeden was op een klein eilandje, Mariaholmen, in de monding van de Van Mijenfjord, dat Tom en Arend met hun klepperkajak bezochten. Een andere plek waar ze nog broedden lag ten zuidoosten van Spitsbergen. Daar ligt een hele keten van kleine eilandjes, Tusenøyane, de 1000 eilanden, waar nog witbuikrotganzen broeden.

De Deense ganzenonderzoeker Jesper Madsen heeft ze op enkele van die 1000 eilandjes bestudeerd om erachter te komen waarom hun aantal zo laag bleef hoewel ze in 1972 in Denemarken volledig waren beschermd.

In het voorjaar blijft bij deze eilandjes nog veel langer ijs liggen dan langs de westkust, waar de golfstroom korte metten maakt met het ijs. Na het openbreken van dat ijs stroomt er elk jaar langs de Tusenøyane één grote trein van ijsvelden voorbij. Zeehonden liggen graag op dat drijfijs, om uit te rusten van hun visvangst. En waar veel zeehonden zijn, is het aantrekkelijk voor ijsberen. Bij het onderzoek van Jesper en zijn collega’s kwam er tussen 14 juni en 12 juli om de andere dag een langs. Soms vonden de ijsberen een rotgansnest en aten de eieren op, maar nog meer schade werd aangericht doordat grote burgemeesters toesloegen, nadat een gans voor een ijsbeer van zijn nest was gevlucht. Zo leidde verstoring door een ijsbeer tot extra predatie door grote burgemeesters. Pas nadat het drijfijs eindelijk weg was, kwamen er ook geen beren meer.

Langs de Nordenskiøld-kust hadden Doortje en ik, en ook de brandganzen, in 1975 nog geen last van ijsberen.

* * *

Hoe duidelijk de groepsstructuur van brandganzen te zien is als hun kuikens nog klein zijn is mij het sterkst bijgebleven. Zo’n groep bestaat niet alleen uit families: naast ganzenouders met hun jongen is er ook een aantal ouderen zonder jongen. ’s Winters in Nederland is dat nog steeds zo, maar dat is veel moeilijker te zien, omdat de kuikens dan net zo groot zijn als hun ouders.

4 Circumpolaire verspreiding en aantallen

In 1973 bleken er in de Terschellinger polder in het voorjaar veel meer rotganzen te zijn dan in de jaren daarvoor. Omdat rotganzen tot in mei in het Waddengebied blijven pleisteren, werden de Terschellinger boeren geconfronteerd met extra grazers op hun weilanden. De zo belangrijke ‘eerste snede’ weidegras werd opgegeten, en daar waren de boeren niet blij mee. Natuurbeschermers waren natuurlijk verheugd dat de zeldzame rotgans weer in aantal toenam.

De landbouwschade op Terschelling die de zeldzame en beschermde rotganzen ineens veroorzaakten was voor Jan Rooth, hoofd van de afdeling Ornithologie van het Rijksinstituut voor Natuurbeheer, aanleiding om deze gans vanaf 1974 goed te laten onderzoeken. Als erkend gewetensbezwaarde militaire dienst had ik het geluk dat ik in 1975 voor dit project tewerkgesteld werd bij dat instituut, dat een veldstation op Terschelling had.

Na mijn eerste reis naar Spitsbergen kon ik daarom meteen op Terschelling beginnen.

In de winter van 1974-1975 waren er grote aantallen rotganzen op Terschelling gezien, maar dat waren uitsluitend volwassen vogels. De zomer van 1974 had geen enkele jonge rotgans opgeleverd. Toen ik in september 1975 op Terschelling begon, wachtte ik vol spanning op de terugkeer van de rotganzen uit Siberië. De eerste zouden vast te zien zijn op het zeegrasveld op het wad onder Hoorn, waar ze ook het voorafgaande seizoen hadden gegraasd. Maar in september zag ik daar alleen smienten en een enkele pijlstaart. Die hele maand geen enkele rotgans. Totdat ineens op 2 oktober de eerste verscheen. Vier dagen later, op 6 oktober, zag ik er al negenentwintig voedsel zoeken op dat zeegrasveld. En op 10 oktober 267. Nog later kwamen er ook gezinnen met jongen bij. De zomer van 1975 bleek een goed broedseizoen geweest te zijn. Een prachtig begin voor mijn onderzoek.

Ik had op het wad een schuilhut op een steigerconstructie gebouwd, zodat ik de ganzen ongestoord kon bespieden. Bij hoogwater ging ik met een waadpak naar die wadhut toe, klom omhoog, en wachtte tot het water voldoende gezakt was om het zeegras bereikbaar te maken. Zodra dat het geval was, kwamen de rotganzen. Eerst werd het blad van zeegras gegeten, en toen het meeste blad op was, zag ik hoe rotganzen bij afgaand water de wortels van het zeegras bloottrappelden en opaten. Het liefst als er nog een laagje water stond, dan is het gemakkelijker om die wortels bloot te woelen. Grappig was dat de jongen dat bloottrappelen van die wortels nog niet goed onder de knie hadden. Zodra hun moeder wortels had blootgewoeld, renden haar jongen ernaartoe en werkten de wortels naar binnen. Hun moeder ging dan iets verderop weer nieuwe wortels blootleggen. Een extra reden voor jonge ganzen om bij hun ouders te blijven. Dat zeegrasveldje onder Terschelling was echter maar heel bescheiden van omvang en algauw was daar niets meer te eten. Vanaf dat moment trokken de rotganzen de polder in om daar te gaan grazen in vaak grote groepen, waarvan ik de aantallen moest bepalen.

Groepen rotganzen bestaan soms uit enkele duizenden vogels, die al grazend door elkaar heen lopen. Voor het onderzoek naar de aantalsontwikkeling is het van belang zo nauwkeurig mogelijk te weten hoeveel rotganzen er zijn. Precies tellen kan natuurlijk niet. Wat tellingen genoemd worden, zijn eigenlijk schattingen. Net zoals bij grote demonstraties het aantal deelnemers geschat wordt door de politie of door de organisatoren. Eerst tel je een groepje van vijf, dat groepje pas je dan tien keer af in het beeld van je verrekijker, en dan weet je hoe groot een groep van vijftig is, en zo’n groep ga je dan weer afpassen op de hele groep. Het is bij grote groepen verstandig een zogenaamde stukteller of bomenteller te gebruiken om de tel niet kwijt te raken. Bij ieder groepje van vijftig druk je de telknop in.

Vanzelfsprekend worden bij dergelijke schattingen fouten gemaakt. Om een indruk van de foutenmarge te krijgen, heb ik eens vijfentwintig ervaren ganzentellers het aantal vliegende rotganzen op een foto laten schatten. Daarna heb ik met een naald alle rotganzen op die foto stuk voor stuk aangeprikt. Zo telde ik ze een voor een, zonder dubbeltellingen. In totaal bleken het er 2447 te zijn. De schattingen van de ervaren ganzentellers lagen nogal uiteen. Het laagste geschatte aantal was 1280 en het hoogste 4250! Het gemiddelde van alle schattingen was echter 2411. Verrassend dicht bij het werkelijke aantal. Hoewel een individuele telling er dus behoorlijk ver naast kan zijn, is het gemiddelde van meerdere tellingen vrij nauwkeurig.

Om de populatiegrootte van de zwartbuikrotganzen te bepalen, worden elk jaar in januari en in begin mei alle belangrijke pleisterplaatsen van rotganzen langs de West-Europese kusten ‘geteld’. Van de Franse kust bij Bordeaux in het zuiden tot en met de Deense en Noord-Duitse kust in het noorden. Omdat rotganzen zeer geconcentreerd in dit kustgebied voorkomen, is het mogelijk op deze manier alle rotganzen op te sporen en de aantallen vast te stellen. Het totale aantal zal daarbij redelijk betrouwbaar zijn, omdat overschattingen op de ene plaats gecompenseerd worden door onderschattingen op een andere plaats. Bij veel meer verspreid voorkomende vogelsoorten, zoals bijvoorbeeld de merel, is het natuurlijk onmogelijk om op deze wijze te werk te gaan.

Dergelijke gecoördineerde tellingen vinden nog niet zo heel lang plaats. De eerste keer dat voor de rotgans in Europa een poging gedaan werd om inzicht te krijgen in het totale aantal was in 1958. De Deense onderzoeker Finn Salomonsen verzamelde toen gegevens uit Frankrijk, Engeland, Nederland, Duitsland en Denemarken en kwam tot een totaal aantal van niet meer dan 16.500 zwartbuikrotganzen.

Een schokkend laag aantal als je het vergelijkt met de beschrijvingen van de Duitse ornitholoog Naumann. Die schetste in 1905 voor de rotgans nog een beeld als de meest talrijke kustvogel, die tussen Noordwest-Frankrijk en Denemarken voorkwam. Hij beschrijft dat er ‘miljarden’ rotganzen in dit kustgebied overwinterden, en dat zich bijvoorbeeld bij het Duitse eiland Pellworm zoveel rotganzen verzamelden, dat de lucht donker werd als die enorme zwermen opvlogen. In die tijd kwamen rotganzen ook nog massaal langs de Oostzeekust voor, waar tegenwoordig nog slechts honderden rotganzen worden waargenomen. De aantallen uit die tijd zijn natuurlijk alleen maar op indrukken gebaseerd, maar dat er rond 1900 veel meer rotganzen waren dan in 1958 staat buiten kijf.

Kaart 1. De winterverspreiding van zwartbuikrotganzen (zwarte rondjes) en witbuikrotganzen (witte rondjes) in West-Europa volgens Salomonsen (1958). Voor plaatsen waar beide ondersoorten voorkwamen zijn de cirkels deels wit en deels zwart gemaakt. In Ierland alleen witbuikrotganzen uit Noord-Amerika, en in Noord-Denemarken en het noordelijk deel van de Engelse oostkust vooral witbuikrotganzen uit Spitsbergen. In het Waddengebied en de Engelse zuidkust en de Franse kust zwartbuikrotganzen uit Siberië.

.

Kaart 2. Vanaf de Noordpool gezien de circumpolaire verspreiding van de broedgebieden van rotganzen.

De toename van deze populatie, waarvan ik getuige mocht zijn, verliep als volgt: van 1970 tot 1980 steeg het aantal van 36.000 naar 170.000. Deze groei zette zich daarna voort in de jaren tachtig zodat er in januari 1992 314.000 rotganzen werden geteld in West-Europa. En dat terwijl Finn Salomonsen dus in 1958 tot hoogstens 16.500 kwam.

* * *

Rotganzen komen alleen op het noordelijk halfrond voor en broeden in een grote cirkel rondom de Noordpool, circumpolair. Van de drie ondersoorten worden zeven verschillende rotganspopulaties onderscheiden, waarvan die van de zwartbuikrotgans tegenwoordig de grootste is. Op kaart 2 is de circumpolaire verspreiding van het broedgebied van de zeven verschillende populaties duidelijk te zien.

Op kaart 3 is aangegeven waar deze populaties overwinteren langs de kusten van de Stille en Atlantische Oceaan, en hoe hun trekroutes van broed- naar overwinteringsgebied lopen.

Kaart 3. Vanaf de evenaar gezien de verspreiding van de diverse rotganzenpopulaties in zomer en winter.

Voor alle populaties geldt dat ze ’s winters een sterke voorkeur voor zeegras hebben, en het verdwijnen van dat voorkeursvoedsel in de jaren dertig van de twintigste eeuw door een schimmelziekte in de Atlantische Oceaan wordt vaak als verklaring aangevoerd voor de achteruitgang van veel rotganspopulaties.

Vier van de zeven populaties overwinteren langs de kusten van de Atlantische Oceaan:

zwartbuikrotganzen (Branta bernicla bernicla), die op het Taimyrschiereiland broeden, en langs de West-Europese kusten van Frankrijk, Engeland, Nederland, Duitsland en Denemarken overwinteren; in het Engels bekend als dark-bellied brent geese

witbuikrotganzen (Branta bernicla hrota), die op Spitsbergen en Noordoost-Groenland broeden en in Denemarken en Noordoost-Engeland overwinteren, en alleen in zeer koude winters ook in Nederland opduiken. In het Engels East Atlantic light-bellied brent geese

witbuikrotganzen (Branta bernicla hrota), die in Oost-Canada broeden en over de Groenlandse ijskap trekken om in Ierland te overwinteren. In Amerika bekend onder de naam eastern high Arctic brant

witbuikrotganzen (Branta bernicla hrota), die in Noord- en Oost-Canada in het zogenaamde Foxe Basin, op onder andere eilanden als Southampton Island, broeden en langs de Noord-Amerikaanse oostkust overwinteren, waar ze bekendstaan onder de naam Atlantic brant

Grafiek 3. Aantalsverloop van de zeven rotganspopulaties. De cijfers verwijzen naar de populaties op kaarten 2 en 3.

De overige drie populaties overwinteren langs de kusten van de Stille Oceaan: