-

John Jansen van Galen

Waar een wil is, is geen weg

verdwalen in nederland

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2014 John Jansen van Galen

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Mischa Keijser

Foto’s binnenwerk Cor Leenhouts

ISBN 978 90 450 2630 5

e-ISBN 978 90 450 2631 2

D/2014/0108/581

NUR 410

www.atlascontact.nl

-

1 · DE LOF VAN HET VERDWALEN

Op een middag in de voorzomer sta ik stil onder het indrukwekkende bladerdak van een uitgestrekt woud. Rechts verdwijnt een onduidelijk paadje (is het een wildwissel?) in het mos, links loopt er een dood onder brandnetels en recht voor mij is het struikgewas volkomen ondoordringbaar. ‘Het pad voert hier een naaldbos in,’ lees ik in mijn routebeschrijving, maar ik zie niet anders dan loofbomen om mij heen en foeter op de samensteller die blijkbaar geen spar of den van een beuk kan onderscheiden. ‘Bij paaltjes 95 C en 60 C rechtsaf,’ staat er. Er is echter geen paaltje te zien en opeens besef ik dat ik verdwaald ben. Wat nu? Is het niet het beste terug te keren naar waar ik nog op het rechte spoor was? Zeker, maar waar kwam ik ook weer precies vandaan?

De zon gaat schuil achter een dik wolkendek, dus ik kan niet schatten waar het noorden is. En dan: wat vind ik in het noorden? Op goed geluk zet ik door bosbessen en bosschages koers naar waar het iets lichter lijkt. Ik kom op een breder pad, ga naar links en bereik een brede, met steenslag verstevigde weg, die kaarsrecht door het bos voert. Het is zo’n weg waarover houtvesters de gevelde bomen afvoeren die aan beide zijden hoog opgestapeld gereed liggen voor vervoer. Kilometers ver kan ik hier naar weerszijden kijken, maar ik zie geen levende ziel. En nergens is een wegwijzer te bekennen.

Ik ben verdwaald. Automatisch pak ik mijn mobiele telefoon om deze bijzondere ervaring met thuis te delen. Het schermpje licht op: ‘Netwerk buiten bereik.’ Geen bereik! Dan ben je tegenwoordig echt verdwaald. Op goed geluk besluit ik de weg naar rechts te volgen, en bespeur een licht gevoel van beklemming: stel dat ik nog uren moet lopen eer ik weer in de bewoonde wereld ben. En ik heb vanavond nog wel een belangrijke afspraak!

Als ik in de verte een kleine hoeve zie met paarden in de weide en een vrouw die ze verzorgt, zet ik het onwillekeurig op een holletje maar tot mijn teleurstelling verdwijnt ze in het bos voor ik haar aan kan roepen. Wel staat vlak bij het weiland een kleine ouderwetse handwijzer met de namen Gennep, Kranenburg, Groesbeek. Ik kies voor dat laatste dorp, daar ben ik mijn tocht immers begonnen, en kom aan een majestueuze bosrand langs golvende akkers met uitzicht op een kerktorentje. Volgens mijn gidsje moet ik nu het dorp Frasselt zien, maar de kerk van Frasselt ken ik van eerdere wandelingen en die is het bepaald niet. Maar stevig doorstappend vind ik nog net voor zonsondergang een bushalte, waar een kwartier later een bus naar Nijmegen komt. Ik moet de neiging bedwingen om de chauffeur deelgenoot te maken van mijn avontuur. Verdwaald in Nederland!

***

In de Ooijpolder

Wat is eigenlijk verdwalen? In woordenboeken luidt onveranderlijk de nuchtere omschrijving: ‘de weg kwijtraken’. Dat lijkt adequaat maar is het niet. Het voorvoegsel ver- duidt erop dat iets, zoals ook in: verwend, verloederd, verslaafd, vervallen, vergaan, volkomen uit de hand gelopen is. Wie verdwaalt, is even helemaal de kluts kwijt.

Ik ga te rade bij wandelroutemaker Vladimir Mars (geen pseudoniem). ‘Verdwalen is nog iets anders dan dwalen, John,’ legt hij uit. Daar heeft hij gelijk in. Dwalen is op goed geluk en eigen houtje door Gods mooie natuur struinen. Het woord heeft iets gelukzaligs. Dwalen is een gebied doorkruisen zonder vast plan, maar toch zonder onzekerheid over je uiteindelijke bestemming: daarginds zie je immers de kerktoren van het Belgische Kalmthout, dus achter je moet het Nederlandse dorp Huijbergen liggen. Wie verdwaalt weet niet alleen niet waar hij heen moet, maar ook niet waar hij vandaan kwam.

Zoals bleek had ik daar in het Reichswald met een uurtje flink doorlopen wel weer een dorp bereikt, maar de sensatie van het verdwalen had ik beleefd en die nam niemand mij meer af. Het is de sensatie van de onbestemdheid: aan een bosrand komen en niet weten hoe het dorp heet waarvan je het torentje ziet, stilstaan bij een wegwijzer met daarop namen van oorden die je geen van alle iets zeggen, uitkijken over een golvend heideveld zonder enig idee hoe je verder moet om je bestemming te bereiken. Dat kan benauwend zijn, maar ook een grote opluchting: er is nu eens niemand die je voorschrijft hoe te lopen, eindelijk geen instantie die de wandelaar bij de hand neemt.

Zo ging de moeder van Martine Kamsma, redacteur van NRC Handelsblad, wandelen in Meijendel, niet ver van haar huis, waar alles uitentreuren bewegwijzerd is. Maar in bepaalde gedeelten van dat landgoed mag je niet zomaar komen. Zonder er erg in te hebben moet ze daar toch terechtgekomen zijn en wel een uur rondgedwaald hebben, niet wetend waar ze zich bevond, totdat een man in uniform haar aanhield en naar haar ‘passe-partout’ vroeg. Ze was in overtreding! Het kwam haar op een ‘fikse boete’ te staan, maar de man bood wel aan haar met zijn auto thuis te brengen. Dat baarde nog opzien in die deftige Wassenaarse wijk, maar ze zou de ervaring van het verdwalen ‘voor geen goud gemist willen hebben’.

Martin Bril schreef in Heimwee naar Nederland: ‘Verdwalen heeft als nadeel dat je de weg kwijt bent. Dit kan tot zenuwachtige toestanden leiden, en uiteraard tot tijdverlies. Maar een voordeel van verdwalen is dat je op de vreemdste plekken terecht kunt komen. Buiten de gebaande paden is de wereld vol verrassingen, niet alle even aangenaam, maar dat hoeft ook niet.’

De herberg is zoveel warmer als je er binnentreedt en niet al bij voorbaat wist dat je er over drie kwartier zou zijn, maar vermoeid bent en opgelucht na een ongericht, soms bijna radeloos dwalen door onbekend gebied. Verdwalen is een kortstondige bevrijding uit het keurslijf van een leven waarin alles bij voorbaat is vastgelegd en verzekerd, en risico’s optimaal worden vermeden.

Verdwalen roept gevoelens op uit je kindertijd: het is eng maar ook spannend, een beetje angstaanjagend en tegelijk bevrijdend. Je staat er alleen voor. Het geeft een gevoel van beklemming maar ook van ongebondenheid. Je bent aan jezelf overgeleverd, kapitein op je eigen schip. En de wereld ligt voor je open.

TIPS

Het Reichswald is bij uitstek geschikt voor wie de kans wil lopen te verdwalen. Het natuurgebied op de grens van Nederland en Duitsland tussen Groesbeek, Gennep en Kranenburg (D) bestaat uit majestueuze, uitgestrekte wouden, doorsneden door wegen die allemaal sterk op elkaar lijken. Een mooi uitgangspunt voor voettochten door dit gebied is café Merlijn, dat pal op de grens bij het gehucht Grafwegen ligt en gemarkeerd wordt door een half-Nederlandse, half-Duitse vlag. Er hangt nog een zweem van de romantiek uit de tijd van smokkelaars en men vertelt u er graag het verhaal van de man die jarenlang zware vrachten op een fiets de grens overbracht, maar nooit betrapt werd op het smokkelen van contrabande – en die pas jaren later vertelde dat hij altijd fietsen had gesmokkeld. U kunt bij Merlijn parkeren.

Met openbaar vervoer is het Reichswald moeilijker te bereiken. Vanaf station Nijmegen kunt u de bus nemen naar Groesbeek / De Horst of naar Kranenburg (richting Emmerich) om vandaar naar de wouden te lopen.

Omdat in deze en volgende hoofdstukken door diverse ervaringsdeskundigen ook gewag is van gemaakt van de mogelijkheid om in en bij Meijendel te verdwalen: het gedeelte van dit duinreservaat dat de naam Meijendel draagt is vrij toegankelijk. Er is een bezoekerscentrum en een fameus pannenkoekenrestaurant. Voor het meer geheimzinnige gedeelte, met de namen Kijfhoek en Bierlap, heeft men een dagkaart nodig die in het bezoekerscentrum verkrijgbaar is. Er is parkeergelegenheid, het openbaar vervoer komt echter niet verder dan de halte Wittenburgerweg in Wassenaar, vanwaar men in een halfuur via de Meijendelseweg naar Meijendel loopt. Een mooie variant op de rondwandelingen die je daar kunt maken, is het volgen van het wit-rood gemarkeerde Hollands Kustpad vanaf Meijendel noordwaarts naar Katwijk (13 km), waar veel busverbindingen zijn en waarbij u spoedig na het begin van de wandeling aan uw rechterhand Kijfhoek en Bierlap vindt, waar u misschien kunt verdwalen!

-

2 · VERDWALEN IN NEDERLAND

‘Je kunt in Nederland niet verdwalen.’ Ik heb het jarenlang verkondigd. Het was de achtste stelling van een lezing die ik regelmatig hield over wandelen in Nederland. Ik herinner mij een buurthuis te Vinkeveen, een dorpshuis in Krabbendam en een bijeenkomst van de vereniging tot Nut van ’t Algemeen in Lobith waar, anders dan wij op school leerden, de Rijn niet ons land binnenkomt, dat gebeurt een paar kilometer eerder bij Tolkamer. Daar kun je, nadat je op het Pieterpad door de heuvels van het Montferland via Hoch-Elten het rivierdal in bent gewandeld, van een terras aan de kade uitzien op aken die stroomopwaarts ploegen, wit schuimend water rond de boeg, blaffend hondje in het gangboord, autootje op de achterplecht.

De secretaris van het Lobithse Nut bedankte mij voor de causerie met een vulpen in houten etui en reed mij terug naar het station in Arnhem. Onderweg vertelde hij hoe moeilijk het in Nederland was om, wanneer je eenmaal in de WAO bent beland, daar weer uit te komen. Hij was kraanmachinist, had een ongeluk gehad en wilde, eenmaal hersteld, maar al te graag weer aan de slag – waarbij hij echter buiten de verantwoordelijke instanties gerekend bleek te hebben, die de stelregel huldigden: eens WAO’er, voorgoed WAO’er. Hij was een klantje geworden van de uitkeringsinstantie, die hem niet zomaar weer liet gaan; hij was verdwaald geraakt in de verzorgingsstaat. (U begrijpt: dit verhaal dateert uit het begin van de jaren negentig, toen PvdA-leider en minister van Financiën Wim Kok nog maar een eerste begin had gemaakt met het kortwieken van de arbeidsongeschiktheidsverzekering.)

In Krabbendam, ten noorden van Alkmaar, stond bij de gelegenheid tot vragen stellen na de pauze een oudere man op. Hij was boer, maar door de saneringen in de agrarische sector overstuur geraakt, waarna zijn huisarts hem had aangeraden te gaan wandelen. Dat had hij gedaan, en hoe! Hij liep met gemak zo’n drieduizend kilometer per jaar. Op wat voor schoenen, werd er gevraagd. Hij tilde zijn voet op en wees: gewone lage zwarte leren herenschoenen. ‘Als ik daarop elke dag over mijn erf kan lopen, kan ik er toch ook op wandelen?’ Er was geen speld tussen te krijgen. Zo zette hij de modieuze wandelaars beschaamd, die menen niet te kunnen wandelen zonder zware juchtleren bergschoenen van enige honderden euro’s.

Ik sluit niet uit dat ik zelf degene was die de oude boer naar zijn schoenen vroeg, want ik steek graag de draak met de overdreven outfit voor de wandelende voet. Tijdens de Op Pad Beurs, thans Fiets- en Wandelbeurs geheten, komen de échte wandelaars zelfs op zware bergschoenen naar de RAI of het Haagse Congresgebouw, waar hoogteverschillen noch de ondergrond daar enige aanleiding toe geven. Het is net als toen ik als jongen ging kijken bij hockeywedstrijden in ons dorp en mij opviel dat sommige toeschouwers hun eigen hockeystick van huis hadden meegenomen en daarop achteloos leunden, al was er geen sprake van dat ze een partijtje gingen spelen. Het was een signaal dat ze niet zomaar een kijkje kwamen nemen, maar echt tot de wereld van de hockeysport behoorden. Op die beurs heet ik de toehoorders op de eerste rij met hun volumineuze schoeisel daarom speciaal welkom: blij dat de ware gelovigen van het wandelen ook van de partij zijn. Maar ik dwaal af.

***

Als het waar zou zijn dat je in Nederland niet kunt verdwalen, is dit dan een voor- of een nadeel? Er zijn meer mensen bang om te verdwalen dan je zo zou denken. In mijn geboortedorp aan de oostelijke Veluwezoom kwam kort na de Tweede Wereldoorlog naast ons een echtpaar wonen, afkomstig van de Zuid-Hollandse eilanden. De man werkte op kantoor bij Shell, wat voor mijn moeder even een bittere pil was omdat haar vader enige jaren daarvoor was doodgereden door een tankauto van deze firma. Het olieconcern had nooit enige schadevergoeding willen betalen, omdat de chauffeur staande hield dat mijn opa zijn hand niet had uitgestoken, en bewijs dan maar eens het tegendeel. Maar ‘de familie Labeur’ zoals we hen noemden, al hadden ze geen kinderen, bleek reuze aardig, behulpzaam en gastvrij, al was alles in hun huis zo pijnlijk netjes dat je je er nauwelijks durfde te verroeren.

De Bosweg waaraan wij woonden liep zoals de naam al aangeeft, naar het bos en wat mij als kind treurig stemde was dat de Labeurs dat bos niet in durfden. In de eerste plaats vanwege het duidelijke verbod op bordjes aan de toegangswegen naar het bos. Weliswaar kon ik hen uitleggen dat – zoals ik van een boswachter had gehoord – die bordjes er niet stonden om onschuldige wandelaars te weren, maar alleen om stropers in de kraag te kunnen vatten. Iemand die zich in het bos begaf met de bedoeling wild te stropen was moeilijk op heterdaad te betrappen, maar de veldwachters kenden hun pappenheimers en als ze een bekende stroper in het bos zagen konden ze hem bekeuren wegens overtreding van artikel 461 Wetboek van Strafrecht. Andere wandelaars werden permanent ‘gedoogd’.

Maar de Labeurs waren gezagsgetrouwe mensen die zich hielden aan de letter van de wet. Bovendien waren ze bang om te verdwalen. Op de eilanden waar ze vandaan kwamen kon je kilometers ver om je heen kijken, maar in hun nieuwe bosrijke omgeving benam dicht struikgewas je al spoedig het zicht. Dat vonden ze eng. Hoe graag had ik ze achteraf de boodschap meegegeven dat je in Nederland nu eenmaal niet kunt verdwalen!

***

Hier past een intermezzo. De Bosweg zette zich op de kruising met de Ringallee kaarsrecht voort in een onverhard pad door het bos, een eeuwenoud kerkenpad, waarover in vroeger eeuwen de horigen van het kasteel Rosendael te voet ter kerke gingen naar de Oude Jan, een prachtig tufstenen kerkje aan de rand van de uiterwaarden van de IJssel. De Rozendaalse beek liep er helemaal langs, met zo kristalhelder water dat er rivierkreeftjes in leefden. Toen die later uitgestorven bleken is nog een poging gedaan het rivierkreeftje er opnieuw een biotoop te verschaffen, maar dat mislukte – ad niet minder dan een miljoen. Er was toen veel geld, zowel voor de WAO als voor rivierkreeftjes.

Aan het begin van dat kerkenpad bevond zich in mijn jeugd de ruïne van een villa, waarop in de oorlog een V1 was neergestort. Het is een van mijn oudste herinneringen: die gloeiende strepen ’s avonds tegen de donkere hemel, op weg naar Engeland, en dan later die vuurgloed. Als kinderen speelden we graag in dit ‘kapotte huis’. En op het hellende grasweitje aan de overzijde van het pad kon ik eindeloos in mijn eentje voetballen, met achter het hek enige koeien als tamelijk onbewogen toeschouwers en de beukenbomen als gefingeerde geduchte tegenstanders, onverzettelijke rechtsbacks en moeilijk passeerbare keepers. Toch won ik steevast, zij het op het nippertje, vaak na verlenging, terwijl mijn moeder, staande in de deuropening van ons huis aan de Bosweg, al diverse malen gefloten had ten teken dat het etens- of bedtijd was.

In de jaren zestig is op de plaats van die ruïne een nieuw huis gebouwd, een royale maar lelijke bungalow. De opdrachtgever eigende zich in één moeite het belendende kerkenpad toe en sloot het af met een hek, waardoor de Bosweg en ik werden afgesneden van het bos. Het was nog voor de tijd van de actiegroepen, anders was men er ongetwijfeld tegen in verzet gekomen: hier werd een oeroud recht van overpad terzijde geschoven. Maar het is zo gebleven. Ga er maar kijken: aan de Ringallee, op de grens van de gemeenten Rheden en Rozendaal, vlak naast het Rhedens Lyceum.

Zo werd daar toen de ruimte voor de wandelaar op naargeestige wijze beknot. Men kon om die bungalow heen lopen en verder het kerkenpad naar Rosendael volgen, maar dat gaf een ander gevoel, je liep niet meer in het voetspoor van talloze generaties kerkgangers.

***

Om mijn achtste stelling te staven, zei ik altijd dat men in Nederland nergens meer dan anderhalf uur lopen van de bewoonde wereld is – in de vorm van een dorp, een bushalte of een pannenkoekenrestaurant – en dat de wandelaar ferm doorlopend altijd wel weer op zijn pootjes terechtkomt. Ter illustratie vertelde ik van de ontmoeting die ik bij de Leuvenumse Beek had met prof. dr. Fred Polak, destijds een beroemd ‘futuroloog’ die vaak optrad voor radio en televisie. Hij zag er daar in het bos, met zijn witte kuif, verward uit en vroeg mij dringend naar de juiste weg. ‘Het verwonderde mij erg,’ besloot ik dan, ‘dat iemand die meent ons de weg te kunnen wijzen naar de toekomst van de mensheid zelf de weg niet weet te vinden in het Leuvenumse bos.’

Ik had dit verhaal al vaak met succes verteld en liet niet na daarbij subtiel te verstaan te geven dat ik, met mijn oriëntatievermogen, maar moeilijk zou kunnen verdwalen. Het is met mij nog niet zo erg als met Jan Haasbroek, voormalig VPRO-directeur, die zichzelf in een nog ongepubliceerd essay onder de titel ‘Verdwalen zonder bril’ het MVB-complex toeschrijft: Moeilijk VerdwaalBaar: ‘Ik ben een man die moeilijk verdwaalt. Iemand die alle zeilen moet bijzetten om het spoor bijster te raken. Kennelijk beschik ik over een pathologisch plaatsbewustzijn dat ik niet kan uitzetten. Over een interne noordzoekende naald die overal en op een heftige manier de invloed van de aardrotatie ondergaat. Het moet te maken hebben met de gridcells in mijn hippocampus. Voor de rest functioneer ik tamelijk normaal, al ben ik zeker op zoek naar topomane zielsverwanten.’

Topomanie! Toen ik hem in het eind van de jaren zestig leerde kennen, maakte Haasbroek indruk op mij door met zijn tweelingbroer Nico regelmatig het ‘wegwijzerspel’ te spelen. Dan waren ze voor de VPRO-radio op reportage, stonden ieder bij een andere wegwijzer ergens in het land en belden elkaar op. ‘Dan riep je bijvoorbeeld: Haps twee kilometer, Oeffelt drie en Mils negen,’ schrijft Jan. Waarop zijn broer prompt wist dat hij zich in het dorp Rijkevoort bevond. Daarna was Nico aan de beurt met de namen Hasselt, Nieuwleusen, Dedemsvaart, en wist Jan dat hij te Lichtmis stond, ‘aan de A28 boven Zwolle, bij de watertoren van Hennie van der Most’.

Zo sterk heb ik het niet, maar ik herken er mij wel in: altijd willen weten hoe het dorp heet waarvan je daar in de verte de kerktoren ziet en hoe ver het vandaar is naar het volgende dorp.

‘Volstrekt onverdwaalbaar is niemand,’ schrijft Haasbroek, ‘daarvoor is de wereld te groot. Maar de kans dat je verdwaalt neemt af naarmate je op meer punten vaker geweest bent.’ In Nederland ben ik praktisch overal meermalen geweest, dus ik twijfelde er niet aan dat ik de weg zou vinden toen ik eens besloot een voettocht te maken in de Loonse en Drunense Duinen.

***

Als jongen van de Veluwe kende ik zandverstuivingen. Bijmijn geboortedorp lag er een in het Rozendaalse Veld, die wij ‘het Duitse dorp’ noemden. Als schooljongens kropen we na de bevrijding in de smalle betonnen poortjes die toegang gaven tot een ondergronds gangenstelsel. In de oorlog was daar onder het zand een commandopost van de bezettende macht gevestigd geweest. Later zijn alle toegangen uit veiligheidsoverwegingen hermetisch afgesloten, maar ondergronds moet nog steeds een volledig, inmiddels vol zand geraakt complex van bunkers en gangen liggen.

Later leerde ik ook het majestueuze Wekeromse Zand, het heuvelachtige Hulshorster Zand, het uitgestrekte Kootwijker Zand kennen. Zandverstuivingen lijken bij uitstek geschikt om te verdwalen: er zijn geen paden of ze zijn ondergestoven, en het uitzicht lijkt naar alle kanten hetzelfde: golvende zandheuvels, donkere dennenbosranden. Pas veel later leerde ik dat het een landschap in de overgang is, een treffend voorbeeld van de natuur als perpetuum mobile. Heel vroeger zijn daar bossen geweest, die onze voorouders kapten om er brandhout van te maken en op de kaalgeslagen percelen landbouw te bedrijven. Op de braakliggende gedeelten ontstonden heidevelden, maar ook die hei werd gekortwiekt – om te dienen als mest in stallen en bezems in bakkerijen.

Als de hei verdwenen is, blijft een zandverstuiving over, steeds in beweging met de wind en de seizoenen. Maar als het zand even tot rust komt groeien er alweer hardnekkige graspollen en vestigen zich weerbarstige stuifdennen, waaronder zich opnieuw heide kan ontplooien. En ook die is, als er niets gebeurt, gedoemd op den duur te verdwijnen, onder naaldbos en later loofhout. Het Rozendaalse veld met zijn heidevlakten en zijn zandverstuiving zou allang niet meer bestaan hebben als Natuurmonumenten het niet zorgvuldig openhield, de vliegdennen rooide en het zand de ruimte gaf. Zo is alle natuur in Nederland per slot van rekening feitelijk cultuur.

Ik was gewaarschuwd, ik kende immers de legende van de schoolmeester uit Kootwijk. Het verhaal moet zich afspelen in de tweede helft van de negentiende eeuw, want de aanleiding is de Doleantie. Overal in Nederland scheidden ‘kleine luyden’, dagloners, arme winkeliertjes, schippers en keuterboeren zich toen onder de bezielende leiding van Abraham Kuyper (alias Abram de Geweldige) af van de Hervormde of ‘Grote’ Kerk waarin de notabelen van Nederland met hun verlichte opvattingen de toon aangaven. De ‘dolerenden’ meenden dat de grote kerk verdwaald was in het moderne leven en zij wilden terugkeren tot het geloof der vaad’ren. Doleren heeft overigens niks te maken met dolen maar alles met klagen.

Ook in Kootwijk, midden op de Veluwe, kon de plaatselijke predikant zich niet langer verenigen met de dominante geloofsopvatting. Hij scheidde zich af en vertrok naar het noordelijker gelegen Nijkerk, vlak bij de Zuiderzee. De Kootwijkse schoolmeester, die zeer op zijn dominee gesteld was miste hem erg, en besloot hem een bezoek te brengen in zijn nieuwe parochie. Er zat toentertijd niets anders op dan te voet te gaan. De afstand bedroeg twintig kilometer. Die moest in vier uur af te leggen zijn.

Welgemoed ging de schoolmeester vroeg in de ochtend op pad. Het leek een heldere dag te worden, maar spoedig kwam mist opzetten. Vol vertrouwen dat hij goed op koers lag volgde hij een vaag karrenspoor door de zandverstuivingen, die toen vele malen uitgestrekter waren dan nu. Na een uur lopen begon hij zich lichtelijk ongerust te maken: hij had de spoorlijn van Amersfoort naar Apeldoorn onderhand toch allang moeten passeren! Of minstens de schrille fluit van de stoomtrein moeten horen? Hij stond stil, maar geen geluid drong tot hem door. Om zich heen kijkend zag hij niets waarop hij zich kon oriënteren. Al die zandheuvels lijken op elkaar en zelfs als hij ze had herkend, zou dat niks hebben gezegd want herfststormen veranderen ieder jaar het patroon van een zandverstuiving.

De schoolmeester dacht dat het maar het beste was rechtdoor te blijven lopen. Als hij bij zijn vertrek uit Kootwijk de juiste richting had gekozen, moest hij immers uiteindelijk goed terechtkomen? Maar er is een theorie die zegt dat wij mensen zonder nadere oriëntatiepunten geneigd zijn in het rond te lopen, doordat onze passen niet gelijk zijn. We zouden met het rechterbeen een iets grotere pas maken dan met het linker en wie op een vlakte meent rechtdoor te lopen beschrijft in werkelijkheid een cirkel linksom. Of het wetenschappelijk onderbouwd is, weet ik niet, maar het lijkt proefondervindelijk bewezen. (Leuk zou zijn te weten of linkshandigen dus een cirkel rechtsom maken.)

De schoolmeester werd eerst moedeloos, steeds vermoeider en op den duur radeloos, totdat hij opeens door de mist heen een haan meende te horen kraaien! Onmiddellijk wendde hij zijn schreden in de richting van het geluid en bereikte een groepje eiken. Warempel, voor het eerst kwam hem iets bekend voor! Even verderop zag hij de contouren van een huis, en het was waarachtig zijn eigen huis! Hij lichtte de deurklink en ontwaarde bij het vuur een geliefde gestalte. ‘Ach, vrouw, vele uren heb ik gedoold!’ riep hij uit, innig blij weer thuis te zijn.

Zonder het in de gaten te hebben, had de schoolmeester een grote ronde gelopen en was op zijn beginpunt teruggekeerd. En – zulke verhalen moeten een moraal hebben – de haan, die hij kort tevoren nog had willen slachten, mocht blijven leven, opdat het dierbaar geluid van zijn kukeleku de schoolmeester tot in lengte van jaren geruststellend in de oren zou klinken.

***

Per trein en bus reisde ik op een dag in het vroege najaar naar Drunen, vanwaar het een eind lopen is door eentonig boerenland eer je de wilde woestheid betreedt van de Loonse en Drunense Duinen. Ik kende het gebied niet maar wilde, vertrouwend op mijn oriëntatievermogen, op goed geluk naar Loon op Zand lopen. Dat ligt vanuit Drunen zuidwestwaarts, maar aan die wetenschap had ik niets omdat de zon schuilging achter een zwaar wolkendek en het bovendien nevelig was, zodat ik algauw niet wist waar het zuiden was. Nevel lijkt bij uitstek bevorderlijk voor het kwijtraken van de weg, maar ik was vol goede moed en zag na een paar uur lopen een paar gebouwen langs de weg, die een manege bleken te zijn. Was ik al in Loon op Zand? Daar heb je immers een grote manege aan de rand van het natuurgebied. Dan viel het dus met de schier eindeloze uitgestrektheid van Loonse en Drunense Duinen nogal mee of juist tegen. Er was hier zelfs een café! Duinoord heette het (bijna alle mogelijke combinaties met duin- komen hier in de namen van horecagelegenheden voor). Ook stond er een plaatsnaambordje, dat echter luidde: Distelberg. En een blik op een informatiebord leerde mij dat ik in plaats van naar het zuidwesten steeds oostwaarts had gelopen. En dat het wel twee uur, een kilometer of acht lopen, zou vergen om alsnog in Loon op Zand te komen.

Maakte ik hieruit op dat je in Nederland wel degelijk kunt verdwalen? Vooralsnog ging ik ervan uit dat het gebeurde de uitzondering was die de regel bevestigt. Niet lang daarna nodigden we een vriendin uit mee te gaan wandelen in de Loonse en Drunense Duinen en liepen toen zonder mankeren dwars door de zandverstuivingen van Drunen naar Loon op Zand, waar je heel aardig logeren kunt in de ‘herbergmanege’ van Loon. Je gebruikt er de avondmaaltijd aan een venster dat uitziet op de piste: vlak langs je bordje galopperen aan de andere kant van het glas jonge meisjes met paardenstaarten onder hun zwarte cap en met zwarte rijlaarzen aan op hun paard.

De volgende ochtend goot het, maar we lieten ons niet kennen en troostten ons met de gedachte dat het nooit erg lang zo hard blijft regenen. Toch genoten we van de illusie van woestenij en barre verlatenheid, nog versterkt doordat niemand anders zich in de regen op de zandvlakten waagde. Wel viel de wandeling ons op den duur lang en toen we uiteindelijk, terwijl opnieuw een bui neer ruiste, de lichten zagen gloeien van wat niet anders dan een uitspanning kon zijn, bleek deze De Roestelberg te heten. Die is vlak bij Kaatsheuvel gelegen en niet bij Drunen, waar we onze terugreis hadden willen aanvaarden. Zonder er erg in te hebben, hadden we aanvankelijk wel in de juiste richting gelopen, naar het noordoosten, maar waren vervolgens met een grote boog toch westwaarts gegaan.

***

In de Loonse en Drunense Duinen

Frans Kapteijns, boswachter en wandelroute-expert bij uitstek van Natuurmonumenten, staat mij met zijn fourwheeldrive op te wachten bij het station Oisterwijk en we rijden het natuurgebied bij het dorp in, dat zijn domein is. En ja, vertelt hij bij de koffie in een van die talrijke uitspanningen die de Oisterwijkse Vennen en Bossen rijk zijn, ook hier en iets oostelijker in de aangrenzende Kampina verdwalen mensen, hoeveel richtingaanwijzers er ook staan. ‘Dan hebben ze wel een kaart bij zich, maar dan staan ze aan een kaarsrechte verbindingsweg van noord naar zuid, en weten niet welke het is. Want daar zijn er twee van: de Haarensedijk, langs het grafmonument van Van Tienhoven [gewijd aan de pionier die van dit gebied een natuurmonument maakte] en de Belversebaan, allebei oude landbouwwegen. Dan kun je nog lelijk het spoor bijster raken.’

Eigenlijk is heel Brabant het domein van Frans. ‘Ik reed in het voorjaar met mijn jeep langs de vuilnisbakken in de Loonse en Drunense Duinen om te inspecteren of ze nog geleegd moesten worden, toen ik twee mensen passeerde die driftig met hun vinger op een kaart stonden te tikken. “Problemen?” vroeg ik. Die vrouw wilde iets zeggen, maar de man riep meteen: “Nee, hoor!” Terwijl ik zachtjes doorreed hoorde ik die vrouw zeggen: “Dat was een boswachter”, even later riep ze, een beetje benauwd: “Boswachter!!!” Ik reed terug en toen bekende die man met een rood hoofd dat ze verdwaald waren. Dat wilde zeggen: ze wisten niet hoe ze terug moesten naar hun auto. “Waar staat die dan?” Tja, bij een café… “Meneer, er zijn aan de rand van dit gebied vier cafés,” zei ik, “wat was het voor een café?” “Ze verkochten Udenhoutse Broeder,” herinnerden ze zich. “Dat doen ze allemaal.” Het is namelijk een lekkernij van de streek, die staat in de maag. Maar die vrouw vertelde ook nog, dat de man van het café die broeder erg had aangeprezen. Toen wist ik genoeg: “Dat moet dan Jo van de Rustende Jager zijn geweest. Die doet dat altijd.” Dat café is bij Udenhout, maar we stonden op dat moment bij De Roestelberg, niet ver van Kaatsheuvel, helemaal aan de andere kant van het gebied en het begon al te donkeren. Dus ik heb ze maar met de auto teruggebracht naar die parkeerplaats.’