Ian Buruma

1945

Biografie van een jaar

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Ian Buruma

© 2013 Nederlandse vertaling Arthur Wevers

Met dank aan Hanca Leppink

Oorspronkelijke titel Year Zero. The History of 1945

Oorspronkelijke uitgeverij The Penguin Press

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld NIOD

==

ISBN 978 90 450 2106 5

NUR 320

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Voor mijn vader, S.L. Buruma

‘Er bestaat een schilderij van Paul Klee, dat Angelus Novus heet. Er staat een engel op afgebeeld die zo te zien op het punt staat zich te verwijderen van iets waar hij zijn blik strak op gericht houdt. Zijn ogen en zijn mond zijn opengesperd, hij heeft zijn vleugels gespreid. Zo moet de engel van de geschiedenis eruitzien. Zijn gelaat is naar het verleden gewend. Waar wij een reeks gebeurtenissen waarnemen, ziet hij één enkele catastrofe en daarin wordt zonder enig respijt puinhoop op puinhoop gestapeld, die hem voor de voeten geworpen wordt. De engel zou wel willen blijven, de doden tot leven wekken en de brokstukken weer tot een geheel maken. Maar zijn vleugels vangen de wind die uit het paradijs waait, een storm die zo hard is dat hij hem niet kan stuiten. Deze storm stuwt hem onweerstaanbaar voort, de toekomst in die hij de rug heeft toegekeerd, terwijl de stapel puin vóór hem tot aan de hemel groeit. Deze storm is wat wij vooruitgang noemen.’

==

Walter Benjamin, these IX uit Über den Begriff der Geschichte

Proloog

Er was iets aan het verhaal van mijn vader dat ik lange tijd verbijsterend vond. Wat hij had meegemaakt in de Tweede Wereldoorlog was niet erg uitzonderlijk voor een man van zijn leeftijd en met zijn achtergrond. Er zijn veel ergere verhalen, maar het zijne was erg genoeg.

Ik was nog tamelijk jong toen ik voor het eerst over zijn oorlog hoorde. In tegenstelling tot sommige mensen zweeg hij er niet over, hoewel het voor hem pijnlijk moet zijn geweest om bepaalde herinneringen op te halen. En ik luisterde er graag naar. Er zaten ook illustraties bij in de vorm van kleine zwart-witfoto’s in een album dat ik uit een la in zijn werkkamer haalde om er in mijn eentje naar te kijken. Het waren geen dramatische beelden, maar ze waren op een wonderlijke manier fascinerend, foto’s van een primitief werkkamp in Oost-Berlijn, van mijn vader die grimast om een officiële foto te saboteren, van pompeuze Duitsers in pakken met nazi-insignes, van zondagse uitjes naar een meer in de buitenwijken, van blonde, vrolijk lachende Oekraïense meisjes.

Dat waren de relatief goede tijden. Het was waarschijnlijk verboden om met Oekraïense vrouwen om te gaan, maar herinneringen aan die vrouwen zorgen nog altijd voor een weemoedige blik in mijn vaders ogen. Er zijn geen foto’s waarop te zien is dat hij bijna sterft van de honger en de uitputting, door ongedierte wordt gekweld of bij een met water gevulde bomkrater staat die als gemeenschappelijke wc en als bad moet dienen. Maar het waren niet deze ontberingen die ik verbijsterend vond. Het was iets wat later gebeurde, toen hij weer thuis was.

Thuis was Nijmegen. Mijn grootvader had daar in de jaren twintig een aanstelling als predikant van de relatief kleine doopsgezinde gemeente aanvaard. Vanuit hun huis kon je naar Duitsland lopen. Omdat Duitsland relatief goedkoop was, bracht het gezin daar de meeste vakanties door, totdat de aanwezigheid van de nazi’s het land rond 1937 ook voor toeristen onverdraaglijk maakte. Ergens in de buurt van een kamp van de Hitlerjugend waren mijn familieleden er getuige van dat kinderen door oudere jongens in uniform werden afgetuigd. Tijdens een boottochtje over de Rijn veroorzaakte mijn grootvader (misschien opzettelijk) enige beroering onder de Duitse passagiers door Heinrich Heines poëtische ode aan de nimf van de Rijn ‘Die Lorelei’ te reciteren. (Heine was Joods.) Mijn grootmoeder besloot dat het genoeg was geweest. Drie jaar later stroomden de Duitse troepen de grens over.

Het leven ging door, zelfs onder de Duitse bezetting. Voor de meeste Nederlanders was alles tijdens de twee eerste oorlogsjaren op een merkwaardige manier nog steeds normaal – als ze tenminste niet Joods waren. In 1941 ging mijn vader rechten studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Om een toekomst te hebben als jurist moest hij wel lid worden van het corps (dat moet je tot op zekere hoogte nog steeds). Mijn grootvader had dan wel een respectabele positie als predikant, maar verdiende niet genoeg om alle corpsrekeningen van mijn vader te betalen, en daarom besloot een rijkere oom van mijn grootmoeder om de sociale verplichtingen van mijn vader te subsidiëren.

Tegen de tijd dat mijn vader lid werd, hadden de Duitse bezettingsautoriteiten studentenverenigingen al verboden omdat ze er potentiële verzetshaarden in zagen. Dit was kort nadat Joodse hoogleraren van de universiteiten waren verwijderd. In Leiden had de hoogleraar Rudolph Cleveringa daar in zijn beroemd geworden rede tegen geprotesteerd; hij had een tandenborstel en een stel schone kleren meegenomen voor het geval hij zou worden gearresteerd, wat ook prompt gebeurde. De studenten, onder wie velen van het corps, besloten tot een staking. De universiteit werd gesloten. Het studentencorps in Amsterdam was al door de eigen leden ontbonden na de uitsluiting van Joodse studenten.

Maar Utrecht bleef open, en het corpsleven ging door, zij het clandestien. Dit betekende dat de ontgroening van nieuwe leden in het geheim moest plaatsvinden. Eerstejaarsstudenten, ‘feuten’, werden niet meer gedwongen zich kaal te scheren omdat ze zichzelf daarmee aan de Duitsers zouden verraden, maar het was nog steeds gebruikelijk om hen te laten kikkeren, uit hun slaap te houden, als slaven te behandelen en te vernederen met allerlei sadistische spelletjes waar de ouderejaars toevallig zin in hadden. Mijn vader onderwierp zich, net als anderen van zijn stand, zonder te protesteren aan deze beproevingen. Zo ging (en gaat) dat nu eenmaal. Het was tenslotte mos.

In het voorjaar van 1943 werden de studenten nog zwaarder op de proef gesteld. De Duitse bezetter eiste dat alle studenten de loyaliteitsverklaring tekenden, waarin ze verklaarden zich te zullen onthouden van iedere tegen het Duitse Rijk gerichte handeling. Wie weigerde, zou naar Duitsland worden gedeporteerd en gedwongen tewerk worden gesteld in de Arbeitseinsatz. Mijn vader weigerde, net als vijfentachtig procent van zijn medestudenten, en dook onder.

Later dat jaar kreeg hij een oproep van het studentenverzet in Utrecht om terug te gaan naar Nijmegen. De reden blijft onduidelijk. Misschien heeft iemand in een moment van paniek een stomme vergissing gemaakt, of misschien was het een geval van incompetentie; het waren tenslotte studenten en geen geharde guerrillastrijders. Mijn vader kwam met zijn vader aan op het station Arnhem, net op het moment dat de nazi’s een actie ondernamen om jongemannen voor de Arbeitseinsatz te ronselen. Het perron was aan beide kanten afgezet door de Duitse politie. Er werd gedreigd dat ouders verantwoordelijk zouden worden gehouden voor ontsnappingspogingen. Omdat hij zijn ouders niet in de problemen wilde brengen, tekende mijn vader. Het was een begrijpelijke, maar niet bijzonder heldhaftige daad, die hem bij gelegenheid nog weleens dwarszit. Met andere mannen werd hij naar een akelig concentratiekamp in Ommen gedeporteerd, waar SS’ers Nederlandse misdadigers de gewelddadige technieken van hun vak bijbrachten. Nadat hij daar korte tijd had gezeten, werd hij naar Berlijn gebracht, waar hij de rest van de oorlog in een fabriek werkte waar remmen voor treinen werden gemaakt.

Dit was een gemengde ervaring, aanvankelijk tenminste. Zolang ze zich niet tegen de Duitsers verzetten, kwamen Nederlandse tewerkgestelde studenten niet in een concentratiekamp. Er waren zelfs compensaties voor de eentonigheid van het fabriekswerk, de schaamte om voor de vijand te werken en de fysieke ongemakken van slapen in ijskoude barakken die vergeven waren van het ongedierte. Mijn vader herinnert zich zelfs concerten van de Berliner Philharmoniker onder leiding van Wilhelm Furtwängler.

En bij Knorr-Bremse waren de dingen misschien ook niet altijd wat ze leken. Een zwijgzame man met donker haar, Herr Elisohn, had de neiging zich uit de voeten te maken als hij door Nederlandse tewerkgestelde studenten werd benaderd, en er waren ook anderen die contact meden, mensen met namen als Rosenthal. Veel later begon mijn vader pas te vermoeden dat er Joden ondergedoken zaten in de fabriek.

In november 1943 werd het allemaal veel erger, toen de Royal Air Force met de bombardementen op de Duitse hoofdstad begon. In 1944 kregen de Lancasters van de RAF gezelschap van de Amerikaanse B-17’s. Maar de grootschalige vernietiging van Berlijn en zijn bewoners begon pas echt in de eerste maanden van 1945, toen er bijna onophoudelijk bommen vielen en vuurstormen woedden. De Amerikanen vielen overdag aan en de Britten ’s nachts en in april begonnen ook de Russische stalinorgels de stad vanuit het oosten te beschieten.

Soms slaagden de studenten erin om zich in een schuilkelder of metrostation te persen, een mogelijkheid die de geïnterneerden van de concentratiekampen niet gegeven was. Soms was een haastig gegraven kuil hun enige bescherming tegen de bombardementen, die, in de herinnering van mijn vader, door de studenten zowel verwelkomd werden als gevreesd. Een van de ergste kwellingen was het slaapgebrek, omdat er nooit echt een einde kwam aan de bombardementen en de beschietingen. Constant hoorde je het luchtalarm, explosies, gekrijs en vallende stenen en glas. Toch juichten de studenten voor de Engelse en de Amerikaanse bommenwerpers die zo makkelijk hun dood hadden kunnen betekenen, en in sommige gevallen ook betekenden.

In april 1945 was het kamp onbewoonbaar geworden: de daken en muren waren weggeblazen door wind en vuur. Via een contactpersoon, die hij mogelijkerwijs bij een van de minder genazificeerde protestantse kerken had leren kennen, vond mijn vader onderdak in een villa in een buitenwijk. Zijn hospita, Frau Lehnhard, had al enkele vluchtelingen uit de puinhopen van het centrum van Berlijn in huis genomen. Onder hen bevond zich ook een Duits echtpaar, dr. Rümmelin, een advocaat, en zijn Joodse vrouw. Omdat ze voortdurend in angst zaten dat zij zou worden opgepakt, had het echtpaar een pistool in huis, zodat ze samen zouden kunnen sterven als het zover zou komen. Frau Lehnhard zong graag Duitse Lieder. Mijn vader begeleidde haar op de piano. Het was, in zijn eigen woorden, ‘een zeldzame herinnering aan betere tijden’ in de chaos van de eindstrijd van Berlijn.

Op weg naar zijn werk in Oost-Berlijn kwam mijn vader door de kapotgeschoten straten waar Russische en Duitse troepen van huis tot huis vochten. Op de Potsdammerplatz stond hij achter de gillende stalinorgels, die Hitlers kanselarij bombardeerden. Hij heeft er een levenslange afkeer voor harde knallen en voor vuurwerk aan overgehouden.

Eind april 1945, of misschien begin mei, kwamen er Russische soldaten bij het huis van Frau Lehnhard. Zulke bezoeken betekenden meestal een groepsverkrachting van de vrouwen, of ze nu jong of oud waren. Dat gebeurde niet. Maar het kostte mijn vader wel bijna zijn leven toen het pistool van dr. Rümmelin werd ontdekt. Geen van de soldaten sprak een woord Duits of Engels, dus was het onmogelijk om de reden voor de aanwezigheid van dat pistool aan hen uit te leggen. Dr. Rümmelin en mijn vader werden tegen de muur gezet om te worden geëxecuteerd. Mijn vader herinnert zich dat hij er nogal fatalistisch onder was. Hij had toen al zoveel doden gezien dat zijn eigen naderende dood niet echt als een verrassing kwam. Maar door zo’n merkwaardige gelukkige speling van het lot die het verschil tussen leven en dood kan betekenen, verscheen er toen een Russische officier die Engels sprak. Hij besloot om het verhaal van dr. Rümmelin te geloven. De executie werd afgeblazen.

Mijn vader ontwikkelde een zekere verstandhouding met een andere Russische officier, een leraar uit Leningrad. Omdat er geen enkele taal was die ze beiden spraken, communiceerden ze met elkaar door stukjes Beethoven en Schubert te neuriën. Deze officier, Valentin, bracht hem naar een plek, ergens tussen de puinhopen van een arbeidersbuurt in het westen van Berlijn, waarvandaan hij zelf de weg naar een Displaced Persons-kamp (DP-kamp, een kamp voor ontheemden) in het oosten van de stad moest zien te vinden. Op zijn tocht door de ruïnes kreeg hij gezelschap van een andere Nederlander, mogelijk een collaborateur van de nazi’s of zelfs een voormalige SS’er. Mijn vader kon ondertussen amper meer lopen omdat hij al weken nauwelijks meer fatsoenlijk had geslapen of gegeten.

Toen ze nog maar net op weg waren, stortte mijn vader in. De dubieuze kompaan sleepte hem naar een kapotgeschoten gebouw, waar zijn vriendin, een Duitse prostituee, woonde. Mijn vader kan zich niet herinneren wat er vervolgens is gebeurd; hij was waarschijnlijk het grootste deel van de tijd bewusteloos. Maar de prostituee redde zijn leven door hem te verzorgen tot hij weer gezond genoeg was om het DP-kamp te bereiken, waar meer dan duizend mensen van alle mogelijke nationaliteiten zich met één kraan moesten zien te redden.

Op een foto die meer dan zes maanden later werd genomen, is mijn vader nog steeds opgezwollen door hongeroedeem. Hij is gekleed in een slechtzittend pak. Dat was misschien het pak met de urinevlekken dat hij van een doopsgezinde liefdadigheidsorganisatie uit de Verenigde Staten had gekregen. Of misschien was het een afdankertje van zijn vader. Hij heeft een pafferig en bleek gelaat, maar ziet er toch redelijk vrolijk uit, daar tussen de andere studenten die met opgeheven bierpullen staan te juichen of op het punt staan om een lied aan te heffen.

Hij was weer terug bij het Utrechts studentencorps. Dat was waarschijnlijk in september 1945. Mijn vader was net tweeëntwintig. Omdat de ontgroening tijdens de oorlog in het geheim had plaatsgevonden, werd door de ouderejaars besloten dat ze het nog eens dunnetjes moesten overdoen. Mijn vader kan zich niet herinneren dat hij zelf moest kikkeren of al te erg is toegetakeld. Dat soort behandelingen was voorbehouden aan de jongere jongens, die net waren aangekomen en soms misschien uit veel ergere kampen dan dat van mijn vader kwamen. Er zaten misschien ook Joodse jongens bij, die ondergedoken hadden gezeten of uit het kamp kwamen. Niemand die zich daar erg druk over maakte. Er bestond weinig interesse in persoonlijke verhalen. Iedereen had wel een verhaal, en dat was zelden aangenaam. Als deel van de ontgroening werden de feuten uitgescholden, vernederd en zelfs in piepkleine kamertjes gepropt (een spel dat later in corpskringen ‘Dachautje spelen’ zou worden genoemd).

En dat was nu wat ik zo verbijsterend vond. Hoe kon mijn vader dat idiote gedrag nou pikken na alles wat hij had meegemaakt? Was er niemand die dit op zijn minst een beetje vreemd vond?

Nee, antwoordde mijn vader keer op keer. Nee, het leek normaal. Zo ging dat nu eenmaal. Het was mos. Niemand stelde er vragen over. Later zwakte hij dit af door eraan toe te voegen dat hij het ongepast zou hebben gevonden om een Joodse overlevende te mishandelen, maar dat hij niet voor anderen kon spreken.

Ik vond het verbijsterend, maar later begon ik het geleidelijk te begrijpen. Het idee dat dit normaal was, is denk ik de verklaring. Mensen hunkerden zo naar de wereld van vroeger, de wereld zoals die voor de bezetting, de bommen, de kampen en de massamoorden was geweest, dat het ontgroenen van ‘feuten’ normaal leek. Het was een manier om weer terug te keren naar het oude leven, een manier, als het ware, om weer thuis te komen.

Er zijn andere verklaringen mogelijk. Voor de mannen die getuige waren geweest van serieus geweld, waren deze studentenspelletjes misschien relatief onschuldig, een gezonde manier om lol te trappen. Maar waarschijnlijk waren het juist degenen die niet veel hadden meegemaakt die zich met het grootste enthousiasme op het ontgroenen van feuten stortten. Nu kregen ze eindelijk de kans om te laten zien dat ze een vent waren, en daar beleefden ze waarschijnlijk des te meer genoegen aan als de slachtoffers mensen waren die heel wat meer hadden meegemaakt.

==

Het was dit verhaal van mijn vader – dat, zoals ik al zei, best wel erg was, maar niet zo erg als dat van vele anderen – dat me nieuwsgierig maakte naar de gebeurtenissen die direct na de meest vernietigende oorlog uit de geschiedenis plaatsvonden. Hoe verrees de wereld weer uit de puinhopen? Wat gebeurt er als miljoenen mensen omkomen van de honger of op wraak broeden? Hoe wordt een samenleving, of de ‘beschaving’ (een populair woord indertijd) weer hersteld? De meeste mensen dachten dat dat kon door het normale leven weer op te pakken – een zeer menselijke reactie op een catastrofe – maar het idee dat de wereld zoals die voor de oorlog was geweest gewoon hersteld kon worden, alsof een moorddadig decennium, dat lang voor 1939 begonnen was, zomaar terzijde geschoven kon worden als een kwade herinnering, was een illusie.

Deze hoop werd echter door zowel regeringen als individuen gekoesterd. De Franse en de Nederlandse regering dachten dat ze hun koloniën konden terugkrijgen en dat het leven weer zou verdergaan zoals het was gegaan voor de Japanse bezetting van Zuidoost-Azië. Ook dat bleek een illusie. De wereld kon niet meer hetzelfde worden. Er was te veel gebeurd, te veel veranderd, er waren te veel mensen, en zelfs hele samenlevingen, ontworteld. En veel mensen, en ook regeringen, wilden helemaal niet dat de wereld weer zo zou worden zoals hij was geweest. Britse arbeiders die hun leven hadden gewaagd voor koning en vaderland, hadden er genoeg van om onder het oude klassenstelsel te leven en stemden slechts twee maanden na de nederlaag van Hitler Winston Churchill weg. Josef Stalin was niet van plan om Polen, Hongarije of Tsjecho-Slowakije de kans te geven om terug te keren naar welke vorm van liberale democratie dan ook. Zelfs in West-Europa zagen veel intellectuelen het communisme, dat in de moreel behaaglijke mantel van het ‘antifascisme’ was gehuld, als een levensvatbaar alternatief voor de oude orde.

In Azië was de beginnende verandering nog dramatischer. Zodra de Indonesiërs, de Vietnamezen, de Maleiers, Chinezen, Birmezen en Indiërs hadden gezien hoe een Aziatisch land de westerse koloniale heersers kon vernederen, was de illusie van westerse almacht voor altijd vervlogen en konden de verhoudingen nooit meer dezelfde zijn. Tegelijkertijd waren de Japanners, die net als de Duitsers hadden gezien hoe de dromen van hun leiders tot as waren vergaan, ontvankelijk voor veranderingen die voor een deel door de zegevierende geallieerde bezetters werden gestimuleerd en voor een deel werden afgedwongen.

Britse en Amerikaanse vrouwen die door de oorlogsomstandigheden gedwongen waren geweest om aan het werk te gaan, waren niet meer zomaar bereid om hun economische onafhankelijkheid in te ruilen voor een positie van huiselijke ondergeschiktheid. Velen deden dat natuurlijk wel. De koloniën hadden tenslotte ook tijd nodig om volledig onafhankelijk te worden. De conservatieve wens om het ‘normale’ leven weer op te pakken zou altijd botsen met de zucht naar verandering, om helemaal opnieuw te beginnen, om een betere wereld te bouwen waar nooit meer vernietigende oorlogen zouden plaatsvinden. Er stak oprecht idealisme achter die hoop. Dat de Volkerenbond er niet in was geslaagd een wereldoorlog te voorkomen, was geen belemmering voor het idealisme van degenen die in 1945 hoopten dat de Verenigde Naties voor altijd de vrede zouden handhaven. Dat zulke idealen uiteindelijk even illusoir bleken als het idee dat je de klok kon terugdraaien, doet niets af aan de kracht van die idealen en maakt ze ook niet minder waardevol.

Het verhaal van het naoorlogse 1945 is in zekere zin een heel oud verhaal. De oude Grieken wisten al hoe vernietigend wraakzucht kan zijn, en hun tragedieschrijvers maakten aanschouwelijk hoe bloedvetes alleen met behulp van de wet overwonnen kunnen worden; rechtszaken in plaats van vendetta. En de geschiedenis is, in het Oosten niet minder dan in het Westen, vergeven van dromen over een nieuw begin, over nieuwe samenlevingen die verrijzen uit de puinhopen van de oorlog en die gebaseerd zijn op nieuwe idealen, die vaak niet zo nieuw waren als mensen dachten.

Mijn eigen interesse voor de onmiddellijke naoorlogse tijd komt gedeeltelijk voort uit recente gebeurtenissen. We hebben de afgelopen jaren genoeg voorbeelden gezien waarbij er vol goede hoop een oorlog wordt begonnen om een dictator ten val te brengen en een nieuwe democratie te stichten. Maar ik wilde vooral ook terugkijken in de tijd om de wereld van mijn vader te begrijpen. Dat komt misschien ten dele door de natuurlijke nieuwsgierigheid van een kind naar de ervaringen van een ouder, een nieuwsgierigheid die sterker wordt wanneer het kind veel ouder wordt dan de ouder destijds was. Die nieuwsgierigheid doet zich des te sterker voelen als de vader beproevingen heeft moeten doorstaan die de zoon zich alleen maar voor kan stellen.

Maar het is meer dan dat. De wereld die mijn vader heeft helpen opbouwen uit de puinhopen van de oorlog die hem bijna fataal werd, is de wereld waarin wij zijn opgegroeid. Mijn generatie werd gevormd door de dromen van onze vaders: de Europese welvaartsstaat, de Verenigde Naties, de voorbeeldfunctie van de Amerikaanse democratie, het Japanse pacifisme, de Europese Unie. Maar er is ook de donkere kant van de wereld die in 1945 is ontstaan: de communistische dictatuur in de Sovjet-Unie en Oost-Europa, Mao’s opkomst in de Chinese burgeroorlog, de Koude Oorlog.

Een groot deel van de wereld van onze vaders is alweer ontmanteld, of in verval. Het is waar dat bijna overal waar de laatste wereldoorlog heeft gewoed, het leven nu beter is dan in 1945, zeker in materieel opzicht. Sommige dingen waarvoor mensen het bangst waren, zijn niet gebeurd. Het Sovjetrijk is gevallen. De laatste slagvelden van de Koude Oorlog bevinden zich op het Koreaanse schiereiland, of misschien in de Straat van Taiwan. Maar terwijl ik dit schrijf, praten mensen over de tanende invloed van het Westen, zowel de Verenigde Staten als Europa. En niet alleen angsten uit de onmiddellijke naoorlogse jaren zijn vervaagd, maar ook veel dromen. Er zijn nog maar weinig mensen, zelfs binnen de organisatie van de Verenigde Naties, die geloven dat een soort wereldregering voor eeuwige vrede zal zorgen. De hoop op een sociale democratie en de welvaartsstaat heeft flinke klappen gekregen, en is haast overal gestrand op economische beperkingen.

Ik betwijfel of we veel van de geschiedenis kunnen leren, tenminste in de zin dat kennis over vroegere dwaasheden kan voorkomen dat we in de toekomst dezelfde fouten maken. Geschiedenis is een kwestie van interpretatie. Vaak zijn de verkeerde interpretaties van het verleden gevaarlijker dan onwetendheid. Herinneringen aan oude grieven en haat kunnen nieuwe vuurzeeën veroorzaken. En toch is het belangrijk om te weten wat er in het verleden is gebeurd en om te proberen de geschiedenis te begrijpen. Want als we dat niet doen, kunnen we onze eigen tijd niet bevatten. Ik wilde weten wat mijn vader heeft meegemaakt, in de hoop dat ik daardoor mezelf en mijn eigen leven in de lange, donkere schaduw van wat eraan voorafging beter zal kunnen begrijpen.

==

Deel I
Het bevrijdingscomplex

1
Euforie

Toen geallieerde troepen in Duitsland miljoenen gevangenen van Hitlers gevallen Reich bevrijdden – uit concentratiekampen, werkkampen en krijgsgevangenenkampen –, hadden ze verwacht dat deze mensen meegaand zouden zijn, zich dankbaar zouden betonen en graag op alle mogelijke manieren met hun bevrijders zouden samenwerken. En ongetwijfeld gebeurde dat soms ook. Vaak, echter, werden ze geconfronteerd met iets wat ze het ‘bevrijdingscomplex’ noemden. Een ooggetuige omschreef het in enigszins bureaucratische bewoordingen: ‘Het werd gekenmerkt door wraak, honger en euforie, welke drie eigenschappen er tezamen voor zorgden dat displaced persons, wanneer ze net waren bevrijd, een probleem vormden met betrekking tot gedrag en houding, evenals met betrekking tot verzorging, voeding, desinfectering en repatriëring.’1

Niet alleen de geïnterneerden van de DP-kampen leden aan een bevrijdingscomplex; het begrip was op hele landen van toepassing, en niet alleen de zojuist bevrijde, maar tot op zekere hoogte ook de verslagen landen.

Ik ben te laat en in een te welvarend land geboren om iets van de gevolgen van honger te merken. Maar vage echo’s van wraak en euforie waren nog wel te horen. Op mensen die hadden gecollaboreerd of, nog erger, met de vijand naar bed waren geweest, werd nog altijd wraak genomen, maar wel op een onopvallende, bijna heimelijke manier. Bij een bepaalde kruidenier kocht je geen groenten en bij een andere winkel geen sigaretten omdat ‘iedereen’ wist dat die mensen ‘fout’ waren geweest in de oorlog.

De euforie werd in Nederland daarentegen geïnstitutionaliseerd en omgezet in een jaarlijks ritueel: 5 mei, Bevrijdingsdag.

Uit mijn jeugd staat me bij dat de zon op 5 mei altijd scheen, dat de kerkklokken luidden en dat de rood-wit-blauwe vlaggen wapperden in de zachte voorjaarsbries. Sinterklaas was misschien het grote familiefeest, maar Bevrijdingsdag was de dag van de liefde voor het vaderland, althans, zo was het toen ik opgroeide in de jaren vijftig en zestig. Als je bedenkt dat de Nederlanders op 5 mei 1945 niet zelf het juk hebben afgeworpen, maar door de Canadese, Engelse, Amerikaanse en Poolse troepen zijn bevrijd, is deze jaarlijkse uitbarsting van vaderlandse trots misschien wel een beetje vreemd. Maar omdat de Nederlanders net als de Amerikanen en de Britten graag geloven dat vrijheid bepalend is voor de nationale identiteit, is het wel logisch dat de Duitse nederlaag in het nationale bewustzijn lang werd samengesmolten met de collectieve herinnering aan de nederlaag van de Spaanse kroon in de Tachtigjarige Oorlog.

Iemand van mijn generatie, die slechts zes jaar na de oorlog geboren is, krijgt gemakkelijk tranen in de ogen bij beelden van Schotse doedelzakspelers die op een strand in Normandië oprukken in het vuur van machinegeweren, of van Fransen die in Casablanca de ‘Marseillaise’ zingen, beelden die natuurlijk niet zijn ontleend aan onze herinneringen, maar aan Hollywood-films. Maar precies vijftig jaar na 5 mei 1945, toen de intocht van de Canadezen in Amsterdam nog eens over werd gedaan om het jubileum luister bij te zetten, zag ik iets van de oude euforie terug. Dat de geallieerde troepen in werkelijkheid pas op 8 mei Amsterdam binnentrokken, doet nu niet ter zake. De oorspronkelijke gebeurtenis moet ongelooflijk zijn geweest. Uit het verslag van een Britse correspondent die erbij was: ‘We zijn met zoenen en tranen overladen, geknuffeld, gestompt, toegejuicht en toegeschreeuwd tot we onder de blauwe plekken zaten en uitgeput waren. De Nederlanders hebben hun tuin geplunderd, zodat er geen einde komt aan de bloemenregen die op de geallieerde voertuigen valt.’2

Vijftig jaar later reden bejaarde Canadese mannen, met hun medailles vastgespeld op krap geworden en verbleekte uniformen, de stad nogmaals binnen in de oude jeeps en pantserwagens, terwijl ze met tranen in de ogen de menigte salueerden en terugdachten aan de dagen dat ze koningen waren, dagen waarover hun kleinkinderen allang niets meer wilden horen, de euforische dagen die de oorlogshelden meemaakten voordat ze zich in Calgary of Winnipeg vestigden en tandarts of accountant werden.

Wat me nog meer trof dan de oude mannen die de mooiste tijd van hun leven opnieuw beleefden, was het gedrag van de oudere Nederlandse vrouwen, gekleed als de respectabele huisvrouwen die ze waarschijnlijk ook waren. Deze vrouwen waren in een staat van opwinding, een soort bakvisachtige extase, en schreeuwden als jonge meisjes bij een popconcert terwijl ze hun armen uitstaken naar de mannen in hun jeeps om ze nog een keer aan te mogen raken: ‘Thank you! Thank you! Thank you!’ Ze konden niet anders. Ook zij beleefden opnieuw de euforische uren. Het was op een vreemde manier een van de meest erotische scènes die ik ooit heb gezien.

==

In werkelijkheid kwamen de Canadezen, zoals gezegd, niet op 5 mei aan in Amsterdam. Op die dag was de oorlog ook nog niet officieel afgelopen. De dag ervoor, op 4 mei, waren admiraal Hans-Georg von Friedeburg en generaal Eberhard Hans Kinzel wel naar de tent van veldmaarschalk Bernard ‘Monty’ Montgomery op de Lüneburger Heide gekomen om namens de Duitse troepen in Noordwest-Duitsland, Nederland en Denemarken te capituleren. Brian Urquhart, een jonge Britse officier, zag de Duitsers in hun Mercedessen over een landweg naar Monty’s hoofdkwartier scheuren. Niet lang daarvoor was hij als een van de eerste geallieerde officieren het nabijgelegen concentratiekamp Bergen-Belsen binnengegaan, waar de meeste bevrijde gevangenen ‘voorbij verstaanbare spraak leken, als we al een gemeenschappelijke taal hadden kunnen vinden’. Wat van een afstand boomstammen leken, waren in werkelijkheid stapels lijken ‘zo ver het oog reikte’.3 Toen admiraal Von Friedeburg, die nog altijd in een schitterende leren overjas gekleed was, enkele dagen later met een Amerikaans nieuwsbericht over de Duitse gruwelen werd geconfronteerd, vatte hij dit op als een belediging van zijn land en ontstak hij in woede.

Op 5 mei vond er een andere ceremonie plaats in hotel De Wereld in Wageningen, waar de Canadese luitenant-generaal Charles Foulkes de Duitse opperbevelhebber generaal Johannes Blaskowitz de capitulatievoorwaarden dicteerde. Van het nabijgelegen Arnhem was weinig over nadat het in september 1944 aan puin was gebombardeerd door Britse, Amerikaanse en Poolse troepen die Nederland hadden proberen binnen te vallen tijdens de militaire catastrofe die bekendstaat als Operatie Market Garden. Een van de mensen die deze ramp al hadden voorzien was Brian Urquhart. Hij werkte destijds als inlichtingenofficier voor een van de voornaamste strategen van de operatie, generaal F.A.M. ‘Boy’ Browning, een zwierige figuur met heel wat bloed aan zijn handen. Toen Urquhart zijn directe meerdere fotografische bewijzen toonde van de Duitse tankbrigades die rond Arnhem stonden te wachten om de geallieerden weg te blazen, kreeg hij te horen dat hij maar met ziekteverlof moest gaan. Helemaal niemand, en zeker geen eenvoudige inlichtingenofficier, mocht Monty’s feestje verpesten.1

Maar de oorlog was nog steeds niet afgelopen, zelfs niet in Nederland. Op 7 mei had zich een menigte verzameld op de Dam in Amsterdam tegenover het Koninklijk Paleis. Er werd gejuicht, gedanst, gezongen en met oranje vlaggen gezwaaid in afwachting van de triomferende Britse en Canadese troepen die ieder moment konden arriveren. Toen ze vanuit het raam van De Groote Club naar de feestende menigte op het plein keken, besloten Duitse militairen van de Kriegsmarine uit pure wrok om op de menigte te vuren met een machinegeweer dat op het dak stond opgesteld. Er vielen tweeëntwintig doden en er raakten meer dan honderd mensen zwaargewond.

En zelfs dat was nog niet de allerlaatste gewelddadige oorlogshandeling. Op 13 mei, meer dan een week na Bevrijdingsdag, werden nog twee mannen geëxecuteerd. Het waren Duitse antinazi’s, die uit het Duitse leger waren gedeserteerd en bij Nederlanders waren ondergedoken. Een van beiden had een Joodse moeder. Op 5 mei kwamen ze tevoorschijn uit hun schuilplaats en gaven zichzelf aan bij leden van het verzet, die hen aan de Canadezen uitleverden. Vervolgens werden ze het slachtoffer van de wanorde die kenmerkend was voor die dagen. Toen Montgomery op 4 mei de Duitse capitulatie aanvaardde, waren er niet voldoende geallieerde troepen in Nederland om de Duitsers te ontwapenen en de krijgsgevangenen van voedsel te voorzien. De Duitse officieren kregen zolang toestemming om het commando over hun mannen te blijven voeren. De twee ongelukkige Duitse deserteurs werden tussen andere Duitse soldaten ondergebracht in een verlaten assemblagefabriek van Ford buiten Amsterdam. Er werd haastig een Duitse krijgsraad geïmproviseerd door officieren die erop gebrand waren hun autoriteit nog een allerlaatste keer te doen gelden, en de mannen werden ter dood veroordeeld. De Duitsers vroegen de Canadezen om geweren om de ‘verraders’ te executeren. De Canadezen, die niet helemaal zeker wisten wat de regels waren en de tijdelijke overeenkomst niet wilden verbreken, willigden het verzoek in. En de mannen werden snel geëxecuteerd. Het schijnt dat anderen eenzelfde lot ondergingen, tot de Canadezen, wel wat laat, een einde aan dit soort praktijken maakten.4

De officiële datum voor het einde van de oorlog in Europa, VE Day, was 8 mei. Hoewel de onvoorwaardelijke overgave van alle Duitse strijdkrachten op 7 mei om 02.41 uur in de ochtend in een school in Reims getekend werd, konden de festiviteiten nog niet beginnen. Stalin was woedend dat generaal Eisenhower had gemeend de Duitse overgave voor zowel het oost- als het westfront te kunnen aanvaarden. Slechts de Russen konden dat voorrecht genieten, in Berlijn. Stalin wilde VE Day uitstellen tot 9 mei. En daarover was Churchill weer geërgerd.

In heel Groot-Brittannië waren mensen al druk brood aan het bakken voor feestelijke sandwiches. Vlaggen en spandoeken lagen al klaar. De kerkklokken wachtten om te worden geluid. In de algehele verwarring waren de Duitsers de eersten die het einde van de oorlog aankondigden in een radio-uitzending uit Flensburg, waar admiraal Dönitz in naam nog de leiding had over de resten van het gehavende Duitse Reich. Het nieuws werd opgevangen door de BBC. Er verschenen al snel speciale edities van Franse, Britse en Amerikaanse kranten. In Londen verzamelden zich grote menigten op Piccadilly Circus en Trafalgar Square in de verwachting dat Churchill de overwinning zou aankondigen en dat het grootste feest uit de geschiedenis eindelijk kon beginnen. Het begon serpentines te regenen in de straten van New York. Maar van de geallieerde leiders was er nog steeds geen officiële bekendmaking dat de oorlog met Duitsland afgelopen was.

Vlak voor middernacht op 8 mei accepteerde maarschalk Georgi Zjoekov, het brute militaire genie, ten slotte de Duitse overgave in het hoofdkwartier van de Russen in Karlshorst, in de buurt van mijn vaders vroegere werkkamp. Admiraal Von Friedeburg zette nogmaals zijn handtekening onder de Duitse nederlaag. Veldmaarschalk Wilhelm Keitel bleef uitdrukkingsloos, star en op en top de Pruisische officier en zei tegen de Russen dat hij enorm geschrokken was van de verwoesting die in de Duitse hoofdstad was aangericht. Waarop een Russische officier aan Keitel vroeg of hij even ontsteld was toen op zijn bevel duizenden Russische dorpen en steden werden verwoest en miljoenen mensen, onder wie veel kinderen, onder de ruïnes werden begraven. Keitel haalde zijn schouders op en deed er het zwijgen toe.5

Vervolgens verzocht Zjoekov de Duitsers om weg te gaan, waarop de Russen de overwinning samen met hun Amerikaanse, Britse en Franse bondgenoten in stijl begonnen te vieren met toespraken waarbij tranen werden vergoten en enorme hoeveelheden wijn, cognac en wodka. De volgende dag werd er in dezelfde zaal een banket gehouden waarbij Zjoekov op Eisenhower toostte en hem een van de grootste generaals aller tijden noemde. De ene toost volgde op de andere en de Russische generaals, onder wie Zjoekov, dansten tot er nog maar een paar mannen overeind stonden.

Tegen die tijd werd de menigte in New York al helemaal uitzinnig. Ook in Londen gingen hordes mensen de straat op, maar de Britten bleven ingetogen, alsof ze wachtten tot Churchills stem de feestelijkheden zou inluiden. Churchill had besloten om Stalins wens om VE Day tot 9 mei uit te stellen te negeren en zou op 8 mei om drie uur ’s middags het volk toespreken. President Truman zou een uur later een redevoering houden. Generaal De Gaulle wilde niet achterblijven bij Churchill of willekeurig welke ‘Angelsaks’ en stond erop om zich op precies hetzelfde tijdstip tot het Franse volk te richten.

De toespraak van Churchill op de BBC-radio werd overal ter wereld beluisterd. Op Parliament Square, buiten Westminster, waar luidsprekers waren neergezet, stond iedereen op elkaar geperst. Mensen werden tegen de hekken van Buckingham Palace gedrukt. Auto’s kwamen niet meer vooruit door de massa’s mensen op het West End. De Big Ben luidde drie keer. De menigte zweeg en uiteindelijk knalde de stem van Churchill uit de luidsprekers: ‘De Duitsche oorlog is dus uit. [...] Tenslotte was bijna de geheele wereld vereenigd tegen den boosdoener, die nu geslagen voor ons ligt. [...] Wij moeten nu al onze kracht en al onze hulpmiddelen aanwenden om de overwinning zoowel hier te lande als elders volkomen te maken.’ En hier brak zijn stem: ‘Voorwaarts, Brittannia! Lang leve de vrijheid! God save the King!’ Even later maakte hij het V-teken op het balkon van het ministerie voor Volksgezondheid: ‘God zegene jullie allen! Dit is jullie overwinning!’ En de menigte schreeuwde terug: ‘Nee, die van u!’

Uit het verslag van The Daily Herald: ‘Er deden zich fantastische, uitgelaten taferelen voor in het centrum van de stad toen juichende, dansende, lachende, onbeheersbare menigten bussen bestormden, op daken van auto’s sprongen, een reclamebord neerhaalden om een vreugdevuur te ontsteken, politieagenten omhelsden en hen meesleurden om te dansen [...] Automobilisten toeterden het V-teken [in morse]. Op de rivier lieten sleepboten en schepen de hele nacht het V-teken weerklinken.’

Ergens in die menigte bevonden zich mijn achttienjarige moeder, die vrij had gekregen van haar kostschool, en haar jongere broer. Mijn grootmoeder, Winifred Schlesinger, de dochter van Joodse immigranten uit Duitsland, had alle redenen om gelukkig te zijn en haar aanbidding van Churchill kende geen grenzen. Maar ze was ook bang dat ze haar kinderen kwijt zou raken in de ‘opgewonden, dronken menigte – vooral Amerikanen’.

In New York gingen vijfhonderdduizend mensen de straat op om feest te vieren. De avondklok was opgeheven. De clubs – Copacabana, Versailles, Latin Quarter, Diamond Horseshoe, El Morocco – waren afgeladen en bleven de halve nacht open. Lionel Hampton speelde bij Zanzibar, Eddie Stone bij Hotel Roosevelt Grill, en bij Jack Dempsey’s werden ‘Jumbo porties’ eten geserveerd.

In Parijs, op de place de la République, keek een verslaggever van Libération, naar ‘een bewegende massa mensen waarin het wemelde van de geallieerde vlaggen. Een Amerikaanse soldaat met twee flessen cognac, een volle en een lege, waarvan de halzen uit zijn kaki zakken staken, stond in een merkwaardige, wankele toestand op zijn lange benen te zwaaien en probeerde foto’s te nemen.’ Een piloot van een Amerikaanse bommenwerper bracht de menigte in verrukking door met zijn Mitchell B-25 door de opening onder de Eiffeltoren door te vliegen. Op de boulevard des Italiens besloten ‘een enorme Amerikaanse zeeman en een schitterende neger’ een wedstrijd te houden. Ze drukten iedere vrouw aan hun ‘enorme borst’ en telden het aantal lippenstiftafdrukken dat op hun wangen achterbleef. Er werden weddenschappen op de twee rivalen afgesloten. Bij de Arc de Triomphe kwam de grootste menigte die ooit was gezien haar dank betuigen aan generaal De Gaulle, die voor de verandering een keer glimlachte. Mensen begonnen de ‘Marseillaise’ te brullen en de favoriet uit de Eerste Wereldoorlog, ‘Madelon’:

==

Quand Madelon vient nous servir à boire

Sous la tonnelle on frôle son jupon

Et chacun lui raconte une histoire

Une histoire à sa façon

La Madelon pour nous n’est pas sévère

Quand on lui prend la taille ou le menton

Elle rit, c’est tout le mal qu’elle sait faire

Madelon, Madelon, Madelon!

==

En toch was VE Day in Parijs voor sommige mensen een beetje een anticlimax. Frankrijk was tenslotte al in 1944 bevrijd. Daarover schreef Simone de Beauvoir het volgende: ‘De herinnering die ik van deze nacht heb bewaard is veel verwarder dan die van onze eerdere feesten, misschien vanwege de verwarring in mijn gevoelens. Deze overwinning was zeer ver van ons verwijderd bevochten; wij hadden er niet zo op gewacht als op de bevrijding, niet zo koortsachtig en angstig. We hadden haar lang zien aankomen en ze bracht ons geen nieuwe hoopvolle verwachtingen, ze zette alleen definitief een punt achter de oorlog; op een bepaalde manier leek dit einde op een sterven.’6

De Moskovieten gingen daarentegen massaal de straat op zodra VE Day in de vroege ochtend van de negende werd aangekondigd. Massa’s mensen, velen nog gekleed in hun nachthemd of pyjama, dansten en juichten de hele nacht door en schreeuwden: ‘Pobedy! Pobedy!’ (Victorie! Victorie!) In een brief aan de Britse historicus Martin Gilbert schrijft een van de tolken van Stalin, Valentin Berezhkov: ‘De trots dat we eindelijk de victorie op een verraderlijke en lage vijand hadden behaald, het verdriet om de gevallenen (en we wisten toen nog niet dat er op het slagveld bijna dertig miljoen doden waren gevallen), de hoop op een langdurige vrede en blijvende samenwerking met onze bondgenoten uit de oorlog – dit alles schiep een bijzonder gevoel van opluchting en hoop.’7

Libération van 8 mei had het waarschijnlijk bij het rechte eind: dit was vooral een feest voor de jeugd. ‘Het was alleen de jeugd die geestdriftig was. Alleen de jongeren sprongen op de jeeps, die op een tribune bij de paardenraces van Longchamp leken, en renden luid zingend over de Champs-Elysées met vlaggen om hun hoofd en een lied op hun lippen. En zo hoort het ook te zijn. Voor de jongeren is het gevaar geweken.’

Mijn grootmoeder in Engeland verlangde hevig naar haar echtgenoot, die nog steeds in het Britse leger in India diende, en kon niet delen in de uitbundigheid van haar kinderen. Haar gevoelens werden waarschijnlijk gedeeld door een groot aantal mensen die zich zorgen maakten over hun verre echtgenoten of zoons, of die te veel hadden verloren om nog enige vreugde te voelen. De reactie van deze immigrantendochter was ook bijzonder Engels: ‘Ik miste je te zeer om feest te vieren,’ schreef ze aan mijn grootvader, ‘en daarom heb ik maar bijgedragen aan de feestvreugde door in de tuin te werken.’

Mijn vader kan zich de dag waarop er officieel een einde aan de oorlog kwam niet eens herinneren. Hij kan zich alleen vaag het geluid van Russische kanonnen die vreugdesalvo’s afvuurden voor de geest halen. Maarschalk Zjoekov vermeldt dit in zijn memoires: ‘We verlieten de zaal waar [op 9 mei] het diner was gehouden onder begeleiding van vreugdesalvo’s van allerlei soorten wapens. [...] Het schieten ging door in alle delen van Berlijn en in de buitenwijken.’8 Maar mijn vader was zo gewend aan het geluid van kanonschoten dat hij niets bijzonders heeft opgemerkt.

Brian Urquhart, de jonge Britse inlichtingenofficier die vastzat in Noord-Duitsland en net de schok van het aanschouwen van Bergen-Belsen te verwerken had gekregen, was ook niet in een onverdeeld feestelijke stemming: ‘Het is moeilijk om te reconstrueren wat ik op dat moment bij zo’n overweldigende gebeurtenis eigenlijk precies voelde. Bijna zes jaar van wanhoop naar de overwinning, veel vrienden dood, de enorme verliezen en verwoesting [...] Ik dacht aan al die naamloze gezichten op oorlogsfoto’s, vluchtelingen, gevangenen, burgers die gebombardeerd werden, Russen in de sneeuw en verwoesting van hun land, bemanningsleden op zinkende schepen – hoeveel van hen zouden hun familie terugzien?’9

Maar de vreugde van de feestvierders in New York, Parijs en Londen werd niet getemperd door zulke gedachten. Het was een feest van de jeugd, maar ook van het licht. En dat zelfs letterlijk. ‘De stad is weer verlicht!’ kopte de New York Herald Tribune van 9 mei. ‘De nachtelijke hemel van Londen straalde weer,’ meldde The Daily Herald uit Londen op 8 mei. De Opéra van Parijs stond voor het eerst sinds september 1939 weer in het blauw-wit-rode licht van de schijnwerpers. De ene na de andere schijnwerper ging aan om de Arc de Triomphe, de Madeleine en de place de la Concorde in het licht te zetten. En The Herald Tribune berichtte trots over de ‘grote, fel verlichte Stars en Stripes, Union Jack en Tricolore’ die voor hun pand in de rue de Berri wapperden.

New York was steeds donkerder geworden sinds de ‘dim-out’ van april 1942 en de daaropvolgende ‘brownout’ van oktober 1943. Alleen de toorts van het Vrijheidsbeeld bleef zwak verlicht. Maar op 8 mei waren volgens de New York Daily News om acht uur ’s avonds ‘alle juwelen in de kroon van Broadway weer aan het glinsteren, en de grote massa’s mensen leken te zwemmen in het licht en hun zielen werden erdoor verwarmd’.

De zuil van Nelson op Trafalgar Square in Londen werd verlicht door een zoeklicht. De St Paul’s Cathedral, zo’n beetje het enige gebouw dat nog overeind stond in het gebombardeerde zakendistrict van de City, baadde in het licht van de schijnwerpers. De bioscopen zetten Leicester Square in felle kleuren. En dan was er nog de zachte, rode gloed van tienduizenden vreugdevuren, die in heel Londen, en daarbuiten, helemaal tot in Schotland, waren ontstoken.

Het was niet alleen de opluchting dat men het licht weer kon aandoen en niet meer bang hoefde te zijn voor de bommen en de ‘doodlebugs’, de Duitse vliegende bommen. De terugkeer van het licht had ook een roerende symboliek. Toen ik deze artikelen las, herinnerde ik me een verhaal dat me in Moskou ooit door een Russische professor in de Franse literatuur was verteld. Altijd had ze van een reis naar Frankrijk en West-Europa gedroomd, plaatsen die ze alleen uit boeken kende. In 1990, na de val van de Muur, werd haar droom eindelijk werkelijkheid. Ze mocht met de trein naar Parijs. Ik vroeg haar wat de meeste indruk op haar had gemaakt. Ze vertelde dat dat het moment was waarop de trein ’s nachts van Oost- in West-Berlijn kwam: plotseling was er licht.

==

Lichtfeesten – universeel en even oud als de eerste fakkel die door een mens ontstoken werd – hebben vaak een mystieke oorsprong die samenhangt met de seizoenen en het begin van nieuw leven. Om sommige herinneringen aan de eerste dagen van de bevrijding hangt duidelijk een waas van religieuze euforie. Dit geldt vooral voor de geestdriftige ontvangst van de geallieerde soldaten door het vrouwelijke deel van de bevolking. Maria Haayen, een jonge vrouw uit Den Haag, herinnert zich hoe de eerste Canadese tank, waar het hoofd van een soldaat bovenuit stak, op haar afrolde: ‘Al het bloed trok weg uit mijn lichaam en ik dacht: Daar heb je de bevrijding. En terwijl de tank dichterbij kwam raakte ik buiten adem, en de soldaat kwam overeind, het leek wel een heilige.’10

Dit gevoel hadden vrouwen misschien vaker, maar niet alleen zij. Een Nederlandse man herinnerde zich dat het ‘een voorrecht was om alleen al de mouw van een Canadees uniform aan te raken. Iedere Canadese soldaat was een Christus, een redder...’11

In één belangrijk opzicht zou de intocht van de geallieerde soldaten vergeleken kunnen worden met een gebeurtenis die twintig jaar later plaatsvond, namelijk de komst van The Beatles. Ook toen kwam het gevoel van bevrijding tot uitdrukking als een soort manie, die in de eerste plaats erotisch was. In 1945 waren de mannen in landen als Nederland, België en Frankrijk, en al helemaal in het verslagen Duitsland en in Japan, ofwel afwezig, ofwel gevangen, ofwel arm, ondervoed en gedemoraliseerd. De bezetting en de nederlaag hadden de mannelijke autoriteit, in elk geval tijdelijk, min of meer vernietigd. Een Nederlandse historicus verwoordde het later als volgt: ‘De Nederlandse man was in ’40 militair, in ’45 sexueel verslagen.’12 Hetzelfde gold voor Frankrijk of België, of voor willekeurig welk ander land dat bezet was geweest. Een van de gevolgen van de oorlog was dat vrouwen zich grotendeels aan hun ondergeschikte positie hadden ontworsteld. Ze waren gaan werken, in het verzet gegaan of achtergebleven om alleen voor hun gezin te zorgen. Ze waren, om een negatieve Franse uitdrukking uit die tijd te gebruiken, hominisées; ze waren begonnen zich als mannen te gedragen.

Vergeleken bij de magere, ongewassen, armzalig geklede Nederlanders, Fransen of Duitsers moeten de goedgeklede, lange en weldoorvoede, goedbetaalde Canadezen en Amerikanen er in hun sexy uniformen van de veroveraar inderdaad als goden hebben uitgezien. Zoals een van de vele Nederlandse vrouwen die uiteindelijk met een Canadees trouwden het formuleerde: ‘Laten we wel wezen, na wat wij allemaal hadden doorgemaakt zagen die Canadezen er verrukkelijk uit.’

Niets gaf beter uitdrukking aan de erotiek van de bevrijding dan de muziek die de geallieerde troepen begeleidde, muziek die door de nazi’s verboden was: swing, jazz, Glenn Millers ‘In the Mood’, Tommy Dorsey, Stan Kenton, Benny Goodman, Lionel Hampton, ‘Hey! Ba-Ba-Re-Bop’. In Parijs dansten jonge mensen op victory discs, jazzplaten die door de Amerikaanse troepen werden uitgedeeld. En de Frans-Amerikaanse geest deed ook zijn intrede in het Franse chanson. De hit van 1945, van Jacques Pills, ging als volgt:

==

Oh! Là là!/ Bonjour mademoiselle/ Oh! Là là!/ Hello, qu’elle fait comme ça/ Oh! Là là!/ Je pense you are très belle/ Oh! Là là!/ You very beau soldat...

==

Verbroedering met de Duitsers was voor de westelijke geallieerden in 1945 nog officieel verboden. Maar relaties met de Nederlandse en Franse bevolking werden actief aangemoedigd. Er was zelfs zoiets als een Operation Fraternization. In juli 1945 werd het ‘Entertainment Committee of the Netherlands’ onder auspiciën van prinses Juliana en prins Bernhard opgericht om de meer dan honderdduizend Canadezen Engelssprekend vrouwelijk gezelschap te kunnen bieden. Het idee was dat deze jonge vrouwen de soldaten naar tentoonstellingen, musea, filmvoorstellingen en dansavonden waar fatsoenlijk toezicht was zouden vergezellen.

De hoopvolle en vrome verwachting was dat de vrouwen ‘de eer van ons land zouden hooghouden’. Mijn Nederlandse grootmoeder werd, als vrouw van een predikant, verzocht om toezicht te houden op de dansavonden en ervoor te zorgen dat er niets tussen de Canadezen en hun Nederlandse vriendinnen zou voorvallen dat de eer van het land zou kunnen schaden. In deze taak werd ze bijgestaan door een geestelijke genaamd pater Ogtrop, wiens naam door de dansers op de melodie van ‘Hey! Ba-Ba-Re-Bop’ werd geschreeuwd. Ik weet niet wat zich tijdens deze dansavonden zoal heeft afgespeeld, maar een Canadese soldaat vertelde dat hij niet geloofde dat ze ‘ergens in Europa een bereidwilliger vrouwelijke bevolking [hadden aangetroffen] dan in Nederland’.13

Dat was maar goed ook voor de geallieerde troepen, aangezien hun bevelhebbers prostitutie streng afkeurden. Hoerenbuurten waren verboden terrein, zelfs in Frankrijk, waar de maisons de tolérance tijdens de Duitse bezetting goede zaken hadden gedaan. Enkele oudere Amerikaanse veteranen hadden prettige herinneringen overgehouden aan het Parijs van 1918, na de Eerste Wereldoorlog, waar de bordelen van Pigalle (‘Pig Alley’) de infanteristen met open armen hadden ontvangen. Zelfs na de Tweede Wereldoorlog werd het verbod op prostitutie niet altijd nageleefd. Er is ten minste één geval bekend, in Cherbourg, waarbij verschillende bordelen indirect door het Amerikaanse leger zelf werden bestierd.14 Sommige waren gereserveerd voor de zwarte GI’s, andere voor blanken, en Amerikaanse MP’s zorgden ervoor dat iedereen netjes in de rij voor de deur op zijn beurt wachtte. Maar in 1945 vond de verbroedering tussen de soldaten en de vrouwelijke bevolking grotendeels op freelance basis plaats, tot groot verdriet van degenen die zich, door het ontbreken van georganiseerde seksuele dienstverlening, terecht zorgen maakten over de verspreiding van geslachtsziekten.

Niet dat de verhoudingen tussen de troepen en de plaatselijke vrouwen nu gelijk waren. De mannen hadden het geld, de luxegoederen, de sigaretten, de zijden kousen en vooral ook het voedsel dat mensen dringend nodig hadden om te overleven. En de vele uitingen van aanbidding van de bevrijders suggereren een gebrek aan evenwicht dat vernederend zou kunnen zijn. Maar toch zou het niet helemaal juist zijn om de vrouwen die zo enthousiast ‘verbroederden’ als naïeve heldenvereerders of machteloze slachtoffers te zien. In haar memoires noemt Simone de Beauvoir een jonge Parijse vrouw wier ‘voornaamste vermaak’ de ‘Amerikanenjacht’ is (la chasse à l’Américain).

Benoîte Groult, die later een populaire auteur zou worden, schreef samen met haar zus Flora een verslag over hun belevenissen tijdens de Amerikanenjacht. Ze noemden hun Journal à quatre mains een roman, maar het is een nauwelijks gefictionaliseerd dagboek. Groult sprak Engels en was een van de Franse vrouwen die zich als vrijwilliger bij het Amerikaanse Rode Kruis hadden gemeld om de Amerikanen gezelschap te bieden. Maar ze hing toch vaker rond op minder heilzame plekken, namelijk in clubs in Parijs die waren gereserveerd voor geallieerde soldaten en ook Franse vrouwen verwelkomden, maar verboden waren voor Franse mannen, clubs met onschuldige namen als Canadian Club, Independence en Rainbow Corner.

Groults gedetailleerde beschrijvingen van het uiterlijk van Amerikaanse en Canadese soldaten geven blijk van evenveel adoratie als die van de mensen die dachten dat ze met heiligen te maken hadden. Behalve dan dat ze verbazingwekkend realistisch zijn en de mannen verre van heilig. Ze vertelt over haar veroveringen zoals sommige mannen opsnijden over het oppikken van meisjes. De clubs waar ze regelmatig naartoe gaat, omschrijft ze als ‘slavenmarkten’. Maar in dit geval zijn de slaven de zegevierende helden.

Over Kurt, een Amerikaanse piloot, meldt Benoîte Groult: ‘Een wat kleine, enigszins omhooggebogen neus gaf hem het onontbeerlijke kinderlijke voorkomen dat het uniform is van de Amerikaanse gezichten; een huid die gebruind was door de stratosfeer; sterke handen, de schouders van een orang-oetan [...] perfecte, smalle heupen die de enigszins logge kracht van de rest afzwakken.’ Kurt leest nooit boeken en is alleen geïnteresseerd in vliegen en eten. Maar wat maakt haar dat uit? Niets. ‘Ik heb zin in de armen van een idioot; in de kussen van een idioot. Hij heeft een aanbiddelijke glimlach, heel spits, waarbij zijn mondhoeken heel hoog opgetrokken worden over zijn fraaie Amerikaanse gebit.’15

Kortom, in de ogen van de Fransen was Groult waarschijnlijk verschrikkelijk hominisée. Ze was getrouwd geweest, maar had haar echtgenoot tijdens de oorlog verloren. De bevrijding in de zomer van 1944 bood haar de gelegenheid en deed de wens ontstaan om genot te vinden in de armen van mannen die ze nooit meer zou zien. Deze vrijheid was haar dierbaar. Uiteindelijk was Kurt zelfs degene die een serieuzere relatie wilde, haar foto’s van zijn ouders liet zien en hoopte dat hij haar als zijn oorlogsbruid kon meenemen naar de Verenigde Staten. Voor Groult, een jonge intellectuele Parijse vrouw met literaire ambities, was dat natuurlijk uitgesloten.

Misschien was Benoîte Groult een uitzonderlijk harde vrouw, of deed ze alsof. Maar haar relaas verduidelijkt een stelling die een Franse historicus over de Duitse bezetting heeft geponeerd. Volgens Patrick Buisson kregen veel vrouwen in Frankrijk – vrouwen die gevangenzaten in een slecht huwelijk of in een benauwend burgerlijk milieu, dienstmeisjes die door hun werkgevers op de huid werden gezeten, oude vrijsters die niet meer aan de man kwamen, of gewoon vrouwen uit alle klassen die, al was het maar tijdelijk, wilden losbreken uit de knellende banden van een conservatieve, patriarchale samenleving – door de aanwezigheid van grote aantallen Duitse jongemannen in de oorlog de gelegenheid om te rebelleren. Het feit dat relaties met een bezettingsleger ook materiële voordelen boden en veel van die vrouwen in staat stelden een beter leven te leiden dan anderen, onder wie in sommige gevallen hun vroegere meesters, maakte de wraakgevoelens alleen maar zoeter.16

En niet alleen vrouwen. Minderheden sluiten vaak bondgenootschappen met machtige buitenstaanders om met rust gelaten te worden door de meerderheid. Dit was een facet van alle koloniën. Maar dat er zo’n disproportioneel aantal Franse homoseksuelen ofwel met de Duitsers collaboreerde of het Parijs van de bezettingstijd als een seksuele speeltuin gebruikte, zou ook iets te maken kunnen hebben met een algehele rancune tegen de respectabele bourgeoisie. Het feit dat de propaganda van de nazi’s en van de Vichy-regering homofoob was, was daarbij geen belemmering. Homoseksuelen keurden de bezetting niet per se goed; ze grepen gewoon een kans.

Aan ‘verbroedering’ met de bevrijders kleefde niet de smet van verraad en het was daarom hoe dan ook aanlokkelijker om met hen aan te pappen dan om met de Duitsers te collaboreren. Hoeveel homoseksuele verbroedering er plaatsvond valt moeilijk te zeggen, omdat het iets was waar mensen vanzelfsprekend nogal discreet over waren. Eén geval is mooi beschreven door Rudi van Dantzig, de danser, schrijver en choreograaf van het Nationale Ballet. Zijn roman Voor een verloren soldaat is gebaseerd op zijn herinneringen aan de Hongerwinter, toen hij van Amsterdam naar Friesland was geëvacueerd. Toen de Canadezen in zijn dorp aankwamen, was hij pas twaalf jaar oud, maar voelde hij verlangens die hij zelf nauwelijks begreep. Een jeep blijft stilstaan in een uitgestorven straat. Er wordt een hand uitgestoken. Hij wordt naar binnen getrokken. Dan ontmoet Jeroen, de jongen, Walt, de Canadees, die hem uiteindelijk verleidt. Maar het boek is geen aanklacht tegen pedofilie. Integendeel, het is geschreven als een elegie: ‘De arm om me heen is warm en comfortabel, alsof ik in een stoel zit die me omsluit. Bijna met welgevallen laat ik het allemaal gebeuren. “Dit is bevrijding,” denk ik, “zo moet het zijn, anders dan de andere dagen. Dit is feest.” ’17

Benoîte Groult is zich zeer bewust van de materiële voordelen die een seksuele relatie met een Amerikaan biedt. Ze legt een expliciet verband tussen de seksuele honger en honger naar voedsel. Als ze in bed onder Kurt ligt, zegt ze, ligt er een heel continent op haar: ‘Een continent sla je niet af.’ Daarna gaan ze eten. ‘Mijn eetlust was aangewakkerd door vier jaar bezetting en zo ongeveer drieëntwintig jaar kuisheid. Ik verslond eieren die twee dagen eerder in Washington waren gelegd! Spam die in Chicago was ingeblikt; maïs die op een afstand van vierduizend kilometer hier vandaan was gerijpt [...]. De oorlog, die weet wat!’18

Spam, eieren en Hershey-repen konden meteen worden opgegeten. Kousen konden worden gedragen. Maar Lucky Strikes, Camels, Chesterfields of Caporals konden op de zwarte markt voor nog meer voedsel worden geruild. De GI’s werden ruim van alles voorzien. En dat maakte hen bijzonder aantrekkelijk, net zozeer als hun brede schouders, innemende glimlach, rechte heupen en mooie uniformen. Alleen al doordat ze zo makkelijk aan sigaretten konden komen, waren ze rijk in straatarme landen. Daarom was het makkelijk om tot de conclusie te komen dat de vrouwen die met hen naar bed gingen in wezen niet veel anders waren dan hoeren.

En dat is wat veel mensen dan ook dachten, vooral vrouwen die nauwelijks konden rondkomen, of mannen die werden geweerd uit de dansgelegenheden, bioscopen en uitgaansgelegenheden die voor de bevrijders en hun vriendinnen waren gereserveerd. De argwaan werd nog vergroot doordat sommige meisjes die om de geallieerde soldaten hingen nog steeds een hoofddoek droegen om te verhullen dat hun hoofd was kaalgeschoren omdat ze het niet lang daarvoor nog met Duitsers hadden aangelegd.

Sommige vrouwen waren ook ongetwijfeld gelegenheidsprostituees, vooral in de overwonnen landen waar het verlenen van seksuele diensten de enige manier was om jezelf, of je kinderen, in leven te houden. Maar zelfs vrouwen die met misschien onbetamelijke haast van Duitse op geallieerde liefjes waren overgeschakeld, deden dat niet altijd om even voor de hand liggende redenen of puur voor het geld. Een ‘horizontale collaboratrice’ uit een stadje in Frankrijk die net was kaalgeschoren, zei tegen een zelfbenoemd zuiveringscomité dat met verdere straf voor haar ‘immorele gedrag’ dreigde: ‘Het kan mij niet schelen of u me kaalscheert. Ik heb geen contact meer met mijn man [een voormalige krijgsgevangene]. En het zal me er niet van weerhouden om plezier te maken met de Amerikanen, als ik daar zin in heb.’19

Als je de berichten en commentaren in de pers uit die tijd leest, zou je de indruk kunnen krijgen dat geallieerde soldaten en het vrouwelijke deel van de plaatselijke bevolking zich in de zomer van 1945 uit hebzucht, lust of eenzaamheid aan één langdurige orgie hebben overgegeven. Statistieken lijken deze indruk te bevestigen: in Parijs werden er in 1945 vijf keer zoveel vrouwen in het ziekenhuis opgenomen wegens geslachtsziekten als in 1939. In Nederland werden er in 1946 meer dan zevenduizend onwettige kinderen geboren, ongeveer drie keer zoveel als in 1939. Hogere geslachtsziektecijfers kunnen echter ook worden verklaard door een gebrek aan medische controle of voorbehoedsmiddelen, door gebrekkige hygiëne in gebieden die door armoede waren getroffen, of door allerlei andere zaken. Maar veel vrouwen en mannen waren gewoon op zoek naar warmte, gezelschap, liefde of zelfs een huwelijkspartner. De eerste maanden van de bevrijding boden wel de kans op een wilde losbandigheid, maar mensen verlangden ook naar een terugkeer naar het normale leven. We moeten tenslotte niet vergeten dat er in 1946 ook 277 000 wettige Nederlandse kinderen werden geboren, het hoogste aantal dat in de Nederlandse geschiedenis is geregistreerd.

==

Bergen-Belsen werd op 12 april bevrijd. Britse troepen onder bevel van luitenant Derrick Sington kregen opdracht om er zo snel mogelijk naartoe te gaan. De oorlog was nog niet voorbij, maar de omstandigheden in het kamp waren zo rampzalig dat de plaatselijke bevolking bang was dat een tyfusepidemie – dezelfde epidemie waaraan Anne Frank enkele weken eerder was bezweken – naar hen zou overslaan. Omdat de Duitse autoriteiten het risico van een tyfusepidemie niet konden of wilden bestrijden, gaven ze de Britten toestemming om Bergen-Belsen binnen te gaan, hoewel de oorlog nog niet afgelopen was.

De soldaten reden langs stapels lijken en barakken die naar uitwerpselen en rottend vlees stonken en konden nauwelijks geloven wat ze met eigen ogen aanschouwden. De beelden uit Bergen-Belsen waren zo ongeveer de eerste die in de westerse pers werden gepubliceerd, en in Engeland werd Bergen-Belsen het bekendste symbool van de massamoord van de nazi’s. Brian Urquhart wist natuurlijk van het antisemitisme van de nazi’s: ‘Maar toch was de Endlösung, de feitelijke uitroeiing van miljoenen mensen, simpelweg onvoorstelbaar. We waren volstrekt niet voorbereid op Bergen-Belsen.’20 Wat hij noch de andere Britse soldaten beseften, was dat Bergen-Belsen niet eens een vernietigingskamp was. Die kampen bevonden zich in Polen en waren vaak al met de grond gelijkgemaakt door de Duitsers voordat deze zich terugtrokken naar het westen.

Luitenant Sington reed verder en deelde de overlevenden door een luidspreker mee dat ze vrij waren. De meesten waren te ver heen om nog enige reactie te vertonen. Vervolgens bereikte hij het grootste vrouwenkamp, met zijn microfoon nog steeds in de hand:

==

Binnen een paar seconden was de auto omringd door honderden vrouwen. Ze huilden en jammerden hysterisch, onbedaarlijk, en uit de luidsprekers was geen woord te verstaan. Het terrein van het kamp was beplant met jonge berkenbomen en de vrouwen plukten bladrijke twijgjes en takjes en wierpen die op de auto.21

==

Deze vrouwen hadden nog geluk. Ze konden nog lopen. Een Britse geneeskundestudent, die zich als vrijwilliger had aangemeld, stuitte in een van de barakken op het volgende tafereel:

==

Ik stond verbijsterd te midden van al deze vuiligheid en probeerde te wennen aan de lucht, die een mengsel was van die van een lijkschouwingsruimte, een riool, zweet en etter, toen ik geschraap op de vloer hoorde. Ik keek omlaag in het halflicht en zag een vrouw die neerhurkte aan mijn voeten. Ze had zwart geklit haar dat onder het ongedierte zat en haar ribben staken uit alsof er niets tussen zat [...] Ze was bezig zich te ontlasten, maar ze was zo zwak dat ze haar billen niet van de vloer kon tillen en omdat ze diarree had, borrelde de vloeibare gele ontlasting over haar dijen.22

==

De artsen en medische vrijwilligers hadden wanhopig behoefte aan meer voedsel, medicijnen en medische apparatuur. Ze werden geconfronteerd met ziekten en een hongersnood van een omvang die ze nooit eerder hadden meegemaakt of zelfs voor mogelijk hadden gehouden. Iedere dag stierven er nog honderden mensen, soms door het eten van de legerrantsoenen, die te voedzaam waren voor hun gekrompen ingewanden. Maar het leger is niet altijd een efficiënt instituut, en de omstandigheden in Duitsland waren chaotisch. Eind april arriveerde er op een dag een raadselachtige zending met grote hoeveelheden lippenstift.

Het bleek een godsgeschenk te zijn. De bevelhebber van een Britse ambulance-eenheid, luitenant-kolonel Gonin, vertelde daarover:

==

Ik geloof dat niets voor de geïnterneerden meer heeft betekend dan die lippenstift. Vrouwen lagen in bed zonder lakens en nachthemd, maar met vuurrode lippen; je zag ze ronddolen met slechts een deken over hun schouders, maar met vuurrode lippen. [...] Eindelijk had iemand iets gedaan om weer een individu van hen te maken, ze wáren iemand, niet langer slechts het nummer dat op hun arm stond getatoeëerd. Eindelijk konden ze weer belangstelling voor hun uiterlijk opbrengen. Die lippenstift gaf hun hun menselijkheid terug.23

==

Richard Wollheim, later een bekende Britse filosoof, was inlichtingenofficier. Net als Urquhart werd hij voor korte tijd naar Bergen-Belsen gestuurd, in mei, toen de omstandigheden nog steeds rampzalig waren, maar niet zo catastrofaal als daarvoor. Ergens in de militaire hiërarchie was besloten dat het een goed idee zou zijn om een dansfeest voor de soldaten en overlevenden in Bergen-Belsen te geven. De organisatie werd aan Wollheim overgelaten. Het werd, helaas, een ramp omdat er een misverstand ontstond toen het orkestje van de Hongaarse kampbewakers (die berucht waren om hun gewelddadigheid) in hun nationale klederdracht een danslied begon te spelen op hun concertina’s. Omdat ze elkaars taal niet spraken, ontblootten de vrouwen hun onderarm om hun kamptatoeages te tonen, waarop de mannen, die letterlijk sprakeloos waren, de vrouwen bij de arm pakten om te dansen. De vrouwen begonnen de mannen in hun doodsangst te slaan, terwijl de Hongaren steeds sneller begonnen te spelen.24

Dit was echter een ongebruikelijke tegenslag. Er werd rond dezelfde tijd nog een dansfeest georganiseerd op een plein tussen de barakken, waar een orkest van de Royal Air Force voor de muziek zorgde. Volgens een Britse soldaat was het een enorm succes, hoewel sommige meisjes ‘nauwelijks konden lopen’, terwijl anderen eruitzagen ‘alsof ze in tweeën zouden breken’. Een heel lange Canadese onderofficier hield een piepklein meisje vast dat maar tot zijn middel kwam. Ze dansten een wals. ‘Ze zag er zo gelukkig uit dat wie haar zag moeite had om niet te glimlachen of te huilen.’25

Dit verhaal zegt misschien meer over de omstandigheden in het kamp dan dat van Wollheim, want veel mensen die in de kampen hebben gewerkt, van rabbi’s tot hulpverleners van de Verenigde Naties, hebben al dan niet afkeurend opgemerkt hoe snel de seksualiteit zich herstelde onder de overlevenden. Net als de lippenstift brachten seksuele verlangens het gevoel van menselijkheid terug bij mensen die dat gevoel volledig waren kwijtgeraakt.

In 1946 was het geboortecijfer in Nederland al hoog, maar het geboortecijfer in de DP-kampen was nog veel hoger. Alleen al in de Amerikaanse bezettingszone werden in de DP-kampen iedere maand 750 baby’s geboren. Bijna een derde van de Joodse vrouwen tussen de achttien en vijfenveertig in de zone was al bevallen of in verwachting.26 Voormalige concentratiekampen, waaronder Bergen-Belsen, waar zoveel duizenden mensen onder afschuwelijke omstandigheden waren omgekomen, waren plekken van koortsachtige seksuele activiteit geworden, alsof de overlevenden niet konden wachten om zichzelf en de wereld te laten zien dat ze niet alleen nog in leven waren, maar ook in staat waren om leven voort te brengen.

Hulpverleners waren soms gechoqueerd en spraken van, vaak Joodse, DP’s die zich ‘zonder enige remming overgeven aan losbandigheid’. Sommige mensen weten het aan de verveling. Wat moesten ze anders doen dan drinken en de liefde bedrijven? Anderen waren moralistischer. Een Franse dokter die voor een liefdadigheidsorganisatie werkte, schreef met duidelijke afkeuring dat ‘het morele peil van veel overlevenden van de concentratiekampen zeer laag is. [...] De seksuele losbandigheid heeft ontstellende proporties aangenomen.’ Maar hij gaf toe dat er verzachtende omstandigheden waren. De jonge meisjes die door een hel waren gegaan en ‘nu gegrepen worden door een onweerstaanbaar verlangen naar affectie en vergetelheid, dat ze met de beschikbare middelen proberen te bevredigen’27, kon men het echt niet kwalijk nemen.

Andere ooggetuigen hadden ingewikkelder verklaringen. Een Poolse hulpverlener, Martha Korwin, meende dat de slachtoffers van de concentratiekampen hadden gedroomd dat het einde van hun lijden het begin van een perfecte wereld zou zijn: ‘Al hun vroegere moeilijkheden zouden vergeten zijn, de vrijheid zou hen terugvoeren naar een wereld waar nooit iets mis was gegaan.’ Toen ze in plaats daarvan zichzelf terugvonden in de ellende van de DP-kampen en tot de ontdekking kwamen dat ze hun geliefden en alle hoop hadden verloren, vluchtten ze in drank en seks.28

Al deze verklaringen zijn alleszins geloofwaardig. Maar er was ook een biologische dimensie. Een volk dat in een ernstige crisis verkeerde, moest zich wel vermenigvuldigen om te overleven. Veel Joden in de DP-kampen waren geen overlevenden van de vernietigingskampen. Er waren sowieso maar weinig mensen die de vernietigingskampen hadden overleefd. Velen kwamen uit delen van de Sovjet-Unie, waar ze naartoe waren gevlucht voor de nazi’s, en hadden kinderen, ouders, broers, zussen of andere verwanten verloren. Oudere mensen konden niets anders dan met geesten verder leven. Maar jongere mensen verlangden hevig naar nieuwe familiebanden, naar anderen om voor te leven. En voortplanting werd officieel gepropageerd door leden van zionistische en andere Joodse organisaties. Mensen trouwden enkele weken, soms zelfs enkele dagen, na hun eerste ontmoeting. In de Joodse DP-kampen was men tegen voorbehoedsmiddelen. Het was een plicht om zo veel mogelijk kinderen voort te brengen. Seks was niet alleen voor het plezier; het was een daad van verzet tegen uitsterving.

==

Het maakte natuurlijk een heel verschil of je in 1945 Duitser of Japanner was of Fransman, Nederlander, Chinees of Joods. Dit geldt ook voor de confrontatie met buitenlandse troepen. De Amis (Duits slang voor Amerikanen), of de Ameko (hetzelfde in het Japans), en de Canadezen, Australiërs, Britten en Russen kwamen niet als bevrijders, maar als veroveraars. Dat was tot op zekere hoogte ook het geval voor veel Italianen, vooral in het zuiden, waar de geallieerde invasie de zware levens nog zwaarder maakte. Steden werden platgebombardeerd en de economische omstandigheden waren verschrikkelijk. Prostitutie was in veel gevallen een noodzaak.

In Berlijn stonden ze bekend als Ruinenmaüschen, ruïnemuizen, meisjes en vrouwen die tussen het puin van hun stad slopen om een soldaat op te pikken in ruil voor wat geld, wat eten of sigaretten. Sommige meisjes die nog maar net de puberteit hadden bereikt oefenden het vak uit in geïmproviseerde bordelen in de ruïnes die door zwarthandelaren werden gerund. Jongens hadden hun eigen Trümmerbordellen (ruïnebordelen), waar ze zich te koop aanboden aan Amerikaanse soldaten, van wie er één, die bekendstond als Tante Anna, een berucht figuur in de onderwereld van Frankfurt werd.

De noodzaak tot overleven deed het klassenonderscheid vaak vervagen. Norman Lewis was een jonge officier uit het Britse leger die in Napels was gestationeerd. In zijn schitterende verslag Napels ’44 beschrijft hij het bezoek van een deftige Italiaanse aristocraat, de eigenaar van een palazzo ergens in het zuiden, aan het hoofdkwartier. Hij kwam met zijn zus:

==

Ze lijken opvallend veel op elkaar: mager, met een bijzonder bleke huid en koele, patricische gezichten met bijna strenge trekken. Het bezoek was bedoeld om te informeren of de zuster in een legerbordeel kon komen werken. Wij legden uit dat het Britse leger zoiets niet kende.

‘Jammer,’ zei de prins. Ze spreken beiden uitstekend Engels, wat ze geleerd hebben van een Engelse gouvernante.

‘Nou ja, Luisa, als het niet kan, dan kan het niet.’ Ze bedankten ons beleefd en beheerst, en vertrokken.29

==

In Japan was de prostitutie al van het begin af aan geïnstitutionaliseerd. De Japanse autoriteiten vreesden, om overigens goede redenen, dat de geallieerde soldaten de Japanners hetzelfde zouden aandoen als de Japanse troepen de Chinezen en andere Aziaten hadden aangedaan. Toen Nanking in 1937 werd geplunderd, en Manila in 1945 tijdens een wanhoopsoffensief min of meer werd verwoest, werden er tienduizenden vrouwen verkracht, verminkt en meestal ook vermoord, als ze al niet aan die verschrikkingen waren bezweken. Dit zijn de twee ergste voorbeelden. Maar er zijn er nog veel meer. In China werd op zo grote schaal verkracht dat het een militair probleem werd: het Chinese verzet werd namelijk feller. Om deze moeilijkheden het hoofd te bieden werden er, vooral in Korea en andere landen die onder Japanse heerschappij stonden, soms meisjes geworven maar meestal gekidnapt, om als zogenaamde ‘troostmeisjes’ – dat wil zeggen seksslavinnen – in Japanse legerbordelen te werken.

De regering en de militaire propaganda hadden de Japanse burgers angst aangejaagd met de voortdurende voorspellingen dat Japanse vrouwen, in het geval van een nederlaag, door buitenlandse soldaten verkracht, gemarteld en vermoord zouden worden. Omdat dit afgrijselijke en schandelijke lot voorkomen moest worden, kregen Japanners het bevel om zich dood te vechten of zelfmoord te plegen. Vrouwen en kinderen op de eilanden in de Pacific en in Okinawa kregen het bevel om zichzelf met handgranaten op te blazen of hoog van de rotsen in zee te springen. Een groot aantal deed het ook.

En daarom gaf het ministerie van Binnenlandse Zaken op 18 augustus, drie dagen na de Japanse capitulatie, plaatselijke politiebeambten de opdracht om ‘troostfaciliteiten’ op te zetten voor de zegevierende geallieerden. Er werden vrouwen gerekruteerd voor de Recreation and Amusement Association (RAA) om ‘hun lichaam ten dienste te stellen van het vaderland’. De voormalige minister-president, prins Konoe Fumimaro, die grotendeels verantwoordelijk was voor het beginnen van de oorlog in de Pacific, verzocht de nationale hoofdcommissaris om ‘de jonge vrouwen van Japan te verdedigen’.30 Misschien zouden de bezetters door deze maatregel enigszins gesust worden, zodat respectabele Japanse vrouwen uit hun schuilplaatsen konden komen en over straat konden zonder lastiggevallen te worden.

Het moet een smerige bedoening zijn geweest. De RAA-faciliteiten werden zo haastig ingericht dat er geen bedden waren voor de soldaten en de offervrouwen. Geslachtsgemeenschap vond overal plaats waar er maar plek was, vooral op de vloer, of in de hal en de gangen van de geïmproviseerde bordelen. Het kostte de Japanners enkele maanden om efficiëntere maatregelen te treffen. Er werd een enorm hangarachtig bordeel gebouwd in Funabashi, buiten Tokyo, dat bekendstond als het International Palace, of IP. Bij het IP werd seks aangeboden aan een soort lopende band, die bekendstond als de ‘willow run’, naar de vliegtuigfabriek van Ford bij Detroit. Mannen lieten hun schoenen achter bij de ingang van het lange gebouw en vonden ze aan de andere kant blinkend gepoetst weer terug.

Militaire kwartieren, zoals het Nomura Hotel in Tokyo, wemelden van de vrouwen die officieel in dienst waren als receptioniste of schoonmaakster maar er geregeld de nacht doorbrachten. Een klein aantal nam zelfs haar gezin mee om te ontsnappen aan de winterkou. Een grote dansgelegenheid in het centrum van Tokyo had een uithangbord met de volgende Japanse tekst: ‘Patriottische meisjes! Lever een bijdrage aan de wederopbouw van Japan! Word danspartner!’31 Condooms waren te koop bij de Army PX, speciale winkels waar het personeel van de bezettingsmacht voedsel, kleding en andere benodigdheden kon kopen.

In tegenstelling tot in Duitsland was er in Japan aanvankelijk geen strikt verbod op ‘verbroedering met inheems personeel’. Generaal Douglas MacArthur, de Supreme Commander for the Allied Powers (SCAP), zag in dat deze regel nutteloos was. Hij zei tegen een van zijn medewerkers: ‘Ze proberen me de hele tijd zover te krijgen dat ik een einde maak aan al dat Madama Butterfly-gedoe. Ik doe het niet. [...] Voor geen goud vaardig ik een non-fraternization order uit.’32

Aan het begin van de bezetting waren er ongeveer zeshonderdduizend Amerikaanse soldaten in Japan, naast Australiërs, Britten en een aantal andere nationaliteiten. Er vond dus behoorlijk wat ‘verbroedering’ plaats. Een brief van William Theodore de Bary, een Amerikaanse marineofficier die later een bekende China- en Japandeskundige zou worden, beschreef de situatie in oktober 1945 in Sasebo, een grote marinebasis op het eiland Kyushu: ‘De “verbroedering” zelf was het probleem. De MP’s moesten samenscholingen op de grote brug bij ons hoofdkwartier zelfs verbieden omdat er zoveel opstoppingen plaatsvonden doordat gretige mariniers zich al pratend en gebarend met de glimlachende en vriendelijke Japanse vrouwen probeerden te verstaan. Zo is het al vanaf het begin.’33

Dat ondanks de stuitende racistische propaganda in het vaderland. Hier bijvoorbeeld een passage uit een artikel over de bezetting van Japan uit de Saturday Evening Post: ‘Met haar platte boezem, mopsneus en klompvoeten is de gemiddelde Japanse vrouw voor de meeste Amerikanen ongeveer even aantrekkelijk als een duizend jaar oud stenen afgodsbeeld. Of eigenlijk nog minder. Amerikanen maken nog wel graag foto’s van afgodsbeelden.’34

De auteur van dit artikel had, om het vriendelijk uit te drukken, werkelijk geen flauw benul. De meeste hoge officieren van SCAP hadden al in 1945 Japanse minnaressen aan de haak geslagen. Dat was te verwachten, omdat er aanvankelijk maar heel weinig westerse vrouwen waren. De zaken veranderden pas met de komst van een nieuwe golf officieren, die minder tolerant waren en vaak geen ervaring op het slagveld hadden opgedaan. Juist toen de restricties in Duitsland werden opgeheven, besloten ze om meer discipline op te leggen in Japan door de meeste openbare gelegenheden, zoals plaatselijke restaurants, luxehotels, bioscopen en legerhotels tot ‘verboden terrein’ te verklaren.

Het gevolg was dat er nog steeds seksuele contacten tussen de bezetters en Japanse vrouwen waren, maar dat het iets discreter gebeurde en steeds vaker met gelegenheidsprostituees, wat niet hielp om het geslachtsziektecijfer laag te houden. In de platgebombardeerde straten en de stadsparken hadden prostituees hun eigen territoria, die ‘eilanden’ werden genoemd. Sommige prostituees boden hun diensten aan voor slechts één dollar, ongeveer de prijs van een half pakje sigaretten op de zwarte markt. Dit soort dienstverlening floreerde, zeker nadat het geallieerde gezag, zeer tegen het advies van de Japanners in, besloot de georganiseerde prostitutie in 1946 te verbieden.

Japanners houden ervan om zaken netjes te categoriseren. De gelegenheidshoeren, die bekendstonden als panpan-meisjes, werden onderverdeeld in prostituees die gespecialiseerd waren in blanke buitenlandse soldaten, prostituees die gespecialiseerd waren in zwarte buitenlandse soldaten en prostituees die gespecialiseerd waren in Japanners, hoewel wat ondernemender dames niet zo’n duidelijk onderscheid wensten te maken. Sommige prostituees, de zogenaamde onrii (een verbastering van ‘one only’), slaagden erin één vaste klant aan zich te binden. Buitengewoon promiscue dames stonden bekend als batafurais (butterflies, vlinders). Bepaalde delen van het centrum van Tokyo, zoals Hibiya Park, tegenover generaal MacArthurs hoofdkwartier, of in de buurt rond het Yurakucho-station, stonden bekend om het grote aantal panpan-meisjes.35