Thijs Niemantsverdriet

De vechtpartij

De PvdA van Kok tot Samsom

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Uitgeverij Atlas Contact heeft alles in het werk gesteld om de rechthebbenden van het beeldmateriaal te achterhalen. Mochten er desondanks toch nog personen of instellingen zijn die menen rechten te kunnen doen gelden, wordt dezen verzocht contact op te nemen met de uitgeverij

==

© 2014 Thijs Niemantsverdriet

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

Staafdiagrammen Bert Holtkamp

==

isbn 978 90 450 2645 9

nur 754/740

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

==

www.atlascontact.nl

Voor Anna, Jet en Kees

‘Philanthropic people lose all sense of humanity. It is their distinguishing characteristic.’

==

– Oscar Wilde, The Picture of Dorian Gray

Woord vooraf

Dit boek komt voort uit een fascinatie. Sinds ik een jaar of tien ben, volg ik de Nederlandse politiek op de voet. Mijn lagereschooltijd viel samen met de grimmige jaren tachtig van Lubbers en Ruding. Als middelbare scholier en student maakte ik de welvarende jaren negentig van Paars mee. Toen ik afstudeerde, werd Pim Fortuyn vermoord. En als journalist van nrc Handelsblad en Vrij Nederland – waarvan de laatste zes jaar als verslaggever op het Binnenhof – was ik getuige van de opkomst van Balkenende, Wilders en Rutte.

In deze dertig jaar was er één constante: bijna altijd hing er een sfeer van malaise rondom de PvdA. Mijn eerste politieke herinnering is het beteuterde gezicht van Joop den Uyl op de televisie in 1986, nadat hij de verkiezingen had verloren van Lubbers. Daarna volgden het wao-drama onder Kok, de electorale dreun in het ‘Fortuynjaar’ 2002, de deconfiture van Wouter Bos in 2006, de mislukte lancering van Job Cohen en de enorme nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Er was haast voortdurend sprake van teleurstelling, ontevredenheid en doemdenken – niet in de laatste plaats bij PvdA’ers zelf. Geturfd heb ik het niet, maar het zou me niets verbazen als ‘crisis’ een van de meest voorkomende woorden is in krantenartikelen over de PvdA.

Is dat terecht? Je zou met evenveel gemak kunnen zeggen dat de PvdA in de afgelopen drie decennia buitengewoon succesvol is geweest: vrijwel onafgebroken in de regering (waarvan acht jaar met een populaire premier, Wim Kok), op een halfjaar na altijd de eerste of tweede partij van het land, drie onwaarschijnlijke electorale comebacks (Kok in 1994, Bos in 2003, Samsom in 2012), en zoveel politieke invloed dat politieke tegenstanders graag de indruk wekken dat de PvdA het alleen voor het zeggen heeft. Om nog maar te zwijgen van al die partijprominenten op belangrijke maatschappelijke posities – ‘baantjesjagers’ in het huidige populistische idioom.

Waarom gaapt er zo’n kloof tussen de werkelijkheid en de manier waarop PvdA’ers haar beleven? Waar komt die ontevredenheid, die voortdurende drang tot zelfkastijding vandaan? En waarom gaan PvdA’ers vaak zo onaardig met elkaar en hun omgeving om? Dit zijn vragen waarop ik in dit boek een antwoord probeer te vinden. Als vorm heb ik gekozen voor een geschiedenis van de afgelopen drie decennia. We beginnen in het midden van de jaren tachtig, wanneer Wim Kok het leiderschap overneemt van Joop den Uyl en de zoektocht naar de ‘moderne’ PvdA begint. We eindigen in het nu, bij de PvdA van Diederik Samsom en Lodewijk Asscher.

De vechtpartij is geen historie van de partij als geheel. Mijn focus ligt op de partijtop in Den Haag en Amsterdam: de politiek leiders, de partijvoorzitters, de leidende figuren in het kabinet en de fractie. Het boek legt evenmin de nadruk op beleidsmatige en ideologische kwesties. Daar zijn al boekenkasten over volgeschreven. Centraal staat de partijcultuur van de sociaaldemocratie in Nederland. Wat voor mensen zijn PvdA’ers? Hoe gaan ze om met elkaar en met politici van andere partijen? Hoe reageren ze op succes en op tegenspoed?

Natuurlijk valt de partijcultuur van de PvdA niet los te zien van discussies over koers, ideologie en strategie – vaak zijn ze met elkaar verweven. Maar in boeken en artikelen over de PvdA gaat het te veel over de ideeën en te weinig over de groepsdynamiek. Het zijn de mensen die een partij maken, zeker bij de PvdA. In hun drijfveren, krachten en tekortkomingen schuilt net zozeer de verklaring voor de vele pieken en dalen van de sociaaldemocratie als in het permanente geworstel met de koers en de ideologie.

==

Amsterdam, april 2014

Hoofdstuk 1
De komst van Kok

(1986-1989)

Joop den Uyl houdt een hamer omhoog. De hamer van de voorzitter. Naast hem zit Wim Kok. Geruit jasje, golvend haar. De oude leider spreekt een paar vriendelijke woorden. ‘Wim, succes met het fractievoorzitterschap. Ik ben ervan overtuigd dat je het fantastisch zult doen. Hierbij de hamer.’ Dan staat Kok op. Ze schudden elkaar de hand. Met een snelle, slordige beweging geeft Den Uyl de hamer aan Kok. De twee mannen kijken elkaar aan. Heel kort, misschien een seconde. Vrijwel meteen wendt Den Uyl zich af en begint te rommelen in de paperassen voor zich op tafel.

Kok kijkt naar de hamer in zijn hand. Wat te doen? Nu hij is opgestaan, zie je dat hij een kop groter is dan Den Uyl. Kok besluit de hamer omhoog te houden, op bijna verontschuldigende wijze. Ondertussen friemelt hij aan de knopen van zijn jasje. Een verlegen knikje naar de verzamelde fotografen en journalisten.

Het is maandagmiddag 21 juli 1986. Plaats van handeling is de vergaderkamer van de PvdA in de Tweede Kamer. Eindelijk is het zover: Joop den Uyl geeft het leiderschap van de PvdA over aan Wim Kok. Het is een gebeurtenis van jewelste, een moment waar de Nederlandse politiek jarenlang naar heeft uitgekeken. Vanaf het moment dat hij zich warm is gaan lopen voor het leiderschap van de PvdA, wist Kok dat de overdracht op enig moment zou komen. Nu het eindelijk zover is, is hij geroerd. Misschien dat hij zich daarom geen houding weet te geven.

Kok vermant zich. Hij legt de hamer neer, pakt de microfoon en spreekt een paar lovende woorden over Den Uyl. Over diens denkkracht. Over diens analytisch vermogen. En over diens wijsheid. De nieuwe leider besluit met een kwinkslag die hij van tevoren zorgvuldig heeft uitgedacht: ‘Den Uyl is wel opvolgbaar, maar onnavolgbaar. Dat laatste zal ik niet proberen.’

==

Met het vertrek van Joop den Uyl komt een einde aan een politiek tijdperk. En ook – maar dat weet op dat moment nog niemand – aan een leven: nog geen anderhalf jaar later, op kerstavond 1987, zal Den Uyl op 68-jarige leeftijd overlijden aan een hersentumor. Zijn uitvaart, op 30 december in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, wordt een nationale gebeurtenis.

Bijna twintig jaar heeft Joop den Uyl leiding gegeven aan de PvdA. Hij is aangetreden in 1967, op het moment dat de roerige jaren zestig Nederland in hun greep begonnen te krijgen. Hij vocht (en sloot vrede) met de vernieuwingsbeweging Nieuw Links, die de PvdA wilde radicaliseren. Hij was minister-president van het meest linkse kabinet ooit. Ondanks tien zetels winst bij de Kamerverkiezingen van 1977 verloor hij vervolgens de macht tijdens de formatie, en voerde daarna bijna tien jaar oppositie tegen de centrum-rechtse kabinetten van Van Agt en Lubbers. Al die rollen had Den Uyl met maximale inzet en toewijding vervuld. Nu was het mooi geweest.

De laatste jaren van Den Uyls politieke bestaan waren niet zijn gelukkigste geweest. Hij was tegen beter weten in blijven hopen op een tweede kabinet-Den Uyl. Wel was hij in 1981 toegetreden tot het tweede kabinet-Van Agt, als vicepremier en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Een grote fout, zo bleek al snel. De samenwerking met zijn aartsrivaal Dries van Agt verliep rampzalig, het kabinet sneuvelde binnen een jaar. Bijna was Den Uyls politieke bestaan ten einde: tijdens een nachtelijke vergadering op het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (voro), een week na de val van het kabinet, maakten de belangrijkste mannen in de partij hem duidelijk dat zijn tijd gekomen was.

Dat Den Uyl toch nog vier jaar zou aanblijven, had verschillende redenen. Zijn consciëntieuze karakter, of stijfhoofdigheid, was er één. Verknochtheid aan het politieke ambacht was een andere, net als de angst voor de leegte na de politiek. Dan was er de – vergeefse – hoop dat hij toch nog een keer premier zou worden. En het feit dat niemand in de PvdA hem na de pijnlijke sessie op het departement van voro echt onder druk durfde te zetten om af te treden. ‘Joop’ was een politiek monument, met zijn verkreukelde pakken, lange betogen en verstrooide voorkomen. Hij had zoveel betekend voor de PvdA. Zo iemand stuurde je niet weg.

De belangrijkste reden voor Den Uyls aanblijven was de kwestie van zijn opvolging. Al sinds eind jaren zeventig liepen talloze kroonprinsen in de PvdA zich warm. Jos van Kemenade, oud-minister van Onderwijs in het kabinet-Den Uyl. André van der Louw, voormalig partijvoorzitter en burgemeester van Rotterdam. Marcel van Dam, ex-staatssecretaris voor Volkshuisvesting. Wim Meijer, fractievoorzitter onder het kortstondige kabinet-Van Agt ii. Allemaal geloofden ze in hun kansen om de nieuwe leider te worden.

Van Kemenade, Van der Louw, Van Dam en Meijer – stuk voor stuk slimme, ervaren politici. Vond ook Den Uyl. Maar zijn echte opvolger zat er niet tussen. Hoewel hij wisselende en vaak verwarrende signalen afgaf aan zijn kroonprinsen, had Den Uyl in werkelijkheid zijn zinnen op één man gezet: Wim Kok, voorzitter van de vakbondsfederatie fnv. Ze kenden elkaar sinds begin jaren zeventig. Intimi waren ze niet, hun verstandhouding was zakelijk. Ze waren zelfs een paar keer flink gebotst – het hevigst over de versobering van de Ziektewet toen Den Uyl minister van Sociale Zaken in het kabinet-Van Agt ii was. Toch was er sprake van waardering tussen beide mannen, een soort verbondenheid. Op zondagavond, wanneer zijn kinderen in bed lagen, stapte Kok wel eens op de fiets of in de auto en reed naar het huis van Den Uyl in het Amsterdamse Buitenveldert. Ze namen de week door, praatten over politiek, vakbeweging en de laatste maatschappelijke ontwikkelingen. Het waren aangename sessies.

==

Wim Kok was het klassieke voorbeeld van de sociaaldemocratische selfmade man. Een figuur zoals ze graag zagen in de PvdA: integer, vasthoudend, wars van praatjes en pretenties. Een geboren communicator was hij niet, eerder wat stug. Zijn ochtendhumeuren konden legendarisch zijn. Kwinkslagen kwamen er zelden uit zijn mond, maar wat hij zei, was altijd weloverwogen.

Kok groeide op in Bergambacht, Zuid-Holland, als zoon van een timmerman. Na de hbs ging hij naar Nijenrode, waar hij een opleiding internationale handel volgde. Toch koos hij begin jaren zestig niet voor het bedrijfsleven. Hij trad in dienst bij de vakbeweging, waar hij bliksemsnel carrière maakte. Via de Bouwbond belandde hij eind jaren zestig bij de overkoepelende vakbondsfederatie, het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (nvv). In 1973, het jaar dat het kabinet-Den Uyl van start ging, werd hij gekozen tot voorzitter. Hij was 35 jaar oud.

Als voorzitter raakte Kok bedreven in de hogere kunst van het evenwicht houden. Hij bracht de uiterst ingewikkelde fusie tussen het nvv en het Nederlands Katholiek Vakverbond (nkv) tot een goed einde. Als voorzitter van de fusievereniging fnv botste hij hard met verschillende bewindslieden. Maar als het erop aankwam, was Kok geen man van het conflictmodel. In november 1982 sloot hij een historische overeenkomst met de werkgevers: het Akkoord van Wassenaar. Dit akkoord regelde arbeidstijdverkorting in ruil voor loonmatiging en zou de basis zijn voor de langdurige economische bloei van Nederland in de jaren tachtig en negentig.

Kok was een nuchtere man die in zijn persoonlijk leven met weinig genoegen nam. Soms op het absurde af: zo weigerde hij in al zijn jaren als fnv-voorzitter een auto met chauffeur. Dat vond hij maar overdreven. Hij bestuurde zijn Opel Kadett van de vakbond zelf. Het gevolg was dat hij vaak moe en afgepeigerd aanschoof bij onderhandelingen, na de zoveelste lange rit door slecht weer.

Onderhandelen kon Kok niettemin als geen ander. Hij hanteerde een bijzondere methode, die hij later zelf zou typeren als ‘achteraan beginnen’. Hij bedacht waar hij uit wilde komen en redeneerde vervolgens in kleine stapjes terug. Soms was dat tergend voor zijn tegenstanders, maar hij boekte er veel succes mee. En als hij won, wreef Kok zijn tegenstanders de nederlaag nooit in. In een klein land als Nederland, zo redeneerde hij, kom je elkaar altijd weer tegen – en dan kunnen de kansen ineens gekeerd zijn. ‘Het is beter bescheiden en beheerst te winnen,’ zei hij eens, ‘anders krijg je het hard en soms onverwacht terug.’

Eigenlijk wilde Kok helemaal geen leider van de PvdA worden. Goed, hij was al sinds 1961 lid van de partij en had altijd netjes op de sociaaldemocraten gestemd, maar hij had zich nooit gemanifesteerd als actieve PvdA’er. Hij had het naar zijn zin bij de fnv. Het bestaan als vakbondsleider was lekker overzichtelijk: je had twee partijen – werkgevers en werknemers – en die hadden elkaar nodig. Was er onenigheid, dan voerde je actie. Maakte je een afspraak, dan hield je woord. Heel concreet en gestructureerd. De Haagse politiek kwam op Kok over als een rommelig, onvoorspelbaar circus: eindeloos gepalaver, ingewikkelde schijnbewegingen, ontelbare belangen en deelbelangen die zorgden voor ruis op de lijn. En dan nog dat kroonprinsengedoe binnen de PvdA! Niets voor hem.

Kok was zo weinig geïnteresseerd in een overstap naar de politiek dat de avances van Den Uyl hem zelfs lange tijd ontgingen. Op een avond kwam de partijleider bij hem langs, thuis in Amsterdam-Slotervaart. Een paar andere PvdA’ers waren er ook. Ze voerden een lang, indringend gesprek. Toen Kok rond halftwee ’s nachts bij zijn vrouw Rita in bed kroop, zei hij: ‘We hebben de hele avond interessant gepraat, maar ik zou toch wel eens willen weten wat ze precies willen.’ Rita, die een deel van het gesprek had bijgewoond, antwoordde: ‘Ik weet het heel goed, ze willen jou!’

Waarom liet Kok zich toch overhalen om naar Den Haag te komen? Om te beginnen hielp het lot een handje – zij het in een onaangename verschijning. In 1984 werd hij ernstig ziek. Hersenvliesontsteking. Een halfjaar stond hij langs de kant. Toen hij weer hersteld was, besloot hij te stoppen als fnv-voorzitter: na bijna vijfentwintig jaar bij de bond was het mooi geweest. Daarmee was een belangrijk excuus – verplichtingen elders – gesneuveld.

Wat ook hielp, was het vertrek van de kroonprinsen. Een voor een verlieten ze in de eerste helft van de jaren tachtig de Haagse politiek, teleurgesteld over Den Uyls onduidelijke gedoe over de opvolging. Jos van Kemenade ging naar de Universiteit van Amsterdam. André van der Louw aanvaardde de leiding over het inmiddels vergeten Openbaar Lichaam Rijnmond. Marcel van Dam werd vara-voorzitter. Wim Meijer bleef nog iets langer, maar hij had zijn leiderschapsambities al opgegeven. De weg was vrij voor Wim Kok.

Zelfs toen was Koks komst nog geen gelopen race. Bijna liet hij zich nog overhalen om burgemeester van Groningen te worden – een relatief rustige baan na de tropenjaren in de vakbeweging. Uiteindelijk gaf Joop den Uyl zelf de doorslag. De PvdA-leider deed een beroep op Koks geweten. Hij keek hem aan, zuchtte diep en zei: ‘Wim, jij bent de man die het moet gaan overnemen. Zo’n gelegenheid kun je toch niet aan je voorbij laten gaan? Daar zul je altijd spijt van krijgen.’ Kok zwichtte. Een man als Den Uyl, met zo’n geweldige staat van dienst, kon hij niet laten zitten.

Op 21 mei 1986 waren er Tweede Kamerverkiezingen. Wim Kok aanvaardde de tweede plek op de kandidatenlijst. Samen met Den Uyl stond hij op verkiezingsposters (‘Kies de PvdA in de regering’). Hij voerde actief campagne. Achter de schermen maakten de twee mannen een afspraak: mocht Den Uyl de verkiezingen winnen en opnieuw premier worden, dan bleef Kok de tweede man. Als hij verloor, zou Kok hem vrijwel meteen opvolgen als fractievoorzitter.

En zo geschiedde. Bij zijn zevende verkiezingen als PvdA-lijsttrekker haalde Den Uyl het onwaarschijnlijke aantal van 52 Kamerzetels. Ook Wim Kok bleek bij de PvdA-kiezers een waar stemmenkanon: met 570 000 voorkeurstemmen was hij in zijn eentje goed voor maar liefst tien zetels. Het bleek allemaal niet voldoende: cda-premier Ruud Lubbers bleef het duo met 54 zetels nipt voor. De regeringscoalitie van cda en vvd behield zijn meerderheid en kon verder regeren. Een week nadat het regeerakkoord was gesloten, gaf Den Uyl de hamer aan Kok.

==

Het was wennen, de eerste jaren in Den Haag. Voor Wim Kok, maar ook voor de PvdA. De nieuwe leider had een volstrekt andere persoonlijkheid dan zijn voorganger. Den Uyl was ondanks zijn tekortkomingen – lang van stof, weinig attent, soms drammerig – een inspirerend voorman geweest. Hij was een politicus die het debat stimuleerde en zijn gesprekspartners probeerde uit te dagen. Hij las zich te pletter, was altijd op zoek naar ideeën. Als hij in goede vorm stak, kon Den Uyl een zaal in vervoering brengen.

Kok was zakelijker ingesteld. Een intellectueel was hij nooit geweest, ideologische vergezichten boeiden hem maar matig. Hij paste veel meer in de no-nonsensecultuur van de jaren tachtig. Als zijn adviseurs aandrongen op een speech vol grote politieke gedachten, zei hij: ‘Je denkt toch niet dat ik Plato ga citeren? De mensen voelen meteen dat dat niet klopt.’ Bij het voorbereiden van Kamerdebatten ging Kok doelgericht te werk. In plaats van lange sessies over abstracte onderwerpen vroeg hij om een tekst en maakte zich die vervolgens eigen. Als een PvdA-Kamerlid in een overleg naar zijn mening te breedsprakig was, zei hij simpelweg: ‘Nu heb ik het wel gehoord.’

Op de buitenwereld maakte Wim Kok in zijn eerste jaren een uitstekende indruk. Zijn debuut in de Tweede Kamer, bij de Algemene Politieke Beschouwingen van oktober 1986, werd van links tot rechts als buitengewoon verfrissend ervaren. Hier stond een ander type leider dan Joop den Uyl. Kok was zakelijk en scherp en hij sloeg een redelijke, op consensus gerichte toon aan. Twee maanden later kozen de Haagse journalisten hem meteen tot Politicus van het Jaar.

Toch voelde Kok zich allerminst prettig in zijn nieuwe rol. De vele lofzangen konden één ding niet verhullen: politiek was hij volkomen onervaren. Natuurlijk had hij bij de fnv het een en ander meegemaakt met ministers en Kamerleden. Maar het echte politieke handwerk – moties indienen, onderwerpen agenderen, meerderheden organiseren – daar had hij geen flauw benul van.

Bij de vakbeweging had Kok een eigen staf en apparaat tot zijn beschikking. In de Tweede Kamer was de personele ondersteuning pover en moest hij leiding geven aan 51 eigenwijze individuen, die hem ook nog eens een voor een overtroffen in specialistische kennis – over buitenlands beleid, de rechtsstaat, landbouw. Bovendien, zo merkte Kok al snel, was er tijdens de lange oppositiejaren een onaangename cultuur ontstaan in de PvdA-fractie. De omgangsvormen waren bikkelhard, discussies werden snel persoonlijk. Verschillende blokken stonden tegenover elkaar: veteranen uit de Den Uyl-jaren als Bram Stemerdink en Relus ter Beek, zakelijk ingestelde nieuwkomers als Willem Vermeend en Ad Melkert en een vrouwencohort met Eveline Herfkens, Jeltje van Nieuwenhoven en Elske ter Veld. Discussies in de PvdA-fractie gingen vaak over het eigen gelijk. Wim Kok, van nature een bestuurder en geen politicus, kon moeilijk wennen aan een zo door en door politieke omgeving.

En dan was er nog het partijkader. In de jaren zeventig was er een leemlaag ontstaan van regionale en lokale apparatsjiks: gewestelijk voorzitters, afdelingsecretarissen, gedeputeerden, wethouders. Die bestuurders stelden de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen samen en hadden dus veel macht. Een voorbeeld van zo’n partijtijger was Arie de Jong uit Leiden, een man met een grote snor en een heilig geloof in het eigen gelijk. In de jaren zeventig was hij eindeloos langs de deuren gegaan met PvdA-krantjes. Het vergaderen zat hem in het bloed: je zag hem op iedere gewestelijke en lokale bijeenkomst. De hoeveelheid functies die De Jong had bekleed, was indrukwekkend: voorzitter van de afdeling Delft, lid van de partijraad, afgevaardigde voor het landelijk congres, bestuurslid van het gewest Zuid-Holland, Statenlid in Zuid-Holland, secretaris van de werkgroep Partijpolitieke Processen. De dagelijkse kost verdiende Arie de Jong als ambtenaar op het ministerie voor Volkshuisvesting. Die professionele kennis kwam weer van pas bij zijn partijpolitieke werkzaamheden.

PvdA’ers als Arie de Jong hadden een intuïtieve hekel aan het woord ‘vernieuwing’. Hun heilige graal was de ledendemocratie. Ze domineerden de partijraden en partijcongressen met moties, amendementen en eindeloze monologen. Bij het samenstellen van de Tweede Kamerlijst verkozen ze loyaliteit en dienstjaren boven kennis en uitstraling. Het gevolg was dat de PvdA-fractie voor het overgrote deel bestond uit trouwe doch matig getalenteerde partijgangers: als je maar lang genoeg langs de deuren ging in Arnhem of Delfzijl, werd je vanzelf beloond met het Kamerlidmaatschap. Markante, dwarse politici waren er in de PvdA steeds minder – en dat deed de partij geen goed.

Illustratief was het lot van de geliefde oud-staatssecretaris Jan Schaefer. In 1986 was hij na acht succesvolle jaren als wethouder wonen in Amsterdam teruggekeerd in de Tweede Kamer. Schaefer, een voormalige banketbakker die altijd gekleed ging in spijkerpakken, was een partij-icoon. In Amsterdam had hij met zijn aanpakkerige stijl tienduizenden woningen laten bouwen en renoveren. ‘In gelul kun je niet wonen,’ luidde zijn veelgeciteerde lijfspreuk. Toch werd Schaefer bij zijn rentree in de Tweede Kamer afgescheept met de portefeuilles midden- en kleinbedrijf en oorlogsgetroffenen. Volkshuisvesting ging naar een trouwe partijsoldaat. Een paar jaar later was Schaefer alweer teleurgesteld vertrokken.

==

De komst van Wim Kok leidde ook, heel voorzichtig, tot een ideologische heroriëntatie van de PvdA. Ondanks zijn geringe interesse in ideeënvorming beschikte de oud-vakbondsleider over een goede politieke intuitie. Eén ding zag hij bijzonder scherp: de PvdA had de aansluiting verloren met de politieke realiteit in Nederland.

De PvdA was in 1946 opgericht als gematigd linkse partij, gericht op regeringsdeelname. De maatschappij moest van binnenuit, stapje voor stapje, rechtvaardiger worden gemaakt. Maar onder invloed van Nieuw Links had PvdA vanaf eind jaren zestig een ingrijpende linkse transformatie ondergaan. Arbeiderszelfbestuur, verdubbeling van de ontwikkelingshulp, radicale nivellering, een erfbelasting van 99 procent, Nederland een republiek en uit de navo, onvoorwaardelijke diplomatieke erkenning van de ddr en Noord-Korea – voor de vernieuwingsbeweging van André van der Louw, Marcel van Dam en Han Lammers was niets te gek.

Het kabinet-Den Uyl (1973-1977) bestond ondanks de hooggestemde idealen grotendeels uit gematigde, realistische bestuurders als Wim Duisenberg, Henk Vredeling, Max van der Stoel en Den Uyl zelf. Maar de partij – lokale afdelingen, gewestelijke besturen, partijraad, werkgroepen – werd in de loop van de jaren zeventig almaar radicaler. Zo radicaal dat oud-premier Willem Drees, de geliefde grondlegger van de verzorgingsstaat, zijn lidmaatschap opzegde. En dat Den Uyl zijn tweede kabinet in rook op zag gaan: hij bood onvoldoende tegenwicht aan de overmoedige eisen van het eigen partijkader.

Eén positief aspect had die radicale stemming wel: de PvdA was het brandpunt van politiek debat. Wie op zoek was naar nieuwe ideeën, kon terecht bij de sociaaldemocraten – of het nou over inkomensnivellering, de middenschool of man-vrouwrelaties ging. Gezellig was het er niet altijd, wel spannend en intellectueel stimulerend. De partij zat, zoals André van der Louw het later zou uitdrukken, ‘op de huid van de tijd’.

Na de mislukte formatie van 1977 was de PvdA steeds meer in zichzelf gekeerd geraakt. Onder invloed van een diepe economische crisis en de opkomst van Ronald Reagan en Margaret Thatcher was de Nederlandse politiek minder progressief geworden: het ongebreidelde geloof in de verzorgingsstaat en in de sturende rol van de overheid was op zijn retour. De tijd van ‘maatschappijkrities denken’ en ‘leuke dingen voor linkse mensen’ was voorbij. Marktdenken, geld verdienen en eigen verantwoordelijkheid waren de nieuwe modewoorden. De zakelijke premier Lubbers van het cda was de personifiëring van deze nieuwe nuchterheid.

De reactie van de PvdA op de politieke klimaatverandering, begin jaren tachtig, luidde: verzet. De partij blonk steeds meer uit in ‘nee’ zeggen. Nee tegen de kruisraketten van de navo. Nee tegen bezuinigingen van Lubbers. Nee tegen kernenergie. En vooral: nee tegen iedere aanpassing van de verzorgingsstaat. In de loop van de jaren tachtig was de PvdA zo’n beetje verworden tot spreekbuis van iedereen die zich achtergesteld voelde: radicale feministen, migranten, antikernwapenactivisten, uitkeringsgerechtigden. De ‘minima’ waren heilig, voor misbruik van sociale voorzieningen hadden de meeste PvdA’ers een blinde vlek. ‘Ziek, zwak en misselijk-socialisme’ – zo noemden critici de sfeer van dogmatische beginselvastheid in de partij.

Als je de Kamerzetels zag die de PvdA in de jaren tachtig behaalde – 43, 47, 52 – was nee zeggen een vruchtbare strategie. Maar het eendimensionale verzet tegen het ‘afbraakbeleid’ van Lubbers had ook een prijs: oppositie. Met een partij die zich keerde tegen iedere vorm van bezuinigen of herijking van de verzorgingsstaat, wilden cda en vvd geen zakendoen. Net als de twee grote sociaaldemocratische partijen van West-Europa – Labour in Groot-Brittannië, de spd in Duitsland – bivakkeerde de PvdA nu al bijna een decennium buiten de macht.

Dat moest anders, vond Wim Kok. Als de PvdA ooit weer in de regering wilde komen, moest de partij ‘de luiken openzetten’. Maar hoe? Kok koos voor een typisch Nederlands instrument: de commissie. Liefst vier zette hij er aan het werk. De rapporten over partij, koers en organisatie volgden elkaar in hoog tempo op: Schuivende panelen (1987), Politiek à la carte in plaats van politiek als dagschotel (1987), Bewogen beweging (1988) en Om de kwaliteit van de toekomst (1989). De belangrijkste van de vier, Schuivende panelen, werd geschreven door oud-minister en Tweede Kamerlid Jan Pronk. Het was een bijna tweehonderd pagina’s tellend betoog, nogal taai geformuleerd en vol abstract taalgebruik (‘Herijking naast accentverlegging’, ‘geactualiseerd cultuursocialisme’). Concrete beleidsvoorstellen stonden er niet in, er werden vooral veel ingewikkelde dilemma’s opgeworpen.

Toch ademde Schuivende panelen de sfeer van verandering en compromisbereidheid waar de PvdA-top naar snakte. Het nam afstand van een aantal linkse dogma’s, zoals het ‘basisinkomen’ voor alle Nederlanders. Verder omarmde Pronk het individualisme (‘dekolonisatie van het individu’, in zijn eigen woorden) en accepteerde hij – onder voorwaarden – de internationalisering van de economie. Ook kwam het milieu voor het eerst prominent op de PvdA-agenda te staan.

Wim Kok leek aanvankelijk terug te schrikken voor wat hij had aangericht. Tobberig en onzeker als hij zich nog altijd voelde, werd hij overmand door twijfels als de rapporten eenmaal geschreven waren. Verwijderde de partij zich niet te snel van haar politieke wortels? Stonden de manifesten niet te vol met modieuze beleidstaal? Iedere keer als er een concept-rapport binnenkwam bij de PvdA-top, voltrok zich hetzelfde proces. Oud-linkse leden van het partijbestuur wonden zich op over ‘rechtse taal’. Partijvoorzitter Marjanne Sint bemiddelde. Kok suste, remde af en stelde compromissen voor. De commissie kwam met nieuwe, minder scherpe formuleringen. En ten slotte zwakte het kader de teksten nog verder af op het partijcongres. Veel spannends viel er op het laatst niet meer te lezen. Voor ex-kroonprins Wim Meijer was de moeizame gang van zaken rondom zijn rapport Bewogen beweging aanleiding om de Haagse politiek vaarwel te zeggen. Hij werd commissaris van de koningin in Drenthe.

Toch werd het signaal van Schuivende panelen en de andere rapporten opgepikt in Den Haag. Dit was een zwenking naar het midden, een handreiking aan cda en vvd. De PvdA was weer bereid om mee te doen, ze verkoos vuile handen boven het eigen gelijk. Alles bij elkaar telden de rapporten honderden pagina’s. Maar eigenlijk waren drie woorden genoeg om de boodschap samen te vatten: ‘Wij willen regeren.’

Met wie hij wilde regeren, wist Kok ook al. Dat was het cda. Inhoudelijk was dat geen verrassende keuze: op veel terreinen, van verzorgingsstaat tot buitenlands beleid, stonden sociaaldemocraten en christendemocraten dicht bij elkaar. Maar op het persoonlijke vlak was het een gok. Sinds de oorlog was iedere coalitie van PvdA en cda – of haar voorlopers kvp, arp en chu – geëindigd in malheur. Van de val van het laatste kabinet-Drees (1958) via de Nacht van Schmelzer (1966) tot de bittere vetes tussen Den Uyl en Van Agt: altijd was de chemie tussen de hoofdrolspelers beroerd geweest. cda’ers ergerden zich aan de morele gelijkhebberigheid van de PvdA. PvdA’ers vonden het cda een machtspartij die over lijken ging.

Dat moest deze keer anders. En dus deed Kok iets gewaagds. Hij liet Bram Peper, burgemeester van Rotterdam, een reeks bijeenkomsten organiseren op diens werkkamer in het stadhuis. In het diepste geheim voerden PvdA’ers als Hans Alders en cda’ers als Elco Brinkman hier gesprekken om nader tot elkaar te komen. Een linke operatie was het: waren de ‘snuffelbijeenkomsten’ uitgelekt, dan had een mogelijke samenwerking meteen weer op de tocht gestaan. Maar iedereen hield netjes zijn mond.

==

De kans om te regeren kwam eerder dan verwacht. In het voorjaar van 1989 viel het tweede kabinet-Lubbers (cda-vvd). De aanleiding was tamelijk onbenullig: onenigheid over het reiskostenforfait voor studenten. De werkelijke oorzaken lagen dieper: ruzie binnen de kleinste regeringspartij vvd en een groeiende incompatibilité des humeurs tussen de leiders van de coalitiepartijen.

Op 6 september waren er vervroegde verkiezingen. In het PvdA-verkiezingsprogramma werd Koks heroriëntatie op het politieke midden voor het eerst tastbaar. De uitkeringen hoefden niet meer, zoals in 1986, van 70 naar 75 procent van het minimumloon. Het ideaal van de 25-urige werkweek werd vervangen door een 35-urige werkweek. Het ‘indicatief meerjarenprogramma’ van drie jaar eerder maakte plaats voor de ambitie om een sociaal akkoord te sluiten met werkgevers en vakbonden.

In zijn eerste campagne als lijsttrekker stelde Wim Kok zich uiterst behoedzaam op. ‘Tijd voor een ander beleid’, luidde zijn weinig sprankelende verkiezingsslogan. Hoewel het vermaarde Britse reclamebureau Saatchi & Saatchi in de arm was genomen, blonk het campagnemateriaal vooral uit in gedegenheid. En een echte frontale aanval op cda en vvd bleef uit.

Het resultaat op verkiezingsdag was niet goed en ook niet slecht. De PvdA verloor drie van haar 52 zetels, maar bleef ruimschoots de tweede partij van het land – achter, opnieuw, het cda van Ruud Lubbers. Toch leek nu eigenlijk maar één coalitie mogelijk: cda-PvdA. Drie jaar nadat hij de voorzittershamer in handen kreeg, had Wim Kok het doel binnen handbereik dat Joop den Uyl bijna tien jaar vergeefs had nagejaagd: de PvdA terugbrengen in het centrum van de macht.

==

==

1. Joop den Uyl overhandigt de voorzittershamer aan Wim Kok, 21 juli 1986

Hoofdstuk 2
Crisis om de WAO

(1989-1991)

De twee mannen achter de tafel zien er afgepeigerd uit. Premier Ruud Lubbers, met zijn karakteristieke grijze kuif en five o’clock shadow, zit nog verder onderuitgezakt dan normaal. Wim Kok, de vicepremier, heeft diepe groeven rond de mond en kan zijn ogen nog amper openhouden. Hij steunt met zijn hoofd op zijn handen.

We zijn in het Haagse perscentrum Nieuwspoort, de nacht van zaterdag 14 op zondag 15 juli 1991. Het is halfdrie, straks zullen de vogels buiten gaan kwetteren. Kok en Lubbers hebben zojuist de laatste ministerraad voor het zomerreces afgehamerd. Het is een lange, moeizame sessie geweest in de Trêveszaal, vol schorsingen en een-tweetjes om te ‘masseren’. Zestien uur hebben ze vergaderd. Maar, zo meldt Lubbers, er is een doorbraak: de coalitie van cda en PvdA gaat bezuinigen op de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering (wao). Het is een moeilijk besluit, dat in een ‘historisch ongebruikelijk hoog tempo is genomen’.

Na Lubbers neemt Kok het woord. ‘Ik ben verheugd over dit goede en evenwichtige pakket.’ Hij schetst de grote lijnen van het kabinetsbesluit. De duur van de wao-uitkering wordt bekort: niet alleen voor werknemers die in de toekomst arbeidsongeschikt worden, maar ook voor de mensen die nu al een uitkering hebben. De uitkering wordt verlaagd. En er komt een herkeuring voor alle bestaande wao’ers, behalve die van boven de vijftig. Is dat ingrijpend? Ja, zegt Kok, dat is behoorlijk ingrijpend. Is het een leuk besluit? Nee, zegt Kok, het is absoluut geen leuk besluit. Onvermijdelijk is het wel. Hij staat er vierkant achter. ‘Het is een hard maar verdedigbaar pakket.’ Daarna groet Kok de aanwezige journalisten en vertrekt. Hij gaat naar bed.

Een van de eerste Nederlanders die op zondag 15 juli van het kabinetsbesluit horen, is Frans Moor. Als het PvdA-Kamerlid uit Hoek van Holland om zeven uur ’s ochtends de radio aanzet, is hij verbijsterd over het nieuws. Een ingreep in de wao? En zó vergaand? Moor, oud-machinebankwerker en PvdA’er van de oude stempel, zit hardop te vloeken in bed. Een uur later wordt hijzelf gebeld door de radio: wat hij van het kabinetsbesluit vindt? Hij barst meteen los. Het is ‘asociaal’, aldus Moor. De armen, de zieken en de arbeidsongeschikten zouden beter af zijn ‘met een kabinet zonder de PvdA’. Wat hij hier precies mee bedoelt? ‘Dat ik mijn steun aan dit kabinet terugtrek.’

In de dagen die volgen protesteren steeds meer PvdA’ers tegen het besluit van Kok en Lubbers. Een raadslid uit het Brabantse Rucphen. De voorzitter van een afdeling uit Amsterdam. Een bestuurder van het gewest Limburg. De voltallige raadsfractie van het rode bolwerk Rotterdam. De Friese Kamerleden Sjoukje Akkerman en Joop van den Berg (‘Ik wil desnoods de ribben uit mijn lijf knokken om de huidige regeling overeind te houden’). Kamerlid Bonno Spieker uit Groningen. Zijn collega Bert Middel uit Drenthe. Stuk voor stuk bestempelen de PvdA’ers het wao-plan als ‘asociaal’ en roepen ze Kok op om zijn plannen te herzien.

Kok zelf krijgt er in eerste instantie weinig van mee. Hij moet meteen naar Griekenland, voor Europese verplichtingen. Af en toe hoort hij daar iets over onrust in de PvdA-gelederen. Maar hij weet nog niet dat hij is beland in een drama dat zijn leiderschap van de PvdA voortijdig dreigt te beëindigen: de wao-crisis.

==

Het begon allemaal heel anders, anderhalf jaar eerder. Op maandagavond 6 november 1989 hield de PvdA een speciaal ingelast congres in theater De Flint in Amersfoort. Op de agenda stond het regeerakkoord dat cda en PvdA hadden gesloten. Twee maanden na de verkiezingen was het kabinet-Lubbers iii een feit. De centrum-linkse coalitie kon in de Tweede Kamer rekenen op een hallucinerende meerderheid van 103 zetels.

Zelden zal opluchting zo tastbaar zijn geweest als die avond in Amersfoort. Wat waren de PvdA’ers blij. Na twaalf frustrerende jaren in de oppositie (en het mislukte regeringsavontuurtje met Van Agt) zaten de sociaaldemocraten eindelijk weer op de plek waar ze thuishoorden: in het kabinet. Goed, ze waren de junior partner onder een cda-premier. En het regeerakkoord was, zoals partijleider Kok eerlijk toegaf, ‘niet moeders mooiste’. Er moest flink bezuinigd worden. Toch stond er veel fraais tegenover. De coalitie herstelde de koppeling tussen de lonen en de uitkeringen, verhoogde de lerarensalarissen en schafte de ‘medicijnknaak’ af. Het vlaggenschip van het regeerakkoord was ‘sociale vernieuwing’: de aanpak van verloederde stadswijken door betere huisvesting, meer werkgelegenheid en een duidelijker migrantenbeleid.

Na zeven jaar streng saneringsbeleid van cda en vvd zou dit kabinet weer gaan communiceren met de samenleving. ‘De mensen,’ zei Kok in zijn slottoespraak, ‘moeten straks kunnen zeggen: dit is onze regering, er wordt weer naar ons geluisterd, er wordt weer rekening met ons gehouden.’

Nadat het congres bij acclamatie had ingestemd met regeringsdeelname, riep Kok de kersverse PvdA-bewindslieden op het podium. Hans Alders, zijn vertrouweling uit de fractie die minister van Milieu werd. Jo Ritzen, de Rotterdamse hoogleraar die de baas werd op het ministerie van Onderwijs. Jan Pronk, de enige veteraan uit het kabinet-Den Uyl, die net als in de jaren zeventig minister van Ontwikkelingssamenwerking werd. Hedy d’Ancona, de vrijgevochten feministe die de scepter ging zwaaien op Cultuur. En Ien Dales, de voormalige burgemeester van Nijmegen, die haar post op Binnenlandse Zaken bijna was misgelopen omdat ze tijdens de cruciale fase van de formatie op werkbezoek was in Japan.

Zelf werd Kok minister van Financiën en vicepremier. Een gewaagd besluit, vonden sommige van zijn intimi. Kon hij niet beter in de Tweede Kamer blijven? Het ministerschap – en zeker dat van Financiën – zou alle aandacht opslokken. Dat kon ten koste gaan van de partij. ‘Wim,’ had Jan Pronk ruim een jaar eerder gezegd, toen Kok hem vertelde dat hij hoe dan ook het kabinet in zou gaan, ‘als je niet als premier maar als minister het kabinet in gaat, bega je een grote fout. Je bent aan handen en voeten gebonden, net als Den Uyl destijds in Van Agt ii.’

Kok was niet te vermurwen. Als fractievoorzitter was hij nooit gelukkig geweest, hij wilde besturen. Bovendien wilde hij zijn commitment tonen aan het cda. Hoe kon dat beter dan door toe te treden tot het kabinet? En misschien wel het belangrijkste: hij kende cda-leider Ruud Lubbers aardig. De beste manier om met deze sluwe vos te dealen, had hij geconcludeerd, was zorgen dat je ergens zat waar hij niet om je heen kon. Op het machtigste departement van Den Haag dus: Financiën.

Daar stonden Kok en zijn ministers en staatssecretarissen. Ze straalden aan alle kanten. Er waren bloemen en ze kregen een minutenlang ovationeel applaus. Uit de geluidsinstallatie schalde Joe Cockers ‘With A Little Help From My Friends’.

Drie dagen na het congres gebeurde er iets dat de euforie in PvdA-kringen nog verder vergrootte. Op donderdagavond 9 november viel de Berlijnse Muur. In de weken en maanden daarna implodeerden alle communistische regimes in Oost- en Midden-Europa. De Koude Oorlog, decennialang een bron van tweespalt in de Nederlandse politiek (en in de PvdA), kwam abrupt ten einde. Het droeg bij aan de sfeer van optimisme onder Kok en zijn mensen. Ze praatten er veelvuldig over: in de ministerraad, tijdens fractievergaderingen, met andere bewindspersonen. Wat een prachtige overwinning voor de democratie was dit! De gebeurtenissen in Oost-Europa sterkten Kok in zijn overtuiging dat een ruk naar het midden – bekrachtigd door de coalitie met het cda – de enig mogelijke optie was voor de PvdA.

==

De euforie bij de PvdA duurde precies één maand. In december 1989 werd duidelijk dat het regeerakkoord van Lubbers iii gebaseerd was op te rooskleurige voorspellingen. De Nederlandse economie, die in de jaren ervoor voorzichtig was aangetrokken, groeide minder snel dan verwacht. Bovendien bleek Koks voorganger op Financiën, cda’er Onno Ruding, nogal optimistisch te zijn geweest over de belastinginkomsten. ‘Lijken in de kast’ wilde Kok het niet noemen, maar het kwam aardig in de buurt. Het gevolg was dat het kabinet, voordat het goed en wel was begonnen met regeren, alweer belangrijke investeringen moest schrappen. Kok stond daar volledig achter: zijn belangrijkste missie als minister van Financiën was om te laten zien dat een sociaaldemocraat – alle stereotypen over ‘potverteerders’ ten spijt – netjes op de centen kon passen. Anderhalf jaar later kwam hij nog eens met een pakket van 17 miljard gulden aan bezuinigingen – eufemistisch aangeduid als de ‘Tussenbalans’.

Het eindeloze, sombere gepraat over snijden in de begroting deed Kok weinig goed. Een zonnetje was hij nooit geweest, maar in zijn huidige rol was hij wel héél schuchter, nukkig en sociaal onbeholpen. Als minister ging hij buitengewoon gewetensvol te werk, geen dossier bleef ongelezen. Maar voor de PvdA bleef op die manier weinig tijd over. Als het even kon, meed Kok partijbijeenkomsten en bestuursvergaderingen. Tegenover zijn bewindslieden was hij afstandelijk en zakelijk: hij ondernam weinig om de saamhorigheid onder de ministers en staatssecretarissen te bevorderen, informeerde zelden hoe het met ze ging. Een halfuurtje babbelen over de ups en downs van het ministeriële bestaan, daarvoor moest je niet bij Wim Kok zijn. Aan hevige emoties had hij een hekel: als twee partijgenoten het stevig met elkaar aan de stok kregen, werd hij zichtbaar ongemakkelijk.

Het duurde niet lang of de meeste andere PvdA-bewindslieden liepen ook met hun ziel onder de arm. Regeren was compromissen sluiten, dat wisten ze natuurlijk ook. Zeker voor PvdA’ers, wier idealen nu eenmaal verder van de bestaande maatschappij af lagen dan die van vvd’ers of cda’ers. Maar dat de kloof tussen droom en daad zó groot zou zijn, had niemand voorzien. Het zorgde voor frustratie en boosheid.

Op een paar onverbeterlijke positivo’s na, zoals de jonge staatssecretaris van Onderwijs Jacques Wallage, maakten de bewindslieden een verkrampte en introverte indruk. De PvdA’ers regeerden meer als technocraten dan als sociaaldemocraten: het ging voortdurend over begrotingskaders en het financieringstekort, zelden over maatschappelijke vergezichten. De PvdA-politicus, schreven Vrij Nederland-journalisten Max van Weezel en Leonard Ornstein in een somber stemmende rondgang langs tientallen partijprominenten, was verworden tot een ‘een kleurloze pragmaticus: een klusjesman, bereid elk karwei te klaren, maar zonder idee waar het de sociaaldemocratie nog om gaat’.

Zoveel gebrek aan bezieling en richting kon niet zonder gevolgen blijven. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 1990 verloor de PvdA in één klap een kwart van haar kiezers. Met name in grote steden als Amsterdam en Rotterdam kwam het verlies hard aan. Een jaar later, bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1991, was de malaise nog groter: een derde van de PvdA-stemmers liep weg. Op het partijbureau aan de Nicolaas Witsenkade in Amsterdam begonnen de opzeggingen binnen te stromen. De meest gehoorde klacht bij de vertrekkers: hoe kon een partij die zo lang geageerd had tegen de bezuinigingen van Lubbers, daar nu zelf doodleuk aan meedoen? Begrip voor het feit dat de PvdA opnieuw moest leren regeren, en dat dat pijn deed, was er nauwelijks onder de leden. Jarenlang waren ze boos geweest dat de PvdA langs de zijlijn stond terwijl anderen het land bestuurden, nu verlangden ze terug naar het comfort van de oppositie.

==

Onzeker, somber en chagrijnig – dat was de stemming in de PvdA toen de wao zich begin 1991 aandiende als politiek probleem. Een slechter moment was niet denkbaar geweest.

Dat er hoognodig iets moest gebeuren met de wao, wist iedereen in de Haagse politiek. Het aantal arbeidsongeschikten was begin jaren negentig gestegen tot huiveringwekkende hoogten: 900 000 man, meer dan in welk ander Europees land dan ook. Het belangrijkste manco van de regeling was dat ze te veel ruimte liet voor creatief gebruik. Werkgevers en vakbonden gebruikten de verzekering als alternatieve afvloeiingsregeling: overtollig personeel werd niet ontslagen, maar geparkeerd in de wao. Voor werkgevers en werknemers was het een aantrekkelijke oplossing in tijden van economische tegenspoed. Die miljarden aan uitkeringen drukten alleen zwaar op de gezamenlijke ‘sociale fondsen’ van bedrijven en vakbonden. Het gevolg was dat de premies voor werkgevers en werknemers als een dolle omhoogschoten. Een onhoudbare situatie.

Ingrijpen in de wao lag ontzettend moeilijk in de PvdA. In de oppositie had de partij zich fel verzet tegen de bezuinigingen op de sociale zekerheid van Lubbers’ eerste twee kabinetten. Bovendien onderhield de partij nauwe banden met de vakbonden, die alles wilden houden zoals het was. Het liefst had de PvdA helemaal niets over de wao in het regeerakkoord gezet. Het cda had aangedrongen en dus was er bij wijze van compromis een passage opgenomen die het probleem benoemde zonder dat er concrete maatregelen bij stonden. De onhoudbare groei van het aantal arbeidsongeschikten was een ‘verontrustende ontwikkeling’ waaraan ‘weerwerk’ geboden moest worden in de vorm van ‘gerichte maatregelen’. Op die manier moest het mogelijk zijn ‘zo snel mogelijk tot een situatie te komen waarin het beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen in ieder geval niet meer groeit’.

In de loop van 1990 begon het cda de druk op te voeren. Tijdens een rede op de Katholieke Universiteit Nijmegen sprak premier Lubbers woorden die nog vaak herhaald zouden worden: ‘Nederland is ziek.’ Hij dreigde zelfs met opstappen als het aantal arbeidsongeschikten de grens van 1 miljoen zou passeren. Ook de ambitieuze fractievoorzitter van het cda, Elco Brinkman, had een aantal keer de trom geroerd over de wao. Zo had hij gezegd dat vooral ‘aanstellers’ gebruikmaakten van de verzekering. Hij maande het kabinet tot actie. Begin 1991 was duidelijk wat het cryptische zinnetje uit het regeerakkoord over de stabilisatie van het aantal wao’ers werkelijk betekende voor het cda: fors ingrijpen.

De PvdA-bewindslieden beseften dat er iets moest gebeuren, maar ze bleven lang geloven dat echt pijnlijke maatregelen achterwege konden blijven. Het magische woord in sociaaldemocratische kringen was ‘volumebeleid’. Als de instroom van arbeidsongeschikten maar genoeg beperkt werd (door betere preventie) en hun uitstroom bevorderd (door medische herkeuringen), dan kon de hoogte en duur van de uitkering overeind blijven. Bovendien was er nog een ontsnappingsclausule: op verzoek van het kabinet werkten vakbeweging en werkgevers in de Sociaal Economische Raad (ser) aan een advies over de wao. Als zij het eenmaal eens waren, zou de PvdA-achterban ook wel akkoord gaan. Dat was de boodschap die de PvdA’ers in de eerste helft van 1991 uitdroegen naar hun achterban. ‘Wie de wao wil afschaffen, moet eerst mij afschaffen,’ liet de verantwoordelijke staatssecretaris Elske ter Veld stoer weten. Wim Kok zelf, een maand voor het kabinetsbesluit op een partijbijeenkomst in Deventer: ‘Aan de hoogte noch aan de duur van de wao wordt wat mij betreft getornd.’

Toch was dat precies waarmee Kok en de andere PvdA-bewindslieden tijdens de nachtelijke ministerraad van 14 op 15 juli akkoord gingen. Hoe was dat mogelijk?