José Luís Peixoto

Achter gesloten grenzen

Reizen door Noord-Korea

Vertaald door Hans van Wetering

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 José Luís Peixoto

© 2014 vertaling Hans van Wetering

Oorspronkelijke titel Dentro do Segredo

Oorspronkelijke uitgeverij Quetzal Editores

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld José Luís Peixoto

E-book: Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 508

ISBN 978 90 450 2654 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2653 4

www.atlascontact.nl

Alle verlichting was gedoofd. Ik voelde mijn hart bonzen en rende in de richting van de Taedong. Langs de oevers van de rivier stonden vele duizenden mensen. In het hermetisch donker baande ik me een weg door de menigte. De enige helderheid kwam uit de hemel: over een afstand van vele kilometers werden langs de rivier vuurpijlen de lucht in geschoten. Maar hier beneden in die volmaakte duisternis voelde niemand mijn aanwezigheid. Niemand dempte zijn stem, niemand sloeg de ogen neer toen ik voorbijkwam. Gedurende die paar minuten was ik heel even Noord-Koreaan.

Is het mogelijk dat jij die al die tijd in mijn gezelschap was, nog steeds niet doorhebt dat de dolende ridders die op ons pad kwamen de wereld op haar kop presenteerden, dat zij ons hersenschimmen voorspiegelden en dwaasheden verkondigden en zo maar wat riepen? Niet omdat de wereld echt zo is, maar omdat bij elke stap een troep tovenaars opdook die alles vervormde en omdraaide en voor iets anders omwisselde, al naar gelang hun bui en of ze ons wilden helpen dan wel de voet dwars wilden zetten.

Miguel de Cervantes, Don Quichot van La Mancha

Ik begreep de haat in de blik van de douanier. Hij droeg mooie laarzen en een splinternieuw uniform met glimmende epauletten. Zo’n zestig jaar oud zal hij zijn geweest. Iemand met kinderen van mijn leeftijd misschien. De treincoupé telde vier slaapplaatsen, mijn koffer lag op het bovenste bed aan de linkerzijde. Ik stond in het gangpad en wachtte net als de reizigers om me heen op het moment dat ik zou worden geroepen. Toen ik aan de beurt was, stapte ik de coupé binnen. Terwijl de douanier me met een ernstige, doordringende blik aankeek, hield hij mijn paspoort opengevouwen voor zich, alsof hij mij met de foto vergeleek zonder deze te bekijken.

Zijn blik zorgde ervoor dat mijn hele lichaam verkrampte. Ik begreep de oorsprong van die spanning. Hier was die spanning direct verbonden met orde. Zoals ook zijn ogenschijnlijke haat, of minachting, uit orde voortkwam. Eigenlijk was het geen haat. Het was discipline.

Ik begreep de discipline in de blik van de douanier.

Maar die toestand kon niet eeuwig duren. Op een gegeven moment sloeg hij zijn ogen neer en keek in mijn paspoort. Ik weet dat ik hem vanaf de foto toelachte, maar zijn gezichtsuitdrukking veranderde niet. Misschien omdat een glimlach in dat deel van Azië niet per se hetzelfde betekent als bij ons. Een glimlach kan uit ongemak voortkomen, een uitdrukking van schaamte zijn, of zelfs van lijden. Op het gezicht van de douanier was geen spoor van een glimlach zichtbaar.

Een tweede douanier kwam achter mij plotseling de coupé binnen en zei iets op ernstige toon. Hij was veel kleiner dan de man die mijn paspoort bestudeerde. Ze droegen een identiek uniform maar uit de manier waarop hij praatte en luisterde, viel op te maken dat deze tweede douanier lager in de hiërarchie stond. De ruimte was te klein om daar zo met z’n drieën te staan. Ze hadden het over mij. Op dat moment was ik al gewend aan het geluid van het Koreaans, aan de muziek van de taal, aan de afgemeten scherpe klanken, maar desondanks bezorgde hun gesprek mij een naar gevoel. De woorden klonken schril en stekelig: woorden als prikkeldraad.

Ik kreeg de behoefte om naar buiten te kijken, om weg te duiken voor het gesprek van de twee beambten. Achter het raam van de coupé bevond zich het station van Sinuiju. We stonden al meer dan een uur stil en mensen waren nergens te bekennen. Het was bijna kwart over vier, een grijze middag, de hemel verscholen achter een ondoordringbaar wolkendek. Het regende niet.

Om tien over tien precies was de trein van het station van Pyongyang vertrokken. Tot dat moment hadden de luidsprekers op het station onafgebroken militaire marsen over de menigte uitgestort. Die marsmuziek was als een gas dat je inademde, iets dat oploste in de lucht en zich vermengde met de stemmen van de mensen op het station. De stilstaande trein blonk alsof hij voor een plechtige gebeurtenis was opgeknapt. De trein was recent geschilderd. Sommige wagons waren groen, andere blauw en wit. Op alle wagons was in heldere, glanzende kleuren het wapen van Noord-Korea aangebracht, met prominent aan de horizon de vulkaan de Paektusan en daarboven, hoog aan de hemel, een gigantische rode ster. Onder de vulkaan bevonden zich een waterkrachtcentrale, een stuwmeer en een hoogspanningsmast, en aan beide zijkanten waren rijstbladeren afgebeeld. Helemaal aan de onderkant van het wapen was een rode sjerp getekend met daarop letters uit het Koreaanse alfabet – het hangul –, die tezamen de woorden ‘Democratische Volksrepubliek Korea’ vormden. Het wapen op de wagons leek gemaakt van een dik soort ijzer, misschien lood. Af en toe toeterde de trein, alsof iemand de toeter wilde uitproberen.

De mensen op het station hadden slechts aandacht voor hun directe omgeving. Ze droegen hun beste kleren, schoon en perfect gestreken. Ze praatten in groepjes van vier, vijf, zes. De mensen die zich hier hadden verzameld, behoorden niet tot het gewone volk dat op dat moment ergens door de straten van Pyongyang liep of fietste. De Noord-Koreanen op het station stonden op het punt naar China af te reizen of kwamen afscheid nemen van mensen die op het punt stonden naar China te reizen. Ze behoorden tot het zeer selecte gezelschap mensen die van de autoriteiten toestemming hadden gekregen het land te verlaten en mensen met een naaste die zich in deze bijzondere situatie bevond. Slechts mensen die zich in die bevoorrechte positie bevonden, kwamen het station binnen. Alle anderen werden bij de eerste documentcontrole tegengehouden.

Ik stapte de trein in en nadat ik mijn coupé had gevonden, ging ik bij het raam zitten en trok het gordijn open. Op een kleine tafel lag een katoenen handdoek die goed van pas kwam als je op je ellebogen wilde leunen. En dat was precies wat ik deed. Tussen de mensen op het perron zag ik een jongen van een jaar of tien met heel grote oren. Hij huilde. De jongen droeg een wit overhemd en een rode sjaal en zijn broek had hij opgetrokken tot boven het middel. Hij werd getroost door de volwassenen om hem heen, en door één man in het bijzonder. De man – misschien was het zijn vader – sloeg een arm om de schouders van de jongen, aaide de jongen over het hoofd en droogde diens tranen met een zakdoek. Maar de jongen was ontroostbaar en bleef huilen terwijl hij naar de trein keek. Het beeld greep me aan. Ik had mijn kinderen al zo lang niet gesproken. De gedachte dat zij misschien ook zulke huilbuien doormaakten, deed me pijn.

Die gedachte maakte me nog ongeduldiger. De trein kon mij niet snel genoeg vertrekken. Eenmaal over de grens zou ik mijn mobiele telefoon terugkrijgen. Ik was al bijna vergeten hoe het voelt om op elk moment van de dag contact te kunnen krijgen met de buitenwereld, om zeker te weten dat er dankzij die mobiele telefoon tussen ons en de mensen die we willen bereiken altijd een onzichtbare verbinding bestaat. Mobiele telefoons komen Noord-Korea niet binnen. Elke buitenlander, echt niemand uitgezonderd, moet bij binnenkomst zijn mobiele telefoon bij de autoriteiten inleveren. Bij vertrek krijg je aan de grens je telefoon weer terug. Ook als je bij de ene grens binnenkomt en honderden kilometers verderop het land weer verlaat, zoals in mijn geval. Wanneer een buitenlander in Noord-Korea aankomt, liggen datum en plaats van vertrek al vast. Er is geen ruimte voor improvisatie of verandering van plannen. Mobiele telefoons en andere in het land verboden eigendommen worden geretourneerd op data en plekken die van tevoren zijn vastgelegd. De eerste dagen raakte ik af en toe in paniek, dacht ik soms een kort ogenblik dat ik mijn mobiele telefoon kwijt was. De paniek kwam vanuit het niets en verdween ogenblikkelijk bij de herinnering aan dat plastic zakje waarin ik, na eerst mijn naam erop te hebben geschreven, de telefoon had achtergelaten; alsof ik ontwaakte uit een nachtmerrie. Het kwam ook voor dat ik de telefoon voelde trillen en in mijn broekzak tastte, om gelijk daarna die plastic zak weer voor me te zien. Die eerste dagen was mijn telefoon als een fantoom: als een afgezet been dat nog steeds jeukt.

De trein zette zich op de aangegeven vertrektijd in beweging. Zelfs nadat de trein op gang was gekomen reed hij zo langzaam dat het soms net was of hij elk moment kon stoppen. Het schouwspel buiten was vrijwel identiek aan hetgeen ik de weken ervoor had gezien. De mensen die het land bewerkten, richtten zich op en stonden in gedachten verzonken bij de aanblik van die enorme, machtige machine. De kinderen renden en probeerden de trein bij te houden, tot ze niet meer konden en hun opgewonden uitroepen ergens achter ons wegstierven. De trein toeterde onophoudelijk, alsof hij iets belangrijks wilde zeggen maar daarin niet slaagde doordat zijn stem weigerde en hij slechts dit schorre geklaag wist voort te brengen.

De Amerikanen met wie we de reis hadden gemaakt, kregen geen toestemming om per trein terug te reizen en werden op het vliegtuig gezet. Ik had geen idee waarom. Tijdens de treinreis kwamen we niets tegen dat we niet al eerder hadden gezien, niets ook waarvan denkbaar was dat het voor de Amerikanen verborgen moest blijven. En als zoiets er al was, heb ik het niet opgemerkt. Maar de drie Amerikanen met wie we de reis hadden gemaakt, moesten per vliegtuig naar Beijing.

We wisten allemaal dat we tijdens de treinreis geen foto’s mochten maken. Zo was het steeds geweest. Vragen was zinloos. Wanneer we van de ene plaats naar de andere plaats reisden, mochten we onderweg niet fotograferen. Het kostte niet veel moeite de stem van de gids in gedachte te roepen. Die stem die tientallen keren per dag met een zwaar Koreaans accent dezelfde woorden herhaalde: ‘No pictures, please.’

Maar de trein bewoog zich zo traag voort, het afscheid voltrok zich zo langzaam, duurde zo lang. Ik zat op mijn bed, met mijn rug naar onze bestemming. Wanneer achter het raam van de coupé iets voorbijkwam, zag ik het pas zodra het zich in de verte verwijderde, onomkeerbaar en onherroepelijk. Slechts iemand die geen weemoed kent, zou in die omstandigheden onberoerd blijven. Ik nam een paar foto’s.

Waarom sloegen die twee Chinezen met een lege bierfles op een stuk gedroogde vis? Terwijl ik door het gangpad van de verschillende rijtuigen liep, kwam ik overal Chinezen tegen. Sommigen waren in de weer met tandenstokers. Anderen legden een kaartje of knipten hun nagels. In de meeste coupés stonden geopende plastic dozen vol etenswaar. De meeste Chinezen waren blootsvoets en hadden schilferende zolen.

Tot aan de restauratiewagen kwam ik slechts buitenlanders tegen. Ik herkende een paar westerlingen die samen met mij de rondreis hadden gemaakt en verder waren er vooral veel Chinezen: handelslui gewend om die reis te maken. Nog ver voorbij de restauratie kwam ik voor het eerst bij een wagon met Koreanen. De wagon was nauwelijks verlicht. Ik loerde door een klein raam dat enigszins beslagen was en zag tientallen mensen op lange, dwarsgeplaatste banken. Om hen heen op de grond lag overal bagage. Aan het andere einde van de wagon hing helemaal boven aan de bruinkleurige wand een foto van een streng kijkende Kim Il-sung. Vlak ernaast hing een foto van een al even streng kijkende Kim Jong-il.

Aan een van de wanden van de restauratiewagen hingen slingers van plastic bloemen. De militairen hadden de knopen van hun uniform losgemaakt. Zodra ze gingen eten, deden ze hetzelfde met de kledinglagen die ze onder hun uniform droegen en werden hun witte onderhemden zichtbaar. Misschien deden ze dit om niet vies te worden of omdat ze het warm hadden. Misschien ook zorgde het ervoor dat ze zich meer op hun gemak voelden. Soms viel er een na het eten ter plekke in slaap, zoals de militair die daar met de armen onder het hoofd op tafel lag, een elleboog in een bord vol komkommerschijfjes. Hij was ladderzat en stonk geweldig naar alcohol. Af en toe pruttelde hij een beetje in zichzelf en sliep vervolgens verder. De mannen aan de andere tafels keken naar hem en lachten. Wanneer ze hem af en toe aanstootten, murmelde hij wat, waarna ze nog harder lachten en hem weer met rust lieten. Ze maakten hem pas wakker toen drie van mijn buitenlandse medereizigers de wagon binnenkwamen en er voor hen geen zitplaats bleek te zijn. De man begon opnieuw te pruttelen, maar zodra de anderen hem iets in zijn oor hadden gefluisterd, stond hij onmiddellijk op en waggelde zonder verder te protesteren naar de uitgang van de restauratiewagen.

Voor vijf euro kregen de buitenlanders een lauwe maaltijd bestaand uit een bordje met uiteengerafeld kippenvlees, een bordje met kimchi, een bordje gekookte groenten, een kommetje witte rijst, enzovoort. Drank moest apart worden betaald, en bij het afrekenen was nooit voldoende wisselgeld voorhanden. In plaats daarvan werd het verschil voldaan met flessen water en oude kauwgom die voor de gelegenheid met een schaar in stukjes was geknipt.

De restauratiewagen had grote ramen en even afzichtelijke als goed onderhouden gordijnen. Zo kon het gebeuren dat ik een hap rijst in mijn mond deed en ondertussen achter het raam een spoorwegovergang langzaam naderbij zag komen. Zoals overal stond de spoorwegbeambte strak in de houding, als een standbeeld dat over het al dan niet laten passeren van de trein besliste, de blik gefixeerd op één punt, een opgerold geel vlaggetje voor zich uitgestrekt. De trein stopte niet overal, maar op alle stations hing op het hoogste punt een kolossale foto van Kim Il-sung, daar waar normaal gesproken een stationsklok zou hebben gehangen. Nu was het net of Kim Il-sung zelf de tijd aangaf.

Op het station van Sinuiju leek de tijd opgeschort. Pas toen de tweede douanier de coupé verliet, kwam diezelfde tijd weer op gang. Ik keek om me heen. Van het ene op het andere moment was ik terug in mijn coupé. Zoals ook de stilte terug was, gemarkeerd door de herinnering aan het ritmische gebonk van de trein over de bielzen. De douanier bestudeerde mijn paspoort en zei, met een accent dat het woord vrijwel onherkenbaar maakte: ‘Portugal.’

Ik begreep niet waarom hij het zo op die toon uitsprak. Misschien wilde hij duidelijk maken dat ik ver van huis was of wilde hij ermee zeggen dat hij al eens van mijn land had gehoord. Maar misschien ook deed hij gewoon een poging de naam correct uit te spreken.

Eerder die ochtend in Pyongyang had ik in alle vroegte mijn koffer gepakt in de zekerheid dat de koffer minutieus zou worden gecontroleerd. Daags voor het vertrek had ik gelezen over de rigoureuze bagagecontrole bij het verlaten van het land. Ik was er niet gerust op. Ik was me er bovendien van bewust dat een douanier die iemand op een overtreding wil betrappen, daar altijd in slaagt, in een handomdraai. Zo is het overal in de wereld. Een douanier heeft machtige ogen: veel te machtig. Als een douanier zegt dat hij iets heeft gevonden is het zinloos ertegen in te gaan.

Dat angstige besef werd daar op die plek nog eens ontelbare keren vermenigvuldigd: ik bevond me in Noord-Korea.

De agent keek me aan en zei in het Engels: ‘Camera.’

In de luttele seconden nodig om met mijn hand naar mijn jaszak te gaan en hem de camera te geven, brak het koude zweet me uit.

Ik was me er steeds van bewust geweest dat ze op enig moment naar de camera konden vragen. Ontelbare keren was ik gewaarschuwd, maar in de loop van de reis had ik me steeds minder aangetrokken van de opgelegde beperkingen en had ik meer gefotografeerd dan toegestaan. Het was ook niet moeilijk: mijn camera was klein en maakte geen geluid.

Ik had wel voorzorgsmaatregelen genomen en mijn camera zo ingesteld dat eerst een lange reeks goedgekeurde foto’s verscheen: foto’s die ik daags ervoor op aandringen van de gidsen had genomen bij een monument in Pyongyang. Maar ik wist ook dat daarna andere foto’s zouden volgen, foto’s die ik stiekem had genomen op momenten dat de gids zei: ‘No pictures, please.’

Ik had geen idee wat er zou gebeuren als de douanier die foto’s ontdekte. En niet-weten is veel erger dan weten. Niet-weten prikkelt de fantasie. En ik bevond me in Noord-Korea.

Mijn ademhaling. We stonden zo dicht bij elkaar. Ik was bang dat hij in de stilte van die benauwde coupé mijn hart kon horen kloppen. Het was het enige geluid dat ik zelf hoorde.

De douanier hield het toestel met twee handen vast en drukte met zijn vingertop op het aan-knopje. Het was duidelijk dat hij al veel vaker zo’n camera in handen had gehad. Op z’n dooie gemak begon hij een voor een de foto’s te bekijken.

De felle kleuren van het lcd-scherm reflecteerden op zijn gezicht.

Iets minder dan een jaar daarvoor bevond ik me in Los Angeles.

Soms ben ik bang dat er een onoverbrugbare afstand ontstaat tussen mijzelf en de mensen die me dierbaar zijn. Het gevaar schuilt niet in de fysieke afstand, niet in de duizenden kilometers die ons vaak scheiden. Het gevaar bestaat eruit dat we elkaar niet meer begrijpen.

We bestaan ook als we afwezig zijn, onophoudelijk.

Ik bereken het tijdsverschil en denk aan mijn geliefden. Ik telefoneer naar huis. Maar de plekken waar ik me bevind en de dingen die ik hoor en ervaar, verschillen zo veel van de plekken waar zij zijn, van de dingen die zij horen en ervaren. Onze ervaring van de werkelijkheid loopt steeds verder uiteen. We gebruiken dezelfde woorden, maar de betekenis ervan is anders.

Ik ben bang dat ik mijn moeder niet langer begrijp, en dat zij mij niet meer begrijpt. We ontmoeten elkaar in de keuken van de woning van mijn zus, of tijdens een lunch op zondag, tijdens de kerstdagen. We telefoneren: ‘Is alles goed daar?’

‘Alles gaat z’n gangetje,’ antwoordt ze. Ik zeg hetzelfde. Maar wat blijft allemaal ongezegd?

Ik ben bang dat mijn kinderen nooit zullen begrijpen wat ik ze vertel op momenten dat we stil bij elkaar zitten en de tijd verstrijkt en ik in mijn hoofd verre horizonten bezoek en zij ondertussen vlak naast mij uit het raam kijken, of wanneer de middag op zijn einde loopt en er ook een horizon is en ook niets wordt gezegd.

Die angst was er al in de eerste maanden van 2011 toen ik vanuit Los Angeles met mijn jongste zoon skypete. Maar op dat moment herkende ik die angst nog niet. Ik kon het gevoel nog niet in woorden vatten, ik kon het mijzelf nog niet uitleggen. Tussen ons was acht uur tijdsverschil. Terwijl ik ’s ochtends met hem sprak, was voor hem de volgende winteravond alweer begonnen. Ik liep naar de vensterbank en richtte de camera van de computer naar het raam zodat mijn zoon kon zien hoe daarbuiten op een muur van een gebouw aan Wilshire Boulevard een gigantische muurschildering werd gemaakt. De schilders stonden op grote hoogte in een glazenwassersbak. Beetje bij beetje werd de schildering zichtbaar. De dagen volgden elkaar op en mijn zoon zag verwonderd toe hoe eerst de onderbenen verschenen, en daarna een arm, en nog een arm, en vervolgens de omtrek van het gezicht en zo verder tot de schildering klaar was. Dat het resultaat op een afstand van meer dan negenduizend kilometer via Skype werd gadegeslagen door een zesjarige jongen, ging zijn voorstellingsvermogen verre te boven.

Toen we ophingen, was het voor hem al bijna tijd om te gaan slapen. Ik ging de straat op. Het was lunchtijd in Koreatown. Voor het hotel bevond zich aan de overzijde van de straat een taekwondo-gym. Achter de enorme ruit was op dit uur het schouwspel zichtbaar van groepen bejaarde vrouwen die synchrone bewegingen uitvoerden, heel langzaam en gracieus, op de klanken van Koreaanse muziek. Als je vanaf daar links af zou slaan, stuitte je op Koreaanse grillrestaurants waar je voor tien dollar zoveel kon eten als je wilde. Er bevonden zich hier Koreaanse supermarkten, Koreaanse kappers enzovoort. De zonovergoten, betonnen trottoirs werden in beslag genomen door Koreanen van allerlei leeftijd. En overal hing die geur van houtskool.

Het was in die tijd ook dat ik Chiwan leerde kennen. We hadden allebei deelgenomen aan een openbare lezing in Glendale. Hij declameerde enkele van zijn gedichten, ik droeg fragmenten voor uit de Engelse edities van mijn romans. Chiwan was de eerste Koreaan die ik leerde kennen. Zijn ouders vluchtten vanuit Noord-Korea naar Paraguay toen hij vijf jaar was. Vijf jaar later vestigden ze zich in Los Angeles. Dat was inmiddels dertig jaar geleden en nog steeds spraken ze geen Engels.

Sinds die lezing in Glendale hielden we contact. In de loop van de tijd hadden we het over van alles en nog wat, en ook zijn Koreaanse achtergrond kwam ter sprake en de wijze waarop hij tijdens zijn adolescentie daartegen in opstand kwam en de Koreaanse gewoontes afwees. Later, in 1989, hij was op dat moment eerstejaarsstudent, keerde hij voor de eerste keer sinds zijn jeugd terug naar het Koreaanse schiereiland. In Seoul onderging hij de vreemde ervaring dat iedereen op hem leek.

Het verlangen ergens te zijn waar niemand eruitziet zoals ik, was voor mij misschien wel een motief om Noord-Korea te willen bezoeken. Maar misschien ook niet. Vaststaat slechts dat ik in Los Angeles was toen ik besloot een poging te doen Noord-Korea binnen te komen: ik bevond me in een wijk versierd met verlichte reclameborden met Koreaanse tekens, op een onbegrijpelijke zestien uur tijdsverschil van Pyongyang, heel ver weg en dichtbij tegelijk.

Het was niet zomaar een gedachteoefening. Ik zou gaan: echt gaan.

Ik haalde een paar keer diep adem en nam de beslissing. Het voornemen spookte door mijn hoofd toen ik ging slapen en was er nog steeds toen ik ’s nachts wakker schrok. De volgende dag kon ik aan niets anders denken.

Mijn interesse in Noord-Korea stamde echter van veel eerder. Al heel lang was ik gefascineerd door gesloten maatschappijen en totalitaire regimes. Deze voorgaande zin kan gemakkelijk verkeerd worden uitgelegd. Ik wil daarom voor alle zekerheid het volgende twee keer benadrukken:

1 – Ik ben tegen alle totalitaire, dictatoriale regimes.

2 – Ik ben tegen alle totalitaire, dictatoriale regimes.

Mocht daar behoefte aan zijn, dan heb ik er geen enkele moeite mee het voorgaande nog eens te herhalen. Vooralsnog lijken die twee keer mij wel afdoende.

Mijn nieuwsgierigheid spitste zich steevast toe op het dagelijks leven van de mensen in dat soort samenlevingen. Enige jaren geleden zorgde die wat ongebruikelijke interesse ervoor dat ik gefascineerd raakte door Wit-Rusland.

In die tijd las ik op internetsites Engels- en Franstalige nieuwsberichten over het land, geschreven door vertegenwoordigers van het regime én door de oppositie. Ik ontdekte een forum waar over Wit-Rusland werd gediscussieerd. Veel van de bezoekers die daar een bericht achterlieten, bevonden zich in het land zelf. Ik besloot een oproep te plaatsen waarin ik mijzelf voorstelde en duidelijk maakte dat ik op zoek was naar informatie over de hedendaagse Wit-Russische literatuur. Ik schreef dat ik graag met schrijvers uit het land in contact zou komen.

De eerste week kwam er geen reactie. De tweede week evenmin, en ook de week erop bleef het stil. Ik bleef de sites volgen, las enkele boeken over het land, en dacht niet langer aan mijn oproep.

Zes maanden later ontving ik vanuit het niets in één keer zo’n vijftig e-mails, afkomstig van schrijvers en professoren gespecialiseerd in de Wit-Russische literatuur.

Het was voor mij onmogelijk om met allemaal een correspondentie te onderhouden, maar met enkelen begon ik te e-mailen. Een van hen vertelde dat hij mijn oproep had gelezen in het dagblad Respublika: een spreekbuis van het regime. In een poging Wit-Ruslands status als internationale paria te ontkrachten was een propagandist op het idee gekomen mijn oproep te publiceren in een van de grootste dagbladen van het land. De boodschap: ‘Kijk, deze buitenlander interesseert zich voor ons land.’

De uitwisseling van e-mails zette zich jaren voort en eindigde van de ene op de andere dag, zonder enige verklaring, zoals wel vaker het geval is bij e-mail. In die periode werden twee van mijn boeken vertaald en gepubliceerd door de Universiteit van Minsk. Een van deze romans was op de universiteit gedurende enkele jaren zelfs verplichte literatuur. Elke lente weer kreeg ik e-mail van Wit-Russische studenten die op dat moment mijn roman bestudeerden en er opdrachten over moesten maken.

En verder rest dit verhaal. Het laat iets zien van de toewijding en de eenzaamheid van dit soort tijdverdrijf. Het is niet iets dat ik met iemand kan delen, zelfs niet met mijn naasten: zodra ik daartoe een poging ondernam, was de reactie altijd lauw, en dat begrijp ik wel. Ik zie wel in dat het als excentriek gedrag kan worden opgevat wanneer een Portugees woonachtig in Portugal en zonder enige persoonlijke binding met Wit-Rusland, dag in dag uit Wit-Russische muziek draait, nieuwsberichten over dat land bijhoudt en zelfs het weerbericht leest.

Toen ik het plan opvatte een poging te doen Noord-Korea te bezoeken, had ik al drie of vier boeken over het land gelezen. Koud had ik het besluit genomen of ik begon alles te lezen wat ik maar over het land kon vinden, in elke taal die ik enigszins beheerste. Ik bekeek elke documentaire waar ik mijn hand op kon leggen. Elke verwijzing naar het land las ik met volle aandacht.

Noord-Korea is het meest geïsoleerde land ter wereld. Met een dergelijke mededeling beginnen de meeste boeken over Noord-Korea.

Dit kenmerk maakt dat het land heden ten dage nog steeds het Kluizenaarskoninkrijk wordt genoemd. De naam verwijst naar het Grote Koreaanse Rijk dat in oktober 1897 werd gesticht als opvolger van de sinds vijf eeuwen over Korea heersende Joseondynastie en dat met de annexatie van het schiereiland tot Japans protectoraat in augustus 1910 alweer ophield te bestaan. Voor het Koreaanse volk was deze koloniale bezetting een vernederende ervaring. Een van de weinige zaken waarover in Noord- en Zuid-Korea ook nu nog hetzelfde wordt gedacht, is het gewelddadige karakter van de Japanse bezetting en de vernedering die de Koreanen zich op allerlei vlak moesten laten welgevallen. De censuur ging tijdens de bezetting zelfs zover dat er geen Koreaans meer mocht worden gesproken en het gebruik van het Koreaanse alfabet werd verboden. In 1925 werd het Comité voor de Samenstelling van de Koreaanse Geschiedenis opgericht. Doel was de Koreaanse geschiedenis zo te herschrijven dat de Japanse bezetting werd gerechtvaardigd. Tijdens die bezetting verdwenen volgens conservatieve schattingen honderdduizend historische artefacten richting Japan. En daar bevinden deze zich nog steeds. Het proces van herschrijven van de geschiedenis ging gepaard met de vernietiging van boeken en documenten. Andere boeken werden ingrijpend herschreven. Monumenten werden gesloopt of aan de nieuwe werkelijkheid aangepast. Tempels, paleizen, grafstenen en standbeelden verdwenen of kregen een nieuw uiterlijk. Liederen en gedichten werden herzien, een lot dat zelfs de poëzie van Seo Jeong-ju trof, de meest bejubelde Koreaanse dichter van de twintigste eeuw. In de nieuwe versies werd de lof gezongen van het Japanse Rijk en was elke verwijzing naar een Koreaanse identiteit afwezig. De voortdurende campagne van onderdrukking van de Koreaanse identiteit zorgde ervoor dat de Japanners de Koreanen niet langer als hun gelijken beschouwden. Een proces van ontmenselijking voltrok zich en resulteerde in daden van extreme wreedheid.

Na de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki gaf Japan zich in augustus 1945 over aan de geallieerden en eindigde de Japanse overheersing over Korea. Een maand later bereikten Amerikaanse troepen het zuiden van het schiereiland. Sovjettroepen bevonden zich op dat moment al in enkele gebieden in het noorden, vergezeld van communistische Koreaanse groeperingen. Tijdens een spoedbijeenkomst met als doel invloedssferen af te bakenen stelde de Amerikaanse kolonel Dean Rusk Sovjetgeneraal Tsjistjakov voor om een grens te trekken langs de 38ste breedtegraad. Het was de lijn die Noord-Korea tot de dag van vandaag van Zuid-Korea zou scheiden.

In 1948 was er een mislukte poging om verkiezingen te organiseren op het hele schiereiland. De 38ste breedtegraad werd een vesting met aan weerszijden heel verschillende regimes: socialistisch in het noorden, kapitalistisch in het zuiden. Gewapende schermutselingen hadden plaats langs de gehele grens en de spanning liep op tot aan het moment dat Noord-Koreaanse troepen, bij wijze van openlijke oorlogsverklaring, op 25 juni 1950 de grens overstaken en het Zuid-Koreaanse grondgebied binnendrongen. Het vormde de opmaat voor een van de bloedigste conflicten uit de twintigste eeuw. Onder de burgerbevolking werden slachtingen aangericht, massa-executies hadden plaats, er werden oorlogsmisdaden gepleegd. Zuid-Korea kon rekenen op de steun van internationale troepen, waaronder meer dan anderhalf miljoen Amerikaanse soldaten.

In 1953 trokken de troepen zich terug op hun respectieve grondgebied, maar een vredesverdrag werd nooit getekend. Formeel zijn de beide Korea’s nog steeds in staat van oorlog.

Bovenstaande is het minimale resumé van iets dat ongelooflijk groot is. Het is onmogelijk het helemaal te vatten, hoeveel boeken je ook leest.

Ondertussen: Kim Il-sung 100th Birthday Ultimate Mega Tour (Ultimate Option).

Dit was de optie waarvoor ik koos. De reis werd aangeboden door een in Beijing gevestigd bedrijf waarvan de voornaamste activiteit bestond uit het organiseren van reizen naar Noord-Korea. In april 2012 zou de honderdste geboortedag van de in 1994 overleden Kim Il-sung worden gevierd. De festiviteiten zouden uitbundig zijn, zo was de verwachting, en met het oog daarop stond de Koreaanse regering eenmalig een extra lang bezoek toe – Ultimate Mega – van vijftien dagen. In die periode zouden we niet alleen de feestelijkheden meemaken en de gebruikelijke monumenten en voor het land symbolische plekken bezoeken, ook stonden enkele zelden bezochte steden op het programma en zelfs enkele fabrieken waar nooit eerder een buitenlander voet had gezet.

Een optie die ik ook in overweging had genomen, was om het land te bezoeken in de periode dat de zeventigste verjaardag van Kim Jong-il werd gevierd. De Vereniging van Vrienden van Korea, een instituut ondersteund door de Noord-Koreaanse staat, organiseerde in die periode een reis van tien dagen. Het nadeel was die directe band met de staat. Uit de boeken die ik had gelezen was mij duidelijk geworden dat ik tijdens mijn verblijf in Noord-Korea mijn mening vaak voor me zou moeten houden. Misschien zelfs de hele tijd. Maar een reis ondernemen die op de internetpagina van de Vereniging van Vrienden van Korea werd omschreven als ‘een unieke mogelijkheid om succesvol zaken te doen met de regering’, en waarin de reiziger als ‘een vriend van de Democratische Volksrepubliek Korea’ zou worden behandeld, leek me te veel van het goede. Dan liever Ultimate Mega.

Het waren de verjaardagen van de twee leiders die het land sinds de oorlog had gekend. 2012 markeerde de honderdste geboortedag van de vader en de zeventigste van de zoon.

In 1979 verscheen in Pyongyang een boek met de titel Over de Gepaste Eerbetuigingen aan de Grote Leider Kameraad Kim Il-sung en het Correcte Gebruik van Uitdrukkingen Verwijzend naar de Grote Leider. In het boek waren enkele aanspreekvormen van Kim Il-sung bijeengebracht. ‘Grote leider’ was vanaf het begin het meest gebruikt, gevolgd door ‘vaderlijke leider’, ‘eeuwige leider’, ‘vader van de natie’, ‘onoverwinnelijke generaal’ en, ook heel populair, ‘zon van de mensheid’.

Er bestaat ook een lijst van namen waarmee naar Kim Jong-il kan worden verwezen. ‘Geliefde leider’ is de gangbare uitdrukking. Maar ook wordt hij vaak aangeduid met ‘hoogste commandant’, ‘geliefde generaal’, ‘richtinggevende ster’ of ‘stralende ster van de vulkaan Paektusan’.

Vooral dit laatste vind ik mooi. De uitdrukking herinnert aan het verhaal van zijn geboorte. In zijn officiële biografie staat dat Kim Jong-il ter wereld kwam in een hut op de top van de Paektusan, op het hoogste punt van het land. Precies op het moment van zijn geboorte doorboorde een vallende ster het firmament en veranderde de winter in zomer. En aan de hemel verscheen, aldus de officiële lezing, een dubbele regenboog. Inderdaad: een dubbele regenboog.

De grote leider werd geboren in het jaar Juche 1, de geliefde leider in het jaar Juche 30. In 1997 nam de regering het besluit om op een nieuwe jaartelling over te gaan: de Juche-jaartelling. Het eerste jaar viel samen met het jaar 1912 in onze jaartelling, het jaar dus van de geboorte van Kim Il-sung. Het was zo alsof de tijd bij hem begon.

Er was nog een ander argument om in die periode Noord-Korea te bezoeken. Ik zou aanwezig zijn tijdens de eerste eeuwwisseling volgens de Juche-jaartelling, en dat het feest erg te lijden zou hebben onder de afwezigheid van de jarige, leek onwaarschijnlijk. Niet alleen bevond de leider zich nog heel fysiek en in gebalsemde staat in een mausoleum in Pyongyang, op de plek waar hij voorheen kantoor hield, ook was in de grondwet vastgelegd dat hij de ‘Eeuwige President’ was. Strikt juridisch genomen kon hij niet sterven en zal hij ook nooit sterven.

Dit betekent evenwel niet dat zoon en opvolger Kim Jong-il weinig om handen heeft. Zuinig met heldendaden is de Secretaris-Generaal van de Arbeiderspartij van Noord-Korea, President van het Nationaal Defensiecomité en Hoogste Leider van de Democratische Volksrepubliek Korea al evenmin. Mijn favoriete heldendaad vond plaats tijdens de opening van het eerste golfterrein van Pyongyang. Kim Jong-il had nooit eerder golf gespeeld en wilde het wel eens proberen. Om het balletje in de beoogde put te krijgen had hij steeds maar een enkele slag nodig. In golftermen: een hole in one. Kim Jong-il sloeg er elf achter elkaar. Meer holes waren er niet. De enige getuigen van dit huzarenstukje waren zijn zeventien lijfwachten en enkele hooggeplaatsten. Zij bezwoeren, en doen dat misschien nog steeds, dat het wonder echt had plaatsgevonden. De geliefde leider zelf ondertussen verloor zijn belangstelling voor deze al te gemakkelijke sport en speelde nooit meer.

Terwijl ik mijn reis voorbereidde, las ik vaker over dat soort wonderlijke prestaties. Ik probeerde me er een voorstelling van te maken hoe het leven was onder een regime dat wel de grootste persoonlijkheidscultus uit de wereldgeschiedenis wordt genoemd. Ik herinnerde me ook de beelden die in de jaren negentig zoveel indruk op mij hadden gemaakt. Grote leider Kim Il-sung was juist gestorven, collectieve rouw was afgekondigd, en de straten liepen vol hysterisch huilende mensen, overmand door een geweldig verdriet.