De kauw, een van de meest voorkomende vogels, is niet erg populair. Ten onrechte.

De kunstenaar Achilles Cools leeft tussen een kolonie kauwen en leert ze begrijpen. Hij ontdekt dat het intelligente vogels zijn met een hoogontwikkelde taal en zelfs dialecten. Hij stelt vast dat de kauwen, die rond zijn huis vliegen, verschillende en vaak opvallende persoonlijkheden hebben.

Kauwen kennen liefde en haat, strikte monogamie en overspel, homoseksualiteit, hiërarchie, carrièreplanning, spel, apathie en frustratie. Leugens, bedrog en diefstal zijn aan de orde van de dag, evenals altruïsme en onderling hulpbetoon. Het kauwengedrag houdt de mens een spiegel voor.

De kauw is een herziene editie van Kauwen in de spiegel, aangevuld met parels uit Vlaamse gaaien, Uitgebroed, Vleugels en nieuw materiaal.

Achilles Cools

De kauw

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De kauw is een herziene bundeling van Kauwen in de spiegel, met bijdragen uit De kauwentuin (Beuker, Dulle, Tiels en de zangeres, Nutak, Aglaia), Vlaamse gaaien (Echo), Uitgebroed (Dagboek van een beeldenmaker) en Vleugels (Idool, Wij, Portret, Zoveel).

© 2014 Achilles Cools

Omslagontwerp Melle Hammer

Omslagillustratie Elwin van der Kolk

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2652 7

D/2014/0108/912

NUR 435

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2643 5

Inhoud

Voorwoord (twee decennia later)

1 Menselijke dierlijkheid

2 Een ontdekkingsreis thuis

3 Prettig samenleven in rangorde

4 Liefde voor het leven

5 Kalmeringsgebaar en verzoeningssignaal

6 Kauwentaal met dialecten

7 Schrandere vogels met zelfbewustzijn

8 Voor het belang van anderen

9 Picareske kauwenportretten

10 Verguisde zwarteriken

11 Mens en dier

12 Dagboek van een beeldenmaker

13 Spiegels

14 Echo

15 Veertien poëtische venstertjes

Bijlage – Beknopte monografie

Bibliografie

Over de auteur

Voorwoord

(twee decennia later)

Ik ben nog steeds het liefst bezig met de wereld, hoe die in elkaar zit. Het belangrijkste en het grote nieuws gebeurt vlakbij, in je eigen kleine omgeving. Door gewoon naar buiten te gaan, kunnen we de grootste gebeurtenissen en ook de wonderlijkste schepsels van de wereld met eigen ogen zien: gevederde dinosauriërs in de tuin. Velen gaan eraan voorbij, maar alleen al hun ingenieuze verenkleed, dat hen in staat stelt te vliegen, is onbegrijpelijk, hun hele handelswijze als complex verschijnsel roept verbazing op. Ze zijn niet zomaar ‘iets’, het zijn individuen, net zoals wij.

Elke soort is voorzien van een eigen last van problemen, afhankelijk van het type milieu waarin hij leeft en van zijn eigen structuur. Geen enkele biologische soort demonstreert dat beter dan de mens zelf. Ik beschouw de mens gewoon als een andere diersoort, wiens gedrag net als bij andere dieren is gevormd door invloeden van natuurlijke selectie of teeltkeuze. Allemaal hebben we ons eigen repertoire van tactieken ontwikkeld om ons in de strijd om het bestaan te handhaven. Een geslaagd individu overleeft niet alleen zelf, maar vermeerdert zich ook en geeft zijn erffactoren door aan een nakomelingschap.

De kauw heeft mijn kijk op de wereld veranderd. Natuurlijk is een kauw een vogel, maar ik zie hem ook als een idool, een personage, als een individu met een persoonlijkheid, een lefgozer, een hoogvlieger, en ook als een deel van het landschap. Een vergezicht waarin iedere vierkante centimeter een ander beeld oproept, een luchtkunstenaar die iedereen verrast met zijn bijzondere gedrag, een doodgewone vogel die zoveel perspectieven biedt op kennis.

Over kauwen denken is voor mij een vorm van ophelderend totaaldenken. Het helpt mij als ik de balans van mijn eigen leven opmaak, en ook van dat van andere levens, van andere soorten en van onze soort. Het geeft me inzicht in ethologie, ecologie, behaviorisme, sociologie, psychologie, filosofie, criminologie, moraalwetenschap, fenomenologie, ontologie en antropologie.

Ik heb nog een paar eeuwen nodig om kauwen te begrijpen. Hoewel ik toch al een halve eeuw naar deze vogels kijk. Ik ben geboeid door kauwen in het veld, maar toch vooral in de gegevens die ze me opleveren. Door mijn nieuwsgierigheid naar kauwen heb ik inzicht gekregen in de wereld. Ik kan nu beter denken vanuit de ander. Op deze manier ga ik vele dingen anders bekijken. Ik kan nu verder doordenken over alle soorten, ook over onze soort. De meeste vraagstukken hebben hun oplossingen in onze eigen biologische natuur. Daarom leer ik nog altijd het meest van het kleine om het grote te kunnen vatten.

In mijn artistiek vak kan ik het nooit laten om de kauw als een verlengstuk van mezelf te zien. Steeds weer duikt die kauw op, steeds weer bekijk ik alles en iedereen door de ogen van de kauw. In verf, in inkt, in potlood, in brons, in hout, in was, in koper geëtst, in woorden: telkens vergroot ik mijn kansen.

Sommige mensen kijken alleen naar mensen, lezen over mensen, schrijven over mensen. De meeste kunstenaars doen mensenkunstjes of konterfeiten mensenfiguren, alsof het de enige interessante soort is. We kunnen niet met vogels spreken zoals met mensen, maar we kunnen wel heel veel van ze leren, veel essentieels over het leven in het algemeen. Onze hele cultuur is opgebouwd op dezelfde basis als die van de kauwen. Als we niets begrijpen van het leven rondom ons, kunnen we onmogelijk iets van de wereld snappen.

Al hadden de mensen vleugels en veren, dan waren er toch maar weinig van hen knap genoeg om kauw te zijn. Weinigen zijn zo ondeugend, verrassend en humoristisch, de kauw is een gevederd genie dat ons steeds weer versteld doet staan.

Van kinds af verdiep ik me in alles wat ik in mijn onmiddellijke omgeving zag, niet alleen in kauwen. Eerst waren het de planten die mijn aandacht trokken. In mijn heemtuinen heb ik zowat het merendeel van onze inheemse planten gezaaid, opgekweekt en kunnen opvolgen. Tevens ging ik me buigen over insecten, spinnen, zwammen, reptielen en amfibieën, maar vogels waren ook altijd in het vizier. In de loop van de jaren leerde ik de samenhang kennen, de complexiteit, de grondproblemen van het overleven, de wisselwerking en de specialiteit van soorten onderling en de noodzaak om te doen wat ze moeten doen.

Mijn wens is van in mijn prilste jeugd altijd geweest: een echte vriendschap sluiten met een wild dier, al was het maar met één enkel individu. Vriendschap op basis van gelijkheid. Niet de ‘vriendschap’ die je vaker tussen de mens en allerlei dieren ziet, die in wezen slechts één component kent: ‘Baas, wanneer krijg ik nu een lekkere hap?’

Voor mij is het bij geen vrome wens gebleven. Ik heb vriendschap kunnen sluiten met vrij in het wild levende dieren. Wellicht is de drang tot verwezenlijken van deze droom al te sterk geweest. De Vogué beweerde dat elke droom die werkelijkheid wordt, een droom is die sterft. De droom die voor mij werkelijkheid werd, is inderdaad geen droom gebleven. Daar is de werkelijkheid veel te reëel voor en je komt in de natuur nu eenmaal te veel leuks tegen waarvan je deelgenoot wordt. Hoe zou het anders kunnen dat je van de ene bewondering en verwondering in de andere valt?

In de loop van de laatste twee decennia nadat Kauwen in de spiegel was verschenen heb ik meermaals teksten toegestuurd gekregen over stellingen die ik opperde en die bevestigd werden in artikelen in het wetenschappelijke tijdschrift Nature, en ook andere wetenschappelijke publicaties. Over de intelligentie van kauwen, over altruïsme, bewustzijn, taal, spel, empathie, en nog andere bijzonderheden die ik over kauwen schreef. Mijn beweringen werden bevestigd. Intussen worden kraaiachtigen al lang beschouwd als bijzonder intelligente vogels die zichzelf kunnen herkennen. Vijfentwintig jaar na het verschijnen van Kauwen in de spiegel zijn er nog vele vragen omtrent kauwen. We zullen wel nooit kunnen binnendringen in dat kopje. De zelfherkenning en het bewustzijn van een vogel is en blijft een raadsel. Hersenen hebben we allemaal, maar hoe kunnen we ons hoofd herkennen, onze gedachten? Bewustzijn is zo gemakkelijk te gebruiken, zo elegant in zijn dagelijkse verschijnen en verdwijnen. En toch staan we voor een raadsel als we erover nadenken.

Kauwen kunnen dubbelzinnig gedrag vertonen, dat komt vaak naar boven als ze in gevangenschap hebben geleefd. Zodra vogels in een kooi zitten, voeren ze niet veel meer uit. Er zijn handelingen die op de lange duur niet meer van belang zijn voor de overlevingskansen. Hun verenpak onderhouden ze nog, maar het landschap kennen ze niet. Wat wel altijd blijft is hun pineaal orgaan, dat wat je bij mensen de ziel kan noemen en bij vogels de inwendige klok.

Bewustzijn begint wanneer het een deel van zichzelf verwerpt. Zolang het ik instemt met zichzelf valt het ook samen met zichzelf.

Als bewustzijn ook bewustzijn van schuld is, dan moet ik toegeven dat deze eigenschap niet bij kauwen voorkomt. Ze hebben geen geweten dat samenvalt met het bewustzijn. Besef van verleden en heden hebben ze ook niet. Ze kunnen herinneren wat ze geleerd hebben en in zekere zin op die manier terugkijken op hun leven. Plannen en vooruitdenken in hun eigenbelang gebeurt echter wel, dan worden ze gewoon gestuurd door hun hypofyse, die op het licht werkt. Maar het belangrijkste is dat kauwen vogels zijn met een verlangen, met een behoefte, met een sociaal leven en met verschillende identiteiten, gelijkaardig aan dat van ons.

Een vogel heeft een klein kopje met een beperkt geestje, toch is het verrassend wat er allemaal in zit opgeslagen. Hij heeft een visueel plaatje en een auditief plaatje, genoeg voor hem om bijvoorbeeld informatie over voedselbronnen te combineren. Hij kan zich wonderlijk goed oriënteren en zich bewust worden van zijn omgeving zodat hij zijn geboorteplaats terugvindt op duizenden kilometer. Ook al heeft hij maar enkele uren rondgevlogen bij zijn nest, hij weet precies waar het stond. Dat kan je alleen als je een soort van bewustzijn hebt, als je op minimale wijze in staat bent een kaart te produceren die de wereld weergeeft.

De hersenpan is een wereldbolletje op zichzelf, waar zoveel in kan wonen, in een prettige tijdloosheid. Maar wat blijft wel hangen en wat niet? En wat brengt dat dan weer voort? In je hoofd kan je overal naartoe, als je maar nieuwsgierig omhoog blijft kijken naar de vogels om je heen. Nog niemand heeft een verklaring kunnen vinden voor het raadsel hoe een vogel zijn wereld kent. We kunnen proberen er een beetje van te begrijpen.

1 Menselijke dierlijkheid

Al te gauw schrijft men aan het handelen van dieren menselijke motieven toe. Kauwen hebben door hun zintuigen een andere kijk op de wereld dan wij, zodat ze mogelijk reageren op prikkels die ons ontgaan, en andere prikkels negeren die voor ons duidelijk zijn. De motivatie van een vogel begrijpen of uitmaken wat er ‘in zijn hoofd omgaat’ is nog moeilijker.

Wanneer we noch te zeer vervreemd zijn van onze biologische eigenheid noch mentaal verstedelijkt zijn, kunnen we ons allicht verwonderen over het gedrag van dieren en er nog menige goede en nuttige eigenschappen uit leren met het besef dat de dieren niet onze minderen, maar onze medeschepselen zijn.

Kauwen gelijken op mensen. Of is het andersom: gelijken mensen misschien op kauwen? Konrad Lorenz en Nico Tinbergen geven toe dat in de door ethologen gebruikte termen steeds een subjectivistische, antropomorfe ondertoon aanwezig is. ‘Het is niet de bedoeling,’ zegt Lorenz, ‘menselijke eigenschappen op het dier te projecteren, maar het is eerder andersom. Het geeft aan hoeveel dierlijke erfenissen de moderne mens in zich heeft.’

De primatoloog Frans de Waal ziet een analogie tussen de hiërarchie van chimpansees met de menselijke politiek. ‘Chimpansees tonen deze “lagere” motieven open en bloot. Hun belangstelling voor macht is niet groter dan die van de mens, maar beter zichtbaar. De vergelijking van mensen en chimpansees kan hetzelfde ontluisterende effect hebben. Misschien nog wel sterker, omdat deze motieven hierdoor bovendien iets dierlijks hebben,’ aldus De Waal.

Sommige mensen willen zich totaal distantiëren van planten en dieren die ons overal omringen, die onze medeschepselen zijn, door de biologische werkelijkheid waarvan ze deel uitmaken te negeren. Ieder contact met een dier maakt duidelijk dat wij ook dieren zijn en geen magisch beschermde wezens op wie de natuurwetten niet van toepassing zijn. Dieren helpen ons met de waarschuwing dat we onze eenvoudige afkomst niet mogen vergeten.

Voor sommige mensen zijn de overeenkomsten beschamend. Zij gaan dieren als clowns beschouwen, die er zijn om ons te vermaken, een situatie waarin de dieren maar al te vaak lijdend voorwerp zijn van gelach en spot. Zij maken ze tot vermakelijke karikaturen, net alsof ze belachelijke karikaturen zijn. In films, strips en poppenkasten worden ze dikwijls als gevaarlijk, bloeddorstig of woest uitgebeeld ofwel als belachelijk, lelijk of dom. Eeuwenlang is er dierenamusement geweest dat ons dat bevredigende superioriteitsgevoel bezorgde. De verklaring ligt voor de hand: dieren hebben kenmerken die doen denken aan de mens. Ze hebben een paar ogen, een mond, een neus; ze spelen, springen, rennen. Veel gedragspatronen zijn vergelijkbaar met menselijke activiteiten. We zien onszelf in de dieren weerspiegeld.

We zullen er in deze studie op wijzen dat de mens en het dier veel gemeen hebben. Mensen en vogels hebben dezelfde organen en zenuwen die voor hun instandhouding zorgen en waarmee ze gecoördineerd reageren op veranderingen in hun omgeving. De organen van de gehoor-, gezicht-, reuk- en smaakzin staan alle in verbinding met de zetel van het verstand. Een prikkel of een beweging van buitenaf veroorzaakt een automatische reactie waarvan de mens en het dier zich min of meer bewust zijn. Boodschappen van de zintuigen komen terecht in de hersenen, waar ze in prikkels omgezet worden en op die manier gedachten vormen.

Veel fysieke mechanismen van een vogel kunnen met de onze vergeleken worden, zoals wij ook spreken over sociale gedragspatronen van dieren, die in minstens zoveel kenmerken analoog met die van de mens zijn. Niet alleen in het fysiek en het gedrag van dieren herkennen wij ons animaal karakter, veel dieren houden ons met hun levensuitingen en hun gedrag een spiegel van onze eigen dierlijke eigenschappen voor.

Elkeen die verwantschap met dieren voelt, kan onze oorsprong erkennen. Veel mensen beschouwen dit eerder als een belediging van de menselijke waardigheid.

Konrad Lorenz zegt: ‘Wij zijn zowel gelijk aan, als verschillend van andere dieren. Met nadruk op hetzij de ene, hetzij de andere kant van de fundamentele waardigheid en nuttige sociale rollen. Het geeft de verklaring omtrent onze gelijkheid. Nu is het misschien nodig dat wij de nadruk leggen op onze verschillen als flexibele soort met grote verscheidenheid van gedragsmogelijkheden. Het is juist het antropomorf taalgebruik dat een volledig adequate beschrijving geeft van het diergedrag. Het gaat er niet om dat dieren als mensen worden gezien, maar dat een antropomorfe taal meer recht doet aan de werkelijkheid van het dier-zijn dan een strikt behavioristisch taalgebruik.’

Vermenselijken helpt bij het begrijpen van dieren. Ik heb wel een hekel aan sentimentele vermenselijking van dieren. Zoals bijvoorbeeld het tegen dieren spreken alsof het mensen zijn. Respect voor dieren is alleen waarachtig als ze voortkomt uit een algemener eerbied voor alles wat leeft. Wie zich, ontgoocheld door menselijke zwakheden, verbitterd aan de mensheid onttrekt en zich wendt tot dieren, gedraagt zich onredelijk en belachelijk. Mensenhaat en dierenliefde vormen een slechte combinatie.

Een betere kennis van het sociale gedrag van dieren leidt er niet toe dat men de verschillen tussen de mensen en dieren gaat onderschatten. Integendeel, bij een goede kennis van diergedrag wordt men pas in staat gesteld het bijzondere van de mens te vatten. De mens is een dier, een complexe en boeiende soort, die als dier heel bijzonder is en zeker ook prachtig om te bestuderen. Een soort waarover heel veel te ontdekken valt en die ik zeer interessant vind, al was het maar omdat ik er zelf toe behoor.

Vergelijking van het gedrag van mens en dier is evenmin een aantasting van de menselijke waardigheid als de erkenning van de evolutiegedachte. Maar juist daardoor wordt ons duidelijk wat typisch menselijk is. Vermenselijken van dieren mag dan misschien taboe zijn, het resultaat is echter dat velen maar liever geen vragen stellen over het dier als wezen met een eigen innerlijk leven.

Het medegevoel voor dieren ontstaat waarschijnlijk uit dezelfde bewogenheid die we kunnen hebben voor de allerzwaksten, de verstotenen, de miskenden, de verdrukten en bedreigden, waaronder evengoed ook dieren ressorteren.

Het verschil tussen menselijk en dierlijk denkvermogen schijnt voornamelijk te liggen in de veel grotere capaciteit van de mens om te leren en om conclusies te trekken uit wat hij heeft meegemaakt en daar intelligent op te reageren. Uiteraard kun je het menselijk verstand niet gelijkstellen met dat van vogels, maar je kan het wel vergelijken.

‘Het gaat om het gedrag van dier en mens en om vergelijkingen, maar niet om vermenselijkte, antropomorfe dierbeschouwing of een verdierlijkte, teriomorfe mensbeschouwing. Het gaat om wat belangrijk is voor dieren zelf!’ zegt Lorenz.

Ik moet evenwel toegeven dat het moeilijk is een gedetailleerd verslag te geven van kauwengedragingen in de gewone menselijke taal zonder hier en daar in antropomorfisme te vervallen. Indien er een ornithologisch vocabulaire zou bestaan dat voldoende woorden bevatte om hun manieren te beschrijven, dan zou mijn verhaal weliswaar minder antropomorfistisch lijken, het zou echter voor de gewone lezer even onleesbaar zijn als een rechtskundig document. Nog afgezien hiervan geloof ik niet dat vogels zich verstandelijk zo heel anders gedragen dan mensen. Er zijn tal van overeenkomsten.

Wie in de overeenkomsten tussen mens en dier is geïnteresseerd, is niet bang voor het bestaan van antropomorfisme. Maar mensen die hun soort als iets speciaals zien, vinden het gevaarlijk en misleidend onze hele op de mens gerichte taalbegrippen op dieren toe te passen. Hier botst onze wetenschap duidelijk met de mensencultuur.

Kauwen kennen wel degelijk emoties, zoals genegenheid, vreugde, liefde, opofferingsgezindheid en onbaatzuchtigheid, maar ook pijn, angst en onbehagen. Kauwen hebben deze gevoelens in dezelfde mate als mensen, omdat ze een gelijkaardig zenuwstelsel hebben. Soms zelfs worden we bij kauwen geconfronteerd met een onvermoede hevigheid in hun gevoelens, die veel sterker en minder beheerst is dan waarmee mensen naar buiten durven komen. Kauwen praten, zingen, onderwijzen, bedriegen, leren, vleien, maken voor zichzelf reclame en weten hun emoties duidelijk te maken door ‘taal’.

In waarnemingen van kauwengedrag kunnen we dan ook heel wat van ons eigen gedrag weerspiegeld zien. Wanneer je met begrip en inzicht, zonder valse sentimentaliteit, het leven observeert zoals vogels dat beleven, bekijk je de vogels in je tuin nooit meer op dezelfde manier.

2 Een ontdekkingsreis thuis

Nieuwsgierig, met de schijn van vreemde kostgangers kijken ze vanuit hoge eiken protserig op me neer. Ze maken gekke praatjes en lonken geamuseerd. Door de beemden van mijn omgeving wandelend, voel ik hoe ze stiekem mijn bewegingen volgen. Zodra ik hen fluit, komen ze me met groepjes tegemoet gevlogen. Sommigen roepen uitgelaten, lokken of bluffen scherend over me heen, wenken met hun zwarte wieken, waarna ze eerst in volle vaart omhoogschieten om dan vlak voor mijn voeten neer te duiken. Ze kennen mij, zoals ze ieder lid van hun kolonie kennen. Tamme kauwen zijn het, vogels die voor mensen geen angst vertonen en toch onder natuurlijke omstandigheden leven om en rond onze woning.

Een tamme kauw die vragend tegenover je staat, je aankijkt alsof je zelf een kauw bent, je met de ogen knipperend wat toeroept en dan ongestoord aan zijn toilet begint. Dat rustige gedrag, het contact, heeft mij altijd aangetrokken. Als een vogel binnendringen in de vogelwereld, dat is heel wat anders dan een vluchtige waarneming van een zeldzaamheid, wat enkel de herkenning van de soort impliceert.

Bij het bestuderen van een soort probeer je in hun huid te kruipen, op hun niveau te denken en echt om ze te geven. Bij tamme vogels, die op je arm neerstrijken, je aankijken net als een trouwe hond dat doet, is dit echt niet moeilijk. Kauwen kunnen heel tam worden. Van hun levenswandel geraak ik helemaal in de ban.

Als zo’n zwarte vogel met zilveren kraaloogjes op mijn hand komt zitten en ik zijn warme poten voel, dan lijkt het wel alsof hetzelfde bloed dezelfde gedachten door onze aderen stuwt. Zodra hij hoog opvliegt en boven de eikentoppen zwenkt, is het alsof daar een deel van mezelf zweeft, terwijl ik toch maar toeschouwer ben.

De drang om emotionele verbintenissen te sluiten met andere dieren is karakteristiek voor onze soort. En kauwen zijn zo slim en zo bijzonder dat ze me vaak aan het lachen maken en in een goede stemming brengen. Maar ze roepen ook vragen op over henzelf, over mij en, als ik doordenk, over de wereld in het algemeen. Onderzoek van het diergedrag werpt licht op de wortels van onze samenleving. Het helpt ons om de toestand van de mens in het juiste perspectief te plaatsen. Hoewel het geen norm oplegt voor ons eigen gedrag, bestaat er toch een mens-dierverhouding die respect afdwingt voor het dier.

Als het bestuderen van dieren bepaalde inzichten oplevert, kunnen we de biologische eigenheid van onszelf beter begrijpen en er enige conclusie uit trekken. Maar dat moet altijd een tweede, minder belangrijke overweging zijn. Onze eerste zorg behoort de bestudering van het dier voor zijn bestwil te zijn, niet voor onszelf. In het verleden hebben we al te vaak onze kennis gebruikt om dieren te exploiteren, eerder dan ze te respecteren. Stilaan wordt het tijd hier verandering in te brengen. Hoe meer inzicht men krijgt in het leven van dieren, hoe gemakkelijker dit zal zijn. Het schept geloof in de waardigheid van alle dieren, waardoor verschillen alleen te begrijpen zijn door vergelijkingen te maken.

Kennis van, belangstelling voor en betrokkenheid bij het gedrag van dieren vormen een goede uitgangspositie voor het ontdekken van bijzondere aspecten van het dier en misvattingen die algemeen ingang gevonden hebben bij veel mensen.

Konrad Lorenz zegt: ‘Verschillende gemoedsaandoeningen en vermogens zoals liefde, herinnering, aandacht en nieuwsgierigheid, nabootsing, altruïsme, verstand enzovoort waar de mens zo trots op is, in een beginstadium of soms in goed ontwikkelde vorm, worden ook bij dieren aangetroffen.’

We kwamen op het idee een kolonie kauwen op te zetten doordat heel veel tamme kauwen uit verschillende vogelhulp- en vogelopvangcentra bij ons een bestemming kregen. Maar eigenlijk is het begonnen toen onze dochter Katrien een jonge kauw kreeg die gevonden was onder een kerktoren. We hebben deze nog kale en hulpeloze vogel met veel zorg en geduld opgevoed, zodat hij al vlug zeer aanhankelijk werd.

Voordien al had ik tamme kauwen gehad en ik kende dus het verschijnsel van ‘de inprenting’, een speciaal type leerproces dat aan een bepaalde gevoelige levensfase verbonden is. Jonge kauwen leren zo de kenmerken van hun ouders herkennen in een uitzonderlijk proces dat bekendstaat als ‘stempeling’, ‘fixering’ of ‘imprint’. Daardoor leren jongen hun ouders, maar ook ouders hun jongen feilloos herkennen. In de natuur biedt de stempeling een eenvoudige, bijna waterdichte garantie voor herkenning, zonder dat de genenpool overbelast wordt met overbodige informatie.

Door mensen grootgebrachte vogels die nooit een soortgenoot zagen, volgen overal hun verzorger. Ze beschouwen hem als ouder of soortgenoot. Zulke afwijkingen blijven beperkt tot gevallen waarin sprake is van menselijk ingrijpen. In hun latere leven richten deze vogels hun volgreactie, sociale neigingen en seksuele interesse op het soort wezen dat ze in hun jeugd gekend hebben. Op mensen. Dat was ook duidelijk het geval bij het kauwtje van mijn dochter. Eenmaal volwassen werd het kauwtje verliefd op haar en merkwaardig genoeg zij ook op de vogel. Onze dochter, die kennelijk enorm gehecht was aan haar tamme kauw – hij volgde haar overal, vloog zelfs met haar mee naar school en kwam haar ophalen – bekommerde zich om de natuurlijke neigingen en omstandigheden van de vogel. Tot we besloten er een partner voor te zoeken, wetende dat de trouwe aanhankelijkheid zou kunnen verdwijnen.

Het is nooit onze bedoeling geweest kauwen aan de natuur en hun natuurlijke eigenheid te onttrekken, zoals dat bij de meeste tamme kauwen met een ‘imprint’ op mensen gebeurt. Voor deze verkeerd opgevoede vogels is er weinig hoop op een echt natuurlijk bestaan. Slechts zelden kunnen zij integreren in een kolonie soortgenoten. Bij menige familie op het platteland is met de beste bedoelingen weleens een jonge kauw, kraai of ekster met de hand opgevoed. Daardoor ontstaat ongewild een vogel met een imprint. Veelal gaat zo’n vogel uiteindelijk zwerven, maar meestal volgt hij mensen. In vogelopvangcentra, waar regelmatig zulke vogels worden binnengebracht, weet men er geen raad mee. Ze gewoon uitzetten in de natuur gaat niet, omdat ze steeds mensen opzoeken.

Wij hebben er, via vogelasiels, reeds velen kunnen opvangen. Doordat wij hen samen zetten, kon met erg veel moeite bij de meesten de imprint afgeleerd worden.

De vrijlating van deze vogels schept de mogelijkheid tot een groots gebeuren. Heel geleidelijk laten we ze wennen aan hun vrijheid. Door het terugzetten van zulke tamme vogels kunnen we althans symbolisch iets aan de kauwen terugbetalen. We kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe fantastisch het moet zijn voor dieren die zo’n sterke sociale band hebben om herenigd te worden, om in contact gebracht te worden met hun eigen soort. Tenminste, als ze zich erin herkennen.

Een kauw die al heel lang in gevangenschap zit, kan heel moeilijk aan de vrijheid wennen, luidt het standaardargument. Toch hebben wij er al heel wat met succes vrijgelaten in onze kolonie. Niemand is voor kooien bestemd. Dat wordt pijnlijk duidelijk als je een gekooide vogel aanschouwt die compleet doorslaat. Totaal gek worden ze.

Ieder jaar worden bij de grote nesten van onze kolonie enkele jongen die ten dode opgeschreven zijn, te mager of te vroeg uit het nest gesprongen, door ons opgevoed. Dat gebeurt collectief, zodat ze hun soortgenoten wel herkennen en na enkele maanden toch normale vogels worden. Door die bedelende jongen win ik wel jaarlijks het vertrouwen van de anderen terug. Ook bange vogels durven dan meestal weer tot op enkele meters naderbij te komen. Zo word ik gedurende de ene periode beschouwd als een verstorend individu dat op het dak klimt, nesten inspecteert en zit te neuzen in hun columbarium: onze kauwentoren. Een andere keer als een eigenaardig soort alfadier dat voedsel strooit, bedelende jongen voert en zich op de kop laat zitten door enkele erg tamme individuen.

Overjaarse vogels komen, bij het zien van bedelende jongen die rondom mij zitten, weer dichterbij. En de bedelroep geeft de sterkste binding. Het is een overgave, zowel bij de partnerbinding als bij de band tussen ouder en jong. In die stemming van voortdurend gebedel om mij heen word ik geaccepteerd als een ongevaarlijke aansteller, soms zelfs als een kompaan.

Geleidelijk aan kregen wij zo een kleine kolonie van meer dan vijftig vogels bijeen. We kunnen ze allemaal uit elkaar houden: aan hun gezicht, hun beweging, hun houding, hun manier van lopen en vliegen, verschillen in stem, enzovoort. Sommigen lopen erg fier met de kop hoog opgeheven, anderen zenuwachtig of boers, weer anderen neigen naar een vinkenloopje, een rallenpasje, een spreeuwenstap of een hanentred. Hoe beter je ze leert kennen, hoe meer verschillen je ziet.

Sommige kauwen maken een slimme en leergierige indruk, terwijl andere sloom en dom lijken; we zien kauwen die zich actief en enthousiast gedragen, andere doen lui en ongeïnteresseerd; bepaalde kauwen zijn aardig en gemakkelijk in de omgang, andere zijn agressief en vaak slecht gehumeurd.

Eerst leken alle kauwen op elkaar als Chinezen, na een tijdje bleek elke vogel net iets andere ogen, stem, houding of grootte te hebben. Met behulp van namen zoals: Noira, Pirouetje, Koster, Roetje, Mozart, Dittekor, Tippeltrien, Mormel, Huppeltor, Pimpelaar, Dieks, Beuker, Hannibal, Hangvleugel, Fira, Kletskop, Gent, Scharminkel, enzovoort houd ik ze uit elkaar. Een mannetje dat altijd buitelend door de lucht scheerde als een vliegende duivel werd Icarus gedoopt. Zo leerden we in elke kauw een individu te zien, in plaats van een splinter van de soort.

Een kauw die zich met zijn volledige aanhankelijkheid aan zijn verzorger bindt, maakt het natuurlijk interessant om over zijn gedragingen wat aan de weet te komen. Uiteraard kan een tamme vogel gedrag vertonen dat afwijkt van zijn normaal gedrag, maar allicht valt er iets te leren dat ik niet op een andere manier aan de weet kan komen.

‘Er zijn maar weinig dieren met een zo hoog ontwikkeld en sociaal familieleven als kauwen,’ schreef reeds Konrad Lorenz in zijn populaire boek Ik sprak met viervoeters, vogels en vissen.

Merkwaardig genoeg werd over het gedrag van de kauw weinig geschreven. Alleen Lorenz heeft iets van enige betekenis gepubliceerd. Ik meen dan ook dat mijn boek een waardevolle aanvulling van zijn vak kan zijn.

Een dergelijk onderzoek naar vogelgedrag, met onderdelen als intelligentie, altruïsme, communicatietaal en zelfbewustzijn, zal voor sommigen misschien ver gezocht zijn. Als we maar de basiscategorieën, rijkdommen en complexiteit van het leven van de kauw goed weergeven en zorgvuldig omschrijven. En dan mag zelfs een rationalistische benadering buiten beschouwing blijven, want die is een slechte leidsman voor wetenschappelijk inzicht; ze vertegenwoordigt immers veel vaker een cultureel vooroordeel dan dat ze de kinderlijke eenvoud weerspiegelt van het kleine jongetje dat opmerkt dat de keizer geen kleren aanheeft.

Ook ik leerde omgaan met kauwen als levende wezens. Niet door ze te beschouwen als objecten van onderzoek of als ornithologische of biologische specimens, ook niet door ze buitenzintuiglijke eigenschappen toe te schrijven en evenmin door ze te benaderen met valse sentimentaliteit of met verheven antropomorfistische termen, maar alleen door ze als levende wezens te plaatsen in hun eigen leefomstandigheden, leerde ik binnendringen in hun oorspronkelijk en sociaal leven. Er is weinig dat me groter genot verschaft dan een dier in de vrije natuur dat me een glimp gunt in zijn geheime dierenrijk. Iedere waarneming is dan ook een avontuur, een ontdekkingsreis naar een andere wereld.

Door het persoonlijk contact met kauwen en de nauwe band die daardoor ontstaat, is de studie naar het veelzijdige leven van een doodgewone vogel in veel opzichten een openbaring. Talrijke facetten wijzen op een complexe ontwikkelingsvorm en dwingen respect af. Het toekennen van een individuele status is al een heel belangrijke stap, die een belangrijke impuls levert tot omwentelingen in ons ethisch denken over de natuur en het dier daarin. Het stelt je in staat om je kennisverwervend en gevoelsmatig in te leven in de werkelijkheidservaring van andere wezens. Het is een medegevoeligheid die ons de mogelijkheid verschaft ons een voorstelling te maken van hetgeen er bij de ander omgaat. Daardoor is het mogelijk tot kennis en begrip te komen, tot het aanvaarden en respecteren van de ander. Mijn dochter, die op tienjarige leeftijd een emotionele binding had met een zeer tamme kauw, beschouwt, nu ze volwassen is, nog steeds elke vogel die door de lucht scheert als een levend individu, een gelijkwaardig wezen met een eigen wereld dat eveneens zijn trouwe band en vriendschap heeft, verliefd en aanhankelijk kan zijn.

3 Prettig samenleven in rangorde

Ik leerde elk individu uit onze kolonie kennen, hoewel de kauwen zelf alle leden persoonlijk evengoed en vermoedelijk nog beter uit elkaar kunnen houden. Dat volgt al uit het simpele bestaan van een rangorde die heel bijzonder van karakter is. Het voordeel van een hiërarchie heeft als direct resultaat: de bescherming van de zwakkere. Tussen de individuen die in rangorde dicht bij elkaar staan, heerst constant een grote spanning. De leider en andere hooggeplaatste mannetjes kiezen bij een gevecht tussen twee ondergeschikten steeds voor de verliezer. Zij steunen de zwakken en gedragen zich in deze machtsverhouding volgens het ridderlijk principe.

De hiërarchie vertoont een grote stabiliteit. Slechts zelden komt een mindere in opstand tegen de despoot en zijn gemalin. Deze sociale rangorde is het gevolg van een leertijd, die de aangeboren vermogens ontwikkelt en aanvult. Veel betrekkingen tussen de leden zijn gebaseerd op verworven genegenheden en samenspel.

Hooggeplaatsten, vooral oude mannetjes, worden door de leden van de kolonie met aandacht gevolgd. Op ieder teken wordt met waakzaamheid gelet, vooral op die van de leider, die alleen aanvalslustig is tegen vogels van gelijke rang, de troonpretendenten, terwijl hij tegenover laaggeplaatsten uitgesproken lankmoedig is. In een op punt staande kauwenkolonie komt het zelden tot echt grote conflicten aangezien de lageren in rang meestal uit de buurt van hogeren weten te blijven. Door in imponeerhouding met uitgestrekte hals en rechtovereind staande kopveren (pilo-erectie genoemd) tegenover elkaar te staan, wat niet eens tot vechtpartijen hoeft te leiden, weet iedere vogel precies welke plaats hij in de rangorde inneemt.

Kauwen hebben twee dreighoudingen. Gaat het om een geschil op sociaal gebied, dan richten de tegenstanders zich zo hoog mogelijk op, de vleugels tegen het lichaam gedrukt; vervolgens proberen ze hoogte te winnen om boven hun tegenstander uit te komen en zich op zijn rug te kunnen storten. De tweede houding dient ter verdediging van hun plaats in het gemeenschappelijk territorium. De kauw richt zich op, buigt de kop omlaag, spreidt zijn staart waaiervormig uit en plooit de vleugels lichtjes open. Hij maakt zich dus zo groot mogelijk. Werkelijk gevochten wordt er nooit. Overwinnaar is degene die de tweede dreighouding het langst volhoudt.

Voor een hoge plaats in de rangorde hoeft een kauw niet noodzakelijk in grootte of kracht uit te munten, maar hij moet vooral lef hebben, durf en stoerheid tonen, en ook doorzettingsvermogen en persoonlijke moed bezitten. Wie eenmaal in een ernstig conflict het onderspit moet delven, zal dit een hele tijd onthouden en zich niet direct tegen zijn overwinnaar verzetten. De despoot handhaaft een orde in het sociale bestel en laat steeds voelen dat hij de leider is. Hij verhindert dat laaggeplaatsten wegtrekken uit de kolonie door hun nestplaatsen te beschermen tegenover hogeren in rang. De overheersing van de despoot hangt hoofdzakelijk af van zijn bekwaamheid om bijna onafgebroken de aandacht van de andere leden van de groep te houden. Ze worden daardoor zodanig belast dat de leider de psychische ruimte van elke kauw in beslag neemt. Ze krijgen het gevoel dat ze zelf niet meetellen. Iedere kauw bezit een psychische ruimte die hij wil verdedigen; deze kan nuttig zijn als hij deze openstelt, want zo doet hij kennis op.

Wordt een ranghogere door een jongere verslagen, dan verstopt hij zich. Zeker een halfuur lang blijft hij dan met zijn kop omlaag bewegingloos op een tak zitten, ook als de rivaal allang verdwenen is. Hij weet dat hij voor de anderen zijn ‘gezicht’ verloren heeft en daarmee zijn aanzien en macht. Al schamend weet hij zijn plaats.

Het verbond wordt bijzonder innig op het ogenblik dat het erop aankomt een plaats voor het nest te zoeken, aangezien nu de aanspraken van oudere en sociaal ‘zwaarwegende’ paren bestreden moeten worden.

Hooggeplaatste kauwen zullen ervoor zorgen dat zij in het voorjaar de eerste keus hebben over de nestplaatsen. Het hele jaar door, behalve tijdens de ruiperiode, wordt dan ook bij broedholen gekibbeld. Wanneer een hogere nog maar komt aangevlogen bij een nestplaats, maken de anderen zich al uit de voeten. Behalve wanneer er eigendomsrecht heerst. Het eigen broedhol verdedigen geeft zoveel kracht en overwicht dat de nieuwkomer het bijna altijd aflegt.

Kauwen doen aan carrièreplanning: het veroveren van de beste broedplaats. Goed bereikbare zuivere, niet te diepe, maar ook geen ondiepe, en centraal in de kolonie gelegen holten zijn voor de hoogsten in rang. Carrièrebeslissingen zijn afgestemd op de heersende sociale orde. Centraal gelegen holten worden voortdurend gereinigd en bevatten minder parasieten. Een broedhol met een slechte aanvliegroute is voor de laagsten. Alles in de carrièreplanning is erop gericht zo veel mogelijk nakomelingen te krijgen.

Om de nestplaatsen wordt vooral in de morgenuren gestreden. Na de middag vermindert het baltsen en besteden ze veel tijd aan baden, het gladstrijken van hun veren, toilet maken en het zoeken naar eten. Hogeren in rang komen gewoonlijk als eerste op de voerplaats. Ze hoeven minder moeite te doen om aan het beste voedsel te komen, waardoor ze meer tijd overhouden om te rusten of te spelen. Ondergeschikten – vaak zijn dat ongepaarde vrouwtjes – zijn gedwongen om een eindje van de hoofdgroep vandaan naar eten te zoeken.

Voor paartjes zijn er nooit geschillen: grote stukken worden op de voerplaats gedeeld, kleine stukken zijn voor wie ze het eerst te pakken krijgt. Deze overeenkomst zien we bij vele ranggebonden relaties. In een meer permanente groep ontstaat een vast voorrangssysteem en omdat iedere vogel zijn plaats kent, wordt er minder gevochten en eten de vogels tamelijk ordelijk om beurten. Eenzelfde gedrag beschrijft de eminente etholoog prof.dr. Frans de Waal over apen in zijn schitterende boek Verzoening, vredestichting onder apen en mensen. ‘Voor hooggeplaatste apen is het niet moeilijk om aan eerste kwaliteit fruit te komen. De rijpe vruchten worden zowel gedeeld door moeder en baby als door de apen waarmee ze zich willen verzoenen, om daarna samen te gaan rusten en te vlooien.’

Kauwen vormen paren voor het leven, waarbij het wijfje dezelfde rang als het mannetje krijgt. Rang of dominantie worden zo door een paarbinding bepaald. Als bijvoorbeeld een laag vrouwtje paart met een hoog mannetje, dan stijgt ze onmiddellijk op de sociale ladder en komt ze op gelijke rang met haar man. Wanneer een paring is geschied, weet ze verrassend goed dat ze gestegen is in rangorde en verzet ze zich van het ene moment op het andere tegen vogels van wie ze de dag voordien nog bang was. Ze wordt agressief tegen de andere leden van de kolonie. Ze laat zien dat ze gestegen is. De echtgenoten vormen van dat ogenblik af een twee-eenheid, offensief en defensief, en nemen het bij iedere gelegenheid fel voor elkaar op. Niet zozeer de verandering in rang is merkwaardig, als wel de snelheid waarmee iedereen er weet van heeft. Binnen vierentwintig uur is immers de hele kolonie van het nieuws op de hoogte en krijgt de nieuwe echtgenote de haar verschuldigde eerbied van al de vogels die ze voorbijgestoken is en voor wie ze de dag voordien nog opzij ging. In de herfst, het tijdvak waarin de jonge vogels een maat zoeken, veroorzaakt dit aanzienlijke verschuivingen in de sociale structuur van de kolonie.

Paren gaan slechts zelden uiteen en blijven elkaar zelfs trouw tot de dood van een van de partners. De overlevende hertrouwt, wat een weduwnaar niet zo moeilijk valt, maar wat minder gemakkelijk is voor een weduwe die hoog op de sociale ladder staat en er niet altijd in slaagt een echtgenoot te vinden van wie de rang minstens gelijk is aan de hare. De sociale structuur bepaalt dat een kauwenman geen vrouwtje van hogere rang kan trouwen. Zij huwt nooit onder haar stand. Die onder haar staan tellen niet mee.

De verdwijning van een kauw brengt enorme opwinding teweeg binnen de gemeenschap. Hieruit blijkt eens te meer de sterke samenhang van de kolonie. Ongetwijfeld herkennen de kauwen elkaar aan hun ‘stem’, ook als ze elkaar niet kunnen zien. Bij sommige vogelsoorten die eveneens een antwoord- of partnerroep hebben, kan men door middel van klankopnames de lokroep provoceren, waarop de misleide vogel antwoordt. Bij kauwen is dit niet het geval, omdat zij de stem van hun partner kennen en op vreemde stemmen gewoonweg niet antwoorden. Ze reageren wel op geluiden van anderen, maar dan met verbazing en nieuwsgierigheid, op dezelfde manier als op een vreemde die eerst als indringer wordt beschouwd en aangepakt, vooraleer hij opgenomen wordt in de kolonie.

Kauwen dienen zich op elkaar af te stemmen. Sociaal leven geeft een zekere bescherming aan het individu. Er moet ‘respect’ worden opgebracht en je ambities als individu mogen niet al te zeer uit de pas lopen met de gemeenschappelijke belangen van de kolonie. Losse individuen proberen zich altijd bij een kolonie aan te sluiten. Niet alle kauwen zijn geneigd om een ‘vreemde’ in de club op te nemen.

Sociaal leven heeft sociaal-ecologische voordelen. Geschikte voedselbronnen kunnen gemakkelijk collectief worden opgespoord. Groepsleden kunnen van elkaar leren en natuurlijke belagers kunnen gezamenlijk aangepakt worden.

Er zijn geen aanwijzingen dat kauwen de structuur van hun sociale systeem vatten. Ze mogen hun sociale hiërarchie dan nog zo goed kennen, of ze er enig idee van hebben wat een hiërarchie is, is een totaal andere zaak.

Is een sociale rangorde eenmaal tot stand gekomen, dan zal ze ook bijzonder streng gehandhaafd worden. Alleen wanneer er een individu bij komt of er een wegvalt, kan er iets veranderen. Dat was het geval met Olf, ooit een erg tamme imprint-kauw, die genezen leek van zijn verkeerde fixatie en het tot leider van de groep had geschopt. Als een belhamel bracht hij steeds een typisch geluid ten gehore. In het eerste kwartaal van zijn leiderschap werd hij zo overmoedig dat hij bij de buren de katten het huis in joeg en zelfs mensen in hun schoenpunten ging pikken. Daarmee had hij zich blijkbaar op gevaarlijk terrein begeven, want enkele dagen later zag ik hem nergens meer. Merkwaardig genoeg hoorde ik wel regelmatig zijn typische roep. Tot ik vaststelde dat de troonpretendenten Beuker en Corvus dezelfde roep onmiddellijk overgenomen hadden. Uiteindelijk werd Corvus de nieuwe leider. Hierdoor leerde ik weer een nieuwe betekenis van de kauwentaal, de leidersroep. Olf heb ik nooit meer teruggezien; vermoedelijk werd hij gevangen of doodgeschoten, want niet iedereen is ervan gediend om kauwen over de vloer te krijgen. Olf was bij momenten eigenlijk nog te tam om zich te handhaven in het wild.

Af en toe verlaat een los individu de kolonie en verhuist naar een andere groep, maar zonder uitzondering keert die na enige tijd regelmatig terug naar de kolonie waaruit hij afkomstig is. Merkwaardig is dat zo’n pendelaar – een transiënt in vaktaal – een soort nomadenbestaan leidt en steeds alleen is wanneer hij zich aanmeldt in de kolonie. Ook paartjes die uitgestoten worden, kunnen hun kolonie verlaten. Het komt voor dat enkele groepen enige tijd samenleven en daarna weer uiteengaan. Veel hangt uiteraard af van het aantal geschikte broedholen. In ieder geval blijven groepen bijna altijd in een bepaald gebied en zullen zich zelden ver daarbuiten wagen. Het blijkt dat bepaalde kolonies zogenaamde pods vormen. Deze pods komen nog ter sprake in een volgend hoofdstuk.

Jonge kauwen worden in de kolonie aanvaard, maar staan het eerste jaar nog zeer laag in de hiërarchie. Oude vogels doen of die lucht zijn. Helemaal onderaan in de rangorde vormen jonge vogels groepjes, een soort ‘clubs’. Binnen deze clubs vindt in feite de eerste paarvorming plaats. Maar zelden groeit die eerste vriendschapsband uit tot een langdurende relatie. Niet tot de groep behorende vreemde kauwen mogen zich slechts in de herfst en de winter aansluiten, buiten de voortplantingsperiode.

Van juni tot juli bedelen pas zes weken uitgevlogen jongen bij iedere kauw die in hun buurt zit, zelfs bij nestgenoten. En er zijn altijd van die kinderloze tantes die dan de zorg op zich nemen om hongerige jongen te helpen voeden.

Jonge vrouwtjes, die net als de mannetjes ’s winters een zwervend bestaan hebben geleid, komen vroeg in het voorjaar als eerste weer terug naar hun eigen kolonie. De mannetjes kiezen niet gelijk voor een eigen thuis, maar blijven zwerven tot ze ergens een vrouwtje vinden en zo bij een andere kolonie terechtkomen. Op deze manier wordt voorkomen dat mannetjes en vrouwtjes elkaar constant achtervolgen en samen een gezin stichten, waardoor inteelt kan ontstaan. Er zijn echter jonge kauwen die echte thuisblijvers zijn. Meestal zijn dat de laatstgeborenen van het seizoen.

Indrukwekkend is de samenwerking tegenover indringers of natuurlijke vijanden. De kauwen verzamelen zich rond een vijand en vallen hem dan aan. Op een keer kreeg ik een heerlijke ingeving. Ik zette boven op de muur van ons huis een opgezette ransuil die jarenlang als stofvanger in een cafézaal had gestaan. Gealarmeerd kwamen van alle kanten kauwen toegevlogen en scholden dat statige karikatuur uit. Een waaghals schoot voorbij de uil en trof diens vleugel, zodat de uil uit zijn evenwicht raakte en als een bespottelijk figuur niet meer waardig overeind stond. De kauwen dachten dat ze hem klein hadden en hieven een leven als een oordeel aan. Sommige vrouwtjes echter waren in hun nestkasten gevlucht. Een tamme gaai bleef nog lang de mare uitbazuinen, maar na enige tijd hervatten de kauwen hun gewone activiteiten.

In het dennenbos naast ons huis wordt regelmatig een slapende ransuil aangetroffen. Dat lokt eveneens druk alarm uit, dat echter niet lang aanhoudt. Het zijn de oude vogels die het eerst alarm slaan; jonge kauwen bezitten geen erfelijke kennis van de vijand. Zij leren het van de ene generatie op de andere, zodat ze telkens het beeld inprenten waar de ouderen voor alarmeren.

Er zijn aangeleerde en aangeboren reflexen. Op een zwart en beweeglijk voorwerp wordt altijd gereageerd, dit is aangeboren. Daarom vermijd ik zo veel mogelijk een kauw in de handen te nemen. Als de anderen dat eenmaal gezien hebben, ben je voor altijd een getekende kauwenvreter. Als ze een zwarte vod, zwarte handschoenen, een zwarte sjaal, in mensenhanden zien, slaan ze alarm, gevolgd door mobbing-alarm, en dan verzamelen ze zich krijsend boven het verdachte schouwspel. Compacte voorwerpen, zoals een veldkijker of fototoestel, lokken echter geen reactie uit. Ook Lorenz beschrijft dit alarmeren en attaqueren over een incident waarbij hij zijn zwarte zwembroek in de handen houdt.

Bij alarm voor een jagende roofvogel zullen alle kauwen op de vlucht slaan. Sommigen zoeken zelfs dekking in een nestholte. Alvorens op te vliegen leggen ze hun veren vlak, maken voorbereidende vleugelbewegingen en strekken kop en hals vooruit. Deze intentiebewegingen gaan gepaard met uitdrukkingsbewegingen die soortgenoten tot meevoelen en meedoen alarmeren. Een geoefend waarnemer maakt eruit op wat er te gebeuren staat. Als het gevaar geweken is en de vogels van hun schrik en vluchtopwinding bekomen zijn, verdwijnen de verschijnselen van schrikverlamming en na enig rondvliegen leven ze zich uit in toiletteren. Daarin worden de laatste sporen van de opwinding geventileerd. Ze brengen plots, als een vorm van vertoon, geïmiteerde geluiden ten gehore, waarmee het individu zichzelf kalmeert. Zoals door schrik overmande mensenkinderen of emotionele volwassenen ook onverwacht in heftig huilen kunnen uitbarsten of plotse emoties in een lachbui afreageren.