MARC VAN DIJK

DE PAUS

VAN AMSTERDAM

BIOGRAFIE VAN

HUUB OOSTERHUIS

UITGEVERIJ ATLAS CONTACT

AMSTERDAM | ANTWERPEN

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 450 2336 6

Amsterdams Fonds voor de Kunst

Blaise Pascal Fonds

Van Coeverden Adriani Stichting

© 2013 Marc van Dijk

Omslagontwerp Suzan Beijer

Ebook: 358atwork, Almere

Omslagbeeld Guus Dubbelman/Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 450 2651 0

D/2013/0108/779

NUR 320

www.atlascontact.nl

www.depausvanamsterdam.nl

Geen profeet is welkom in zijn vaderstad.

(Lukas 4:24)

INHOUD

Proloog

I 1933-1952

1 De verteller

2 De razzia

3 Gered

4 De burcht

II 1952-1966

5 Niet naar Japan

6 Eerste lied

7 De keukentafel van bisschop Bekkers

8 Priester

9 De ronde tafel

10 Vaders dood

III 1966-1970

11 Verliefd

12 Hoge druk

13 De toespraak

14 Naar Rome

15 Getrouwd

IV 1970-2002

16 Opnieuw beginnen

17 Huis waar alles woont I: De Populier

18 Eén seconde razend

19 Uit elkaar

20 Vrienden

21 Huis waar alles woont II: De Populier-Balie

22 Paus, vreemdeling, wijze

23 Huis waar alles woont III: De Rode Hoed

24 Tjeerd, Trijntje

V 2002-2013

25 Claus

26 Lijstduwer

27 De graal

28 Huis waar alles woont IV: De Nieuwe Liefde

29 Laatste lied

Illustraties

Epiloog

Verantwoording en dankwoord

Bibliografie

Prijzen en onderscheidingen

Geïnterviewde personen

Bronnen, noten en fotoverantwoording

Personenregister

PROLOOG

Een zondagochtend, januari 2008. De Rode Hoed aan de Amsterdamse Keizersgracht stroomt vol. Voller dan op de meeste zondagen, want vandaag preekt Huub Oosterhuis. Straks gaat hij een kind dopen.

De pianist improviseert op de vleugel. Er is ook een orgel, maar dat wordt nooit gebruikt. De Amsterdamse Studentenekklesia, in 1960 ontstaan in de rooms-katholieke Ignatiuskapel, komt bijeen in een zeventiende-eeuwse schuilkerk die ooit van de remonstranten was, een protestants kerkgenootschap. Het is een sobere ruimte, met witte houten zuilen en overvloedig daglicht uit de ramen rondom.

Er hangt geen gewijde stilte. Er zijn geen kerkbanken om in te knielen. Er zijn geen beelden van Jezus of Maria te bekennen, geen kruizen, überhaupt geen beelden. Er is geen altaar, enkel een ronde tafel.

Oosterhuis loopt achter in de zaal te ijsberen, een glas water in zijn handen. Half in zichzelf gekeerd, onrustig zoekend naar concentratie, als een acteur die het vlak voor een optreden zonder coulissen moet stellen.

Hij wordt wel eens ‘de paus van Amsterdam’ genoemd. Soms spottend, in bijtende stukken. Soms zonder enige ironie, in artikelen die hem roemen omdat hij als theoloog en dichter een ‘onuitwisbaar stempel’ heeft gedrukt op de vernieuwing van de liturgie, de muzische taal van de kerk.

Pater Jan van Kilsdonk, Oosterhuis’ eerste leermeester, zei het zo: ‘Oosterhuis is de maker van de Nederlandse liturgie in alle kerken. In dat genre is hij de grootste vernieuwer van de laatste vijftienhonderd jaar. Natuurlijk is dat werk wat ongelijk, maar over het algemeen is het zeer diep en zeer eenvoudig. Sommige van zijn liederen evenaren de zuiverste liturgische teksten die ooit geschreven zijn.’

Oosterhuis’ lied ‘De steppe zal bloeien’ werd door NCRV-luisteraars verkozen tot het mooiste Nederlandse religieuze lied. Maar zijn werk is omstreden. Gerrit Komrij kraakte het af en schreef dat Oosterhuis ‘misbruik’ maakt van de poëzie. Bisschop Wiertz van Roermond zei dat hij het volkomen terecht vond dat Oosterhuis’ werk uit een katholieke zangbundel geweerd was, omdat de dichter zich ‘heel ver van de kerkleer had verwijderd’.

Dirigent en componist Tom Löwenthal laat zijn koor inzingen en richt zich tot de zaal. De liederen die hier gezongen worden zijn niet ouder dan de meeste aanwezigen – mensen die in de jaren zestig en zeventig student waren. Regelmatig gaan er nieuwe composities in première. Of klinkt er een lied dat alweer bijna vergeten was, verdrongen door nog nieuwer werk. Zoals een van de stukken die op het programma staan, waarvoor het muzikale geheugen even opgefrist dient te worden. Het koor zet in, de zaal volgt: ‘Moge mij schoonwassen/ alle regenwater van de toekomst/ mogen mij afspoelen/ alle stortbuien van de komende eeuw.’

Vernieuwing van de liturgie is hier niet iets wat in de jaren zestig heeft plaatsgevonden, maar iets wat in de jaren zestig begonnen is en tot op de dag van vandaag doorgaat. De kern van die vernieuwing zijn de ruim zevenhonderd liedteksten, psalmbewerkingen en gebeden die Huub Oosterhuis tot nu toe schreef. Ze zijn op muziek gezet, verspreid via boeken, platen, cd’s en dichtbundels, waarvan er tienduizenden verkocht zijn. Ze werden opgenomen in kerkelijke zangbundels, gekopieerd in koormappen, afgedrukt op stencils en in brochures. Je kunt in Nederland bijna geen kerkdienst of begrafenis bijwonen zonder minstens één liedje van Oosterhuis te horen. En ook buiten Nederland worden zijn teksten gelezen en gezongen – vooral in België en Duitsland.

Dirigent Tom Löwenthal luistert welwillend naar de wat aarzelende uitvoering van zijn compositie. ‘Ik vond dat u dat heel mooi deed,’ zegt hij tegen de zaal. ‘Het is een moeilijke, hoor. Succes.’

Dan loopt Oosterhuis door een zijpad naar voren, zonder wierook, zonder misdienaren, zonder attributen. Niet in een priesterlijk gewaad, maar in een blauwgrijs pak met stropdas. Het wordt stiller. Hij pakt een lucifer uit een doosje, laat zijn ogen door de zaal gaan, kijkt omhoog, naar de mensen op de balkons, en ontsteekt een kaars.

Na een kort openingslied spreekt hij een gebed uit en heet hij de mensen welkom, in het bijzonder de ouders en de familie van het kind dat gedoopt gaat worden. ‘Open de woorden die geschreven staan,’ zegt hij. Hij gaat zitten, in het midden van de eerste rij, naast zijn vrouw. Er klinkt weer een lied.

‘De woorden die geschreven staan’, dat zijn de woorden uit de Bijbel. Maar in deze kerk is elk gezongen en gesproken woord bovendien van Oosterhuis. De liedteksten zijn van hem, evenals de gebeden. De Schriftlezing is van hem – dat wil zeggen: de voorgelezen Bijbelfragmenten zijn door hem vertaald, in samenwerking met Bijbelgeleerde Alex van Heusden. En vandaag is hij de voorganger en houdt hij ook ‘de toespraak’, zoals de preek hier wordt genoemd. De Amsterdamse Studentenekklesia is Oosterhuis’ proeftuin, zijn eigen taalkerk, zijn natuurlijke habitat.

Geeske Hovingh stapt uit het koor naar voren en leest twee passages uit het Lukas-evangelie. De fragmenten gaan over ‘het koninkrijk van God’. En over degene die andere mensen laat struikelen en vallen: ‘Beter voor hem/ dat hij met een molensteen om zijn nek in zee wordt geslingerd/ dan dat hij ook maar een van deze kleinen doet struikelen en vallen.’

Geen lichtzinnige taal. De Bijbelverzen resoneren in het lied dat volgt, over ‘deze wereld’, een wereld waarin ‘doden onbegraven’ blijven en mensen worden ‘opgejaagd, prijsgeschoten, als klein wild afgeslacht’.

Oosterhuis staat klaar om zijn toespraak te houden. Hij staat enigszins gebogen om zijn papier te kunnen lezen. Toch wordt zijn lange, forse gestalte niet kleiner achter de smalle katheder. Uit zijn houding spreekt iets van woede.

‘Ze was vier toen ze haar moeder verloor,’ begint hij. ‘Dertien toen ze in Nederland aankwam, zonder vader – die is vermist. Ze is nu negentien. Ik noem haar meisje A. Ze komt uit Afrika. Toen ze in 2006 achttien werd, viel ze niet langer onder de Ama-regeling en werden alle voorzieningen stopgezet. Enkele maanden later werd ze op last van de IND, de Immigratie- en Naturalisatiedienst, van de straat geplukt en omdat ze niet over een officieel identiteitsbewijs beschikte, in detentie geplaatst. Bij toeval hoorden enkelen van ons over haar. Na drie maanden kregen wij haar vrij.’

Volgens Oosterhuis is de Bijbel glashelder over dit soort zaken. Hij aarzelt niet om in zijn toespraak harde conclusies te trekken: ‘Het is onvermijdelijk, zegt Jezus in het evangelie van Lukas, dat er mensen struikelen en vallen, maar o wee degene door wie dat gebeurt. O wee het systeem, het wereldwijde economische systeem, dat weerloze kinderen laat vallen in de afgrond.’

Het lijkt alsof Oosterhuis niet alleen voor iets preekt, maar ook ergens tegen. Tegen de bestaande maatschappelijke orde. Een utopist, zo wordt hij ook vaak genoemd, kan niet zonder de dystopie. Als wij ons niet in een dystopische toestand bevinden, zijn utopische visioenen niet relevant. De wereld is er in Oosterhuis’ ogen slecht aan toe.

Hij ziet de Bijbel, en mensen die de Bijbel op zijn manier lezen, als het begin van een uitweg. Hij vervolgt: ‘Twaalf mensen van deze ekklesia en daarbuiten zijn vastbesloten het leven van meisje A te redden. Wij hopen dat zij ooit, genezen, herboren, haar geboorte zal kunnen vieren, hier of waar dan ook. Morgen gaat onze brief over meisje A, ons smeekschrift, naar staatssecretaris Albayrak.’

Hij laat een stilte vallen. ‘En vandaag, dit uur, dopen wij jullie kind, Simone Birgit Johanna, tegen de harde feiten in van deze wereld, op hoop van zegen.’

De doop van een baby’tje heeft na het voorafgaande een enorme lading gekregen, maar is het ook een religieuze betekenis? Hoe belangrijk is de doop binnen de Studentenekklesia? Oosterhuis, in zijn toespraak: ‘Ik denk: als God bestaat – wat bestaan ook mag zijn –, dan zijn alle kinderen die geboren worden, zíjn kinderen, of ze nu wel of niet worden gedoopt.’

Dat klinkt heel anders dan de traditionele uitleg van de doop. Van oudsher werd een kind pas ‘kind van God’ nadat het gedoopt was. Oosterhuis ziet dat dus anders. Maar als ieder mens toch al ‘kind van God’ is en het tegelijkertijd niet eens zeker is dat God bestaat, waarom zou je kinderen dan nog dopen?

De God van de Bijbel is er ‘om je geweten te scherpen’, stelt Oosterhuis in zijn toespraak. Daarmee wordt de vraag of God al dan niet ‘bestaat’ minder relevant. Want ons geweten bestaat, en de Bijbel bestaat, en in dat boek klinkt ‘Gods stem’. Al zou hij slechts een ingenieus literair personage zijn, dan nog zouden we volgens Oosterhuis’ redenering niet om die stem en zijn woorden heen kunnen.

Terwijl Oosterhuis met beide benen op de grond blijft staan, kranten en rapporten citerend, wil hij tegelijkertijd een utopisch perspectief aanreiken, dat ver uitstijgt boven het hier en nu: ‘verlangen naar een nieuwe wereld’. ‘Deze liturgie, waarin wij brood en wijn delen, en dopen, is een geestelijke oefening,’ zegt hij. ‘Dat alle mensen mensen zijn, dat er geen mindere mensen bestaan die aan minder behoefte hebben dan jij, dát te blijven beseffen alleen al vraagt om geestelijke oefeningen.’

Opnieuw ontstaat de indruk dat de wereld niet goed is zoals hij is. Althans, niet goed genoeg. ‘Er bestaat in deze wereld sinds mensenheugenis, sinds de tijden van Mozes en Jezus, een groot verlangen naar nieuw begin, naar een grote reiniging van mensenharten-verstand, naar een opschoning van onze systemen, onze leefpatronen, onze cultuur, onze waarden en normen – al die vastgelopen raderwerken van ons, al dat oud roest, al dat vervuilde in ons.’

Dit brengt Oosterhuis bij de doop. Hij besluit zijn toespraak: ‘ Water is in de Bijbelse poëzie, in psalmen en profetenliederen, het beeld voor alles wat mensen nodig hebben om te leven: respect, bemoediging, wijsheid, strelingen, zoenen, betrouwbare woorden, ontferming, vergeving. Daarom dopen wij met water.’

Koor en kerk zingen het voor aanvang gerepeteerde lied, dat naadloos aansluit op Oosterhuis’ toespraak. De kerk zingt mee: ‘Moge mij schoonwassen/ alle regenwater van de toekomst/ mogen mij afspoelen/ alle stortbuien van de komende eeuw.’

Na het lied staat Oosterhuis weer op, maar dit keer blijft hij voor zijn stoel staan, zonder zich om te draaien. Hij heft één hand in de lucht en roept: ‘Intermezzo, collecte.’

Er wordt gelachen. Hij gaat weer zitten. Collectanten gaan rond. Dan begint ‘de dienst van de tafel, viering van eucharistie’. Weer komt Geeske Hovingh, de jonge vrouwelijke medewerker, naar voren uit het koor, ditmaal om een tafelgebed uit te spreken en voor te zingen, waarbij koor en zaal haar beantwoorden. Een heel verschil met de katholieke traditie, waarin uitsluitend priesters – celibatair levende en gewijde mannen – mogen voorgaan in de eucharistie.

Als de laatste toon is weggestorven gaat Oosterhuis achter de ronde tafel staan, met enkele kerkgangers aan zijn zijde. De zegening van brood en wijn doet hij zelf. Hij neemt een van de volle bekers rode wijn in zijn handen en zegt:

Moge het delen van dit brood
en deze beker
ons sterken in de hoop
dat een nieuwe wereld komen zal
waar brood en recht en liefde is
genoeg voor allen.

Dan worden de vrijwilligers de zaal in gestuurd en gaan de mensen ‘ter communie’. Niemand zegt bij het uitdelen van het brood ‘lichaam van Christus’, zoals in de katholieke kerk. Soms zegt iemand: ‘Vrede voor jou.’ Soms: ‘Alsjeblieft.’ Soms: ‘Hoi Els.’ Vrijwel geen enkele ontvanger zegt ‘amen’. Wel: ‘Dank je wel.’

Als laatste van alle aanwezigen neemt Oosterhuis zelf een slok wijn. In de katholieke kerk is het precies andersom; daar is de priester de eerste die ter communie gaat, waarna de kerkgangers volgen. Oosterhuis houdt de beker omhoog op een manier die het midden houdt tussen een verheven gebaar en het uitbrengen van een toost.

Het is tijd voor de doop. Twee vrouwen komen naar voren, de een met de drie maanden oude Simone Birgit Johanna op haar arm, de ander met een al wat ouder kindje. De baby houdt zich stil. Dan laat Oosterhuis een beetje water uit zijn handen over haar hoofdje stromen en zegt: ‘Ik doop jou in de naam van God – Ik zal er zijn.’

Simone Birgit Johanna begint te huilen. Het volgende plensje is ‘in de naam van Jezus – Hebt elkander lief’, en het derde en laatste is ‘in de kracht van de heilige geest, die het aanschijn van deze wereld zal vernieuwen.’

De baby lijkt ontroostbaar. Het koor en alle aanwezigen zingen het korte liedje ‘Vrede voor jou’, dat uit niet meer tekst bestaat dan die drie woorden, die steeds herhaald worden. Even wordt ze er stil van; dan begint ze weer te huilen. De dirigent zet gauw het lied nogmaals in. De twee moeders lachen.

De doop van een kind van een lesbisch echtpaar – aan dat gegeven wordt geen woord besteed.

Voorbeden. Misschien het intiemste, in elk geval het meest verstilde moment van de viering. ‘Wat zullen we bidden?’ vraagt Oosterhuis zich hardop af. ‘Voor uw mensen in Irak, twee miljoen kinderen zonder huis. Voor uw mensen in Gaza. En in Israël. Voor uw mensen in Cambodja, wees niet niemand.’

De gebeden gaan van groot naar klein. Oosterhuis eindigt met hartenkreten die verschillende ekklesiagangers voor de dienst in een boek hebben geschreven.

De slotzin is een van de vaste ‘formules’ van de ekklesia geworden: ‘Zo bidden wij tot U, met al uw joodse mensen, die uw Thora betrachten, met al uw moslimmensen, die U aanbidden, Barmhartige, en met al uw christenmensen, die U herkennen in Jezus van Nazaret.’

De drie grote godsdiensten van het monotheïsme in één adem genoemd. Maar waar horen Oosterhuis en zijn ekklesia zelf bij? Hoe ver staat de paus van Amsterdam af van de traditie waar hij uit voortkomt?

Het Onzevader wordt gezongen. Oosterhuis spreekt de zegen uit over alle aanwezigen. Staand zingen ze een slotlied, dat geïnspireerd is op het Bijbelse ‘lied van Mozes’. Opnieuw is het alsof hier geen God wordt bezongen die mensen komt redden, maar een die mensen zélf tot actie aanzet:

Die mij droeg op adelaarsvleugels
die mij hebt geworpen in de ruimte
en als ik krijsend viel
mij ondervangen met uw wieken
en weer opgegooid
totdat ik vliegen kon
op eigen kracht.

Welke weg heeft Oosterhuis afgelegd om op dit punt te komen? Had hij dit alles ook gedacht en gedicht als hij niet vroeg in zijn loopbaan in conflict was gekomen met zijn moederkerk? En kwam dat conflict voort uit zijn levensloop, of uit zijn visie? Is hij afgeweken van de weg die hij insloeg en de beloftes die hij deed, of is ‘de lijn ongebroken’, zoals hij zelf zegt? En dat visioen van een ‘nieuwe wereld’, hoe heeft dat voor hem zo allesbepalend kunnen worden?

I

1933-1952

1

DE VERTELLER

Ik ben geboren op 1 november, Allerheiligen, in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in Amsterdam in 1933, het Hitler-jaar. Het was één uur ’s nachts en het onweerde. Mijn vader zei altijd op mijn verjaardag: ‘Daar kwam hij aan, onder donder en bliksem.’
(INTERVIEWFRAGMENT)

Wat gebeurde er met de wereld, toen ik werd geweven in de schoot van mijn moeder? Ik werd verwekt rond 30 januari en geboren op 1 november 1933.
Op 30januari 1933 werd Hitler rijkskanselier van Duitsland. Op 1 november werden de ‘cultuurkamers’ opgericht: totale censuur op cultuur en kunst en iedere vorm van vrije meningsuiting. In die negen maanden voor mijn geboorte werd Duitsland tot Hitler-Duitsland en de weg naar Auschwitz geplaveid.
(IK VERSTA ONDER LIEFDE, 2011)

Twee keer Huub Oosterhuis aan het woord. Eerst als geïnterviewde, daarna als schrijver. Als je hem vraagt naar zijn geboorte, kun je ervan uitgaan dat het antwoord de naam Hitler bevat. En dat niet alleen: het ene verhaal wordt als vanzelf aan het andere gekoppeld. Het begint in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, en een paar zinnen verder eindigt het in Auschwitz. Tussendoor passeert er een psalmcitaat: hij ‘groeide’ niet als ongeborene – nee, hij ‘werd geweven in de schoot’ van zijn moeder; zie psalm 139, een psalm die Oosterhuis in meerdere gedichten en liederen verwerkte.

Oosterhuis is een bedreven verteller. En zoals dat geldt voor de meeste vertellers, zijn de kale feiten hem niet genoeg. Hij wil verdichten. Zodra hij herinneringen ophaalt, gaan toevalligheden klinken alsof er een plan achter zat, of op z’n minst alsof er een betekenisvolle samenhang is. Het onweerde toen hij geboren werd. Natuurlijk onweerde het.

Hij volstaat niet met de mededeling dat hij opgroeide in een tijd van oorlogsdreiging; hij vermeldt een specifieke, historisch beladen datum. En twee gebeurtenissen: het feit dat Adolf Hitler op 30 januari aan de macht kwam, en het gegeven dat hij zelf rond die datum verwekt is – een oncontroleerbaar ‘feit’, al heeft hij het nog bij zijn moeder nagevraagd, zegt hij. Twee op zichzelf staande gebeurtenissen, die zo toch iets met elkaar te maken krijgen.

Zulke constructies zijn een vorm van mythologisering. Om precies te zijn: zelfmythologisering, want het is de hoofdpersoon zelf die geladen woorden gebruikt, gebeurtenissen omkleedt met duiding, veelzeggende details en literaire of Bijbelse verwijzingen. Daarmee ontstaat een extra betekenislaag, naast de strekking van het verhaal en de eventuele boodschap die de verteller probeert over te brengen. In zijn neiging om ‘sterke verhalen’ te vertellen zegt Oosterhuis, bedoeld of niet, ook iets over zichzelf. Iets wat op een andere manier, door een ander, niet te vertellen is.

In dit boek, dat voor een groot deel gebaseerd is op interviews met de hoofdpersoon, zal Oosterhuis’ manier van terugkijken onverdund worden getoond. Niet als dé waarheid, maar als de waarheid zoals de hoofdpersoon die vertelt. Deze basis van Oosterhuis’ eigen verhalen zal op plaatsen waar dat nuttig en relevant is worden geconfronteerd met analyse, schriftelijke bronnen en verhalen van anderen.

‘Ik ben geneigd om jeugdherinneringen te interpreteren aan de hand van dingen die later worden,’ zegt Oosterhuis. ‘Ik herinner me mijn jeugd op die manier. Zo doet de Bijbel dat ook. Het latere verloop van het verhaal wordt geprojecteerd in de aanloop ervan. Ik denk dat je je de dingen niet voor niets herinnert. Er zijn dingen die weg zijn. Er zijn dingen die ik heb opgeslagen, die ik heel vroeg beleefd heb als pars pro toto. Als aanwijzingen.’

Oosterhuis heeft nooit een autobiografie geschreven, en toch is hij een ervaren autobiograaf. In een van zijn laatste boeken haalt hij herinneringen op aan overleden dierbaren: Waar onze doden zijn (2013). Terugkijken is een rode draad in zijn oeuvre: in essays, preken, gedichten en zelfs in sommige liederen heeft hij gebeurtenissen uit zijn leven verwerkt. Veel herinneringen heeft hij al zo vaak verteld dat ze zoals hij zelf zegt ‘verhalen zijn geworden’.

Zoals een scène die hij nu als volgt beschrijft: ‘Een van mijn vroegste herinneringen – ik was drie, denk ik – speelt zich af in het huis van mijn oma en opa van moederskant. Later hebben mijn ouders nog in dat huis gewoond. Ik niet. Er was een feestje. Ik denk ter gelegenheid van mijn heeroom, een priesterbroer van mijn moeder, hij was redemptorist. Mijn broer zong een liedje, “Ik zag twee beren broodjes smeren”. Ik riep: “Dat kan ik ook!” Ik ben op de tafel gaan staan, tussen de borden en de messen en de vorken. En ik heb gezongen.’

De anekdote is ook te herkennen in een gedicht uit 1965:

Ik zag al woorden gaan
boven de horizon
toen ik een kind was
ik wilde groot maken

wat ik gehoord had
en kijk daar stond ik dan
boven op tafel
boven de spijzen uit

zingende roepende
iedereen lachte maar
en ook ik zelf wist niet
wat het betekende.

Doordat het gedicht verscheen in een bundel waarin de eucharistie en de ‘roeping’ van de priester centraal staan, wekt de herinnering in deze vorm weer andere associaties op. Alsof de dichter zijn herinneringen steeds opnieuw inschakelt als dragers van zijn actuele worsteling of boodschap. Wist het kind wat het zong? Weet een priester wat hij zegt?

Een andere herinnering die in Oosterhuis’ werk in verschillende vormen terugkeert:

Ik ben vier jaar. Mijn vader die de strandkar trekt.
Geluid van stemmen en van branding.
En ik daarin. Ik zie zijn rug, zijn handen,
de hoogte van de lucht. En ben bij alles.

Eind jaren zeventig omschreef Oosterhuis dit moment in een preek als ‘een oorspronkelijk religieus gevoel’, dat ‘verwant is aan het gevoel voor schoonheid, en aan historisch besef en aan het sociale gevoel, het meevoelen met mensen – waar en wie dan ook; en verwant aan zoiets ondefinieerbaars als muzikaliteit. Wanneer je de afzonderlijke beelden en de hele stemming van dit gedichtje analyseert in het licht van wat Freud en Marx, die twee giganten, over religie hebben gezegd, kan deze heldere jeugdherinnering, die nog altijd onverminderd in mij aanwezig is als een evidente gelukservaring, feilloos worden geduid (of als iemand wil: ontmaskerd) als een religieuze ervaring.’

Hubertus Gerardus Josephus Henricus Oosterhuis is de tweede zoon van Anton Oosterhuis (1904-1966) en Eugenie Randag (1905-1992). Zijn broer Hans (1932-2002) was zestien maanden ouder. Na hem kwamen er twee meisjes: Marianne (1936-2008), die oorspronkelijk Ria heette, en als laatste Eugenie (1938), vernoemd naar haar moeder.

Jongste zus Eugenie, psychiater en psychoanalytica van beroep, is de enige nog levende intieme getuige van Oosterhuis’ jeugd. ‘Huub was de rebel,’ zegt zij. ‘Knallende ruzies met vader. Huub durfde dat aan, Hans trok wit weg. Huub maakte de herrie in huis, het theater. Hij heeft altijd veel aandacht gezocht. Dat zat er al vroeg in; denk maar aan het versje van broer Hans dat hij ook kon zeggen, staand op de tafel. Als de ogen maar op hem gericht waren. Nog altijd heb ik het idee dat hij zich in gezelschap, vooral in vreemd gezelschap, het best voelt als hij een bepaalde taak of rol op zich kan nemen, een leidende rol.’

Hij had volgens haar ook overredingskracht, hij nam initiatief. ‘Bij de koperen bruiloft van onze ouders, in 1943, hebben we een toneelstukje opgevoerd tussen de schuifdeuren. Dat werd helemaal bedacht door Huub en ingestudeerd onder zijn leiding. Ik was vijf; ik moest met mijn vingers in mijn mond beteuterd kijken. Dat was mij natuurlijk op het lijf geschreven.’

Nadat Huub Oosterhuis geboren was, kreeg zijn moeder aan beide benen trombose – ‘kraambenen’ heette dat destijds. Het was een beruchte complicatie, waar maar één remedie tegen bestond: bedrust. Moeder moest drie maanden in het Sint-Anna-paviljoen blijven, de kraamafdeling van het ziekenhuis. Met Huub, maar wel op afstand. Hij werd weliswaar bij haar gebracht voor de borstvoeding, maar ze kon hem niet zelf in bad doen of verschonen. Overdag lag hij in een bedje aan haar voeteneind en ’s nachts werd hij weggereden.

Eugenie Oosterhuis: ‘De zusters vonden het natuurlijk enig, zo’n baby die extra lang bleef. De verzorging stond centraal, niet de band tussen moeder en kind. Hoe belangrijk die beginfase is voor het ontwikkelen van die band, was destijds nog weinig bekend. In zijn eerste weken heeft Huub niet volledig de kans gekregen om zich aan zijn moeder te hechten.

Ik denk dat dit, ook voor moeder, veel betekend heeft. Zij had zich waarschijnlijk iets heel anders voorgesteld dan door dit kind zo lang invalide te zijn. “Ik heb achter de kinderwagen weer leren lopen,” zei ze altijd.’

Zelf schrijft Oosterhuis ook grote gevolgen toe aan dit afstandelijke begin. ‘Ik heb mij nooit aan mijn moeder gehecht. En dat nooit meer ingehaald,’ schrijft hij. ‘Ze is mijn leven lang een lieve vreemde gebleven. Wel een lieve, maar ook een vreemde.’

Het gezin woonde in de Rivierenbuurt, Amsterdam-Zuid, Roerstraat 58, eerste verdieping. Volgens Oosterhuis was het ‘een beetje een wonderlijk huis’. Het lag in de hoek van twee huizenblokken, aan een pleintje, boven een fietsenstalling.

Vader Anton Oosterhuis was accountant. ‘Het meest prozaische beroep van de wereld, zoals dat heet. Soms riep hij: “Hoe is het mogelijk dat een dichter geboren wordt uit zo’n apoëtische man als ik?”

Hij was ontzettend trots op me. Als ik een keer een goede recensie kreeg, dan knipte hij die uit en deed hem in zijn portemonnee, om hem aan iedereen te kunnen voorlezen. Zelf las hij geen gedichten.’

Anton Oosterhuis kwam uit een milieu van middenstanders. Zijn vader, Hendrik, had een naaiatelier gehad in Rotterdam. De zaak was failliet gegaan tijdens de crisis van de jaren dertig, waarna hij naar Amsterdam verhuisde, maar geen nieuw werk vond. Zoon Anton Oosterhuis kon daardoor niet studeren, terwijl hij oorspronkelijk arts had willen worden. Hij had hbs gedaan, als eerste binnen zijn familie. Hij koos uit pragmatisme voor boekhoudkunde en werkte zich op tot accountant, uiteindelijk met een eigen kantoor: Oosterhuis & Van der Eijden. Een selfmade man.

’s Avonds gaf hij bijles aan allerlei mensen. Zijn kinderen begrepen nooit waarom hij dat deed. Oosterhuis: ‘Dat was om zijn ouders te onderhouden, bleek later. Hij huurde een klein huisje voor hen in de Dongestraat, vlak bij ons. Daar was een tuin bij, waar ik eindeloos gespeeld heb. Daar ben ik ook gefotografeerd. Grootmoeder stierf in 1939. Mijn grootvader had tijd voor zijn kleinkinderen. Een rare, heethoofdige man, maar ook een lieverd. Hij kwam uit een Groningse familie; hij stamde af van de stamvader van de Groningse Oosterhuizen: Tjeerd Pieter Oosterhuis, postbode in Uithuizermeden.’

Naar deze stamvader zou Oosterhuis later zijn zoon vernoemen. In zijn dichtbundel Wie bestaat (2008) refereert hij aan deze man, en duikt ook de naam van zijn dochter op: ‘zijn kleindochter Trijntje in Baflo/ stuurde ons broden, in de oorlog’.

De oorsprong van de Groningse naam Oosterhuis ligt in de plaatsing van kerken, vertelt Oosterhuis. ‘Er bestaan geen Noorder- en Zuiderhuizen, alleen Wester- en Oosterhuizen. Dat komt doordat christelijke kerken oost-west staan. Ze zijn georiënteerd, de lengteas is op het oosten gericht – want Christus werd gezien als het licht der wereld, als de zon die opkomt in het oosten. Het volksgeloof in Groningen zei dat de duivel haaks op die as door de kerk trok: van noord naar zuid of van zuid naar noord. Dus daar bouwde men geen huizen.’

De Oosterhuizen in het hoge noorden waren niet katholiek, maar protestants. ‘Opa Hendrik, de vader van mijn vader, was van huis uit dopers. Hij werd op vrij jonge leeftijd weduwnaar. Toen is hij hertrouwd met een Rotterdamse katholiek, Anna Klaassen, mijn oma. Voor dat huwelijk is hij katholiek geworden. We hadden dus veel doperse familie. Oom Jaap, een schoolhoofd uit Zaandam, zat vaak met mijn vader te discussiëren over het geloof. Dan zei hij tegen mijn vader: “Jij bent eigenlijk niet katholiek. Het zat bij opa Hendrik ook helemaal niet diep.”

Als oom Jaap dan weer weg was, zei mijn vader tegen ons: “Het is een goeie vent. We geloven in dezelfde God.”’

Oosterhuis’ ouders kenden elkaar van de tennisclub. ‘Mijn moeder kwam uit een veel beter milieu dan hij. Hij heeft haar als eenvoudige jongen toch maar mooi weten te versieren. Dat vind ik leuk van hem. Als kind denk je daar niet over na, maar later ben ik dat wel gaan zien. Eugenie Randag. Een mooi meisje wel. Mijn vader hád blijkbaar iets.’

De vader van Eugenie Randag was directeur van een assurantiebedrijf. Hij behoorde tot de strenge katholieke minderheid in Amsterdam. Rijk en scrupuleus, recht in de leer. Een gezin van vier jongens en drie meisjes. Oosterhuis: ‘Die meiden zaten allemaal thuis op een man te wachten. Mijn moeder was uit dat gezin een beetje weggebroken. Ze ging naar de kunstnijverheidsschool, leerde handwerken en weven en borduren. Ze was wel enigszins artistiek. Haar moeder, Hortense Brands, was een nichtje van de schilder Eugène Brands, een van de grote mensen van Cobra. Daar hadden we wel contact mee. Mijn moeder wenste zich beslist niet de mindere van hem te voelen.’

Eugenie Oosterhuis: ‘Ze had iets ijdels. Ze was mooi en elegant, ze maakte zelf haar hoeden. Mijn vader was juist een beetje een bruuske man. Niet van dat heel zachte. Zij had ook pit, hoor. Het was geen makkelijke dame.’

Eugenie Randag had gewerkt voordat ze trouwde; ze had handwerkles gegeven. Dat was in haar gezin van herkomst bijzonder. Het was financieel gezien niet nodig en het hoorde voor een meisje van haar stand eigenlijk niet. Toen ze trouwde, was het afgelopen. Eugenie Oosterhuis: ‘Vader zei: “Ik onderhoud jou.” Zo ging dat nou eenmaal. Dat heeft haar zeker gefrustreerd, maar ik denk dat dit pas veel later tot haar doorgedrongen is.’

Vader liet de opvoeding grotendeels aan haar over. Een klassieke rolverdeling. Huub Oosterhuis: ‘Mijn vader droeg haar op handen, absoluut. Maar niet kritiekloos. Een gelukkig huwelijk, zonder meer. Af en toe pakte hij mijn moeder vast en dan legde hij haar over zijn schouder. En dan werden wij helemaal gek. Daar liepen we joelend achteraan. We hadden een soort yell: Papa mama dragen. Dan dreigde hij dat hij dat zou gaan doen en dan begon zij te gillen.’

Oosterhuis was naar eigen zeggen een ‘driftig, heftig en mateloos kind’. Introspectief én extravert. Een uitdaging voor zijn moeder. ‘Ik heb een enorme strijd met mijn moeder gevoerd rond die drift, waar zij bang voor was. Ze moest me temmen, en dat deed ze volgens de inzichten van toen. Ik heb daar voor jaren het gevoel aan overgehouden dat ik moeilijk was om mee te leven.

Ik was gek op haar, ik bewonderde haar. Als kleine jongen heb ik haar bij vlagen aanbeden. Ze kon mooi zingen, en prachtig weven. Ik noemde haar met een titel uit de litanie van Maria “de oorzaak van onze blijdschap”. Maar ik werd ook afgewezen.’

Eugenie Oosterhuis: ‘Toen ik haar later bezig zag met mijn eigen kinderen, zag ik weer helder hoe ze met ons was omgegaan. Dat het gevoel dat ik me herinnerde daadwerkelijk klopte. Zíj wist wat leuk was voor je. En een heleboel dingen waren ook daadwerkelijk leuk. Maar ze was zó dwingend. Soms, als je iets wilde wat zeer tegen haar zin was, ging ze huilen, net zo lang tot je toegaf.’

In de winter van 1939 had de bijna zesjarige Oosterhuis roodvonk. Hij moest in quarantaine. De voorkamer, die functioneerde als speelkamer, werd voor hem vrijgemaakt. Alleen zijn moeder kwam een paar keer per dag binnen om hem te verzorgen. Bijna vijftig jaar later keerde hij als dichter terug naar deze situatie:

Ik lig, ik ben vijf jaar,
besmettelijk uitgestrekt
in een broeikas.

Een oud man komt binnen
en doordringt mij
als een lichte wolk.

Een meisje van mijn leeftijd
komt en doordrenkt mij
met lenteregen.

Toen kwam de een na de ander
en omspon, doordrong,
verlichtte, verduisterde mij.

Met zon en nevel werd ik
opgeladen als een accu
voor het leven.

Alles werd woorden in me,

vreemdelingen

op doortocht.

Eugenie Oosterhuis: ‘Moeder zei: “Ik stond voor de keuze: hem laten opnemen in het ziekenhuis, geïsoleerd, óf hem zelf verplegen, ook geïsoleerd, maar wel thuis. Ik dacht: zo lang het ziekenhuis in, dat kan ik dit kind niet aandoen.” Dat betekent volgens mij dat ze iets speciaals met hem had. Ze zag dat hij met zijn temperament niet zo lang alleen in een ziekenhuis zou kunnen zijn.’

Huub Oosterhuis: ‘De eerste dagen had ik vreselijk hoge koorts. Mijn vader had een belletje aangelegd, naar hun slaapkamer. De eerste nacht heb ik een keer of vier gebeld. De volgende dag zei mijn moeder: “Als je me elk ogenblik uit mijn slaap belt, kan ik de volgende dag niet voor je zorgen.” Toen heb ik dat belletje eruit gerukt.

Eind jaren zeventig, toen ik zelf kleine kinderen had, kwam deze herinnering weer bovendrijven. Tjeerd was ziek, ik zorgde voor hem. Aan het eind van de middag moest ik even weg voor een paar boodschappen. Vond-ie vreselijk. Hij ging met zijn neus tegen het raam staan. Toen ik terugkwam stond hij nog precies hetzelfde. Ik dacht: ze kunnen geen tien minuten alleen zijn. Ik ben zes weken alleen geweest. Goed, mijn moeder kwam een paar keer per dag, maar verder was ik alleen.

Toen heb ik het aan haar voorgelegd: is dat zo gebeurd? Ik was vreselijk met mezelf bezig in die tijd. Ik wilde het verifiëren, ik dacht dat ik het me misschien allemaal verbeeldde.

Mijn moeder zei: “Jij was zo flink, je hebt na die eerste nacht niet één keer meer gebeld.”’

2

DE RAZZIA

Het was alsof één uit die menigte vanachter zijn gele ster mij toeriep: ‘Jij daar, hoe leef je vanaf nu verder?’
(TOESPRAAK BIJ DE DOKWERKER, 2004)

Op 24 augustus 1939, een paar dagen voordat Duitsland Polen binnenviel, vierde de familie Oosterhuis tijdens een vakantie de eerste verjaardag van Eugenie, de jongste. ‘We liepen over het strand bij Wijk aan Zee, waar mijn ouders een huisje gehuurd hadden. Het was prachtig weer. Ineens kwam er over het zand een jeepachtige auto langzaam onze kant op. Er werd omgeroepen dat alle mannen bij het gemeentehuis moesten gaan kijken of ze waren opgeroepen voor het Nederlandse leger. Mijn vader stond inderdaad op de lijst; hij moest zich de volgende ochtend melden in Alkmaar.’

Abrupt einde van de vakantie. Er volgde een moeilijke periode. Een moeder alleen met vier kinderen, de meisjes één en drie, de jongens zes en zeven. ‘We gingen veel naar onze grootouders. Het was een gekke, harde winter. Onze waterleiding liep deels langs een buitenmuur en bevroor om de haverklap. Dan sprong er een buis en stond het halve huis weer blank. Als dat gebeurde, riep mijn moeder Hans en mij, trokken wij onze schoenen en sokken uit en begonnen te dweilen.’

Hans en Huub sliepen op één kamer. ‘Op 10 mei 1940 werden we rond zes uur ’s ochtends wakker van ploffende geluiden in de verte.

Ik zei: “Nu is het oorlog.”

Hij: “Welnee, dat zijn oefeningen.”

Ik had gelijk. Op de radio hoorden we berichten over gevechten op de Grebbeberg. Iedereen verwachtte op dat moment dat alle Nederlandse cohorten daarnaartoe zouden worden gestuurd. Ook het legioen van vader.

We hebben bij de buren op het dak gestaan. “Schiphol brandt,” zei de buurman. We hebben een tijd staan kijken naar de rookwolken.

Er was een rush op allerlei artikelen, met name op schoenen. Mijn moeder kocht voor ieder van ons drie paar. Ook een beetje op de groei. Geen gek idee, aan het eind van de oorlog waren er geen schoenen meer te krijgen, liep iedereen op houten kleppers en klompen.

Mijn vader werd niet naar de Grebbeberg gestuurd, Nederland capituleerde. Eind mei kwam hij thuis.’

Er zijn weinig plaatsen die Oosterhuis zo vaak heeft beschreven als de Thomaskerk in de Rijnstraat, de kerk van zijn jeugd, een paar straten verwijderd van zijn ouderlijk huis. Hij ziet de kerk steevast als een baken van veiligheid en dromen. In Ik versta onder liefde (2011) schrijft hij: ‘Als kind behoorde ik bij “de Thomas”: een grote parochie in Amsterdam-Zuid, zich uitstrekkend over vooral grauwe buurten. Onze kerk, vlak bij de synagoge, was vanbuiten de lelijkste van de stad, kleurloos, vormeloze gevel, stuntelige toren – waarschijnlijk om te voorkomen dat het aanzicht van de wijk te veel door een katholiek monument zou worden beheerst, leek hij meer op een remise of op een te groot uitgevallen postkantoor. Maar vanbinnen was hij overzichtelijk en vertrouwenwekkend, met een gezellig priesterkoor en zijkapellen als huiskamers. Prachtig aangeklede priesters, dominicanen, maakten er de dienst uit.’

De Thomaskerk was vlakbij. Oosterhuis ging er bijna elke ochtend met zijn vader naartoe; hij voelde zich er thuis. ‘Mijn moeder ging doordeweeks niet mee. Ik ging ook met hem naar het lof, naar het veertigurengebed, de vastenmeditatie, de Maria-missen. Als de preek begon, pakte hij mijn hand en na een minuut zat hij zachtjes te snurken. Ik vond dat doodeng, ik geneerde me gek. Hij was een beetje onbesuisd. In de bank voor ons zaten de collectanten. Die zaten tijdens het eucharistisch gebed geld te tellen totdat het belletje ging van de consecratie. Mijn vader ergerde zich daaraan, hij vond dat oneerbiedig. Een keer ging hij staan en heeft hij een van die kerels een stomp op zijn schouder gegeven. Dat vond ik geweldig.’

Oosterhuis schreef een van zijn eerste gedichten in de kerk, tijdens een sacramentsprocessie in 1943:

Maria, zie op uw kinderen neer.
bescherm ze tegen gevaren.
de mensen zijn zo uitgeput,
ze hebben zo grote bezwaren.

Zijn vader liet het uittypen op zijn kantoor, op de achterkant van een goudblauw Mariaprentje en legde het in zijn missaal. ‘Rond mijn tiende heb ik ook een complete kruisweg geschreven. Achtendertig strofen van vier regels. Ik heb het aan mijn biechtvader in de kerk gegeven, zodat hij het kon lezen. Maar hij heeft het kwijtgemaakt. Hij werd op een gegeven moment overgeplaatst. Toen ben ik er nog naar gaan vragen, maar hij was al verdwenen, en mijn kruisweg ook.’

Oosterhuis verbindt zijn jonge jaren in de kerk, met name de nachtmissen in de oorlogsjaren, aan de ontdekking van wat hij noemt zijn ‘alles-gevoel’. In Geestverwant (1995) schrijft hij, in de vorm verwijzend naar een kernvraag uit het joodse religieuze onderricht: ‘Waarom is deze avond anders dan alle andere avonden? Omdat het de avond is van het alles-gevoel. Ik was tien jaar, ik hoorde onder “de Thomas” […]. Daar ging ik ’s zondags naar de Hoogmis, en met Kerstmis naar de nachtmis. Er was een pastoor met een diepe stem. En er was een orgel, en iemand die daarop speelde. Mooi. Meer dan mooi, vervoerend. Ik werd vervoerd naar – ik wist niet waar. Ik voelde – ik wist niet wat: het was oorlog, maar het zou vrede worden; er was dood en verderf, maar er zou leven zijn. Ik voelde me horen bij vrede en leven en iedereen en alles. Dat deed die stem en dat orgel; en het zingen van “Kyrie eleison” en “Nu syt wellekome”.’

De pastoor uit zijn vroege jeugd beschrijft Oosterhuis als ‘een reus van Godswege’. Hij hield ‘de moed erin en vermaande ons toch vurig te blijven hopen op de komende bevrijding. Hij protesteerde ook regelmatig tegen de Jodenvervolging, die hij “de Jodenmoord” noemde. […] Hij preekte ook over “mensen van goede wil”: overal op aarde waren wel zulke mensen, daar moest je op vertrouwen. En wij hier waren toch ook allemaal “van goede wil”, sprak hij een beetje dreigend. Daar sloeg mijn fantasie van aan het malen: duizenden kerkgebouwen, over de hele aardbodem verspreid, de meeste met mooiere torens dan de onze, en allemaal vol mensen van goede wil… Ik begreep niet waarom het nog geen vrede was.’

De herinnering aan de pastoor met zijn onverzettelijke opstelling groeide voor hem uit tot een ijkpunt: ‘In de oorlog was het duidelijk dat het consequenties had als je ter communie ging. Mensen die Joden verrieden, daar kón de communie aan geweigerd worden. In onze parochie gebeurde dat. Onze pastoor preekte de NSB’ers en de zwarthandelaren de kerk uit. Die kwamen aanvankelijk gewoon naar de mis, maar na een tijdje niet meer. Pastoor Dickmann van de Thomaskerk, een gigant van een vent. Dat is een van de meest begeesterde mensen die ik in mijn leven gekend heb. Later besef je pas wat er toen in je geplant werd. Dat een kerk een plaats is waar je visioenen hoort, visioenen van vrede. Die oorlog, die zou voorbijgaan, dat zei hij.’

De kerk was ook in huis aanwezig. Niet alleen in de dagelijkse gebeden, maar ook in spelvorm: Oosterhuis beschikte over een huisaltaartje, dat een oom voor hem getimmerd had. ‘Ik speelde vaak misje, ik had een kazuifeltje. Mijn zusjes waren de misdienaars. Mijn broer deed nooit mee.’

Eugenie Oosterhuis: ‘Marianne en ik waren geen misdienaars; dat mochten meisjes niet, wisten wij. Bovendien: dan was er geen publiek meer over. Nee, wij waren de kerkgangers, we moesten naar de preek luisteren. Ik weet niets meer van wat hij zei, maar hij hield hele verhalen. En hij deed de priester na, hij had een kelk en een soort hostie. Dat mocht allemaal, dat was geen heiligschennis. Het werd zelfs van hogerhand gestimuleerd, zo van: jong geleerd is oud gedaan.’

Huub Oosterhuis: ‘Mijn heeroom, de pater-redemptorist, had vriendjes in de missie in Suriname. Via die lijn waren er wat exotische spullen in huis beland. Onder andere een theemuts, diepblauw, met geborduurde vrouwfiguren erop. Die muts zette ik wel eens op mijn hoofd, en dan was ik de bisschop. Eén keer had ik die muts weer op en zei ik: “Hoe oud moet je zijn om priester te worden?”

“Vierentwintig,” zei mijn moeder.

Ik zei: “Vierentwintig priester, vijfentwintig pastoor, zesentwintig deken, zevenentwintig bisschop, achtentwintig paus.”

“Wat verbeeld jij je wel?” zei ze. Dat kon ze niet goed hebben. Ze vond het hoogmoed, of zoiets.’

De familie Oosterhuis woonde in een van de zogenoemde ‘Jodenbuurten’ van Amsterdam. Er werden in de Roerstraat en omringende straten regelmatig mensen opgepakt en razzia’s gehouden. ‘Ik weet nog dat onze bovenbuurman, meneer Abas, een stokoude, magere man, op een middag door agenten uit zijn huis werd gehaald. Hij droeg een lange regenjas.’

Op zondag 20 juni 1943 werd een van de laatste grote razzia’s gehouden in Amsterdam. ‘Wij zaten er middenin. Het pleintje voor ons huis was voor de omliggende straten de verzamelplaats waar de Joden bijeen werden gedreven. Ze hadden ’s nachts om vijf uur te horen gekregen dat ze ’s ochtends om tien uur klaar moesten staan, reisvaardig en wel.

Dat wisten wij niet, wij zagen dat ’s ochtends de straat was afgezet. En dat na tienen de Joden uit hun huizen werden gehaald. En daarna stonden ze te wachten, met koffers en al. Sommigen hadden nog gekookt, pannenkoeken gebakken. Veel van die mensen kenden we; het waren de mensen uit de straat en van om de hoek.’

Er zaten geen vriendjes van Oosterhuis tussen. Daarvoor leefden ze al te zeer gescheiden. Joodse kinderen gingen naar aparte scholen. In de plantsoenen stonden bordjes: VOOR JODEN VERBODEN. In veel winkels ook. Joden hadden hun eigen winkels – bij Oosterhuis om de hoek bijvoorbeeld ijssalon Oase in de Geleenstraat, die door Anne Frank wordt gememoreerd in haar dagboek. Anne Frank woonde tot 1942 ook om de hoek, aan het Merwedeplein.

‘Op een gegeven moment werd er bij ons aangebeld. Mijn moeder ging opendoen, ik liep achter haar aan. Een Joodse jongeman en zijn vrouw stonden voor de deur. Ze zouden die avond illegaal worden doorgesluisd naar Portugal, zeiden ze, maar nu kwam dit er ineens tussen. Of ze bij ons konden schuilen?

Mijn moeder liet hen binnen en deed de deur dicht. In de gang was een diepe klerenkast, onder de trap naar de woning boven ons. Ze duwde die mensen daarin, draaide de kastdeur op slot en stak de sleutel in haar schortzak. Tegen mij zei ze: “Ga een rozenkrans bidden, in de speelkamer.” Daar zaten mijn broer en mijn zusjes. En mijn vader, die zat aan zijn bureau in de huiskamer te werken. Zij wisten nog van niks.

Niet veel later werd er weer aangebeld. Een politieman en een SD’er: “Mevrouw, mogen wij even uw huis inspecteren?”

“Gaat uw gang.”

Ze moeten getipt zijn geweest. Het kan bijna niet anders. Buren moeten gezien hebben dat die mensen de trap naar onze voordeur op waren gegaan, en niet meer af. Onze directe buren waren NSB’ers.

Die mannen liepen de gang door, kwamen in de speelkamer en deden een kast open. Ze keken onder de bedden op de slaapkamers. Het duurde niet lang, hooguit vijf minuten. Toen zei de agent: “Dank u wel, mevrouw.” En ze vertrokken weer.

De razzia duurde tot diep in de middag. De mensen werden in groepen door een poortje naar gereedstaande trams gebracht, geweren in de rug.’

Later, tijdens een herdenkingsbijeenkomst, zei Oosterhuis over dit moment: ‘Het was alsof één uit die menigte vanachter zijn gele ster mij toeriep: “Jij daar, hoe leef je vanaf nu verder?”’

Hij weet niet meer of hij dat toen letterlijk dacht. ‘Ik meen me te herinneren dat ik dat voelde, dat ik gezien werd. Ik was niet heel klein meer, bijna tien. Dan zie je en dan besef je, dan weet je wat er gebeurt. Wij wisten – dat heb ik later bij oudere mensen geverifieerd – wat er aan de hand was. We wisten misschien niet dat ze vergast zouden worden. We wisten dat het helemaal mis was.

Tegen vijven was iedereen verdwenen. Mijn moeder had mijn vader inmiddels natuurlijk op de hoogte gesteld van die mensen in de kast. Maar mijn broer en zusjes werd het niet verteld; mijn moeder hield hen angstvallig in de speelkamer. Mijn vader is met die mensen gaan praten. Ze gaven hem een adres van iemand uit het verzet, in de Uiterwaardenstraat, een paar blokken verderop. Daar is hij op zijn fiets naartoe gegaan, om te zeggen dat die mensen bij ons zaten.

’s Avonds om halftwaalf hoorden we een auto aankomen – een zeldzaamheid. Kastdeur open, die mensen de trap af, hup die auto in en weg. Nooit meer iets van gehoord. Dat hele verhaal is op de een of andere manier verzonken. Want er gebeurde zoveel, het hield niet op. Het was er wel, maar er werd niet over gepraat.’

Tijdens de oorlog heeft Oosterhuis’ moeder twee jongetjes verloren, in ’41 en in ’43, allebei vlak na de geboorte. De eerste zou Jos heten, de tweede ook weer. ‘We wisten niet wat er aan de hand was. Mijn vader en moeder konden het ook niet uitleggen. “Bloedarmoede,” werd er gezegd. Er werd bloed van mijn vader toegediend aan die kinderen, maar dat haalde niets uit.’

Het bloed van Oosterhuis’ moeder was resusnegatief. Dat is een genetisch bepaalde variatie die in sommige gevallen tot kindersterfte kan leiden. Destijds was dit fenomeen nog niet onder controle.

Het wierp volgens Oosterhuis een grafsluier over het gezin. ‘Het was oorlog, het vermengde zich met alles wat er gebeurde. Wij hadden ook slachtoffers thuis. Dat durfde je niet te zeggen, want het was natuurlijk iets heel anders. Maar zo voelde het wel.’

Terwijl het zuiden van het land grotendeels bevrijd was, begon in het noorden de Hongerwinter. ‘Eind november 1944 werd ik ’s ochtends vroeg wakker van het geluid van een draaiende motor. Ik had jeugdreuma, dus ik lag weer in de speelkamer aan de straatkant, net als toen ik roodvonk had. Het was de enige verwarmde kamer in huis. Ik keek tussen de gordijnen door uit het raam en zag een auto voor de deur staan. In een flits zag ik wat er gebeurde: Miesje werd meegenomen. Miesje was een Joods meisje dat in het huis naast ons zat ondergedoken. Ze heette natuurlijk anders, maar zo noemden we haar. Ze had geblondeerd haar. Nu was ze toch nog verraden.

Ik kon nog net zien hoe ze in die auto geduwd werd. Daarna reed de wagen meteen weg. Ik keek haar na, en in dezelfde oogopslag zag ik dat alle bomen uit de straat waren verdwenen, de berken op het pleintje, waar we altijd in klommen. Dat was in dezelfde nacht gebeurd. Toen begon de kaalslag in Amsterdam. Binnen een paar dagen was er geen boom meer te vinden. Na verloop van tijd waren zelfs de geteerde houten blokjes tussen de tramrails allemaal weg.’

Hans, de oudste, ging voor het gezin op strooptocht, op zoek naar eten. ‘Hij reed mee met anderen die het ook deden. Het Amstelland in, op een fiets met houten banden, zijn tas gevuld met alles wat ons dierbaar was. De blauwe theemuts heeft hij ook verruild. Soms kwam hij zonder iets terug. Had een Duitser alles ingevorderd. Dat soort chaos.

Een keer was hij op weg en kwam maar niet thuis. Het was al negen uur. Mijn vader raakte in paniek, schreeuwde naar mijn moeder. “Hoe heb je dat goed kunnen vinden?”

Hans was elf. Klein brilletje. Slim, wel. Gewiekst. Hij kon ontzettend goed schaken. Ik aanbad hem. Ik vond het zo’n knappe jongen. We scheelden maar weinig.

Hij kwam terug, die avond; hij had zelfs goed geboerd. Er kwam ham op tafel, en eieren. Heel gek: dat kon je met je ondervoede lichaam eigenlijk niet aan, je werd er misselijk van.

Mijn broer praatte later nooit meer over deze dingen. Alleen als het echt niet anders kon, en dan deed hij er steevast heel luchtig over. Ik ben een pathetische jongen, maar hij was behoorlijk onderkoeld.’

Opa Hendrik zou het eind van de oorlog niet meer meemaken. ‘Hij was verhuisd naar oudemannenhuis Brentano, op de Keizersgracht. Hij kwam veel bij ons op bezoek. In februari ’45 was hij er ook. We zaten aan tafel te wachten op tulpenbollen die maar niet gaar wilden worden. Plotseling riep hij: “Ik moet weg, anders haal ik het niet. Het is al bijna acht uur.” Hij wierp zijn stoel om en zei: “Tabee, ik ga.”

We zagen hem op een sukkeldraf de straat uit rennen. Twee kilometer verderop, in de Vijzelstraat, is hij in elkaar gezakt. Ze hebben hem naar zijn huis gebracht. Een uur later stond er een politieagent bij ons voor de deur. Na spertijd, dat was eng. Opa was dood. Mijn vader mocht met die agent mee, naar hem toe.

Vier dagen later werd hij begraven. Ik was ziek, lag in bed, kon niet mee. Mijn vader hees zich in zijn zwarte pak. Hij huilde.’

3

GERED

Vlag van Holland, vlag der Vaderen.
Met uw mooie rood, wit, blauw.
O, gij vlag gij vlag der vlaggen.
O gij vlag ik houd van jou.
O gij vlag ik houd van jou.
(1945)

Het eerste nieuws over de bevrijding was binnengekomen via de verboden Engelse radiozender. ‘Op 4 mei 1945, om acht uur ’s avonds, gingen overal de ramen open en riepen mensen: “Heb je het gehoord? Duitsland heeft gecapituleerd.” Mensen gingen de straat op, buurvrouw Snoeker met een rood-wit-blauwe vlag. Een soort explosie van levenslust.

Ik heb het “Wilhelmus” gezongen, voor het open raam, waar ik zo vaak ziek gelegen had. Dat was echt een moment; de mensen stonden te luisteren. Maar het was van korte duur. Na tien minuten waren er weer moffen in de straat en werd iedereen weer naar binnen gejaagd.’

In de weken daarna, toen de bevrijding definitief was, schreef Oosterhuis een gedicht, met sierlijke oranje hoofdletters, vier coupletten over de ‘Vlag van Holland’. Overal in de stad waren buurtfeesten. ‘Ik heb in onze buurt een optocht georganiseerd. We droegen de vlaggen van de vier bevrijdende machten, ook de Russische.

Ik had een invalide vriendje, Herman Krabbendam; die woonde om de hoek, in de Maasstraat. Hij had multiple sclerose; hij kon eerst alleen nog maar wankelend lopen en op een gegeven moment moest hij in een wagentje. In de optocht moest hij natuurlijk ook mee, in zijn karretje. Dat karretje noemden wij de Gouden Koets.

Zelf was ik zo ongeveer de grootste. Dus de vlag voorop, die droeg ik. Maar ik had ook wel door dat het achter mijn rug misschien niet goed zou lopen. Dus ik had een spiegel bij me, waarin ik de stoet kon blijven zien, een achteruitkijkspiegeltje.’

Begin 1946 beviel Oosterhuis’ moeder voor de laatste keer. Het kind werd dood geboren, een meisje. ‘Het was verwekt na de bevrijding. Als het zou blijven leven, zouden mijn ouders uit dankbaarheid naar Lourdes gaan, hadden ze gezegd. En ze zouden haar Bernadette noemen, naar het meisje van Lourdes.’

Er kwam een Canadese arts bij de familie Oosterhuis op bezoek. Hij deed in Nederland onderzoek naar de resusfactor en had in het ziekenhuis gehoord over het gezin. ‘We werden geprikt en bekeken. Hij zei tegen mijn moeder: “Wees maar blij dat u vier gezonde kinderen hebt, want meestal gaat het eerder al mis.” Dat moest het verdriet compenseren.’

De gestorven kinderen waren geen van drieën gedoopt en dus waren ze volgens de kerkleer niet in de hemel. ‘Daar zat mijn moeder verschrikkelijk over in. Mijn vader minder. Voor mijn moeder was het traumatisch dat pastoor Dickmann, die zo geweldig was, die zo’n beetje haar geestelijke vader was, had gezegd: “Ze zijn in het voorgeborchte.” Wat dat precies was, kon hij ook niet zeggen, maar ze zouden God in elk geval niet kunnen zien. Ik dacht aan matglas: je kijkt, maar je ziet niks. Mijn moeder vond het onverteerbaar dat haar kinderen geen engeltjes in de hemel waren.’

De hemel, de hel, de goddelijke Drie-eenheid, de heilige sacramenten – Oosterhuis kreeg een degelijke rooms-katholieke opvoeding en nam de religieuze beelden en woorden zonder reserve, zelfs met een zekere gretigheid in zich op. Een getuigenis van zijn enthousiaste vroomheid is een opstel over het ‘Mirakel van Amsterdam’, waarmee hij op zijn twaalfde deelnam aan een schrijfwedstrijd.

Dit middeleeuwse wonderverhaal was magisch en herkenbaar; het verbond alledaagse ziekenzorg aan het mysterie van de eucharistie. Volgens de overlevering ontving een man op 15 maart 1345 op zijn sterfbed in een huis aan de Kalverstraat het sacrament der zieken. Even later braakte hij de hostie weer uit. Het braaksel werd in het haardvuur gegooid, maar de geconsacreerde hostie verbrandde niet. Een priester bracht het ongeschonden schijfje vervolgens naar de Sint-Nicolaaskerk (de huidige Oude Kerk), maar de hostie keerde tot drie keer toe op eigen kracht terug naar het huis van de stervende man. Pas nadat de hostie in een plechtige processie naar de kerk was gedragen, bleef ze daar.

Rome erkende dit ‘Mirakel van Amsterdam’ officieel als wonder, en zag het als een bewijs dat Christus werkelijk aanwezig was in de eucharistie. Amsterdam werd een bedevaartsoord. De Reformatie zorgde voor een flinke onderbreking van de cultus rond het wonderverhaal, maar dankzij het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in de negentiende eeuw was het tijdens Oosterhuis’ jeugd terug van weg geweest. In maart 1946 werd het zesde eeuwfeest van het ‘Mirakel van Amsterdam’ gevierd, met een grote manifestatie in het Olympisch Stadion – door de oorlog een jaar te laat.

Oosterhuis was erbij. Met zijn opstel won hij de tweede prijs. Hij had het wonderverhaal naverteld, geschreven met zwarte en rode pen, op vier velletjes doorschijnend papier, met veel zintuiglijke details. De openingszinnen doen denken aan strenge oorlogswinters met avondklok: ‘Het is een donkere nacht. De wind giert door de bomen en om de stadswallen van Amsterdam. Het is vinnig koud. De stad is donker en verlaten, niemand waagt zich meer op straat.’

In Oosterhuis’ versie gaat het om een zieke man met twee zussen – wellicht een verwerking van zijn eigen situatie. Als een van de zussen na enig aarzelen het braaksel waarin ‘ongetwijfeld nog Ons Heer tegenwoordig is’, in het vuur heeft gegooid, gebeurt het wonder: ‘Maar zie, wat is dat? Een helder licht schijnt uit de haard. Met eerbied zien ze op en daar, ongedeerd, geheel gaaf, zweeft de blanke hostie boven de vlammen. De beide zusters vallen in aanbidding neer, de man staart verwonderd naar de haard.’

De jonge scribent sluit af met een evaluatie vanuit de naoorlogse situatie: ‘En nu? Zes eeuwen zijn voorbij gegaan sinds ’t Mirakel geschiedde. Ons Lieve Heer heeft de stad Amsterdam op wonderbare wijze gespaard, door alle eeuwen heen, maar vooral in de afgelopen oorlog.’

Als hij het nu terugleest, kan Oosterhuis er kwaad om worden. ‘Amsterdam gespaard? Er waren net tienduizenden Joden uit die stad gedeporteerd. Maar geen woord daarover. Amsterdam was door God gespaard.’

Drie maanden later verliet Oosterhuis zijn lagere school, de katholieke jongensschool aan de Heinzestraat. Op eigen initiatief hield hij een toespraakje voor de leraren, ‘namens alle jongens die de school gaan verlaten’.

In zijn toespraakje memoreerde Oosterhuis een afscheidskamp in Mosterdveen: ‘Een week, zo heerlijk, zo prachtig en fijn dat we die nooit kunnen vergeten.’ En hij bedankt naast de leraren ook de kapelaan: ‘Zeer hartelijk dank voor uw – ik hoop niet geheel vruchteloze – pogingen om van ons brave, goed katholieke jongens te maken.’

Er spreekt grote dankbaarheid uit zijn woorden, vooral om de goede voorbereiding op de middelbare school, waar iedere leerling een toelatingsexamen voor moest doen. De schoolkeuze had thuis enige discussie opgeleverd. Oosterhuis: ‘Ik had mijn ouders wel eens gezegd dat ik naar een kleinseminarie wilde, de vooropleiding voor het priesterschap. Ik dacht aan de orde der dominicanen, vanwege onze eigen Thomaskerk. Maar mijn vader vond dat maar niets en zei: “Jij gaat gewoon naar het Ignatiuscollege.”’

Op die school, die gerund werd door jezuïeten, had Oosterhuis’ vader zelf de hbs gedaan en zijn broer Hans zat er in de tweede klas van het gymnasium. Oosterhuis werd toegelaten tot het gymnasium. ‘Met hoge cijfers – toen nog wel.’

Zodra hij op het Ignatiuscollege zat, verdween ‘het hele idee van priester worden’ naar eigen zeggen uit zijn hoofd. ‘Ik dacht er niet meer aan. Ik was voortdurend verliefd. Het zou wel weer terugkomen, maar pas jaren later. Daar heeft pater Jan van Kilsdonk een enorme rol in gespeeld.’

Oosterhuis aarzelde lang om een ‘biechtvader’ te kiezen, een soort geestelijk begeleider en mentor. Geen van de docerende paters gaf hem kennelijk voldoende gevoel van vertrouwen. ‘Aan het eind van het eerste jaar vroeg de rector me of ik nou al een biechtvader had. Hij zei: “Je moet maar even geduld hebben. In september komt er iemand voor grotere jongens: pater Van Kilsdonk.”’

Oosterhuis kende Van Kilsdonks naam dus al voordat de pater op het Ignatiuscollege was gearriveerd. ‘Toen ik naar de tweede klas ging, was er een soort retraite ter voorbereiding op het nieuwe schooljaar, in de kleine huiskapel van de school. Daar zat je dan met klas 2a en 2b samen en dan werd er een lofje gedaan en een Marialiedje gezongen en een preekje gehouden en dat twee dagen achter elkaar. Ik was gevraagd om voor te bidden en na afloop de kaarsen te doven. Dat deed ik allemaal keurig, en zo rond halfacht ’s avonds was het klaar en sloot ik de kapel af. En toen zag ik op de deur daar tegenover ineens een bordje: PATER J. VAN KILSDONK SJ.

In mijn impulsiviteit klopte ik onmiddellijk aan.

“Ja?” klonk het. Ik deed de deur open, en daar stond hij, midden in de kamer, zijn jas nog aan, zijn valiezen om zich heen. Ik zei mijn naam en vroeg of ik bij hem kon komen biechten. Hij zei dat hij eigenlijk een pater voor grotere jongens was, maar dat ik wel mocht komen.

Hij gaf godsdienstles aan de vierde, vijfde en zesde gym. Ik zat in de tweede klas, maar ik biechtte bij hem. Hij had een verschijning, dat magere mannetje in een toog, met die heftige ogen, donkere bril en dat merkwaardige kamelengeluid dat hij produceerde. Binnen een jaar was hij een fenomeen op het college.’

Op donderdag 1 juli 1948 gebeurde er iets wat Oosterhuis’ leven zou veranderen. Als er één herinnering ‘een verhaal’ geworden is, dan is het deze. ‘Ik was veertien en één meter tachtig. Ik stond voor de spiegel in mijn kamer, maakte mijn haar nat, kamde het en gooide het met een zwiep naar achteren. Het volgende moment lag ik op de grond, niet meer in staat om op te staan.

Mijn vader stond zich te scheren in de badkamer, een paar meter verderop. Ik riep: “Papa, papa!” Hij had net als ik geen idee wat er aan de hand was. Ik kon mijn benen niet meer bewegen. Hij tilde me op, legde me op mijn bed en belde de huisarts. Die zei dat er onmiddellijk een specialist moest komen. Ik werd op luchtkussens naar het ziekenhuis vervoerd.

In het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis legden ze me in een klein kamertje. Ze bonden me vast op een schuin omhoogstaand bed, met mijn armen gestrekt naar buiten toe, bijna als in de kruishouding. Ik kreeg een muilband om mijn kop, waaraan gewichten hingen. Daardoor kon ik ook mijn hoofd niet meer bewegen.

Zo heb ik drie dagen gelegen. Die drie dagen duurden voor mij langer dan de oorlog geduurd had. Ik was voortdurend misselijk. Ik gaf over zonder het braaksel kwijt te kunnen. Ik hoorde de specialist tegen mijn ouders zeggen: “Hij heeft wat je krijgt als je in een ondiep zwembad duikt.”

Na die eerste dagen maakten ze me los en mocht ik naar een andere kamer. Ik ging van mijn heupen tot mijn kaken in het gips. Door de nekbeweging die ik bij het kammen van mijn haar gemaakt had, was er een wervel ontwricht geraakt; de atlas was uit de draaier geschoten. Daardoor was de zenuwstreng naar mijn benen bekneld geraakt.

Mijn ouders kregen te horen dat ze een rolstoel voor me moesten bestellen – ik zou nooit meer kunnen lopen. Ik maakte me daar op een bepaalde manier vertrouwd mee. Door me voor te stellen hoe ik mijn lot op grootse wijze zou dragen. Over een ruime maand zou Juliana worden gekroond. Een verpleegster beloofde me dat ze ervoor zou zorgen dat mijn wagentje op de eerste rij zou staan, op de Dam.

Ik lag op een zaal met oude mannen. Ze vertelden smerige moppen en praatten over dingen waar ik nog nooit van gehoord had. En er ging er een dood, die werd op een ochtend weggereden.

Pater Van Kilsdonk kwam me zeker twee keer per week opzoeken. Dan zat hij even aan mijn bed.’

Eugenie Oosterhuis: ‘Van Kilsdonk belde in die tijd vaak. En hij kwam ook bij ons thuis over de vloer. We wisten dat hij bij Huub op bezoek ging. We gingen nooit tegelijkertijd. Ik vond hem maar een vreemde insluiper.’

Na drie weken kwamen er nieuwe dokters. ‘“We gaan kijken of we met elektrische schokken je benen weer aan de gang kunnen krijgen, het doet geen pijn,” zei een van hen. Na een paar dagen ging ik een beetje vooruit en begon de verlamming weg te trekken. Ik werd op mijn voeten gezet en ze hielden. Achter een stoel schoof ik door de gang. Na vijf dagen mocht ik naar huis, het was 31 juli.’

Een paar weken later, half september, ging Oosterhuis met zijn vader mee naar de maandelijkse mis van de Mariacongregatie in de Ignatiuskapel, op zijn eigen school. ‘Mijn vader was lid van die congregatie, hij was een vroom man. Ik was weer helemaal hersteld, alles was weer normaal. Maar voor mijn gevoel was er niemand die de ernst van die geschiedenis op waarde schatte.’

De Mariamis was uitsluitend voor heren. Het evangelie werd in het Latijn gezongen en daarna in het Nederlands voorgelezen. ‘Die dag lazen ze over de overleden jongen van Naïn, die werd uitgedragen toen Jezus voorbijkwam, “de enige zoon van zijn moeder en deze was weduwe”. Jezus hield de baar staande en zei: “Jongeling, ik zeg je: sta op.” Meteen wist ik: die jongen, dat ben ik. Ik kon weer staan, ik was gered.

Dat gevoel ben ik nooit meer kwijtgeraakt. Ik heb een nieuw leven gekregen. Het had ook heel anders kunnen lopen. Mijn vriendje Herman Krabbendam, van de Gouden Koets, die is gestorven, een jaar nadat mij dit is overkomen.

Er zit nog steeds een litteken. Naarmate ik ouder werd, kreeg ik er meer last van. Af en toe voel ik nog de plek waar het verkeerd gegaan is. Soms is het alsof uit die eerste drie dagen in het ziekenhuis, die drie eeuwigdurende dagen, mijn hele verdere leven is voortgekomen.’

Oosterhuis heeft zijn val en herstel beschreven, in interviews aangehaald en in gedichten verwerkt. Hij verbindt de gebeurtenis steevast met een vorm van schuld- of plichtsbesef: de ‘redding’ dient terugbetaald te worden. Dat kan alleen via een profetische ‘opdracht’ waarvoor hij zichzelf gesteld ziet en die hem in zijn eigen ogen eenzaam maakt. Lees bijvoorbeeld dit fragment:

Na vier weken deden
mijn benen het weer:
jongen, ik zeg je, sta op.
Ik mocht op vakantie.

In wolken liep ik,
meestal alleen, langs
het strand, en niet vrolijk.
Alsof ik iets zwaars droeg,
te grote kleren,
de last van gered zijn
en iets moeten, later.

4

DE BURCHT

Veel te laat heb ik jou liefgekregen schoonheid wat ben je oud wat ben je nieuw
(LIED ‘OM VREDE’)

Het moet onmogelijk zijn geweest om rond 1950 op het Ignatiuscollege, het enige rooms-katholieke gymnasium voor jongens in Amsterdam, het priesterschap niet minstens te overwegen. De jezuïeten hadden er belang bij om onder hun leerlingen zo vroeg mogelijk ‘roepingen’ te ontdekken. Oosterhuis: ‘Het hele klimaat van die school was erop gericht om nieuwe jongens de orde in te krijgen.’

De meeste katholieke ordes, zoals de dominicanen en de franciscanen, beschikten in die tijd nog over kleinseminaries: middelbare scholen die tevens een officiële vooropleiding voor het priesterschap waren. Jongens gingen er al op hun twaalfde, direct na de lagere school, naartoe, en hun hoogste doel stond vanaf dat moment vast: het priesterschap. Hoewel lang niet al deze ‘jonge roepingen’ daadwerkelijk priester werden, was de toestroom voor die ordes toch redelijk constant.

Bij de jezuïetenorde lag dat anders. De jongensscholen van de jezuïeten waren geen kleinseminaries, maar ‘gewone’ middelbare scholen, waar je in principe niet naartoe ging met de intentie om priester te worden. De opleiding tot jezuïet begon pas ná de school periode. De orde was dus in zijn voortbestaan afhankelijk van leerlingen die na hun eindexamen wilden intreden, terwijl ook allerlei andere perspectieven lonkten. De jongens zagen dat vrijwel al hun klasgenoten, oudere broers en vrienden voor een universitaire studie kozen en ze hadden wellicht al hun eerste ervaringen op liefdesgebied opgedaan. Juist op het moment dat adolescenten doorgaans op eigen benen gaan staan, zouden ze bereid moeten zijn om voor een uitzonderlijk leven te kiezen en alle wereldse verleidingen voorgoed af te zweren.

Een broeder beschreef het Ignatiuscollege, dat in 1895 werd opgericht als een eliteopleiding voor de katholieke burgerij, als ‘een eigen Katholieke Landkolonie onder Geestelijke leiding van een rector en broeders, waar alles op Roomsche leest geschoeid is en een Roomsche geest ademt’.

De school aan de Hobbemakade werd wel eens vergeleken met een burcht. Het complex bestond uit meerdere gebouwen rond een binnenplaats, het schoolplein of de cour. Er was een lesgebouw, met daaraan vast een eigen ‘slotkerk’: de Ignatiuskapel. En daaraan verbonden een soort klooster, waar de leraren woonden, de jezuïeten.

Hoe is Oosterhuis in zes schooljaren tot het besluit gekomen om in te treden? En welke rol speelde zijn biechtvader en godsdienstleraar pater Jan van Kilsdonk hierbij? Van Kilsdonk (1917-2008) was in korte tijd uitgegroeid tot een van de meest vooraanstaande docenten van het Ignatiuscollege. Eerder was de geboren Brabander aalmoezenier geweest in Kamp Vught, een voormalig doorvoerkamp van de nazi’s. Na de oorlog werden veroordeelde NSB’ers in het kamp gevangengezet. Van Kilsdonk kreeg vanuit de jezuïetenorde de opdracht om hen geestelijk bij te staan. Na twee jaar wilden zijn superieuren dat hij naar Rome ging om te promoveren. Nadat Van Kilsdonk dat geweigerd had, kreeg hij een aanstelling als leraar in Amsterdam.

Ex-jezuïet Piet Vlaar (1929) was in die tijd regelmatig gesprekspartner van pater Van Kilsdonk. Nadat Vlaar zelf in 1948 eindexa men had gedaan op het Ignatiuscollege en ingetreden was in de jezuïetenorde, kwam hij zes jaar later terug om klassieke talen te studeren in Amsterdam. Vlaar: ‘Het werven van jonge roepingen, daar hing wel een soort schaamte omheen.’

Af en toe kwam de vraag naar het werven van nieuwe jezuïeten binnenskamers wel expliciet aan bod. Zoals tijdens een symposion, halverwege de jaren vijftig. Van Kilsdonk hield daar een inleiding voor ‘priesters die in hun zielzorg onder jongens vaak met het roepingsverschijnsel te maken hebben’. Een schriftelijke samenvatting van die inleiding biedt een bijzonder inkijkje in de opvattingen over roepingen zoals die destijds onder jezuïeten leefden. De tekst was enkel voor intern gebruik en is nooit gepubliceerd.

Of een jongen geschikt was voor het priesterschap, viel volgens Van Kilsdonk in zijn inleiding ‘slechts te beoordelen door de biechtvader’. Geschiktheid zou blijken uit ‘een solied en sterk geloof, ingevreten in het verstand, harmonische kuisheid, ridderlijk karakter, open en soepele intelligentie, feeling voor beschaving, aanleg voor wetenschappelijke vorming’.

Maar, zo benadrukte Van Kilsdonk, wie geschikt is, is nog niet automatisch geroepen. ‘De roeping komt niet voort uit de subjectiviteit van de jongen, maar treedt op hem toe als een keuze van de soevereine God.’

Aan de priester de taak om deze stem ‘hoorbaar’ te maken. ‘Hier moet de biechtvader – minister ligitimus Ecclesiae – een bedienaar worden van de menselijke onrust. Maar hoe? Priester-recrutering mag niet een onbescheiden ronselarij doen veronderstellen; het priesterschap komt immers niet van beneden, maar is een gave omniet van de Heilige Geest. De genade worstelt echter in een natuur, een concreet milieu; zij laat het spel van onze vrije beslissingen toe en veronderstelt dit. En zoals het geloof ex auditu is, zo ook de roeping. Dit is niet in tegenspraak met de vrijheid van de roeping; het onderstreept slechts het menselijk element in de beantwoording eraan: Hoe zouden zij kunnen vernemen als niemand hun predikt?’

Oosterhuis begon zich met poëzie bezig te houden. In de winter van 1948 schreef hij een gedicht dat hij later zijn eerste is gaan noemen, ‘ Winters gebed’:

Sneeuw in de bomen
sneeuw in het haar van mijn ogen
smelt toch vandaag nog niet.
Sneeuw in de schoot van mijn moeder
sneeuw in de hand van mijn vader
smelt toch vandaag nog niet.
Jij bent vandaag onze schoonheid,
sneeuw in het haar van de bomen
sneeuw in de schoot van de vrouw
sneeuwwitte sneeuw in mij
smelt toch vandaag nog niet.

Hij mocht niet veel sporten en zat vaak thuis. Daar las hij in de driedelige bloemlezing van Anton van Duinkerken: Bloemlezing uit de katholieke poëzie van de vroegste tijden tot heden. Hij was aan lezen toe, beschreef hij later, en zocht na zijn ongeluk ‘voedsel voor een hevige, maar ongerichte behoefte aan vroomheid die in mij was opgelaaid’. Hij schreef gedichten over en sommige leerde hij uit zijn hoofd. Zoals ‘Gebed om vrede’ van Jan Engelman, en het lange gedicht ‘Ode aan den engelbewaarder’ van Gerard Wijdeveld. ‘Maandenlang bleef dit grote gedicht in mij werken: de “Voorzang” over vriendschap, het visioen van God-in-zichzelf, katholieker poëzie is nauwelijks denkbaar.’

Toen hij in de derde klas zat, droeg hij dit gedicht voor tijdens de jaarlijkse declamatiewedstrijd op school. De aemulatio – wedijver – was een leidend pedagogisch beginsel op alle jezuïetenscholen, zoals P.J. Verberne schrijft: ‘Iedereen werd ertoe aangezet zich van de ander te onderscheiden.’

Het gedicht begon met een voorzang en daarna volgde de eigenlijke ode, 163 regels lang. Oosterhuis had geen papier nodig, tot verbazing van de zaal. Alle deelnemers droegen uit hun hoofd voor, maar de meeste gedichten waren kort. Oosterhuis’ voordracht moet meer dan tien minuten geduurd hebben. Hij won de wedstrijd. ‘Na afloop kwam Van Kilsdonk naar me toe. Hij bewonderde mijn prestatie.’

Van Kilsdonk leende Oosterhuis het complete werk van Gerard Wijdeveld, ook nieuwe bundels die hij na de oorlog onder het pseudoniem Gerard van Duiven gepubliceerd had. Oosterhuis: ‘Hij had een publicatieverbod opgelegd gekregen, omdat hij tijdens de oorlog fout was geweest. Hij had lofdichten op Hitler geschreven en scholieren aangespoord om lid te worden van de SS en naar het oostfront te gaan. Maar dat wist ik toen nog niet. Ik herkende mijn eigen vrome gevoelens in Wijdevelds verbeeldingen van de traditionele kerkelijke leer.’

Zelf schreef Oosterhuis in die jaren vooral liefdesgedichten. Zijn grote jeugdliefde was het enige zusje van zijn beste vriendje. ‘Elke zondagmiddag ging ik naar hem toe en dan zag ik haar even. En ’s zomers gingen we op vakantie naar Wijk aan Zee en daar was zij dan ook. Ze spaarde foto’s. Dus van mijn zakgeld kocht ik foto’s van de koninklijke familie voor haar. Ik knipte ze uit tijdschriften, die foto’s. Ik zei niet dat ik ze gekocht had, ik zei dat ik ze gekregen had.’

In de schoolkrant publiceerde Oosterhuis trioletten voor haar, onder het pseudoniem Chris van Oudenhove. De vorm had hij overgenomen uit een bundel van Michael Deak, een jonge katholieke dichter. De reeks kreeg de titel ‘Le silence de la mer’ en omvatte drie vellen. Naast verliefdheid spreekt er vooral teleurstelling uit de gedichten, met regels als: ‘De lucht boven de duinen is niet blauw/ als aan het strand ’t cadaver van een vis/ te rotten ligt te midden van het grauw./ De lucht boven de duinen is niet blauw.’

Toen hij in de vierde zat, schreef hij erotische gedichten. ‘Sommige gingen over een Joods meisje dat boven ons woonde en op wie ik vreselijk verliefd was. Zij was daar helemaal niet aan toe. Een bloedmooi kind van veertien. Ik was zestien. Uit een soort ijdelheid had ik ze aan meneer Slijpen gegeven, mijn leraar Nederlands. Ik vond het nogal wat, wat ik maakte. Maar hij zei er niets over.’

Totdat Oosterhuis’ moeder een keer naar school kwam, voor een ouderavond. ‘Slijpen was mijn klassenleraar. Hij zei haar dat het niet zo goed ging met haar zoon. Wiskunde ging slecht. Daar had ik niets mee en daar deed ik niets voor. Dat was nog te volgen. Maar vervolgens kwam hij met die gedichten op de proppen. Hij heeft ze aan haar laten lezen. Dat was natuurlijk het laatste wat ik wilde.’

Eugenie Oosterhuis: ‘Moeder was op het gebied van seksualiteit verschrikkelijk neurotisch. Ze heeft mij ook heel lang bewaakt. Het idee dat je voor je huwelijk seks zou hebben – nou ja, dat kón helemaal niet. Er hing in huis altijd een heel benauwde sfeer rond alles wat met seks te maken had. We werden ook niet voorgelicht.’

Huub Oosterhuis: ‘Ik zat mijn huiswerk te maken, toen mijn moeder terugkwam van die ouderavond. Ze was helemaal in de war. “Ik schrik ervan dat jij zulke dingen schrijft,” zei ze.’

Pater Van Kilsdonk koos ten aanzien van de ontluikende seksualiteit van zijn leerlingen de strategie van de afleiding. Hij stelde dat het voor jongens in de hoogste klassen van het gymnasium beter was om hun sociale vermogens te ontwikkelen dan hun erotische gevoelens. Dus de leerlingen moesten eigenlijk niet naar dansles; ze moesten zich inzetten voor het naburige Observatiehuis. Dat was een huis voor moeilijk opvoedbare en criminele jongens, een soort jeugdgevangenis.

Oosterhuis: ‘Van Kilsdonk las daar twee, drie keer per week de mis en hij was zo’n beetje de pastor van die jongens. Toen ik in de vierde klas van het gymnasium zat, raakte ik erbij betrokken. Ik was een van de leerlingen van onze school die zich opgaven om met die jongens te praten, te tafeltennissen, want ze mochten niet naar buiten. Er waren er een paar die hun hele leven aan me vertelden. Ik merkte dat ik iets kon met die jongens.’

In het voorjaar van 1952 draaide er in Amsterdam ook een film die veel indruk maakte op Oosterhuis: Journal d’un curé de campagne van Robert Bresson. De film toont een jonge priester in zijn eerste parochie, een klein dorp op het naoorlogse platteland. De man kampt met allerlei fysieke klachten; hij wordt gaandeweg steeds zieker en uiteindelijk gaat hij dood. Hij sterft bij een vriend die zijn ambt heeft opgegeven en die met een vrouw leeft, wat die jonge priester overigens verbijsterend vindt. Zijn laatste woorden zijn: ‘Tout est grâce’ – Alles is genade.

Oosterhuis: ‘Een donkere film. Wat me er vooral in aansprak, was de manier waarop die priester zich voor mensen inzet. Hij bezoekt een château, waar een verbitterde vrouw een eenzaam leven leidt omdat haar kind gestorven is. Door de gesprekken die hij met haar heeft, ontdooit ze en wordt ze een ander mens. Dat deed me denken aan de gesprekken in het Observatiehuis. Wat je daarin allemaal aantrof. Dát was waar je priester voor zou worden, als je priester werd. Je werd helemaal geen priester om te preken, je werd priester voor de mensen. Om beschikbaar te zijn. Dat had Van Kilsdonk goed gezien. Het Observatiehuis was een soort toets, of je het zou kunnen.’

In de klas ontwikkelde Van Kilsdonk zijn eigen, gewaagde en op bepaalde punten grensverleggende lesinhoud. Jan van Kilsdonk: ‘Ik had als godsdienstleraar een sterk literaire inslag. Die leerlingen kregen zeer grondig Latijn en Grieks. Ze lazen de klassieke tragedieschrijvers: Sophocles, Euripides, Aischylos. Ik legde verbanden tussen klassieke teksten en bepaalde Bijbelverhalen. Ik vergeleek bijvoorbeeld het zondebegrip bij Sophocles met het schuldbegrip in het Bijbelboek Genesis. Dit type jongens vond dat boeiend en openbarend. Huub ook. Maar hij was als leerling zwijgzaam. Opvallend zwijgzaam zelfs.’

Piet Vlaar, destijds jezuïet in opleiding, verbaast zich achteraf over de merkwaardige mix van orthodoxie en eigenzinnigheid die Van Kilsdonk uitstraalde. ‘Hij had de oude theologie ingedronken, met een enkele moderne toon daardoorheen, met name van de oudtestamenticus Han Renckens. Hij heeft aanvankelijk denk ik de teksten van zijn voorganger gebruikt en daarmee al improviserend lesgegeven. Op allerlei punten gaf hij een andere draai aan wat er in de leerboeken stond.

Ik denk dat het niet zijn opzet was om jongens het priesterschap op te dringen, maar hij was wel erg bezig met de vraag of ze geschikt zouden zijn. Ik ging vaak met hem wandelen, ’s avonds een blokje om door de Pijp. Dan trakteerde hij me op een loempia en zei hij dingen als: “Wat een goeie jongen is dat. Jammer dat hij masturbeert, want het zou zo’n goeie priester zijn geweest.”

Zo zat die wereld in elkaar. Het was niet zijn particuliere afwijking; zo leefde men. Ik kreeg wel eens iets over seksualiteit te horen tijdens de ethicalessen. Maar áls het over “het sextum” ging, zoals dat heette, dan schakelde de leraar over op Latijn.

Ik heb wel eens tegen Van Kilsdonk gezegd dat ik ertegen opzag om mijn erotische gevoelens mijn hele leven te onderdrukken. Toen zei hij: “Maak je daar maar niet druk om, daar komt een soort van vlies over.” Ik zag dat vrij fysiologisch voor me.’