Dave Goulson is van jongs af aan gefascineerd door de natuur. Op hartverwarmende wijze beschrijft hij zijn eerste – en het moet gezegd – vrij klungelige ontmoetingen met de dierenwereld: bij het schoonmaken van zijn aquarium elektrocuteert hij zijn lievelingsvissen en na een zomerse regenbui droogt hij zijn hommels en zet ze per ongeluk in brand. Hij doet alles om de natuur, en met name de wereld van de hommel, te doorgronden.

Zijn jeugdige fascinatie zet hem aan tot jarenlang onderzoek naar deze ‘charismatische tijgers van de insectenwereld’, die met uitsterven worden bedreigd. In Een verhaal met een angel laat Goulson zien hoe belangrijk de hommel voor ons is, en zijn fantastische anekdotes tonen hoe intrigerend dit beestje is. Na het lezen van Een verhaal met een angel zul je de hommel met heel andere ogen bekijken.

‘Dit boek is niet alleen bijzonder informatief, het is ook hoogst vermakelijk: door zijn lichte toets en prettige humor wordt het onderzoek naar de hommel een feest om te lezen.’ – The Independent

‘Goulson combineert enthousiasme met autoriteit en spreekt daardoor zowel natuurliefhebbers als professionele imkers aan.’ – The Times

Dave Goulson is hoogleraar biologie, gespecialiseerd in de hommel. In 2006 heeft hij de Bumblebee Conservation Trust opgericht voor de bescherming en het behoud van de hommel; hiermee heeft hij meerdere prijzen gewonnen, waaronder een innovatieprijs. Een verhaal met een angel is Goulsons debuut en stond op de shortlist van The Samuel Johnson Prize.

Dave Goulson

Een verhaal met een angel

Vertaling Nico Groen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Het citaat uit Charles Darwins Het ontstaan van soorten in hoofdstuk 11 is afkomstig uit de vertaling van Ruud Rook (Uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2001)

© 2013 Dave Goulson

© 2014 Nederlandse vertaling Nico Groen

Oorspronkelijke titel A Sting in the Tale

Oorspronkelijke uitgeverij Jonathan Cape

Omslagontwerp James Jones/Zeno

Omslagbeeld Louise Bird

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2641 1

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2640 4.
www.atlascontact.nl

Voor Seth, mijn jongste zoon.
Dat er tot zijn genoegen altijd een bloemenweide moge zijn
met de aanblik en het geluid van zoemende bijen.

Inhoud

Proloog

1 De donkere tuinhommel

2 Een hommeljaar

3 De warmbloedige hommel

4 Een korte geschiedenis van de bij

5 De weg naar huis terug vinden

6 Smeerwortel en geurende pootjes

7 Tasmaanse duivels

8 Quinn en Toby, hommelsnuffelhonden

9 Bijenoorlogen

10 Koekoekshommels

11 Bijenvijanden

12 De bloemetjes en de bijtjes

13 Doet omvang ertoe?

14 Ketchup en Turkse immigranten

15 Chez les bourdons

16 Een liefdadigheidsorganisatie uitsluitend voor hommels

17 De terugkeer van de koningin

Latijnse en Nederlandse hommelnamen

Dankwoord

Register

Proloog

Mijn belangstelling voor hommels en andere insecten dateert van toen ik zeven jaar was en we met ons gezin van een kleine twee-onder-een-kapwoning aan de verstedelijkte rand van Birmingham verhuisden naar het dorpje Edgmond in Shropshire. Mijn vader, een onderwijzer, was opgegroeid in de buurt van het marktplaatsje Newport en erop gebrand zijn twee zoons een goede scholing mee te geven. Newport had – en heeft nog steeds – een uitstekend gymnasium, de school waar mijn vader op had gezeten en waarvan hij hoopte dat mijn broer en ik ernaartoe zouden gaan, gesteld dat we voor het toelatingsexamen zouden slagen.

Op mijn zevende gaf ik niet veel om school, maar ik was dol op ons nieuwe huis. Achteraf bezien was het nogal lelijk, met een pokdalige grindstuclaag en een afzichtelijke uitbouw met een plat dak, maar jongetjes maken zich niet druk om dat soort dingen. Het was een vrijstaand huis met een veel grotere tuin dan ik gewend was. Je had er grote bloembedden, appel- en damastpruimenbomen, een vijver, twee oude houten schuren vol spinnenwebben met enorme spinnen waar ik de kriebels van kreeg, en voor mijn vader genoeg ruimte voor een fijne moestuin. Nog mooier was dat zich aan de overkant van het huis het platteland uitstrekte. Ik hoefde de dorpsstraat maar over te steken en over een stenen muurtje te springen en ik bevond me al op een enorme weide met een prachtige paardenkastanje om in te klimmen. Op warme zomerdagen stond daaronder vaak een grijsgevlekt, nukkig paard zenuwachtig met zijn staart de vliegen weg te zwaaien, klaar om te bijten en te trappen. In de lente wemelde het in de boom van de hommels die op de roomkleurige en roze kaarsen afkwamen. Het grote aantal bijen1 betekende dat de bloemen aan het einde van de zomer veranderden in een overvloed aan wilde kastanjes, waarmee mijn vriendjes en ik, verstopt in het dichte groen van de kruin, voorbijgangers bekogelden.

Mijn vader interesseerde zich maar matig voor bloemen; ik mocht van hem planten wat ik wilde, dus pootte ik lavendel, vlinderstruik en kattenkruid om hommels en vlinders te lokken. Ik leidde een kamperfoelie langs een van de oude schuren omhoog als voedselbron voor nachtvlinders en plantte een mannelijke wilg om de bijen aan het begin van de lente van eten te voorzien. Ik legde een grote rotstuin aan van oude bakstenen die ik van een vervallen boerengebouw achter de akkers haalde en in een knapzak meenam. Onderin liet ik openingen vrij zodat hommels zich erin konden nestelen en ik beplantte de bovenkant met gewone rolklaver, zodat er bloemetjes waren voor de bijen en smakelijke blaadjes voor de rupsen van het icarusblauwtje. Ik groef een grotere vijver en deed er allemaal watersalamanders, stekelbaarsjes en allerlei andere soorten dieren uit het plaatselijke kanaal in.

Ik heb geen flauw benul van wie ik dat allemaal heb. Mijn vader was leraar geschiedenis en kan tot op de dag van vandaag de Engelse monarchen sinds Willem de Veroveraar in de juiste volgorde opzeggen, inclusief jaartallen, en de ouderdom van een gebouw vaststellen aan de vorm van de ramen of de pinakels. Maar geef hem een hommel en zijn kennis laat hem in de steek (hoewel ik heb geprobeerd hem die bij te brengen). Mijn moeder was gymlerares, kon uitstekend overweg met een roundersbat en een tennisracket, en was erg competitief ingesteld, maar ze had totaal geen belangstelling voor de natuur. Ze moest niets hebben van enge kriebelbeestjes en was doodsbang voor spinnen. Dus moest ik me alles zelf bijbrengen, waarvoor ik een scala aan fauna’s en natuurgidsen gebruikte die mijn ouders me graag gaven; mijn vader hield van alle soorten boeken.

De enige volwassene van wie ik me kan herinneren dat ze mijn belangstelling actief heeft aangemoedigd was een lerares van de lagere school, de fantastische juffrouw Scott. Ze was kort en stevig, met dik, bruin, krullend haar, en omdat ze zo’n kort lontje had, had ze de neiging bevelen en vermaningen te blaffen. Mijn klasgenootjes en ik waren in het begin doodsbang voor haar; we waren tot dan toe juist van die lievige, aardige lagereschooljuffen gewend geweest. Maar we beseften algauw dat ze een vrolijke twinkeling in haar ogen had en dat de strenge façade die ze ophield niet meer was dan dat: een façade. Bovendien vond ze het heerlijk om er met ons op uit te trekken, op zoek naar beestjes; ze liet ons zien hoe je bomen aan de hand van de bladeren kon determineren en hoe je een val voor kevers kon zetten. Ze zocht vooral graag met een schepnetje beestjes in het water. In mijn herinnering lijkt het alsof we elke dag met een schepnetje naar het kanaal gingen (en alsof de zon altijd scheen). Ons klaslokaal stond al snel vol jampotjes met kikkervisjes, schaatsenrijders, wrede libellenlarven, geelgerande watertorren, duizendpoten, spinnen en nog veel meer. De libellenlarve was mijn favoriet. Het lelijke, bruine, korte en dikke schepsel hield zich roerloos schuil op de bodem van een pot tot het iets te eten kreeg. Elke dag gooiden we er een kikkervisje of een worm in en keken we rillend van afgrijzen toe hoe de kop van de larve zich uitvouwde tot een telescopisch pincet, waarmee hij zijn nietsvermoedende prooi greep en verslond.

De lente erna begonnen mijn pogingen om in het wild levende dieren te lokken daadwerkelijk vruchten af te werpen. Ik zag grote hommelkoninginnen die nog maar net hadden overwinterd zich te goed doen aan wilg en longkruid. De diertjes hadden een maand of zeven geslapen, sinds juli het jaar ervoor, dus het lentebanket dat ik ze had bereid was bijzonder welkom. Waren ze verzadigd, dan zochten ze laag over de grond vliegend naar een geschikt gat om in te nestelen. Het viel me op dat een kleine-aardhommelkoningin de ruimte onder een van de schuren inspecteerde. Die moest haar zijn bevallen, want weken later kwamen de kleinere werksters tevoorschijn, die naar buiten vlogen om voedsel te verzamelen en een halfuur later terugkeerden met enorme bollen felgeel stuifmeel aan hun pootjes. Ik kon er uren naar kijken en zag het nestverkeer steeds drukker worden naarmate het seizoen vorderde, terwijl het aantal werksters snel toenam. Geen enkele bij maakte aanstalten zich te nestelen in de nestkamers die ik speciaal voor dat doel in de rotstuin had aangebracht.

Terwijl de zomer naderde begon de tuin te krioelen van het leven. De vlinderplant zat vol kleine vossen, dagpauwogen, grote en kleine koolwitjes, zweefvliegen en hommels. Op het oppervlak van mijn nieuwe vijver streden schaatsenrijders en schrijvertjes om territoria en een forse keizerlibel nam zijn intrek in een grote kattenstaart aan de rand. De libel kwam zoemend tevoorschijn om andere vliegende insecten te vangen, die hij midden in hun vlucht met zijn borstelige poten ving, en verjoeg alle andere libellen die zich op zijn jachtterrein waagden. Tot op de dag van vandaag verbaas ik me erover hoe snel al die insecten in een tuin opduiken zodra je ze ook maar een beetje aanmoedigt.

Op een keer trof ik na een zware zomerse bui een aantal doorweekte hommels aan, die zich aan de vlinderstruik vastklampten. Ik besloot ze te drogen. Helaas voor de bijen was ik nog iets te jong om dergelijke praktische zaken te doorgronden. Achteraf bezien was de föhn van mijn moeder pakken en ze zachtjes droog blazen misschien de verstandigste keuze geweest. In plaats daarvan legde ik de versufte diertjes op de warme plaat van het elektrische fornuis, deed er een laagje keukenpapier op en zette de plaat op een lage stand. Omdat ik jong was, werd ik het wachten tot ze waren opgewarmd beu en ging ervandoor om mijn valse woestijnratjes te voeren. Helaas ging mijn aandacht pas weer naar de bijen uit toen ik de rook opmerkte. Het papier had vlam gevat en de arme dieren waren helemaal verkoold. Ik kon wel door de grond gaan. Mijn eerste poging om hommels te conserveren was op een ramp uitgedraaid. Het voorspelde weinig goeds, maar ik had tenminste geleerd dat er een bovengrens is aan de temperatuur waarbij hommels zich prettig voelen. Zoals we nog zullen zien, verklaart dat waarom er zo weinig hommels in Spanje voorkomen.

Ik was een groot liefhebber van de boeken van Gerald Durrell, vooral die over zijn jeugd op Corfù, waar hij allerlei opwindende dieren verzamelde en in zijn slaapkamer hield. Hij had uilen, slangen en schildpadden. Nog beter was dat hij nooit naar school hoefde (hij kreeg thuis les van een excentrieke privédocent die zwaardvechten een stuk interessanter vond dan algebra). Hij had zelfs een ezel om al zijn vlindernetjes en jampotjes te dragen. Stikjaloers deed ik mijn best om in zijn voetsporen te treden, waarbij ik me moest behelpen met de iets alledaagsere fauna van Shropshire. Ik zeurde mijn arme ouders aan het hoofd over een hele reeks dieren die ik wilde, te beginnen met cavia’s, konijnen, hamsters en muizen. Mijn broer en ik gingen ongenadig net zo lang door tot we van onze ouders een hond mochten, een schattige, zwarte, gekruiste labradorpuppy die we, met een totaal gebrek aan fantasie, Spot noemden, naar de witte vlek op haar rug. Toen ze groter werd verdween de vlek al snel, waardoor haar naam soms tot verwarring leidde. Maar ze was een ongelofelijk lieve hond die alles toeliet, ons onophoudelijke geplaag pikte en een trouwe metgezel werd op onze uitstapjes op het platteland.

Toen het nieuwe van mijn traditionele huisdieren af was, stapte ik over op exotische tropische vissen, luipaardkikkers, roodwangschildpadden, kousebandslangen en anolissen. Ik had een eigen slaapkamer met uitzicht op de kastanjeboom en vulde mijn kamer met zelfgemaakte dozen en aquaria waaruit zelfs de domste dieren geheid ontsnapten. Mijn kousebandslangen bevonden zich vaker buiten hun terrarium dan erin. Wanhopig probeerde ik het deksel er met plakband op te houden, met jammerlijke gevolgen. Een van de slangen slaagde er desondanks in het deksel omhoog te duwen, maar raakte zo hopeloos verstrikt in het plakband dat ik er uren over deed om hem los te krijgen. Ik legde me erbij neer dat ik geregeld naar een ontsnapt dier op zoek moest en het is heel goed mogelijk dat zich onder de vloerdelen van dat huis nog steeds een ontsnapt dier ophoudt.

Ik kreeg voor mijn verjaardag een keer een kleine volière voor in de tuin, waar ik grasparkieten en een paartje prachtige Chinese dwergkwartels in hield. Nu ik volwassen ben vind ik het wreed om vogels in een kooi te houden (vooral grote papegaaien in kleine binnenkooien), maar als jongetje werd ik niet door dat soort sentimenten gekweld. Ik vond het heerlijk om in de volière te zitten terwijl de vogels om me heen vlogen. Het duurde niet lang of de parkieten kregen jonkies, zodat ik mijn zakgeld kon aanvullen door het overschot te verkopen (ook de kwartels legden meer dan genoeg eieren, maar die kwamen nooit uit). Jonge parkietjes zijn opvallend lelijke, kale beesten met een veel te grote kop. Gewoonlijk krijgen ze al snel veren en worden ze veel schattiger, maar één kuiken leek daar niet toe in staat en bleef nagenoeg kaal, ook toen hij al wat ouder was. Uiteindelijk probeerde hij het nest te verlaten en sprong eruit, waarna hij als een baksteen naar beneden viel. Onverzettelijk klauterde hij door zijn snavel en zijn poten te gebruiken langs het gaas naar boven, waar hij naast de andere parkieten op de hoogste stok ging zitten. Af en toe stortte het arme beestje zich dapper met zijn kleine roze vleugeltjes fladderend omlaag en smakte hij opnieuw op de grond. Hij leefde nog ongeveer een halfjaar, maar maakte geen kans toen het winter werd.

De verantwoordelijkheid die ik op me had genomen leidde tot een onrustbarend hoog sterftecijfer. Op een zondagochtend stond mijn moeder in de keuken een van haar legendarische pasteien in elkaar te draaien (ze is een uitstekende, zij het erg traditionele kok, want ze serveert altijd maaltijden met veel vlees en aardappelen en groenten, gevolgd door machtige, warme toetjes, zoals fruit crumble of rozijnenpudding met custardvla). Ik moet weinig omhanden hebben gehad en haar voor de voeten hebben gelopen, want ze wees me erop dat het aquarium op mijn kamer nodig schoongemaakt moest worden: het glas was groen uitgeslagen van de algen, waardoor je de vissen nauwelijks kon zien. Even later, terwijl ik met mijn hand diep in het warme water gehoorzaam het glas aan de binnenkant van het aquarium schoonwreef, riep mijn moeder naar boven: ‘Dave... wat brandt daar? Je bent toch niet weer lucifers aan het afstrijken, hè?’

Voordat ik met schrobben was begonnen had ik het elektrische verwarmingselement in zijn watervaste glazen omhulsel uit het aquarium gehaald en op zijn kant op een kast gelegd. Het was niet in me opgekomen de stekker eruit te trekken. Omdat het element niet in het water lag, was het heet geworden en had het zich in de bovenkant van de kast gebrand. (Ik ben er nooit achter gekomen hoe mijn moeder dat zo snel van zo grote afstand heeft kunnen ruiken.) Zonder erbij na te denken tilde ik het element aan het snoer op en gooide het in het aquarium. Heet glas en koel water gaan natuurlijk niet goed samen, dus het omhulsel spatte met een knal uit elkaar, met als gevolg dat het elektrische element aan het water werd blootgesteld en al mijn vissen werden geëlektrocuteerd. Ze sidderden en stuiptrekten in het water (gelukkig stak ik mijn hand er niet in om het verwarmingselement eruit te halen). Tegen de tijd dat ik de stekker uit het stopcontact had gehaald waren ze allemaal morsdood.

Er deden zich nog veel meer van zulke rampen voor. Misschien wel de meest traumatische betrof mijn kwartels. De schattige diertjes scharrelden over de bodem van de volière, schrapend naar voedsel. Het mannetje had een prachtige zwart-witte tekening op zijn kop, met bovenop een werkelijk schitterende pluim. Het vrouwtje zag er saaier uit, maar had wel mooie donkere spikkeltjes over haar hele lijfje. Ze waren onafscheidelijk en gedroegen zich alsof ze aan elkaar vastgelijmd zaten. Vaak maakten ze elkaars verendek schoon. Ik was er meer aan gehecht dan aan de parkieten, waarvan ik eigenlijk vond dat het schorre, onhandige en opzichtige beesten waren (misschien was mijn beeld gekleurd doordat ze me zo fel pikten wanneer ik ze oppakte). Nu is het in de winter erg koud in het graafschap Shropshire, zoals mijn kale parkiet al snel ontdekte. Het ondergaat niet de invloed van de ver weg gelegen warme zee en vaak wordt er de laagste nachttemperatuur van heel Engeland gemeten. Na een wel erg koude nacht ging ik ’s ochtends vroeg naar buiten om de vogels in de volière te voeren, waar ik tot mijn verrassing zag dat de kwartels door de parkieten werden belaagd. Ze lagen op de besneeuwde grond te worstelen, elk met twee of drie parkieten erbovenop, die met hun scherpe puntsnavels genadeloos aan hun veren rukten. Ik ging gauw naar binnen en verjoeg de parkieten. De arme kwartels konden amper staan, maar waren nog springlevend. Ik pakte in elke hand een vogel op en nam ze mee naar binnen. Op de keukenvloer werd me duidelijk wat het probleem was. Ze vielen om wanneer ze probeerden te gaan staan. Nadere inspectie bracht aan het licht dat ze geen tenen meer hadden; ze hadden ’s nachts allebei last gekregen van bevriezingsverschijnselen, waardoor die er simpelweg af waren gevallen. Hun pootjes eindigden in stompjes, waardoor ze niet meer konden staan en lopen. Ik was radeloos en wist niet wat te doen. In een vlaag van wanhoop probeerde ik van boetseerklei en luciferhoutjes protheses te maken, maar dat was geen succes, dus legde ik de vogels, die nog met hun nieuwe protheses worstelden, met wat voer in een kartonnen doos en ging naar school.

Toen ik weer thuiskwam was de situatie er niet veel beter op geworden. De tenen van de vogels waren niet op wonderbaarlijke wijze weer aangegroeid en de beestjes waren er evenmin achter gekomen hoe ze hun nieuwe klei-met-luciferhouten pootjes moesten gebruiken. Ze lagen daar maar gewoon te liggen en zagen er nog iets zwakker uit. De harde werkelijkheid drong tot me door: de kwartels zouden nooit meer beter worden. Ze konden niet worden opgelapt. Ik had me indertijd vreselijk schuldig gevoeld toen mijn kale parkiet dood was gevroren, want een snellere dood zou veel minder onaangenaam zijn geweest. Met dat idee in mijn achterhoofd besloot ik dat er maar één ding op zat.

Ik weet niet waarom ik er op dat moment niet voor koos de hulp van mijn ouders in te roepen om de arme vogels naar de dierenarts te brengen. Een snelle, dodelijke injectie zou de verstandigste oplossing zijn geweest, maar kleine jongetjes denken niet logisch na. In plaats daarvan haalde ik de bijl van mijn vader uit de schuur. Zelfs voor een volwassene was het een grote bijl, en voor mij natuurlijk al helemaal. Ik nam de vogels mee naar het achterste deel van de tuin en legde ze naast elkaar op het gras. Het leek me het beste om ze allebei tegelijk af te handelen, in plaats van eerst de ene terwijl de andere toekeek. Daar lagen ze, terwijl ze me met hun nog steeds heldere oogjes aankeken, tevergeefs spartelend met hun stompjes. Ik hees de bijl op mijn rug en maakte er een reuzenzwaai mee. De kop boorde zich in de grond, vlak naast de snavels van de geschrokken maar overigens ongedeerde vogels. Ik was van plan geweest beide kopjes er met één klap af te slaan. Uiteindelijk slaagde ik erin de bijl uit de grond te wrikken en ik probeerde het opnieuw. Raak! Min of meer. Alleen sloeg ik de kopjes er niet af, maar hakte beide vogels dwars doormidden. Het resultaat was hetzelfde. Ik groef een klein gat naast de rotstuin en legde ze te ruste, slordig bijeengeraapt en naast elkaar, zoals ze door het leven waren gegaan.

Zo kan ik nog wel even doorgaan. Ik zou het afschuwelijke lot van mijn axolotl kunnen beschrijven, of mijn mislukte poging correctieve chirurgie toe te passen op een zwaargewonde roek. Laat ik het erop houden dat het niet ongevaarlijk was om een van mijn huisdieren te zijn.

Niet alleen bracht ik een groot aantal verschillende levende dieren bijeen, ik werd ook een fanatieke verzamelaar. Met enige schroom moet ik bekennen dat het met vogeleieren is begonnen. In de jaren zeventig was eieren verzamelen een heel gewone hobby voor Engelse plattelandsjongens. Veel van mijn vriendjes deden het, en we wedijverden met elkaar om de zeldzaamste exemplaren. Mijn vader deed me voor hoe ik de eieren uit moest blazen; als jongen had hij ze in dezelfde struiken gevonden die ik nu afstruinde. Je boort een gaatje aan beide kanten van het ei door een speld tussen je vingers te draaien terwijl je de punt tegen de schaal duwt. Het idee is dat je vervolgens aan de ene kant blaast en zo de inhoud er via het andere gaatje uit perst. Bij een kippenei is dat een makkie, maar bij een klein, bruin-wit gespikkeld ei van een winterkoning is het o zo lastig. Mijn allermooiste exemplaar was er een van een knobbelzwaan.

Toen ik met mijn vriendjes Les en Mark (die ook bekendstond als ‘Butt’, om redenen die we allang waren vergeten) langs de kanaaloever aan het ‘eieren’ was, zagen we het ei liggen in een verlaten nest in een rietkraag dicht bij de tegenovergelegen oever. De andere eieren waren allang uitgebroed en de jonge zwanen en hun ouders waren in geen velden of wegen te bekennen. Zonder dralen trokken we onze truien en T-shirts uit, in het besef dat degene die het eerst haalde het eerste maalde. Butt en Les begonnen hun broek uit te trekken, maar ik sprong gewoon half ontkleed in het water en was ze te vlug af. Het ei was rot; toen ik de speld erin duwde, spoot er een stroom roomachtige, klonterige smurrie in mijn gezicht, die stonk als de hel. De rest van de inhoud eruit blazen was een gedenkwaardige bezoeking, waar mijn arme vader me mee hielp omdat ik op het laatst groen was uitgeslagen van de stank. Ten slotte legde ik het ei, dat nog steeds stonk, trots op de prominentste plek van de vitrine tegen mijn slaapkamermuur.

Dit alles zal hedendaagse lezers met afschuw vervullen. Eierrapers staan in de maatschappelijke hiërarchie slechts een piepklein treetje boven seriemoordenaars (in zekere zin zijn het denk ik zelfs een soort seriemoordenaars, dus dat is niet zo heel raar). Het is waar dat de meeste eieren die ik verzamelde nog leven bevatten toen ik ze raapte. Ik ga geen lans breken voor eieren verzamelen; ik zou het mijn drie zoons verbieden. Maar ik heb in die tijd waarin ik naar eieren zocht veel geleerd over biologie. We hebben maar één keer een ei uit een nest gehaald en deden ons best het zo min mogelijk te verstoren, maar daarmee valt het natuurlijk niet goed te praten. Eieren van weinig voorkomende vogels verzamelen is een misdaad, en ik ben blij dat ik er nooit in ben geslaagd er een van een bijzonder zeldzame soort te vinden. Aan de andere kant denk ik wel eens dat we het vanuit een andere invalshoek zouden mogen bekijken. Hoeveel mensen die eieren rapen afkeuren laten overal hun kat lopen? (Huiskatten doden jaarlijks miljoenen vogels en kleine zoogdieren.)

Van het verzamelen van eieren stapte ik over op insecten, te beginnen met vlinders. Mijn moeder, de schat, was er niet happig op, maar ik haalde haar over door te zeggen dat ik maar één mannetje en één vrouwtje van elke soort zou nemen en daarmee niet veel kwaad kon uitrichten. Als begin van mijn verzameling kocht ik een dode maar schitterende Lyssa zampa van een vlindertuin in Dorset die Worldwide Butterflies heette. Hij werd bezorgd in een grote papieren envelop met een kartonnen doosje erin, dat ik opgewonden openmaakte. Waar ik niet op had gerekend was dat het exemplaar niet was geprepareerd, wat wil zeggen dat de vleugels waren dichtgevouwen en dat er geen speld doorheen was gestoken. Ik probeerde de vleugels te openen, maar wist niet dat dat bij een gedroogde vlinder onmogelijk is: ze zijn ongelofelijk teer en broos. Toen ik de vlinder nogal klungelig mooi probeerde neer te leggen, braken de vleugels samen met het grootste deel van de pootjes af. Ik bleef met een zielige verzameling lichaamsdeeltjes achter. Ontmoedigd slaagde ik er kort daarna in een tweedehands boek te bemachtigen, Studying Insects van E.B. Ford, waarin werd uitgelegd wat ik verkeerd had gedaan. Om een vlinder met uitgevouwen, mooi symmetrische vleugels te prepareren en op te prikken, zoals ze altijd in musea tentoon worden gesteld, moet je hem eerst zelf doden of, als hij al droog is, ‘relaxeren’ door hem een paar dagen in een blikje met vochtig keukenpapier te bewaren (niet langer, want dan gaat hij schimmelen). Als de vlinder zacht en vochtig is, kan hij voorzichtig in elke houding worden opgeprikt. Is hij eenmaal droog, dan blijft hij voor altijd in dezelfde houding zolang hij tenminste niet opnieuw vochtig wordt.

In Studying Insects stond ook dat je een insectendodend potje kon maken door gekneusde laurierbladeren onder in een grote jampot te leggen; als de bladeren zijn gekneusd geven ze cyanide af, dat sterk naar marsepein ruikt (ook al wist ik dat het giftig was, ik kon de verleiding niet weerstaan af en toe een flinke snuif te nemen). Een vlinder een paar minuten in zo’n pot stoppen is genoeg om hem permanent in slaap te krijgen.

Ik probeerde ook een vlindernet te maken van een klerenhanger van ijzerdraad en een panty van mijn moeder, maar dat was geen doen, en zonder net was het nagenoeg onmogelijk om iets te vangen. Uiteindelijk stuitte ik op het adres van de firma Watkins & Doncaster uit Hawkhurst in Kent. Ze afficheerden zich als ‘leveranciers van entomologische benodigdheden’. Ik schreef ze aan en ontving een paar dagen later hun catalogus per post.

Het was een beslissend moment in mijn leven, een keerpunt van waaraf ik nooit meer heb omgekeken.

Ik was net thuisgekomen van een partijtje kinderrugby, dus ik zal een jaar of acht zijn geweest. Ik zat onder de modder en nam de catalogus mee naar boven om hem in bad te lezen. De catalogus van Watkins & Doncaster was het wonderlijkste wat ik ooit had aanschouwd. Hij was dik en bevatte de ene na de andere pagina illustraties van de meest verbazingwekkende parafernalia: insectennetjes, schepnetjes, pillendoosjes, kooitjes, kokers, vergrootglazen, malaisevallen, microscopen, spanplanken, lichtvallen, zuigexhausters en prachtige mahoniehouten insectenkabinetten. Achterin bevond zich het deel over taxidermie, met in vervoering brengende voorwerpen als een hersenlepeltje, tangen om botten door te knippen en een gigantische verzameling glazen ogen. Ik stond als aan de grond genageld, was verbijsterd. Er ging een volledig nieuwe wereld voor me open. Bovendien waren er blijkbaar nog meer mensen zoals ik! Ik wilde alles wel kopen wat in de catalogus stond, maar mijn zakgeld stelde scherpe grenzen aan wat ik me kon veroorloven. Toch was mijn eerste aankoop een groot, professioneel vlindernet, dat me 16 pond kostte – een fortuin voor een jochie van acht – en waar ik vreselijk trots op was. Het was bijna even groot als ik, met een zware messing greep, een stevig metalen frame en een heel diep, zwart net. Ik dacht dat ik er zowat alles mee kon vangen.

Mijn vlinderverzameling dijde langzaam uit, net als mijn collectie boeken over vlinders en andere insecten. Mijn eerste vangst was een bijzonder morsig uitziende distelvlinder met vleugels die door de lange trek vanuit Marokko waren gerafeld. Ik voegde er al snel een bruin zandoogje aan toe, en daarna grote en kleine koolwitjes, een oranje en een bont zandoogje, een kleine vos, admiraalvlinders, icarusblauwtjes en dagpauwogen. De schoonheid van die wezentjes beneemt me tot op de dag van vandaag de adem; ik heb de exemplaren nog steeds, in de bovenste lade van een insectenkabinet dat ik me pas dertig jaar later kon veroorloven. Ik leerde ook de eitjes en de rupsen te zoeken, waarvoor je erachter moest zien te komen wat de rupsen aten en ook hoe je de planten moest determineren. Als je een beetje oplet, is het niet al te moeilijk om volwassen vlinders uit rupsen te laten komen; op die manier krijg je prachtige verse exemplaren die je aan je verzameling kunt toevoegen, de rest laat je vrij. Ik leerde er enorm veel van.

Van vlinders breidde mijn belangstelling zich uit naar nachtvlinders. De meeste vliegen in het donker en er zijn twee veelgebruikte methoden om ze te vangen. De ene is ‘stropen’. Daarvoor moet je ‘stroop’ of ‘smeer’ maken, een waanzinnig brouwsel van stroop, bier, bruine suiker, vanille-extract, perendrups en rum of cognac, plus ongeveer alles wat je maar lekker vindt, zolang het maar een koppig aroma oplevert. Het lijkt alsof iedere nachtvlinderverzamelaar er zijn eigen geheime recept op na houdt. Welk mengsel je ook gebruikt, het eindresultaat moet een dikke smurrie zijn die zo sterk ruikt dat je op een afstand van vijftig stappen de tranen in de ogen schieten. Vervolgens smeer je die in de schemering op de paal van een schutting of op een boomstam. Het idee is dat nachtvlinders de geur niet kunnen weerstaan, dat ze wel móéten landen en van de zoete smeer moeten drinken; ze raken reddeloos bedwelmd door de alcohol en blijven als verstijfd zitten, klaar om door de gretige verzamelaar te worden geraapt. De keren dat ik verschillende versies brouwde en er een groot deel van mijn moeders suiker-, stroop- en aromavoorraad en de verzameling sterkedrank van mijn vader doorheen joeg, stonk ons huis een uur in de wind.

De resultaten waren bedroevend. Oorwurmen bleken de enige dieren die telkens weer door de smeer werden aangetrokken; soms krioelden er wel honderden op de oppervlakken waar ik de smurrie op had gesmeerd en waarin ze vast kwamen te zitten als ze tijdens hun bacchanaal over elkaar heen kropen. Er vertoonde zich bijna geen enkele nachtvlinder. Ik vond het bovendien nogal eng om ’s avonds in mijn eentje over de velden te banjeren (vooral omdat mijn broer en ik op zaterdagavond van mijn vader vaak lang mochten opblijven om naar de House of Horror-films van de Hammer-studio te kijken, waardoor mijn overactieve fantasie in elke schaduw een vampier tevoorschijn toverde). Ik controleerde een keer het besuikerde vlak op een grote es toen een bosuil die vlak boven me zat het op een roepen zette. Ook al wist ik dat het een uil was, het kostte me grote moeite de verleiding te weerstaan om naar huis te sprinten, en pas na een minuut of tien kwam mijn hart tot bedaren.

Er is een andere, gemakkelijker manier om nachtvlinders te lokken: een lichtval. In Studying Insects wordt het principe uitgelegd: nachtvlinders worden aangetrokken door kaarsen en andere lichtbronnen. Vandaar dat dit soort vallen gebruikmaakt van een fel licht boven een bak die een beetje aan een kreeftenval doet denken. De vlinders worden gelokt door de lichtbron, knallen ertegenaan en vallen via een trechter in de grote bak, die meestal vol eierdozen zit, waar ze graag op schijnen neer te strijken. Het klonk een stuk gemakkelijker en veel minder eng dan in het donker met een emmer vol stroop over de velden te sjouwen, vandaar dat ik een poging besloot te wagen.

Ik monteerde een peertje van 100 watt boven een zelfgefabriceerde kartonnen trechter op een plastic emmer, deed de lamp aan voor ik naar bed ging en wachtte in spanning de ochtend af. Ik stormde bij zonsopkomst naar beneden om mijn vangst te inspecteren. Wat een teleurstelling: alleen maar een paar wespen en een kleine bruine ‘micro’, zoals ik tegenwoordig weet dat ze worden genoemd. Ik probeerde het een paar weken, maar met weinig succes. Na enige studie begreep ik dat ultraviolet licht het beste werkt. Toevallig had mijn moeder een nogal vreemd uitziende, ouderwetse warmtelamp die ze gebruikte om gewonde spieren te behandelen, waar ze al last van had toen ze nog op de sportacademie zat. Hij leek op een grote, scharnierende bureaulamp, maar dan met twee vreemde gloeilampen erin, waarvan een voor infrarood en de ander voor ultraviolet licht. Tot op de dag van vandaag heb ik geen idee waarom het iemand een goed idee leek om gewonde lichaamsdelen een lekker kleurtje of een stoot warmte te geven; waarschijnlijk werd huidkanker destijds nog niet echt goed begrepen. Hoe dan ook, ik heb mijn moeder de lamp nooit zien gebruiken (waarschijnlijk maar goed ook) en dacht dat ze het vast niet erg zou vinden wanneer hij uit naam van de wetenschap werd gekannibaliseerd. Het enige probleem was dat ik de ultravioletlamp niet zonder het verwarmingselement kon aanzetten. Daar liet ik me niet door uit het veld slaan: ik besloot de beide gloeilampen naast elkaar boven mijn zelfgemaakte val te bevestigen en liet ze de hele nacht branden.

De volgende ochtend bleek het experiment gedeeltelijk geslaagd. De UV-lamp had weliswaar veel nachtvlinders gelokt, maar door de warmtelamp waren ze helaas verbrand: mijn val zat vol verkoolde vlinderlijkjes. Dat was niet echt de bedoeling. Geërgerd probeerde ik de gloeilampen anders te bedraden om ze van elkaar te scheiden. Ik denk dat ik op die leeftijd nog geen natuurkunde had gehad (ik was een jaar of negen), dus het was nogal een gok. Toen ik de aangepaste lamp aanzette, met deze keer alleen de UV-lamp op de stroom aangesloten, klonk er een luide knal. De UV-lamp spatte uit elkaar. Ik schroefde mijn moeders lamp weer in elkaar en zette hem terug in de kast, in de hoop dat ze er nooit iets van zou merken. Natuurlijk deed ze dat wel. Het duurde jaren voor ik genoeg geld had gespaard om een echte ‘Robinsons kwikdampmottenval’ te kopen, een geweldig apparaat, dat de hele buurt in een griezelige gloed zet en van kilometers ver nachtvlinders aantrekt. Intussen dijde ook mijn nachtvlindercollectie geleidelijk uit.

Ik was me er destijds niet echt van bewust, maar mijn kindertijd viel samen met een rampzalige periode in de geschiedenis van het Britse platteland, althans bezien vanuit het perspectief van een vlinder of een hommel. Shropshire klinkt misschien idyllisch, maar dat is misleidend. Het was en is een relatief dorps, groen en aangenaam deel van Groot-Brittannië, maar niet het toevluchtsoord voor in het wild voorkomende dieren dat het misschien ooit is geweest. Ik ben er in 1972 naartoe verhuisd en ging er weg toen ik in 1984 naar de universiteit ging. In het weekend liep ik vaak met mijn vriendjes over het platteland naar het Shropshire Union Canal, een kilometer of drie verderop. Onderweg speurden we de heggen af op zoek naar vogelnesten. Toen ik in Shropshire kwam wonen moest je voor die wandeling vijftien akkers oversteken, stuk voor stuk afgezet met een heg. Tegen de tijd dat ik naar de universiteit ging, was het één gigantische akker. De heggen waarin ik altijd naar vogeleieren had gezocht waren er stuk voor stuk uit gerukt. Een groot deel van het kanaal was gedempt en met een toplaag afgedekt, waardoor het een onopvallend onderdeel van het landbouwareaal was geworden. Waar hommels vroeger bramen in de heggen hadden gevonden, met daarnaast sleutelbloemen en daar weer naast moerasandoorn, aan weerszijden van het kanaal, stond nu alleen nog maar een zee van graan, een monocultuur die zich over het hele landschap uitstrekte. Dergelijke veranderingen deden zich bijna overal op het Britse laagland voor en zetten zich voort door heel West-Europa.

De veranderingen waren de oorzaak van de teruggang en, in sommige gevallen, het uitsterven van talloze dieren, die ons platteland sterk hebben verarmd. Maar de strijd is nog niet gestreden. Langzaam en voorzichtig bedenken we manieren om de schade ongedaan te maken. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat we efficiënte landbouw kunnen combineren met zorg voor het platteland. Boeren staan allerlei subsidieregelingen ter beschikking waarmee ze terugkeer van dieren in het wild kunnen bevorderen. De Britten hebben een opvallende, bijzondere liefde voor het platteland en voor de planten en dieren die er leven, waardoor er veel steun voor natuurbehoud is. Om op die golf mee te drijven richtte ik in 2006 de Bumblebee Conservation Trust op, een liefdadigheidsinstelling ter bescherming van onze hommels, die het tot mijn onuitsprekelijke plezier heel goed doet. Ze telt nu meer dan 8000 betalende leden en creëert bloemrijke leefomgevingen voor hommels in heel Groot-Brittannië, van Kent via Pembrokeshire tot Caithness, in het noorden van Schotland. Het grootste deel van onze wilde natuur houdt zich staande, en met onze hulp kan ze herstellen. Misschien keren soorten die geheel en al verdwenen zijn op een dag zelfs terug. Maar dat is het onderwerp van het eerste hoofdstuk.

1

De donkere tuinhommel

In de jaren zeventig van de negentiende eeuw kwamen Nieuw-Zeelandse boeren erachter dat de rode klaver die ze als voer voor paarden en runderen uit Groot-Brittannië hadden geïmporteerd maar weinig zaad voortbracht. Het gevolg was dat ze tegen aanzienlijke kosten telkens meer zaad uit Europa moesten importeren in plaats van het zelf te oogsten en te zaaien. Uiteindelijk vond advocaat R.W. Fereday de oorzaak van het probleem. Fereday was in 1869 naar Nieuw-Zeeland geëmigreerd en was behalve jurist een enthousiast entomoloog met een speciale belangstelling voor kleine nachtvlinders. Toen Fereday op de boerderij van zijn broer logeerde, besefte hij dat het probleem hem zat in een gebrek aan hommels die de klaver in Groot-Brittannië gewoonlijk met stuifmeel bestoven. Frank Buckland, indertijd Inspecteur der Visserijen in naam van Hare Majesteit, maar wiens bevoegdheid zich verder lijkt te hebben uitgestrekt dan vis, ging ermee aan de slag. Hij schreef naar Engeland met het verzoek hommels mee te zenden met de stoomboten die tussen Groot-Brittannië en Nieuw-Zeeland op en neer voeren. De eerste, nogal slecht doordachte poging was die van ene dr. Featherston, die aan het einde van de zomer twee akkerhommelnesten opgroef en ze in 1875 naar de edelachtbare John Hall uit Plymouth in Nieuw-Zeeland stuurde. Ze kwamen in januari aan, met als gevolg dat de diertjes onvermijdelijk allemaal dood waren. Hommelnesten sterven van nature in september uit, en er waren geen bloemen aan boord waarmee de hommels zich konden voeden, zodat het plan vanaf het begin was gedoemd te mislukken.

Acht jaar later werd het idee heel wat voortvarender aangepakt. Een zekere S.G. Farr, secretaris van het acclimatisatiegenootschap (waarover later meer) van Canterbury, nam contact op met Thomas Nottidge, een bankier uit Maidstone in Kent, met de vraag of hij meer hommels kon sturen. (Ze vroegen hem ook om een paar egels, want hij was toch bezig, zoals die dingen gaan.) Nottidge beloofde boerenknechten in de herfst van 1884 een premie voor elke overwinterende hommelkoningin die ze konden vinden. Graven met de hand en het uitdiepen en verbreden van sloten was in herfst en winter, wanneer de knechten weinig anders te doen hadden, standaardpraktijk op landbouwboerderijen. De knechten haalden vaak de grote, overwinterende koninginnen naar boven wanneer ze aan het graven waren, wat erop leek te duiden dat bijenkoninginnen graag in oevers overwinterden. Er werden uiteindelijk in totaal 282 koninginnen gevonden, die meegingen op de Tongariro, een van de eerste stoomschepen die van een koelcel waren voorzien. Die was van essentieel belang, omdat de overwinterende koninginnen anders bij het passeren van de evenaar te warm zouden worden, in hun slaap zouden worden gestoord en snel dood zouden gaan. De Tongariro vertrok in december 1884 uit Londen en kwam op 8 januari 1885 (hartje zomer in Nieuw-Zeeland) aan in Christchurch. Toen de koninginnen eenmaal waren opgewarmd bleken er nog 48 in leven. Ze kregen honing en vlogen weg. Nog eens 260 koninginnen werden in januari vervoerd op een zusterschip, de Aorangi, die op 5 februari aankwam. Van die 260 bleken er 49 nog in leven, die werden uitgezet.

We hebben geen idee tot welke hommelsoorten deze 97 koninginnen behoorden, noch hoeveel er overleefden om een nest te bouwen en nakomelingen voort te brengen. Wat we wel weten is dat sommige goed gedijden in hun nieuwe land, want in de zomer van 1886 werden tot op ruim 150 kilometer van Christchurch hommels waargenomen. Rond 1892 kwamen in sommige streken zelfs zoveel hommels voor dat imkers van honingbijen bang waren dat ze een plaag zouden kunnen vormen.

Britse hommels doen het tot op de dag van vandaag zeer goed in Nieuw-Zeeland. Waarschijnlijk heeft het geholpen dat ze op hun lange reis veel van de ziektes en parasieten achterlieten waar ze in hun geboorteland door werden geteisterd. De soorten die het hebben overleefd vormen een merkwaardige selectie. Je zou verwachten dat het de in Kent meest voorkomende soorten waren, maar ofwel die zaten er niet bij ofwel ze hebben het niet overleefd. De vier soorten die tegenwoordig in Nieuw-Zeeland worden aangetroffen zijn de aardhommel, de tuinhommel, de grote tuinhommel en de donkere tuinhommel. Van die vier komt de eerste verreweg het meest voor. Je vindt ze overal: van de tuinen en parken in Christchurch tot aan de spectaculaire fjorden van Milford Sound, waar ik ze zich te goed heb zien doen aan de bloemen van het reusachtige Nieuw-Zeelands vlas. De donkere tuinhommel komt het minst vaak voor, maar als je weet waar je moet zoeken, kun je hem in het midden van het Zuidereiland vinden.

Jammer genoeg gaat het met twee van deze soorten in het Verenigd Koninkrijk niet zo goed. De grote tuinhommel heet zo omdat hij vroeger in menige tuin een vertrouwde verschijning was. Tegenwoordig is hij zeer zeldzaam en wordt hij alleen aangetroffen op enkele plaatsen in de East Midlands en East Anglia. Met de donkere tuinhommel gaat het zelfs nog slechter. Honderd jaar geleden kwam hij algemeen in het zuiden en het oosten van Engeland voor, maar in de tweede helft van de twintigste eeuw is het aantal sterk gedaald. In de jaren tachtig was nog maar van een handvol plaatsen bekend dat hij er voorkwam, maar ook die populaties zijn inmiddels verdwenen. Het laatste exemplaar werd in 1988 gevangen in de buurt van Dungeness, in Kent; hij kwam terecht in een val voor het tellen van kevers en verdronk. Sindsdien is hij nergens meer waargenomen.

U begrijpt inmiddels wel waarom deze soorten zijn verdwenen. Het gebeurde in de tijd waarin ik opgroeide. Toen ik in 1965 werd geboren, was de donkere tuinhommel nog wijdverbreid, zij het niet zover naar het noorden en naar het westen als Shropshire. Tegen de tijd dat ik in 1984 ging studeren was hij al bijna uitgestorven. Ik heb er nooit een in het wild gezien.

En hoe komt dat? Door Adolf Hitler. Eerlijk gezegd is dat niet helemaal waar, maar hij is wel degelijk gedeeltelijk schuldig. Honderd jaar geleden was de landbouw nog niet gemechaniseerd. Voor de komst van de mechanisering waren akkers meestal klein. Boeren waren afhankelijk van paardenkracht, en paarden eten graag klaver, dus teelden de meeste boeren klaver. Bijen zijn ook dol op klaver. Zowel paarden als andere levende have hadden hooi nodig in de winter, en daarom hadden de meeste boeren hooivelden. Die maakten permanent deel uit van een boerderij, werden een of twee keer per jaar gemaaid en in zachte wintermaanden soms licht begraasd. Kunstmest bestond nog niet, zodat de velden niet werden bemest, behalve met het beetje mest van de dieren die er rondliepen. Op de voedselarme bodem groeiden wilde planten, vooral soorten met symbiotische bacteriën rond de wortels, die stikstof uit de lucht vasthielden. De belangrijkste familie die daardoor zonder voedselrijke grond kan zijn de vlinderbloemigen: de wikkefamilie en alle klaversoorten (met inbegrip van al onze peulvruchten).

Landbouwgewassen hebben vruchtbare aarde nodig. De traditionele methode om de bodem vruchtbaar te houden is wisselbouw. Eeuwenlang verbouwden Europese boeren drie jaar achtereen verschillende gewassen, te beginnen met tarwe of rogge, gevolgd door haver of gerst, waarna ze het land een jaar lang braak lieten liggen. In de achttiende eeuw pleitte de Britse landbouwkundige Charles Townshend voor een cyclus van vier jaar, met achtereenvolgens tarwe, raap, gerst en klaver. De stikstof die door de klaver werd vastgehouden zorgde voor een hogere vruchtbaarheid van de bodem in de jaren erna, met als gevolg dat de oogsten groter uitvielen, zodat de cyclus overal werd ingevoerd. Roep het beeld van Groot-Brittannië van een eeuw geleden eens voor uw geestesoog op: een lappendeken van akkertjes, graan- en wortelgewassen, afgewisseld met wisselbouwakkers met klaver, maar altijd met een hooiveld. Geen kunstmest, geen landbouwgif. Alleen maar heel veel vrolijke bijtjes.

Spoel vervolgens een paar jaar vooruit. De interne-verbrandingsmotor verschafte boeren een alternatief voor het paard in de vorm van de tractor. De bloeiende auto-industrie wilde olie, de petrochemische industrie die daaruit ontstond maakte het mogelijk goedkope, op stikstof gebaseerde kunstmest te produceren. Die betekende een enorme impuls voor de oogst van gewassen, waardoor de behoefte aan wisselbouw wegviel en er dus geen klaver meer werd verbouwd. Bovendien waren er geen paarden meer nodig, zodat er ook geen klaver meer nodig was om ze te voeren.

Kuilvoer is een alternatief voor winterveevoer. Voor hooi heb je een droge periode nodig om te oogsten, wat wil zeggen dat natte zomers een ramp zijn voor boeren die voor het voederen van hun dieren afhankelijk zijn van hooi, maar gras voor kuilvoer kan zelfs gemaaid worden wanneer het nat is. Door goedkope kunstmest op hooivelden te gebruiken groeit gras veel sneller en kan het in lente en zomer vele keren worden gemaaid, wat een grote, betrouwbare voorraad wintervoer oplevert. Een ongelukkig neveneffect is dat het gebruik van kunstmest op hooivelden er al snel toe leidt dat bijna alle wilde bloemen verdwijnen. Klaver en andere vlinderbloemigen, die altijd in het voordeel waren omdat ze stikstof uit de lucht aan zich konden binden, raken dat voordeel kwijt wanneer met stikstofverbindingen (nitraten) wordt gestrooid en leggen het af tegen snel groeiende grassoorten.

Dat klinkt allemaal als slecht nieuws voor bijen, want minder klaverwisselbouw en minder hooivelden betekent minder bloemen. Maar waar komt Hitler nou om de hoek kijken? Kort voor de Tweede Wereldoorlog onderging de landbouw in het Verenigd Koninkrijk een verandering, zij het een langzame. Middelen en technieken om meer voedsel te verbouwen – tractoren, kunstmest, kuilvoer – waren beschikbaar, maar boeren zijn van nature traditioneel ingesteld en werken vaak op dezelfde manier als hun ouders. De noodzaak om te veranderen was dan ook niet groot. Maar in 1940 verkeerde Groot-Brittannië plotseling in een isolement. Er kon geen voedsel meer via het Europese vasteland worden aangevoerd. Via de Atlantische Oceaan was het te gevaarlijk, want Duitse onderzeeboten eisten hun tol van konvooien koopvaardijschepen. Voor de oorlog importeerde Groot-Brittannië jaarlijks ongeveer 55 miljoen ton voedsel. Van het ene op het andere moment werd het van levensbelang om het forse aantal inwoners van ons kleine en drukbevolkte eiland van genoeg voedsel te voorzien. Het gevolg was dat de regering de ‘Dig for Victory’-campagne begon, die iedereen aanmoedigde zijn tuin om te spitten en zo veel mogelijk voedsel te verbouwen. Tegelijkertijd werden boeren gestimuleerd elke mogelijke maatregel te treffen om de voedselproductie zo hoog mogelijk te laten uitvallen. Lapjes grond waar eerst niet naar werd omgekeken omdat ze te klein zouden zijn werden nu omgeploegd en ingezaaid, heggen werden uit de grond getrokken, moerassen werden drooggelegd. Tussen 1939 en 1945 nam het landbouwareaal met 80 procent toe.

Bezien vanuit het perspectief van een hommel leidde de oorlogstijd tot enkele andere ongelukkige ontwikkelingen. De chemische stof dichloordifenyltrichloorethaan (beter bekend als DDT) werd voor het eerst gemaakt in 1874, maar dat hij voor insecten zeer giftig is werd pas in 1939 ontdekt, toen de geallieerden naarstig op zoek waren naar stoffen waarmee ze de muggen konden verdelgen die malaria en tyfus onder de troepen in Azië verspreidden. In 1945 was DDT dan ook een gemakkelijk en goedkoop insectengif voor de landbouw. Het duurde twintig jaar voordat werd onderkend dat het moeilijk afbreekbaar is en een verwoestende uitwerking heeft op het milieu. In dezelfde oorlog leidde Duits onderzoek naar mogelijke stoffen voor chemische oorlogvoering (zenuwgassen) tot de ontwikkeling van organofosfaten, die eveneens zeer giftig zijn voor insecten. Ook die kwamen kort na de oorlog binnen handbereik van boeren, waardoor die een steeds groter arsenaal aan akelige chemische verbindingen tot hun beschikking hadden om insectenplagen te bestrijden.

De Britse regering zette het beleid om de voedselproductie op te schroeven na de oorlog voort. In 1954 kwam er een einde aan de rantsoenering van voedsel, maar boeren kregen tot in de jaren negentig subsidie om de productie te verhogen. En zo komt het dat we binnen vijftig jaar bijna alle bloemrijke leefgebieden in het Verenigd Koninkrijk hebben vernietigd en dat 98 procent van onze hooivelden op het laagland is verdwenen. De donkere tuinhommel stierf uit doordat de leefgebieden waarin hij voorkwam werden weggevaagd. Hij is bepaald niet kieskeurig, maar moet wel genoeg bloemen hebben om zich te kunnen voeden. Nul bloemen staat gelijk aan nul bijen. Dat is geen hogere wiskunde.

Het is voor de donkere tuinhommel maar goed dat Hitler niet dezelfde invloed op Nieuw-Zeeland had. Het getuigt zelfs van een zekere ironie dat de soort tegenwoordig gedijt in klaverrijke weiden die de mens in Nieuw-Zeeland creëerde door dichtbegroeid en voor hommels totaal ongeschikt oerbos te kappen, terwijl wij in het land waar de soort vandaan komt druk bezig waren zijn habitat te vernietigen. Net nu de donkere tuinhommel niet meer in Groot-Brittannië voorkomt, doen zich daar talloze veranderingen voor. Maar in de jaren tachtig en negentig werd duidelijk dat de meeste in het wild levende dieren hard in aantal achteruitgingen en dat wat we met het platteland deden op de lange duur waarschijnlijk niet erg duurzaam was. Boerderijen hebben bloemen nodig voor bijen die onze gewassen bevruchten, evenals roofdieren in de vorm van kevers, wespen en vliegen die de plagen eten die op hun beurt de gewassen eten. Dus kwamen er allerlei subsidies om boeren te stimuleren hun land aantrekkelijk te maken voor in het wild voorkomende soorten. Zo kunnen ze tegenwoordig financiële steun krijgen om weiden opnieuw met wilde bloemen in te zaaien en de heggen terug te planten die ze dertig jaar eerder met subsidiegeld hadden verwijderd. Misschien is de mentaliteit veranderd. Maar de Britse wilde natuur mag zich dan langzaam beginnen te herstellen, ze kan wel een steuntje in de rug gebruiken.

Dat er Britse donkere tuinhommels in Nieuw-Zeeland voorkomen geeft ons een mooie, uitgelezen kans – het vlaggenschip van onze pogingen om bijen en bloemen te behouden – om onze zwaar belaagde wilde natuur een oppepper te geven. Waarom zouden we ze niet uit Nieuw-Zeeland laten terugkeren? Zouden er opnieuw donkere tuinhommels door het Britse landschap kunnen zoemen?

Een voor de hand liggend bezwaar is dat er nooit erg veel over het beestje bekend is geweest. Er is weinig onderzoek naar de soort gedaan voordat die in het Verenigd Koninkrijk uitstierf. Het zou geen zin hebben hem terug te halen om hem vervolgens om precies dezelfde reden opnieuw te zien uitsterven. We moeten er zeker van zijn dat er nu genoeg juiste bloemen zijn om hem te voeden, maar we hadden alleen schaarse gegevens over de soorten die hun voorkeur genieten.