Douglas Hofstadter & Emmanuel Sander

Analogie

DE KERN VAN ONS DENKEN

Vertaald en aan het Nederlands taalgebied aangepast door
Jan Pieter van der Sterre

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Douglas Hofstadter & Emmanuel Sander

© 2014 Nederlandse vertaling Jan Pieter van der Sterre

Oorspronkelijke titel Surfaces and Essences

Oorspronkelijke uitgeverij Basic Books

Omslagontwerp Bart van den Tooren

==

ISBN 978 90 450 2656 5

NUR 770

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

==

www.atlascontact.nl

Voor Francesco Bianchini

en voor Michaël, Tom, en Talia

Voorwoord

Analogie als de kern van cognitie

Analogie geven wat analogie toekomt

In dit boek over denken zullen analogieën en begrippen een hoofdrol spelen, want zonder begrippen kan er geen gedachte zijn, en zonder analogieën kunnen er geen begrippen zijn. Dat is de stelling die we overal in dit boek zullen uitwerken en verdedigen.

Wat we met deze stelling bedoelen is dat elk begrip in ons hoofd zijn bestaan dankt aan een lange serie analogieën die we in de loop van vele jaren onbewust hebben gemaakt. Die analogieën gaven een eerste aanzet tot de begrippen en bleven ze in de loop van ons leven verrijken. Bovendien worden onze begrippen op elk moment selectief geactiveerd door nieuwe analogieën, die onophoudelijk door ons brein worden gemaakt in een poging het nieuwe en onbekende te doorgronden in termen van het oude en bekende. Het hoofddoel van dit boek is dus analogie geven wat analogie toekomt, dat wil zeggen, laten zien hoe het menselijk vermogen tot het maken van analogieën aan de basis van al onze begrippen ligt, en hoe begrippen selectief worden opgeroepen door analogieën. Kortom, we willen laten zien dat analogie het voedsel en het vuur van ons denken is.

Wat woordenboeken niet vertellen over begrippen

Voordat we deze uitdaging aangaan moeten we een duidelijk beeld hebben van wat begrippen zijn. De subtiliteit en complexiteit van begrippen wordt dikwijls onderschat. Dat is onvermijdelijk, temeer daar woordenboeken onze neiging versterken om in al te eenvoudige termen over begrippen te denken. Woordenboeken vinden dat ze de verschillende betekenissen van een bepaald woord moeten presenteren door het hoofdlemma te verdelen in een aantal sublemma’s.

Neem bijvoorbeeld het substantief ‘band’. In elk woordenboek van redelijke omvang zal er onder dit lemma een sublemma te vinden zijn dat een band beschrijft als een reep textiel die rond dingen kan worden gewikkeld, een ander sublemma als een met lucht gevulde rubber ring om wielen van voertuigen, weer een ander als iets wat samenbindt en verenigt, een huwelijksband, een boekomslag, een magneetband, een transportband, een frequentieband en nog veel meer. Het woordenboek zal een duidelijke afbakening maken tussen deze verschillende begrippen, die allemaal onder hetzelfde woord ‘band’ vallen en waar vrij grote verschillen tussen zijn – en dan stopt het lemma, alsof al die betekenissen vanzelf spreken en losstaan van elkaar. Alles goed en wel, maar hierdoor ontstaat de indruk alsof al die betekenissen van het woord op zich homogeen en vrij simpel zijn, en alsof er geen kans is dat er verbanden bestaan tussen die betekenissen. Niets is minder waar, want de betekenissen zijn vaak nauw verwant (vergelijk bijvoorbeeld broekband en fietsband) en elk van deze zogenaamd duidelijke, losstaande betekenissen van het woord ‘band’ vormt op zich een bodemloze kloof van complexiteit. Hoewel woordenboeken de indruk wekken woorden te analyseren tot op hun atomen, scheren ze in feite op z’n hoogst over het oppervlak ervan.

Een mens zou vele jaren kunnen besteden aan het samenstellen van een enorme verzameling van foto’s van zeer diverse familiebanden, en hetzelfde doen met hoofdbanden, boekbanden, broekbanden en bloedbanden. Zo kunnen we ons ook een verzameling foto’s voorstellen van sterk verschillende stoelen, schoenen, honden, theepotten en versies van de kapitaal A enzovoort, zonder in een van die verzamelingen ooit het eind van de tunnel te zien omdat het aantal mogelijke nuances grenzeloos is. Er bestaan inderdaad van dat soort boeken, bijvoorbeeld 1000 Chairs. Als het begrip ‘stoel’ volstrekt eenduidig was, valt moeilijk te begrijpen wat het belang van zo’n boek zou kunnen zijn. Om de schoonheid, de originaliteit, het nut of de stijl van een bepaalde stoel naar waarde te schatten is een heleboel ervaring en deskundigheid vereist, waar woordenboeken niet aan kunnen tippen.

We kunnen natuurlijk soortgelijke opmerkingen maken over de subtiliteiten van verschillende soorten banden en bands, dus een mens zou zijn hele leven kunnen besteden aan het bestuderen van jazzbands, hoofdbanden, frequentiebanden enzovoort. En zelfs begrippen die veel eenvoudiger lijken dan deze zijn in de praktijk eindeloze moerassen van complexiteit. Neem bijvoorbeeld het begrip ‘de kapitaal A’. We zouden vele pagina’s tekst in ingewikkelde, quasi-juridische taal nodig hebben om precies vast te leggen wat we voor gemeenschappelijks herkennen in de vele duizenden vormen die we moeiteloos waarnemen als leden van die categorie. Dat gaat veel verder dan het simpele idee dat de meeste mensen van het begrip ‘de kapitaal A’ hebben, namelijk twee tegen elkaar leunende diagonale lijnen, verbonden door een horizontale dwarsstreep.

Catalogi van lettertypen zijn inderdaad ware goudmijnen voor iedereen die geïnteresseerd is in de rijkdom van categorieën. In bijgaande figuur zijn voorbeelden van ‘kapitalen A’ verzameld die werden ontworpen voor gebruik in de reclame. We hoeven maar even te kijken en elk idee van A-kapitaliteit dat we a priori in ons hoofd zouden hebben, wordt tegengesproken door een of meer van deze letters, en toch is elk ervan volstrekt herkenbaar, misschien niet altijd moeiteloos als hij op zichzelf staat, maar zeker wel in de context van een woord of zin.

==

==

De alledaagse begrippen ‘band’, ‘stoel’, ‘theepot’ en ‘de kapitaal A’ verschillen sterk van specifieke begrippen als ‘priemgetal’ en ‘DNA’. Deze laatste twee soorten hebben ook onvoorstelbaar veel leden, maar wat die gemeen hebben is exact en ondubbelzinnig onder woorden te brengen. In de mentale structuur achter woorden als ‘band’, ‘stoel’ of ‘theepot’ schuilt daarentegen een grenzeloze, vage rijkdom waar woordenboeken volstrekt aan voorbijgaan, omdat het expliciet formuleren van dergelijke subtiliteiten niet het doel is van woordenboeken. In feite hebben gewone woorden niet een paar, maar onbeperkt veel betekenissen, en dat is een vrij beangstigende gedachte. De positieve kant van die gedachte is daarentegen dat elk begrip onbeperkt kan worden gevarieerd. Dat is een vrij aangename gedachte, althans voor mensen die nieuwsgierig zijn en geïnspireerd worden door het nieuwe.

Zeugma’s: vermakelijke onthullers van conceptuele subtiliteit

Het linguïstische begrip ‘zeugma’, ook wel ‘syllepsis’ genoemd, is vrij duister, maar heeft ook veel aantrekkelijks: het brengt de verborgen rijkdom van woorden (en dus van begrippen) aan het licht. Zeugma’s behoren tot de klassieke stijlfiguren en worden vaak, misschien wel bijna altijd, ingevoegd voor het komische effect. Bij een zeugma wordt een woord in een zin in verschillende betekenissen gebruikt, hoewel het zelf maar één keer voorkomt. Bijvoorbeeld:

==

Ik spreek met je af in het weekend en de tuin.

==

Deze zin benut twee verschillende betekenissen van het voorzetsel ‘in’, de ene in de tijd, de andere in de ruimte. Als we ons een ontmoeting in een tuin voorstellen zien we twee relatief kleine entiteiten, omgeven door een grotere entiteit, en als we ons een ontmoeting voorstellen die plaatsheeft in het weekend denken we aan de tijdspanne die een bepaald moment scheidt van een later moment. Iedereen begrijpt zonder moeite dat dit twee sterk verschillende begrippen zijn die verbonden zijn met eenzelfde woord, en het feit dat het voorzetsel ‘in’ maar één keer in de zin wordt gebruikt ondanks de brede kloof tussen de twee betekenissen, brengt bij het lezen van deze zin een glimlach om onze lippen.

Hier een paar andere ietwat humoristische voorbeelden van zeugma’s:

==

Hij was dirigent en in een plas gevallen.

De barman gaf me een knipoog en een borrel.

Ze heeft mijn schilderij en mijn vertrouwen in de mensheid hersteld.

Ik zie je morgenavond met veel genoegen en Ted aan mijn tafel verschijnen.

==

In het eerste zeugma moet het woordje ‘was’ in het hoofd van de lezer snel schakelen tussen koppelwerkwoord en hulpwerkwoord. Bij het tweede zeugma gaat het om verschillende vormen van overdracht tussen mensen. Kun je zeggen dat iemand echt een knipoog ‘geeft’ aan iemand anders? Is een knipoog iets materieels, zoals een drankje, dat de ene persoon aan een andere kan overhandigen? In het derde zeugma krijgt de spreker zijn verdwenen vertrouwen in de mensheid terugbezorgd, terwijl het schilderij helemaal niet was verdwenen. Bovendien is vertrouwen in de mensheid veel minder tastbaar dan een schilderij aan je muur, en daardoor duidt ‘herstellen’ op twee duidelijk verschillende activiteiten. Ten slotte gebruikt het laatste zeugma van ons kwartet twee sterk tegengestelde betekenissen van het voorzetsel ‘met’. De ene roept het beeld op van een manier om iets te doen, in casu de prettige gemoedstoestand daarbij, en de andere van iemand die een andere persoon vergezelt. Net als in de eerdere gevallen zien we dankzij het zeugma een brede kloof tussen twee betekenissen van een woord, en die kloof stemt tot nadenken. Een goed zeugma benadrukt dus van nature automatisch bepaalde semantische subtiliteiten van het woord of de uitdrukking waaromheen het is opgebouwd.

Wat betekent bijvoorbeeld het woord ‘boek’? We zouden in eerste instantie geneigd zijn te zeggen dat een boek een voorwerp is dat bestaat uit bedrukte vellen papier die op enigerlei wijze aan elkaar zijn bevestigd en voorzien van een omslag. Dat klopt vaak, maar bij het volgende zeugma komt er een andere betekenis van het woord naar voren:

==

Het boek was gebonden maar helaas niet meer in druk.

==

Deze zin herinnert ons eraan dat het woord ‘boek’ ook een abstracter begrip aanduidt, namelijk de verzameling van alle exemplaren die in winkels en warenhuizen beschikbaar zijn. Hebben we hier dus te maken met één begrip of met twee? En als iemand zegt: ‘Ik ben dit boek in het Engels aan het vertalen’, gebruikt hij of zij dan een derde betekenis van het woord? Hoeveel subtiel verschillende begrippen zijn er in het onschuldige woord ‘boek’ verborgen? Het zou een leerzame oefening zijn om te proberen meer zeugma’s te construeren op basis van nog meer betekenissen van het woord ‘boek’, maar we hebben hier andere bedoelingen en laten die uitdaging aan onze lezers over. In plaats daarvan bekijken we een wat complexer zeugma:

==

Toen ze wat ouder werden heeft geen van die pestkoppen ooit hoeven boeten voor al die gemene dingen die ze uithaalden als en met kleine kinderen.

==

Hier zit de crux in de vreemde, bliksemsnelle verschuiving van betekenis van ‘kleine kinderen’, dat eerst wordt gezien als deel van de zinsnede ‘dingen die ze uithaalden als kleine kinderen’ en dan als deel van de zinsnede ‘dingen die ze uithaalden met kleine kinderen’. In het eerste geval zijn de kleine kinderen de ex-pestkoppen zelf (of liever gezegd de pestkoppen die ze ooit waren), terwijl het in het laatste geval om hun slachtoffers gaat.

Enkele veelzeggende zeugma’s

Deze voorbeelden kunnen we zeker enigszins vermakelijk noemen, maar we hebben het onderwerp zeugma niet voor de lol aangesneden. Het heeft tevens een informatief element, dus laten we eens een paar gevallen bekijken die serieuzere vragen opwerpen.

==

‘Welkom op mijn woonboot,’ zei hij in het Nederlands en alle oprechtheid.

==

Dit zeugma is duidelijk opgebouwd rond het woord ‘in’, en de vanzelfsprekende vraag is hier of we te maken hebben met één of twee betekenissen van het woord. In een respectabel woordenboek hebben deze twee betekenissen waarschijnlijk verschillende sublemma’s. Maar hoe zit het met de volgende zin?

==

‘Je bent niet meer welkom op mijn woonboot,’ zei hij in woede en alle oprechtheid.

==

Zijn de twee betekenissen van ‘in’ hier precies gelijk? Misschien, ze slaan immers allebei op de geestestoestand van één persoon; maar misschien ook niet, we zouden ‘in woede’ kunnen vervangen door ‘in een uitbarsting van woede’, maar we zouden zeker niet kunnen zeggen: ‘in een uitbarsting van oprechtheid’. Dus dit is een vrij lastig geval. In feite is het onmogelijk een definitief oordeel te vellen over deze kwestie. Sterker nog, we hebben dit voorbeeld juist gekozen omdat hier bepaalde subtiele nuances van het begrip ‘in’ naar voren komen. Hoe herkennen we de situaties die passen bij het woordje ‘in’? Oftewel, hoe herkennen we in-situaties? Wat hebben alle in-situaties met elkaar gemeen, hoe verschillen sommige in-situaties van andere, en waarom zou het nagenoeg onmogelijk zijn een exacte, heldere indeling te maken van alle soorten in-situaties?

Kleine aanvullende oefening: hoeveel verschillende betekenissen van ‘in’ herkennen we in de volgende frase:

==

Jazeker, mevrouw, dat paar mocassins in leer, de etalage en de aanbieding is inderdaad beschikbaar in rood en maat 42.

==

We stappen nu over van een voorzetsel naar een werkwoord en tegelijk naar een andere taal. In het Italiaans is dit een heel onschuldig, kloppend zinnetje:

==

Voglio lavarmi la faccia e i denti.

==

Letterlijk vertaald betekent het: ‘Ik wil mijn gezicht en mijn tanden wassen.’ Het interessante feit dat Italiaanstaligen dit zo kunnen zeggen, vertelt iets over de manier waarop ze de wereld waarnemen; voor een Italiaan behoren de handelingen van het wassen van het gezicht en het poetsen van de tanden tot dezelfde categorie (beide zijn vormen van ‘wassen’) en dus vormen ze in zekere zin ‘dezelfde handeling’.

Daarentegen is tandenpoetsen voor Engelstaligen niet een soort wassen (bij wassen is meestal zeep betrokken, en de meeste mensen beschouwen tandpasta niet direct als ‘zeep’, hoewel beide veel gemeen hebben), dus de letterlijke Engelse vertaling van de Italiaanse zin klinkt zeugmatisch (dat wil zeggen, bij het dubbele gebruik van het woord ‘wassen’ glimlachen we). In het Frans is af en toe wel sprake van ‘se laver les dents’ (je tanden wassen), maar gebruikelijker is ‘se brosser les dents’ (je tanden poetsen). Het laatste lijkt meer voor de hand te liggen voor Franstaligen dan het eerste. En het Nederlands aarzelt: in Nederland zal niemand het over ‘tanden wassen’ hebben, maar in Vlaanderen komt het wel voor. Zo zien we dat een zin (‘je tanden en je gezicht wassen’) zeer zeugmatisch kan zijn in de ene taal (Engels, Noord-Nederlands), naar een zeugma kan zwemen in een andere taal (Frans, Vlaams) en absoluut niets zeugmatisch heeft in een derde taal (Italiaans).

Dit voorbeeld illustreert hoe een zeugma een conceptueel onderscheid kan aantonen dat sprekers van taal A direct opvalt, terwijl sprekers van taal B dat moeilijk zien. Zo is er volstrekt niets aan de hand met de volgende zin:

==

Soms ga ik met de auto naar mijn werk, en soms te voet.

==

Maar in het Duits en Russisch vragen deze twee vormen van voortbewegen om verschillende werkwoorden. Als iemand zich met een voertuig naar zijn bestemming verplaatst, wordt in het Duits het werkwoord ‘fahren’ gebruikt, en als iemand ergens te voet heen gaat, het werkwoord ‘gehen’. In het Russisch is het nog lastiger, want niet alleen is er een verschil tussen met een voertuig gaan en te voet gaan, maar de keuze van het werkwoord hangt er ook vanaf of die beweging meermaals wordt uitgevoerd of maar één keer. Dus een werkwoord dat in het Engels, Frans en Nederlands volstrekt onschuldig oogt, valt in het Russisch uiteen in verschillende werkwoorden. Met andere woorden, wat door diverse West-Europese talen als een homogeen begrip wordt beschouwd, is voor Russischtaligen opgesplitst in vier verschillende begrippen. Laten we nog eens een andere zeer eenvoudige zin bekijken:

==

De jongen en de hond aten brood.

==

Deze zin is geen zeugma in het Nederlands, en evenmin als hij letterlijk wordt vertaald in het Frans en Engels; dat wil zeggen dat hij gewoon zijn werk doet en in onze oren vreemd noch humoristisch klinkt. Maar in het Duits klinkt hij fout, want dat gebruikt verschillende werkwoorden voor het innemen van voedsel door dieren en door mensen: ‘fressen’ voor dieren, en ‘essen’ voor de mens. Met andere woorden, Duitstaligen splitsen het voor ons homogene begrip ‘eten’ en maken er twee versies van, afhankelijk van het soort schepsel dat de activiteit uitvoert.

De ‘natuurlijke’ conceptuele verschillen tussen talen

Geïnspireerd door deze voorbeelden zouden we ons een taal (en een cultuur) kunnen voorstellen waarin de werkwoorden systematisch verschillen naar gelang ze voor mannen of vrouwen gelden. Die taal zou een werkwoord hebben voor het eten door mannen en een ander werkwoord voor het eten door vrouwen, laten we zeggen ‘masculeten’ voor mannen en ‘femineten’ voor vrouwen, bijvoorbeeld in ‘Petunia feminat haar boterham met smaak, enthousiasme en augurken’. Sprekers van deze hypothetische taal zouden het bizar vinden dat Engelsen kunnen zeggen: ‘Mijn man en ik hebben dezelfde smaak wat eten betreft.’ Zo’n taal kan op sommigen overkomen als belachelijk, maar er zijn veel talen die dergelijk gendergerelateerd lexicaal onderscheid maken.

Zo is er in het Frans een duidelijk verschil tussen genietingen van mannen en die van vrouwen; in de categorie ‘gelukkig’ heet de ene helft ‘heureux’ en de andere ‘heureuse’. En zo zou een curieux Fransman zich kunnen afvragen hoe het voelt om heureuse te zijn, maar hij zou dat vergeefs doen want een man kan niet heureuse zijn! Op dezelfde manier zou een curieuse Française zich kunnen afvragen hoe het voelt om heureux te zijn, maar welke manmoedige pogingen ze ook zou doen, ze zijn gedoemd te mislukken. Een Venusbewoner kan net zo goed proberen zich voor te stellen hoe het voelt om op Mars te wonen!

Misschien doet dit alles vergezocht aan, maar er is een beroemd Russisch gedicht dat gaat over iets wat de dichter, Ilja Lvovitsj Selvinski, erg vreemd vond, namelijk dat bij elke activiteit van zijn geliefde de triviale werkwoorden die beschreven wat ze deed in de verleden tijd werden opgeluisterd door een vrouwelijk woordeind (vaak ‘la’, ‘ala’, of ‘jala’). De dichter beschrijft verschillende doodgewone activiteiten van haar (lopen, eten enzovoort), en verbaast zich dan over zijn verwarring, omdat hij als man nooit één van deze ‘uitsluitend vrouwelijke’ activiteiten heeft verricht, nooit één van deze ‘uniek vrouwelijke’ sensaties heeft ervaren en dat helaas ook nooit zal kunnen. Drukt Selvinski bij het maken van deze opmerkingen iets diepzinnigs uit of speelt hij alleen maar met woorden?

We zouden ons zonder moeite een taal kunnen voorstellen die met een heel arsenaal aan werkwoorden onderscheid maakt tussen een groot aantal verschillende manieren om te eten: het eten van een uitgehongerde jongen, van een dame uit de hoge kringen, van een varken, een paard, een konijn, een haai, een meerval, een adelaar, een kolibrie enzovoort. Zo’n fijnkorrelige opdeling van een begrip dat wij zien als volstrekt homogeen is goed denkbaar, omdat we begrijpen dat er werkelijke verschillen zijn tussen de manieren waarop deze schepsels voedsel tot zich nemen (anders hadden we ook niet geschreven ‘werkelijke verschillen’). Alle talen hebben het recht en de verantwoordelijkheid te beslissen waar ze onderscheid willen maken in de semantische ruimte van al deze verschillende activiteiten. Uiteindelijk zijn er op de aarde geen twee wezens die op precies dezelfde manier eten (en die zijn er nooit geweest en zullen er nooit zijn); er zijn zelfs geen twee verschillende momenten waarop één schepsel tot in de kleinste details op precies dezelfde manier eet.

Elke handeling is uniek, en toch zijn er punten van overeenkomst tussen bepaalde handelingen. Het zijn juist die punten van overeenkomst waardoor een taal ze allemaal hetzelfde etiket kan geven. En als een taal besluit dat te doen, worden door dat feit ‘families’ van handelingen gecreëerd. Dit is een subtiele uitdaging die elke taal op zijn eigen manier aangaat, maar als dat eenmaal is gebeurd, accepteert elke groep mensen met een gemeenschappelijke moedertaal de specifieke opdeling van begrippen die hun taal hun aanreikt als volkomen natuurlijk en vanzelfsprekend. Tegelijkertijd vinden ze de conceptuele verschillen binnen andere talen misschien kunstmatig, onnodig betuttelend en zelfs onbegrijpelijk of dom, tenzij ze geïnteresseerd raken in de subtiliteiten van dergelijke verschillen en een heel andere kijk krijgen op hun eigen begrippenverzameling.

Woordspel met het woord ‘spel’

Het werkwoord ‘spelen’ bezorgt ons prachtige voorbeelden van zeugma’s of, afhankelijk van iemands moedertaal en persoonlijke manier van waarnemen van de betrokken activiteiten, niet-zeugma’s. Bijvoorbeeld:

==

Edmond speelt basketbal en voetbal.

==

Deze zin kan op het eerste gezicht heel natuurlijk en bepaald niet zeugmatisch lijken, en toch verschillen de twee genoemde activiteiten in talloze opzichten van elkaar, hoewel ze beide tot de categorie sport behoren. Bij de ene sport komen voornamelijk de voeten (en soms het hoofd) in contact met de bal, bij de andere sport zijn het de handen (en praktisch nooit het hoofd). We zouden daarom kunnen denken iets vreemds te horen, hoe subtiel ook, als we hetzelfde werkwoord op twee vrij sterk verschillende activiteiten loslaten.

Als essen (wat mensen doen als ze eten) en fressen (wat varkens, konijnen en andere dieren doen) door Duitstaligen worden gezien als activiteiten die tot twee verschillende categorieën behoren, is er niets wat ons ervan weerhoudt een taal te bedenken waarin men zou zeggen:

==

Edmondus snuoiqs basketballum pluss iggfruds voetballum.

==

Voor sprekers van deze hypothetische taal zou het spel van basketballers – of liever, van basketbal-snuoiqers – even sterk verschillen van dat van voetbal-iggfruders als de klanken ‘snuoiq’ en ‘iggfrud’ van elkaar verschillen.

Voor wie dit voorbeeld als zeugma te zwak vindt, kunnen we er nog wel een schepje bovenop doen:

==

Sylvia speelt tennis, monopoly en viool.

==

Deze zin noemt een muziekinstrument en twee soorten spellen die veel sterker van elkaar verschillen dan basketbal en voetbal. Als iemand zou proberen de afstanden tussen deze drie begrippen te meten door mensen te vragen die te schatten, zouden de meeste mensen viool waarschijnlijk ver van tennis en monopoly plaatsen, en die twee spelsoorten zouden niet vlak bij elkaar liggen, maar wel veel dichter bij elkaar dan elk van beide bij viool. En het zal geen grote verrassing zijn dat dit overeenkomt met de keuze van de Italiaanse taal, waarin bovenstaande zin er zo uit zou zien:

==

Sylvia gioca al tennis e a Monopoly, e suona il violino.

==

In het Italiaans is het ondenkbaar dat iemand op een muziekinstrument speelt in de zin van giocare; het idee alleen al is genoeg om een Italiaan te laten glimlachen. Bij ‘giocare il violino’ stelt een Italiaan zich bijvoorbeeld mensen voor die vangbal spelen met een Stradivarius. Terwijl voor Engels-, Frans- en Nederlandstaligen vioolspel tot dezelfde categorie behoort als voetbal en basketbal, zou dat idee ronduit dom overkomen in het Italiaans.

In het Frans wordt het werkwoord jouer gebruikt voor zowel muziekinstrumenten als voor sport, maar het wordt in beide gevallen wel gevolgd door verschillende voorzetsels. Dus iemand die sport beoefent speelt à, maar wie muziek maakt speelt de. Wordt het begrip jouer door deze syntactische conventie gesplitst in twee duidelijke, aparte subbetekenissen? Het Engels heeft geen vergelijkbare syntactische conventie die het werkwoord ‘spelen’ in twee losse stukken zou opsplitsen; het voelt simpelweg homogeen. En het Nederlands doet wat dat betreft met het Engels mee, behalve dat er meestal één werkwoord van gemaakt wordt als het over sporten gaat: ‘tafeltennis spelen’ wordt tafeltennissen, ‘handbal spelen’ handballen.

Sport en muziek in het Mandarijn

Het onderscheid dat het Italiaans maakt tussen ‘giocare’ (voor sport) en ‘suonare’ (voor muziekinstrumenten) lijkt misschien een beetje vergezocht, want niet alleen het Engels en het Nederlands, maar ook allerlei andere talen gebruiken graag precies hetzelfde werkwoord voor beide soorten activiteiten. Zo heeft het Frans ‘jouer’, het Duits ‘spielen’, het Russisch ‘играть’ enzovoort. Hoe zit het met het Chinees?

Het blijkt dat het Mandarijn aanzienlijk kieskeuriger is in deze kwestie dan het Italiaans: linguïstisch onderscheidt het vier typen muziekinstrumenten, die elk een eigen werkwoord krijgen. Dus voor snaarinstrumenten is er ‘’ (uitgesproken als ‘l’), wat min of meer ‘trekken’ betekent, terwijl men voor blaasinstrumenten ‘’ (‘chuī’) gebruikt. Voor het tokkelen op de gitaar en het aanslaan van de piano is er het werkwoord ‘’ (‘tán’), en tot slot voor het slaan op de trommel ‘’ (‘dă’).

Vreemd genoeg is het mogelijk het werkwoord dat ‘spelen’ betekent (zoals in ‘spelen met een stuk speelgoed’) op elk muziekinstrument toe te passen (‘’, uitgesproken als ‘wán’), maar helaas in een betekenis die we niet zouden verwachten: het geeft in wezen aan dat er een beetje wordt gerommeld op het instrument in kwestie, en bovendien is dit gebruik van ‘’ uiterst informeel, ja, zelfs Bargoens.

We zouden ons kunnen afvragen hoe een Chineestalige een algemenere vraag zou stellen, bijvoorbeeld ‘Hoeveel instrumenten bespeelt Baofen?’. Maar de beste vertalingen van deze volkomen natuurlijke zin omzeilen het probleem elegant door gebruik te maken van zeer brede werkwoorden als ‘’ (‘xuéxí’, studeren) of ‘’ (‘huì’, kunnen, weten), die geen speciaal verband hebben met muziek. Kortom, er is in het Mandarijn geen algemeen werkwoord dat overeenkomt met ‘muziek maken’, ook al is het begrip volstrekt logisch en zelfs onvermijdelijk voor ons, maar Chineestaligen hebben geen besef van deze leemte in hun woordenschat, hoe flagrant die in onze ogen ook is.

Hoe zit het in het Mandarijn met spellen en sporten? Om te beginnen gebruiken de Chinezen in het Mandarijn daarvoor niet één werkwoord. Schaken noemen ze ‘下’ (‘xià’). Voor sporten met een bal hangt het helemaal af van de aard van de betreffende bal. Voor basketbal is het ‘打’ (‘dă’), het werkwoord dat wordt gebruikt voor spelen op een trommel (wellicht een ietwat geforceerd verband voor een niet-Chinees), terwijl het bij voetbal ‘’ (‘tī’) is, wat ‘schoppen’ betekent.

Voor Engels- en Nederlandstaligen, die één werkwoord gebruiken voor ‘spelen’, is het niet moeilijk te zien dat dit woord twee activiteiten samenbundelt die sterk verschillen, namelijk ‘ritmische geluiden maken’ en ‘zich met een activiteit amuseren’, en dat de conceptuele eenheid die zo ontstaat niet onontkoombaar is en zelfs kan worden gezien als vrij arbitrair. Ook zien wij niet zo gauw iets kunstmatigs bínnen deze twee gebieden. Als iemand ons vraagt of het ‘spelen’ bij ‘poppenspel’, ‘schaakspel’ en ‘voetbalspel’ steeds echt ‘dezelfde activiteit’ is, zouden we natuurlijk op de verschillen kunnen wijzen, maar het benadrukken daarvan zou muggenzifterij zijn. En als we horen dat het Mandarijn voor voetbal en basketbal verschillende werkwoorden heeft, lijkt ons dat een tikje overdreven; alsof een of andere exotische taal per se twee verschillende werkwoorden wil gebruiken om ‘drinken’ uit te drukken, afhankelijk van de vraag of het gaat om witte of rode wijn. Toch is dit een belangrijk onderscheid voor wijnliefhebbers, dus het is denkbaar dat een aantal van hen erg graag zou zien dat er twee van deze werkwoorden bestonden.

Zeugma’s en begrippen

Onze korte excursie naar Zeugmaland bereikt een hoogtepunt in de volgende boude voorspelling:

==

U zult van dit zeugma evenveel genieten als van een stuk chocola of muziek.

==

Deze zin heeft verschillende zeugmatische aspecten. Ten eerste wordt er gespeeld met twee betekenissen van het zelfstandig naamwoord ‘stuk’. Bij sommige lezers zal het herkennen van deze tegenstelling een glimlach om de lippen brengen, zelfs al ontkomen we er niet aan dat beide toepassingen van het woord volstrekt standaard zijn. Ten tweede wordt er ingespeeld op drie betekenissen van het werkwoord ‘genieten’: de ene betreft een positieve smaakervaring, een andere een positieve auditieve ervaring en een derde het waarderen van een linguïstische subtiliteit. Elke lezer zal uiteraard een persoonlijk idee hebben over de grootte van het onderscheid tussen deze drie betekenissen van het woord.

Niet alleen maken zeugma’s ons aan het glimlachen, ze bieden ons ook de kans na te denken over de verborgen structuur achter een woord of zin, dat wil zeggen over het begrip dat met het lexicale item is verbonden, of preciezer, de verzameling ermee verbonden begrippen, en aangezien de meeste woorden zich lenen voor zeugma’s – dus ook schijnbaar zeer simpele woorden als ‘gaan’, zoals we eerder zagen bij de bespreking van het Duits en Russisch – móét het verschijnsel onze gevoeligheid wel vergroten voor het wonder van de menselijke hersenen, die spontaan haast alles wat ze tegenkomen kunnen toewijzen aan een a priori bekende categorie. Ondanks de onvermijdelijke, ondefinieerbare wazigheid van de ‘randen’ van al onze categorieën en ondanks het enorme aantal categorieën slagen onze hersenen er uiteindelijk in om dergelijke opdrachten, in een fractie van een seconde en op een manier waarvan we ons totaal niet bewust zijn, uit te voeren.

De aard van categorisering

De spontane categoriseringen die voortdurend door en in onze hersenen worden verricht en die diepgaand zijn beïnvloed door niet alleen de taal die we spreken, maar ook door onze tijd, onze cultuur en onze gemoedstoestand van het moment, wijken sterk af van het standaardbeeld, dat categorisering ziet als het plaatsen van verschillende entiteiten uit onze omgeving in a priori bestaande, scherpomlijnde mentale categorieën, vergelijkbaar met kledingstukken die worden verdeeld over de verschillende laden van een kledingkast. Net zoals we makkelijk ons overhemd in een houten la met het etiket ‘overhemden’ zouden kunnen opbergen, zo zouden we honden makkelijk kunnen plaatsen in de mentale la met het etiket ‘hond’, katten in de vlakbij liggende mentale la met het etiket ‘kat’ enzovoort. Elke entiteit ter wereld zou zo haar mentale ‘vakje’ of ‘natuurlijke categorie’ hebben, de mentale structuur waar alle verschillende entiteiten van hetzelfde type een plaats kunnen vinden. Zo zouden alle bruggen ter wereld ondubbelzinnig in het vakje met het etiket ‘brug’ horen; alle situaties waarin iets beweegt zouden in het vakje ‘beweging’ komen, en alle situaties waarin niets beweegt in het vakje ‘stilstand’. Dit psychologische mechanisme van het ‘opbergen in vakken’ van alles wat ons omringt zou automatisch werken en tevens volstrekt betrouwbaar zijn: mentale categorieën zouden de taak hebben om entiteiten op een objectieve, van de toeschouwer onafhankelijke manier onder het juiste conceptuele etiket te plaatsen.

Een dergelijke visie op de aard van categorisering staat ver af van wat er werkelijk gebeurt, en op de volgende pagina’s zullen we ons best doen te laten zien waarom. Maar hopelijk zijn de lezers er al vanaf hoofdstuk 1 van overtuigd dat mentale categorieën zeker geen laden zijn waarin scherpomlijnde items automatisch worden opgeborgen, en hopelijk wordt dat idee bevestigd naarmate ons betoog vordert.

Wat bedoelen we in dit boek precies met ‘categorie’ en ‘categorisering’? Voor ons is een categorie een mentale structuur die zich in de loop van de tijd ontwikkelt, soms traag en soms snel, die informatie bevat in een georganiseerde vorm, en die onder de juiste omstandigheden toegang verschaft tot die informatie. De activiteit van het categoriseren bestaat uit een speculatieve, genuanceerde, vage koppeling van een entiteit of een situatie aan een bestaande categorie in ons hoofd. (Overigens, als we de term ‘categorie’ gebruiken, bedoelen we steeds een ‘mentale categorie’, in tegenstelling tot de etiketten die men in de computerwereld hanteert, en de technische etiketten van wetenschappelijke taxonomieën, zoals lijsten met de namen van de biologische soorten.)

Categoriseringen zijn onvermijdelijk speculatief en gradueel van aard, maar worden dikwijls als ondubbelzinnig en zelfs absoluut ervaren omdat veel van onze meest vertrouwde categorieën op het eerste gezicht nauwkeurige, scherpe grenzen lijken te hebben. Die naïeve indruk wordt in de hand gewerkt doordat we bij het gewone, alledaagse gebruik van woorden zelden vraagtekens plaatsen; in feite versterkt elke cultuur constant, zij het stilzwijgend, de indruk dat woorden automatische etiketten zijn die vanzelf bij ons opkomen en die wezenlijk toebehoren aan de entiteiten van onze omgeving. Als we in een categorie atypische exemplaren ontdekken, komen die ons excentriek en onnatuurlijk voor, wat onze indruk versterkt dat onze omgeving is opgedeeld in elementen die precies zijn afgebakend door de categorieën die we kennen. Het daaruit resulterende denkbeeldige gevoel dat categorieën bijna volmaakt zeker en duidelijk zijn, veroorzaakt veel verwarring over categoriseren en de achterliggende mentale processen. Het idee dat het lidmaatschap van een categorie zich altijd meer in grijstinten aandient dan in zwart-wit, is in sterke tegenspraak met traditionele opvattingen en zorgt zo voor verwarring en zelfs verontrusting; vandaar dat het meestal onder het tapijt wordt geveegd. Omdat mentale categorieën veel subtieler van aard zijn dan een naïeve indruk doet vermoeden, is een grondig onderzoek op zijn plaats.

Categorieën brengen eenheid aan in een groot aantal verschijnselen ten gunste van de schepsels in wier hoofd ze huizen. Dankzij categorieën kunnen onzichtbare aspecten van voorwerpen, acties en situaties worden ‘gezien’. Categorieën geven ons het gevoel dat we de situatie waarin we ons bevinden begrijpen doordat ze er een duidelijk perspectief op bieden, zodat we stilstaan bij niet onmiddellijk waarneembare elementen en eigenschappen, bijvoorbeeld dat een lid van de categorie ‘persoon’ een maag en gevoel voor humor heeft. Tevens kunnen categorieën helpen vooruit te lopen op toekomstige gebeurtenissen (‘het glas dat mijn hond zojuist met zijn staart van de tafel heeft gestoten, gaat breken’) en op het gevolg van onze eigen daden (‘als ik de “BG”-knop indruk, gaat de lift naar de begane grond’). Zo helpt categorisering conclusies te trekken en hypothesen op te stellen over de waarschijnlijke ontwikkeling van een nieuwe situatie.

Kortom, de onafgebroken categoriseringsprocessen zijn net zo onmisbaar voor ons overleven in de wereld als het onafgebroken kloppen van ons hart. Zonder de constant pulserende hartslag van onze ‘categoriseringsmachine’ zouden we niets om ons heen begrijpen, op geen enkele manier kunnen redeneren, met niemand kunnen communiceren en geen basis hebben om iets te ondernemen.

Twee misleidende karikaturen van analogisering

Als categoriseren centraal staat in het denken, welk mechanisme voert het dan uit? Het antwoord is: analogie. Helaas heeft analogiseren net als categoriseren last van simplistische, misleidende stereotypen. Die brengen we daarom meteen maar ter sprake, zodat we snel korte metten kunnen maken met opvattingen die voor vervuiling en verwarring zorgen bij het begrijpen van de motor van de cognitie.

De eerste stereotiepe vorm van analogisering vat het woord ‘analogie’ op als de naam van een zeer beperkte klasse van volzinnen met een schijnbaar wiskundige precisie, bijvoorbeeld:

==

West is voor oost wat links is voor rechts.

==

Dit kunnen we nog meer laten lijken op een wiskundige stelling door het in een quasiformele notatie op te schrijven:

==

west : oost = links : rechts

==

Raadseltjes in dit soort notatie komen we vaak tegen in intelligentietests, bijvoorbeeld:

==

tomaat : rood = broccoli : X

bol : cirkel = kubus : X

voet : sok = hand : X

Saturnus : ringen = Jupiter : X

Frankrijk : Parijs = Verenigde Staten : X

==

Deze hersenbrekertjes zijn voorbeelden van zogeheten evenredige of ‘proportionele analogieën’, een term die zelf weer is gebaseerd op een analogie tussen woorden en getallen, namelijk het idee dat de gelijke verhoudingen tussen de twee getallen van twee getallenparen (A/B = C/D) rechtstreeks kan worden overgeplaatst naar de wereld van woorden en begrippen. En zo kunnen we deze analogie in haar eigen termen samenvatten:

==

evenredigheid : hoeveelheden = analogie : begrippen

==

Er zijn legio mensen die geloven dat dit het hele verschijnsel analogie is, een sjabloon met altijd exact vier lexicale items (in feite meestal vier woorden) en met de strenge, sobere, precieze vorm van de logische syllogismen van Aristoteles (zoals het klassieke ‘Alle mensen zijn sterfelijk; Socrates is een mens, ergo Socrates is sterfelijk’). En het was inderdaad niemand minder dan Aristoteles die als eerste proportionele analogieën bestudeerde. Voor hem was analogie, begrepen in deze enge zin, een soort formeel redeneren van dezelfde familie als deductie, inductie en abductie. Het feit dat veel mensen vandaag de dag het word ‘analogie’ alleen in deze enge zin begrijpen, is in historisch opzicht dan ook onmiskenbaar legitiem. Toch leidt zo’n beperkte visie op het vermogen tot analogievorming haast onvermijdelijk tot de conclusie dat het een dermate abstracte, specifieke, beperkte soort mentale activiteit is dat die zich alleen in zeldzame gevallen voordoet (met name bij intelligentietests!).

Maar analogie als een natuurlijke vorm van menselijk denken omvat veel meer dan dit soort gevallen. Hoewel de eerder genoemde proportionele analogieën de bedoeling hadden één enkele juiste reactie uit te lokken, het zogeheten juiste antwoord, is het nu eenmaal zo dat de wereld waarin we leven ons zeker geen lange reeksen vragen uit intelligentietests voorlegt in de vorm van analogieraadseltjes met een juist antwoord. Zo dachten wij zelf bij het hierboven opgegeven raadseltje ‘het Parijs van de Verenigde Staten’ vooral aan New York als ‘het juiste antwoord’; maar tijdens informele gesprekken hebben we vrij veel andere volstrekt verdedigbare antwoorden vergaard, waaronder Washington, Boston, Los Angeles, Las Vegas, Philadelphia en uiteraard Paris in Texas.

Sterker nog, de wereld confronteert ons in de praktijk met een nooit eindigende reeks vage, dubbelzinnige raadsels in de trant van: ‘Met welke verontrustende ervaring in mijn leven, of misschien in het leven van een van mijn vrienden, valt het feit dat de directeur van de school van mijn achtjarige zoontje diens fiets ineens in beslag heeft genomen, zinvol te vergelijken?’ Door in ons geheugen te zoeken naar sterke analogieën die inzicht opleveren, proberen we de kern te begrijpen van de onbekende situaties waarmee we voortdurend worden geconfronteerd, de eindeloze stroom boogballen die het leven ons toewerpt. Het zoeken naar geschikte analogieën is een soort kunst die zeker het etiket ‘essentieel’ verdient, en net als in elke andere kunstvorm is er zelden één juist antwoord. Daarom kunnen proportionele analogieën soms misschien wel glimmende pareltjes van precisie en elegantie zijn, maar het beeld dat ze geven van de aard van analogievorming is uiterst misleidend voor eenieder die het wezen van dat mentale verschijnsel zoekt.

Een andere wijdverbreide opvatting over analogie, en dit is dus het tweede stereotype, is dat mensen die analogieën vormen een beroep doen op verfijnde redeneermechanismen die er via ingewikkelde machinaties op de een of andere manier in slagen ver van elkaar gelegen kennisterreinen al dan niet bewust met elkaar te verbinden; de aldus bereikte conclusies kunnen heel subtiel zijn maar ook heel speculatief. Deze opvatting geeft aanleiding tot het beeld van analogieën als de vrucht van geniale ingevingen of in elk geval van diepzinnige, ongebruikelijke inzichten.

Hier vinden we tal van beroemde gevallen, grote wetenschappelijke ontdekkingen, voortgekomen uit de subtiele inspiratie bij mensen die onvermoede verbanden legden tussen ogenschijnlijk niet-verwante gebieden. Zo schreef de wiskundige Henri Poincaré: ‘Op een dag [...] kwam heel summier, heel plotseling en heel zeker het idee bij me op dat de transformaties van onbepaalde ternaire kwadratische vormen identiek waren aan die van de niet-euclidische meetkunde.’ Deze onverwachte ingeving leidde tot talloze rijke, vernieuwende ontwikkelingen in de wiskunde. We kunnen ook vol bewondering terugdenken aan diverse architecten, schilders en ontwerpers die dankzij een gloednieuwe analogie een bepaald begrip zo konden overbrengen van het ene terrein naar een ander, verafgelegen terrein, dat iedereen paf stond. Vanuit dit perspectief is analogiseren een cognitieve activiteit waarmee maar een klein aantal zeer inventieve geesten zich bezighoudt; het doet zich alleen voor als iemand uiterst onwaarschijnlijke verbanden tussen begrippen durft te verkennen, en het onthult samenhang tussen dingen waarvan niemand ooit had gedacht dat er samenhang tussen bestond.

Dit stereotype van analogievorming gaat er niet van uit dat dergelijke daden zich beperken tot wetenschappers, kunstenaars en vormgevers; ongeveer hetzelfde subtiel redeneren dat verre gebieden met elkaar verbindt en tot gedurfde maar onzekere conclusies leidt, kan worden toegepast in het dagelijks leven. Algemeen wordt bijvoorbeeld aangenomen dat analogie een belangrijke rol speelt in het onderwijs. Bijna iedereen herinnert zich analogieën uit zijn schooltijd, zoals die tussen het atoom en het zonnestelsel, tussen een elektrisch circuit en een waterleiding, tussen het hart en een pomp, en tussen een benzeenmolecule en een slang die in zijn eigen staart bijt. Hierbij worden steeds verbindingen gelegd tussen vrij ver van elkaar verwijderde terreinen, of om precies te zijn, terreinen die bij oppervlakkige beschouwing ver van elkaar verwijderd líjken. We kunnen ook voorbeelden van dergelijke analogieën vinden in alledaagse discussies, als iemand een idee verdedigt of het probeert neer te maaien. Iemand die openlijk voor zijn ambities uitkomt maar door iedereen wordt uitgelachen zou bijvoorbeeld heel vanzelfsprekend kunnen repliceren met: ‘Lach maar zoveel je wilt, om Christoffel Columbus hebben ze ook allemaal gelachen!’

Vandaar ook dat dit type analogie vaak terugkomt in politieke debatten. Zo worden leiders van problematische vreemde landen vaak met Hitler vergeleken, vooral als elders de publieke opinie het idee van de gewapende afwikkeling van een conflict moet worden ingemasseerd. George Bush senior bijvoorbeeld toverde de Hitleranalogie talloze malen uit zijn hoed ter rechtvaardiging van de eerste Irakoorlog, terwijl het vergelijken van een oorlog met de oorlog in Vietnam in de Verenigde Staten precies de tegenovergestelde rol heeft gespeeld: daar hebben de tegenstanders van de tweede oorlog in Irak keer op keer een beroep op gedaan. We vinden zulke scherpzinnige analogieën zelfs fris van de lever in observaties van kinderen, zoals toen de dochter van een van de schrijvers van dit boek zich verhief tot de volledige mentale hoogte van haar zeven zomers en trots verklaarde: ‘School is als een trap; elke nieuwe klas is een tree omhoog!’ Zo’n vreugdevol moment vol verlichtende kennis op kinderniveau is te vergelijken met Poincarés vreugdevolle inzicht in duistere wiskundige verschijnselen.

Samengevat, terwijl het eerste van deze twee stereotypen, proportionele analogie, zo formeel beperkt is dat analogiseren maar een kruimel van de cognitie zou zijn, legt het tweede stereotype daarentegen een veel belangrijker mentaal verschijnsel vast, namelijk het selectieve gebruik van eerdere ervaringen om licht te werpen op nieuwe, onbekende zaken die op een ander terrein liggen. Aan proportionele analogieën zullen we in dit boek dus erg weinig aandacht besteden, in tegenstelling tot de ingewikkelde analogieën tussen ver van elkaar verwijderde terreinen: die krijgen veel aandacht, hoewel deze tweede visie op analogievorming haar beperkingen heeft; ze biedt veel te weinig plaats aan het brede scala van psychische verschijnselen die analogie betreffen. Sterker nog, ze besteedt in het geheel geen aandacht aan het idee dat analogievorming de machine is achter de pulserende hartenklop van het denken: categorisering.

Analogiseren en categoriseren

De centrale stelling van ons boek is namelijk – een eenvoudig idee maar geen doorsnee-idee – dat het opspeuren van analogieën ons denken elk ogenblik druk bezighoudt en aldus de kern van het denken vormt. Explicieter gesteld, analogiseren vindt niet eenmaal per week in onze denkwereld plaats, en niet eenmaal per dag, of eenmaal per uur, of zelfs eenmaal per minuut, nee, analogieën verschijnen talloze malen per seconde in ons hoofd. We zwemmen constant in een oceaan van kleine, middelgrote en grote analogieën, die uiteenlopen van alledaagse trivialiteiten tot briljante inzichten. In dit boek zullen we laten zien hoe de eenvoudigste, simpelste woorden en zinnen die uit onze mond of onze pen rollen, voortkomen uit analogieën die snel, onbewust worden gemaakt. Dankzij dit onophoudelijke mentale bruisen, dat ergens voorbij de drempel van het bewustzijn plaatsvindt, kunnen onze elementairste, saaiste, meest routineuze categoriseringen plaatsvinden, waarmee we greep krijgen op de situaties die we tegenkomen (of althans op de fundamenteelste aspecten ervan), erop kunnen reageren en erover kunnen spreken.

Een substantieel deel van de ontelbare analogieën die voortdurend in ons hoofd worden geboren en snel weer het loodje leggen, heeft de taak ons in staat te stellen alledaagse voorwerpen en activiteiten te benoemen, maar lang niet alle analogieën zijn gewijd aan dat doel. De meeste helpen ons wijs te worden uit situaties waar we op een veel grotere schaal mee worden geconfronteerd. Het vastleggen in één eerder bekend begrip van de essentie van een ingewikkelde situatie die zich zojuist voor het eerst heeft voorgedaan, vergt een veel indringender, veelomvattender begrip van een situatie dan als we simpelweg in ons hoofd etiketten plakken op de vele vertrouwde bestanddelen ervan. En toch speelt dit veel diepere proces – het ophalen van een analoge herinnering die lang begraven heeft gelegen – zo’n centrale, normale rol in ons leven dat we er zelden over nadenken of iets van merken. Het is een automatisch proces, en praktisch niemand vraagt zich af waarom en hoe het optreedt, omdat het zo vertrouwd is. Op de vraag ‘Waarom kwam die speciale herinnering bij je boven vlak nadat ik je had verteld wat er met me was gebeurd?’ zouden de meeste mensen ietwat verbaasd opkijken vanwege de absurde vraag, en dan antwoorden: ‘Simpelweg omdat ik me iets herinnerde wat heel sterk op jouw verhaal lijkt. Daarom kwam die herinnering bij me boven! Dat kan toch niet anders?’ Het is alsof ze op de vraag ‘Waarom ben je gevallen?’ het antwoord geven: ‘Omdat ik struikelde!’ Met andere woorden, als Y zich voordoet en daardoor X bij ons opkomt, die aan Y doet denken, lijkt dat net zo natuurlijk en onvermijdelijk als vallen na een struikelpartij: er is geen mysterie, dus een verklaring lijkt hoegenaamd niet nodig.

Het activeren van herinneringen via analogie ligt zo dicht bij wat het wezen van het mens-zijn lijkt te zijn, dat het amper voorstelbaar is hoe het geestelijk leven eruit zou zien zonder analogie. Vragen waarom het ene idee tot een ander, verwant idee leidt, zou zijn als vragen waarom een steen valt als we hem anderhalve meter boven de grond loslaten. Het verschijnsel van de zwaartekracht is zo vertrouwd en vanzelfsprekend, we vinden het zo onvermijdelijk en normaal dat niemand de behoefte heeft om er vragen over te stellen – behalve enkele licht gestoorde fanatiekelingen zoals fysici. Voor de meeste niet-fysici is het moeilijk te begrijpen waarom de zwaartekracht een verklaring nodig heeft, en hetzelfde geldt voor het activeren van herinneringen via analogie. En toch, hoeveel wetenschappelijke ontdekkingen komen in de buurt van de relativiteitstheorie, de uiterst onverwachte openbaring van Albert Einstein van wat de zwaartekracht eigenlijk is?

Categorisering en analogisering als de wortels van het denken

Het idee dat we hier zullen verdedigen is dat de genoemde stereotypen van categorisering en analogie onderdeel zijn van een bepaald mentaal verschijnsel dat veel breder is dan deze verschijnselen op zich. Om een voorproefje van dit cruciale idee te geven komen we terug op het thema van de zeugma’s, omdat deze linguïstische eigenaardigheid veel te maken heeft met categorisering via analogie. Sterker nog, zeugma’s illustreren perfect het idee van een ononderbroken continuüm dat reikt van de gewoonste tot de bijzonderste analogieën; ze weerspiegelen perfect het steeds aanwezige uniforme categoriseringsmechanisme via analogie.

Onze zeugmadetector, die altijd aanstaat, registreert niets bij een zin als ‘De aspergepunten en de aardappelknoedels waren verrukkelijk’, want het lijkt vanzelfsprekend dat aspergepunten en aardappelknoedels in deze context tot een en dezelfde standaardcategorie ‘verrukkelijke eetwaren’ behoren. Maar het zou een heel andere indruk maken als iemand zei: ‘De aspergepunten en de kwinkslagen na het diner waren verrukkelijk’, want hier voelen we dat het adjectief ‘verrukkelijk’ is gebruikt in twee betekenissen die licht van elkaar verschillen, waardoor de naald van onze zeugmadetector een klein beetje zou uitslaan, met als gevolg het idee dat we hier een lichte analoge koppeling voorgeschoteld krijgen tussen de aspergepunten en de kwinkslagen na het eten. Bij de zin ‘De aspergepunten en de uitdrukking van verbazing op Annekes gezicht waren verrukkelijk’ slaat onze zeugmadetector hoger uit, wat betekent dat de semantische afstand (oftewel de afstand tussen begrippen) groter is; dit zou ertoe leiden dat we een analogie zien en voelen tussen de aspergepunten en de gelaatsuitdrukking van een bepaalde vriendin, en niet alleen maar denken dat beide behoren tot de alledaagse categorie ‘verrukkelijkheden’.

Kortom, het is misleidend onderscheid te willen maken tussen analogisering en categorisering, omdat ze beide een verband leggen tussen twee mentale entiteiten om nieuwe situaties waarmee we worden geconfronteerd te interpreteren door ons er potentieel bruikbare standpunten over te bezorgen. Zoals we uitgebreid zullen laten zien beslaan deze mentale daden een spectrum dat uiteenloopt van het simpelweg herkennen van een voorwerp tot de meest hoogstaande bijdragen van de menselijke geest. Analogievorming is niet alleen een incidenteel mentaal verschijnsel, maar de levensader van de cognitie, die er op alle niveaus van doortrokken is; analogievorming varieert van alledaagse percepties (‘Dat is een tafel’) tot subtiele artistieke inzichten en abstracte wetenschappelijke ontdekkingen zoals de relativiteitstheorie. Tussen deze uitersten ligt het analogiseren dat we dagelijks constant doen door situaties te interpreteren, de kwaliteit van verschillende zaken te beoordelen, beslissingen te nemen, nieuwe dingen te leren – en dat allemaal met behulp van hetzelfde fundamentele mechanisme.

Er lijkt een groot verschil te bestaan tussen al deze verschijnselen, en toch is constant hetzelfde categoriseringsmechanisme aan het werk via analogieën langs het hele continuüm dat we hebben beschreven en dat zich uitstrekt van doodeenvoudige tot zeer geavanceerde categoriseringen. Dit ene mechanisme maakt het mogelijk alle nuances in zeugmaticiteit van uitspraken te begrijpen, van zinnen die niets zeugmatisch hebben en alleen een doorsneecategorisering vereisen waarvoor elementaire analogieën nodig zijn, tot zinnen die zeer zeugmatisch zijn en buitengewoon flexibele categorisering vereisen, waarvoor veel verfijndere analogieën nodig zijn.

Maar laten we afstappen van de zeugma’s en terugkeren naar de grote lijn. Onze stelling is dat cognitie plaatsvindt dankzij een constante stroom categoriseringen, die niet gebaseerd zijn op classificatie (dat tot doel heeft alles in vaste, starre mentale vakjes te plaatsen), maar op analogieën, waaraan het menselijk denken zijn bijzondere flexibiliteit ontleent.

Dankzij categorisering via analogieën kunnen we gelijkenissen op het spoor komen, die we gebruiken om het nieuwe en het vreemde te plaatsen. Door een in het heden aangetroffen situatie te verbinden met andere, lang geleden aangetroffen situaties, die gecodeerd in ons geheugen opgeslagen liggen, kunnen we gebruikmaken van eerdere ervaringen en ons beter oriënteren in het heden. Analogisering is de hoeksteen van dit geestelijke vermogen; analogisering stelt ons in staat te profiteren van de rijkdom aan wijsheid die in ons verleden wortelt: niet alleen begrippen met etiketten als ‘hond’, ‘kat’, ‘vreugde’, ‘berusting’ en ‘tegenspraak’, om maar enkele willekeurige te noemen, maar ook begrippen zonder etiket zoals ‘die keer dat ik klappertandend buiten stond doordat de huisdeur per ongeluk was dichtgeslagen’. Of ze nu concreet of abstract zijn, dergelijke begrippen worden elk ogenblik selectief gemobiliseerd, meestal zonder dat we het beseffen, en dankzij die onophoudelijke activiteit kunnen we mentale voorstellingen opbouwen van situaties waarin we ons bevinden, en er niet alleen ingewikkelde gevoelens over koesteren, maar ook doodgewone en verhevenere gedachten. Zonder verleden en zonder analogie zijn er geen gedachten, want juist dankzij analogie kunnen we heden en verleden met elkaar in verband brengen.

De snelle inferenties van de categorieën

Een term die ons in deze context van pas zal komen is ‘inferentie’. Zoals gebruikelijk in de psychologie geven we die term een veel bredere betekenis dan men doet op het vakgebied van de kunstmatige intelligentie, waar het synoniem is met ‘formele logische deductie’, zoals uitgevoerd door ‘inferentiemotoren’. Wat wij hier bedoelen met ‘een inferentie maken’ is simpelweg het invoeren van een nieuw mentaal element in een situatie waarmee we worden geconfronteerd. Concreet betekent dit dat een bepaald facet van een begrip uit zijn mentale verdoving wordt gehaald en onder onze aandacht gebracht. Of dit nieuwe element klopt of niet doet niet ter zake, en ook maakt het niet uit of het logisch voortvloeit uit de situatie. Voor ons zal ‘inferentie’ simpelweg betekenen dat er in onze geest een nieuw element is geactiveerd.

Dus als we een kind zien huilen, infereren we dat het van streek is. Als we iemand zien schreeuwen, infereren we dat die persoon weleens boos kan zijn. Als we zien dat de tafel gedekt is, infereren we dat er wellicht binnenkort een maaltijd wordt opgediend. Als we een deur zien die dicht is, infereren we dat hij opengedaan kan worden. Als we een stoel zien, infereren we dat we erop kunnen zitten. Als we een hond zien, hebben we het vermogen te infereren (hoewel we dat niet noodzakelijkerwijs doen) dat hij nu en dan blaft, dat hij zou kunnen bijten, dat hij een maag, een hart, twee longen en hersenen heeft, interne organen die we strikt genomen niet waarnemen, maar die we dankzij zijn lidmaatschap van een categorie kunnen afleiden. Inferenties van deze soort zijn een cruciale bijdrage aan het denken, en ze komen uit categorieën via analogie, want we verlaten ons onophoudelijk op punten van overeenkomst die zijn waargenomen tussen de huidige situatie en eerder beleefde situaties. Als we dat niet constant zouden doen, waren we hulpeloos.

Dus het is niet alleen puur voor de lol dat we dat poesachtige ding dat we tegenkomen ‘kat’ noemen, waarmee we het toewijzen aan een al bestaande categorie in ons geheugen; het is voornamelijk omdat we daardoor toegang krijgen tot allerlei extra informatie, zoals de waarschijnlijkheid dat het dier laat merken het naar de zin te hebben door te spinnen, dat het de neiging heeft op muizen te jagen, dat het misschien krabt als het wordt bedreigd, dat het meestal op zijn poten landt, een zeer zelfstandig karakter heeft... Dit zijn enkele van de eigenschappen die we kunnen infereren over een entiteit als die eenmaal is ondergebracht in de categorie ‘kat’, zonder dat een van die eigenschappen direct is waargenomen bij de specifieke betrokken entiteit. Zo zorgen onze categorieën dat we constant goed op de hoogte zijn, waardoor we niet direct hoeven waar te nemen. Als we niet voortdurend onze kennis zouden extrapoleren naar nieuwe situaties, als we afzagen van inferenties, zouden we conceptueel blind zijn. We zouden niet kunnen denken of handelen, gedoemd zijn tot permanente onzekerheid en tot eeuwig in het duister tasten. Kortom, bij het waarnemen van de wereld om ons heen zijn we evenzeer afhankelijk van categorisering via analogie als van onze ogen en onze oren.

Kampioenen en critici van analogie

Sommige oude filosofen, zoals Plato en Aristoteles, waren fervente voorstanders van de analogie, die ze meer zagen als een vruchtbaar middel om te denken dan als alleen een stijlfiguur. Toch voelden diezelfde denkers de noodzaak te wijzen op de beperkingen van het verschijnsel. Zo noemde Plato vergelijken een glibberige zaak; hij deed dat aan de hand van een aantal analogieën in zijn beroemde werk De staat, waarin hij onder meer een ziel vergelijkt met een stad. En Aristoteles was net zo’n grote bewonderaar van analogieën, maar bekritiseerde veel analogieën van zijn voorgangers. Zo zien we dat analogie zelfs voor enkele sterke voorstanders ervan een enigszins verdachte geur heeft, net als zijn neefje, de metafoor. Naar het idee van dergelijke twijfelaars kunnen die twee stijlfiguren bij onverstandig gebruik misleidend zijn voor zowel degenen die ze gebruiken als degenen tot wie ze zijn gericht.

Immanuel Kant en Friedrich Nietzsche, die sterk verschilden qua persoonlijkheid, filosofie en opvattingen over religie, hadden een onwrikbaar geloof in analogie met elkaar gemeen. Voor Kant was analogie de bron van alle creativiteit en Nietzsche heeft een beroemde definitie van waarheid gegeven als ‘een beweeglijk metaforenleger’. Maar analogie heeft zeker niet altijd zo’n goede naam gehad. In de loop der eeuwen is het zelfs een favoriet tijdverdrijf geweest om analogie te verguizen vanwege haar onbetrouwbaarheid, haar verwantschap met puur gissen en de ernstige risico’s voor eenieder die zich ervan bedient. Sommige filosofen hebben zich naar hartenlust gewijd aan het hekelen van de analogie en de metafoor, die ze beschreven als oppervlakkige, misleidende, nutteloze vormen van denken.

Met name bij de zeventiende-eeuwse empiristen en de twintigste-eeuwse positivisten moesten de analogie en de metafoor het ontgelden. In dit verband worden vaak de Engelse filosofen Thomas Hobbes en John Locke geciteerd. Hobbes verklaart in Leviathan, zijn bekendste werk, dat hij houdt van duidelijke taal en neerkijkt op metaforen:

==

Het licht van ’s mensen geest is te vinden in duidelijke woorden, die door exacte definities van tevoren zijn gezuiverd en gereinigd van dubbelzinnigheid; [...] metaforen zijn net als nutteloze, dubbelzinnige woorden een soort ignes fatui; wie ze gebruikt om mee te redeneren zwerft tussen een massa ongerijmdheden.

==

Hobbes laat geen twijfel bestaan over zijn opvattingen. Waarheid is licht, woorden moeten worden gezuiverd en gereinigd van dubbelzinnigheid, en metaforen zijn louter dwaallichten die ons laten zwerven door een waanzinnige wereld. Maar als we even langer bij deze passage stilstaan, valt ons een ironisch feit op, namelijk dat de schrijver metaforen niet veroordeelt door middel van ‘gezuiverde, gereinigde definities’ maar via metaforen. Want wat voor uitdrukking is ‘het licht van de geest’? Hoe zit het met ‘gezuiverde, gereinigde definities’? En dat ‘zwerven tussen talloze ongerijmdheden’? Wat zijn dat voor uitdrukkingen als het geen metaforen zijn? Bevat een geest werkelijk licht? Kunnen definities werkelijk gereinigd worden? En zijn metaforen in werkelijkheid onvoorspelbaar flikkerende lichtjes die boven een moeras zweven?

In zijn protest is Hobbes een beetje als iemand die schreeuwt om stilte aan te prijzen, of als televisiedominees die de massa’s opzwepen door te spreken over zonden die linea recta naar de hel leiden, terwijl ze zich zelf overgeven aan de losbandigheid die ze afkeuren. Zijn protest doet ook denken aan een paradoxale frase waarin de tragedie van de Vietnamoorlog wordt samengevat: ‘We hebben het dorp vernietigd om het te redden.’ Kortom, Hobbes ontkracht zijn antimetafoorcredo met zijn metaforische formulering.

Een andere hevige tirade tegen het gebruik van metaforen schreef de elfde-eeuwse benedictijner monnik Alberico di Montecassino, in roem veruit de mindere van Hobbes. In zijn boek De dictamine, een verhandeling over de kunst van het brieven schrijven, stelt hij:

==

Want kenmerkend voor het gebruik van metaforen is dat het iemands aandacht afleidt van de speciale eigenschappen van het beschreven voorwerp; op de een of andere manier gaat het voorwerp door dit afleiden van de aandacht lijken op iets anders; het krijgt zogezegd een nieuwe trouwjurk aangemeten, en daardoor ontstaat de suggestie dat het voorwerp een nieuw soort adel wordt verleend. [...] Als ons zo een maaltijd werd opgediend, zou die walging en afkeer inboezemen en zouden we het eten weggooien. [...] Onthoud dat als we volenthousiast iets nieuws en aangenaams willen opperen, het onverstandig is allereerst kletspraat op te dienen. Wees voorzichtig, ik herhaal het, als u iemand uitnodigt in de hoop hem een genoegen te doen; voorkom dat u hem met zoveel vervelends opzadelt dat hij ervan moet overgeven.

==

Hier worden we door middel van ‘een voorwerp een nieuwe trouwjurk aanmeten’, ‘een nieuw soort adel’, ‘als u iemand uitnodigt’ en ‘kletspraat opdienen’ en ‘ervan overgeven’ getrakteerd op de ene metafoor na de andere in een passage die werd geschreven met als enige doel het gebruik van metaforen bekritiseren.

Acht eeuwen later wist Gaston Bachelard, een zeer gerespecteerde Franse wetenschapsfilosoof, dezelfde valkuil ook niet helemaal te vermijden toen hij schreef: ‘Een wetenschap die beelden accepteert is bovenal slachtoffer van metaforen. Derhalve moet de wetenschappelijke geest constant strijd leveren tegen beelden, analogieën en metaforen.’ Maar hoe kan de wetenschap een ‘slachtoffer’ zijn, en hoe kan een geest, wetenschappelijk of anderszins, ‘strijd leveren’ tegen iets als dat niet metaforisch gebeurt?

Analogieën als sirenen?

Zijn analogieën dus een soort verleidelijke, gevaarlijke sirenen die ons op een dwaalspoor kunnen brengen, of zijn het eerder onmisbare zoeklichten die voorkomen dat we in totale duisternis zijn gedompeld? Hoe zouden we iets in deze wereld begrijpen als we nooit een analogie vertrouwden? Kunnen we op iets anders vertrouwen dan op ons verleden bij het onderbouwen van beslissingen die we nemen als we tegenover een nieuwe situatie staan? En natuurlijk zijn alle situaties in feite nieuw, van de grootste en abstractste tot de kleinste en concreetste. Er is geen enkele gedachte die niet diep en op vele manieren is verankerd in het verleden.

Stel we nemen de lift in een flatgebouw waar we nooit eerder zijn geweest. Daarbij zijn we stilzwijgend afhankelijk van de analogie met talloze liften die we ooit hebben gebruikt. En als we die analogie nader bekijken, zien we dat die wel neutraal lijkt, maar afhangt van weer veel andere. Als we bijvoorbeeld in de lift zijn gestapt, moeten we een knopje kiezen dat we nog nooit eerder hebben gezien; daar moeten we op drukken met een bepaalde vinger en een bepaalde kracht, en dat doen we zonder er hoegenaamd bij na te denken (beter gezegd, zonder te merken dat we erbij nadenken). Dat betekent dat we onbewust afhankelijk zijn van onze eerdere ervaringen met duizenden knoppen in honderden liften (inclusief knoppen op toetsenborden, stereosystemen, dashboards enzovoort), en dat we uitzoeken wat de beste manier is om met deze nieuwe knop om te gaan door te vertrouwen op een analogie tussen deze knop en onze persoonlijke categorie ‘knop’.

Dan zijn we uit de lift gestapt, lopen de flat op de zesde verdieping binnen en zien een grote hond op ons afkomen; die situatie benaderen we op basis van onze eerdere ervaring met honden, vooral grote honden. En net zo gaat het als we onze handen wassen boven het fonteintje dat we nooit eerder hebben gezien met zeep die we nog nooit hebben aangeraakt – en niet te vergeten de badkamerdeur, de deurknop, het lichtknopje, de kraan, de handdoek: allemaal nooit eerder gezien of aangeraakt.

En als we een supermarkt binnengaan die we nog nooit hebben gezien en op zoek zijn naar de suiker, de olijven of het keukenpapier, waar gaan we dan heen? Welk gangpad, welke plank en hoe hoog op de plank zoeken we? Zonder enige bewuste inspanning herinneren we ons waar die artikelen te vinden zijn in andere winkels die we kennen. Natuurlijk denken we niet aan één enkele plaats, maar aan een verzameling van verschillende plaatsen die we mentaal over elkaar heen leggen. We denken: ‘De suiker moet hier in de buurt zijn’, waarbij het woord ‘hier’ tegelijk verwijst naar een verzameling kleine afdelingen in verschillende supermarkten die we kennen en naar een kleine afdeling in de nieuwe winkel, en daar gaan we dan ook beginnen met zoeken.

Wat is er gewoner dan het tafereel van een werkneemster die haar baas een dag extra vakantie vraagt: ‘Vorig jaar hebt u Katja een extra weekend aangeboden, dus ik vroeg me af of u mij volgende maand één extra dag zou kunnen geven...’ Hoe kunnen we iets in het leven doen als we ons constant genoodzaakt voelen elke abstracte of concrete gelijkenis die in ons hoofd opkomt, in de kiem te smoren? En erger nog, wat zouden we doen zodra we ze allemaal uit de weg hebben geruimd? Op welke basis kunnen we dan ook maar de kleinste beslissing nemen?

Zouden we onomstotelijk kunnen aantonen dat alle analogieën verdacht zijn? Natuurlijk niet, want zoals we net zagen is iedereen zonder erbij na te denken afhankelijk van een massieve lawine van mini-analogieën tussen alledaagse dingen, en die mini-analogieën volgen elkaar de hele dag op, dag in dag uit, en zulke alledaagse analogieën brengen zelden iemand op een dwaalspoor. Sterker nog, als ze dat deden, zouden we hier niet zijn om ons verhaal te doen.

Enorme elektronische uilskuikens

Hoe kunnen computers soms zo oliedom zijn terwijl ze ultrasnel zijn en zulke enorme, onfeilbare geheugens hebben? Omgekeerd, hoe kunnen mensen zo intelligent zijn terwijl ze zo’n beperkte snelheid en zo’n klein, feilbaar geheugen hebben? Dit zijn misschien afgezaagde vragen, maar ze zijn zinnig en belangrijk, want ze vestigen de aandacht op iets ogenschijnlijk paradoxaals in de menselijke cognitie.

Vergeleken met de computer blijkt de menselijke geest namelijk vol gebreken van elk soort, zodat we er bij een vergelijking bijna steeds slecht vanaf komen. Bij het uitvoeren van redeneeropgaven volgens de wetten van de logica bijvoorbeeld hoesten de degelijk geoliede algoritmes van de computer vrijwel direct geldige conclusies op, terwijl de mens daar meestal niet in slaagt. Hetzelfde geldt voor grote hoeveelheden kennis. Mensenhersenen kunnen op een gegeven moment maar een heel bescheiden dosis informatie actief behandelen, terwijl een computer een vrijwel onbeperkte voorraad informatie kan behappen. En natuurlijk is het menselijk geheugen zoals bekend erg onbetrouwbaar; terwijl de precisie en duurzaamheid van het computergeheugen onberispelijk is, is het geheugen van de mens geneigd tot vergeten en vervormen; daarin blinken wij mensen uit, of we het nu leuk vinden of niet. Welke details blijven drie dagen, drie weken, drie maanden of drie jaar nadat we een film hebben gezien of een boek hebben gelezen, in onze geest toegankelijk? En hoe vervormd zijn ze?

Dan is er ook nog het verschil in snelheid waarmee verwerking plaatsvindt in computers en in mensenhersenen. Wat ons minuten, uren of veel langer zou kosten kan een computer in een uiterst kort ogenblik doen. Denk alleen maar aan eenvoudige rekensommetjes als ‘3 + 5’ (voor een mens bijna een seconde) of ‘27 + 92’ (tussen vijf en tien seconden), of ‘27 × 92’, een som die de meesten niet uit hun hoofd zouden kunnen maken. Het aantal woorden tellen van een geselecteerd tekstfragment en het corrigeren van een multiplechoice-examen zijn activiteiten die wij mensen wel kunnen uitvoeren, maar alleen met een traagheid die zielig afsteekt bij computers.

Uiteindelijk valt de vergelijking vernederend uit voor de Homo sapiens, want zoals gezegd voeren computers redeneringen en berekeningen die de mens boven de pet gaan vlekkeloos uit, ze verwerken onvoorstelbaar grotere hoeveelheden informatie dan mensen aankunnen, vergeten geen dingen op korte of lange termijn, vervormen niet wat ze onthouden en voeren hun bewerkingen oneindig veel sneller uit dan de menselijke geest. In termen van denkvermogen, omvang, betrouwbaarheid en snelheid verslaan de door ons ontworpen en gebouwde machines ons met gemak. Als we aan de passivakant dan ook nog de afleidbaarheid van de mens toevoegen, onze verslappende aandacht, de vermoeidheid die ons bij onze prestaties vaak ernstig parten speelt en de onnauwkeurigheid van onze zintuigen, slaan we een modderfiguur. Als we een vergelijkende tabel opstellen van de technische karakteristieken, zoals standaard gebeurt bij het vergelijken van computers, zou de homo sapiens op de plank met winkeldochters belanden.

Hoe kunnen we dit alles overziend verklaren dat machines hopeloos achterliggen als het om serieus denkwerk gaat? Waarom is automatisch vertalen vaak zo dom en onbeholpen? Waarom zijn robots zo primitief? Waarom is computervisie beperkt tot de simpelste soort taken? Hoe is het mogelijk dat de huidige zoekmachines op commando in één keer miljarden websites kunnen afzoeken naar passages die de uitdrukking ‘te goeder trouw’ bevatten, maar geen websites kunnen vinden waarop het idee ‘te goeder trouw’ het centrale thema is en niet enkel een reeks alfanumerieke tekens?

De lezer zal het antwoord uiteraard hebben zien aankomen, want onze superioriteit heeft wezenlijk te maken met het mentale mechanisme van categorisering via analogie, dat in het centrum van het menselijk denken ligt maar aan de uiterste rand van de meeste pogingen om kunstmatige cognitie tot stand te brengen. Dankzij dat mechanisme kan de mens krachttoeren verrichten waar de computer zijn beperkingen heeft. Met dat mentale mechanisme kunnen menselijke gedachten ondanks hun traagheid en vaagheid meestal betrouwbaar en relevant zijn en inzicht geven, terwijl de ‘gedachten’ van de computer – áls het woord ‘gedachten’ hier al past – ondanks hun enorme snelheid en precisie uiterst kwetsbaar, wankel en beperkt zijn.

Zodra categorisering ten tonele verschijnt, wordt de concurrentieslag met de computer opnieuw vernederend, maar ditmaal sterk in het nadeel van de machine. Het fundamentele belang van categorisering via analogie om levende organismen te helpen overleven wordt duidelijk als we ons proberen voor te stellen hoe het zou zijn om de wereld ‘waar te nemen’ zonder gebruik te maken van categorieën, ongeveer zoals de wereld moet overkomen op pasgeborenen, die elke nieuw begrip heel moeizaam van de grond af moeten opbouwen. Als we daarentegen het nieuwe in termen van het oude en bekende zien, kunnen we profiteren van eerder verworven kennis zonder dat het veel vergt van de cognitie. Dus als er twee wezens waren waarvan het ene (een volwassen mens) de wereld waarnam via analogie terwijl het andere (een computer) niet zo’n mechanisme had om het uit de brand te helpen, zou hun concurrentie in het begrijpen van de wereld om hen heen te vergelijken zijn met een wedstrijd in traplopen tussen een mens en een robot, met een handicap voor een van de mededingers: de mens mag een al bestaande vaste trap gebruiken en de robot moet zijn eigen trap van onder tot boven aanleggen.

Analogie op elk niveau

Categorisering via analogie stuurt het denken op alle niveaus, van laag tot hoog. Laten we ons een gesprek voorstellen waarin voortdurend verschillende linguïstische niveaus op elkaar inwerken. Allereerst zal de keuze van een bepaald woord uiteraard bepalen welke klanken of letters erbij klinken; net zo bepaalt bij het typen op het toetsenbord elk gekozen woord de letters waaruit het bestaat, met als gevolg dat ze automatisch verschijnen en niet een voor een worden gekozen. Analoog daaraan worden woorden ook vaak bepaald door grotere structuren waarvan ze deel uitmaken. Dat gebeurt uiteraard als we gebruikmaken van staande uitdrukkingen (bijvoorbeeld ‘met zoveel woorden’, ‘alle gekheid op een stokje’, ‘tot op de draad’, ‘als puntje bij paaltje komt’ of ‘zo klaar als een klontje’), maar ook vaak als er niet zo’n uitdrukking bij betrokken is, want we werken altijd onder de dwang van de syntactische en semantische patronen van de taal die we spreken, naast de patronen van ons persoonlijk taalgebruik.

Hetzelfde principe geldt ook op algemenere spreekniveaus. Dus als we een zin opschrijven of uitspreken, verschijnen veel van de woorden in die zin zonder dat ze stuk voor stuk zijn gekozen, want ze dienen allemaal een doel op een hoger niveau dat van tevoren is geselecteerd. Dus net als met letters die worden gestuurd door een woord, worden de woorden in zekere mate gestuurd door hogere gedachten. En als we nog verder omhooggaan, kunnen we zeggen dat hetzelfde geldt bij het ontwikkelen van een idee; dat wil zeggen, de zinnen die we produceren om dat idee tot uitdrukking te brengen worden zelf weer gestuurd door een nog hogere structuur, al is er op dat niveau meer vrijheid dan op dat van de letterkeuze. Hetzelfde geldt op het niveau van het gesprek zelf, want de ideeën worden gestuurd door het algemene onderwerp, de toon, de gesprekspartners enzovoort. Natuurlijk is er op dit niveau veel meer flexibiliteit dan op het niveau van letters die woorden creëren. Een gesprek stuurt de ideeën die worden aangesneden, de ideeën sturen de zinnen, de zinnen sturen het idioom, het idioom stuurt de woorden, en ten slotte sturen de woorden de letters.

Onze bewering dat keuzes op elk van deze niveaus worden uitgevoerd door categorisering via analogie, past niet bij het naïeve idee over categorieën als min of meer corresponderend met losse woorden. Sommige categorieën worden inderdaad benoemd door één woord, maar andere zijn veel groter, bevinden zich in wezen op het niveau van een hele conversatie.

Tijdens discussies over de hoogte van het militaire budget bijvoorbeeld komen pleitbezorgers van een ruim budget vaak keer op keer opdraven met dezelfde oude argumenten, die zijn gebaseerd op de absolute noodzaak het eigen land te beschermen tegen allerlei niet nader genoemde bedreigingen, op de grote druk om steeds nieuwere technologieën te ontwikkelen en op het idee dat de vooruitgang in de militaire technologie de civiele markt stimuleert enzovoort. Een dergelijk betoog kan eindeloos worden afgedraaid, waarbij het steeds uitgaat van een bekend, zelfs oudbakken conceptueel skelet dat ‘op smaak gemaakt wordt’ naar gelang de context, de gelegenheid enzovoort. Maar wat de variaties op het thema ook zijn, het is steeds hetzelfde conceptuele skelet, gericht op de noodzaak van landsverdediging en technologische vooruitgang. De categorie op hoog niveau die de grote lijn van het betoog van de spreker bepaalt, wordt gekarakteriseerd door dit conceptuele skelet.

Omgekeerd zullen voorstanders van het snoeien in de militaire uitgaven haast onveranderlijk wijzen op het enorme belang van andere economische sectoren en op de grote inefficiëntie van het leger. Ook hier kunnen zulke discussies eindeloos lang duren, maar hoe ze zich ook ontwikkelen, ze zullen altijd gericht zijn op het huidige overdreven hoge defensiebudget en de schreeuwende behoefte aan financiering van andere economische sectoren. Dit is het bekende conceptuele skelet dat de grote lijn van het betoog zal sturen.

En zo zien we dat we op het topniveau te maken hebben met de zeer hoge categorieën ‘noodzaak van een groter militair budget’ en ‘noodzaak van een kleiner militair budget’. De activering van een van de twee categorieën in het hoofd van een pleitbezorger zal met enige variatie maar aanzienlijk voorspelbaar eventuele nieuwe ideeën activeren, die ideeën zullen onmiddellijk geschikte standaarduitdrukkingen en grammaticale clichépatronen mobiliseren, waardoor op hun beurt de standaardwoorden van het betoog worden opgeroepen, die uiteindelijk zonder wezenlijke manoeuvreerruimte de letters of klanken tevoorschijn zullen halen waaruit ze zijn samengesteld.

Op die manier kunnen we elk gesprek onderzoeken, diepgravend of oppervlakkig, en dan zien hoe analogieën het op alle niveaus voor het zeggen hebben. Hieronder volgt een vrij luchtig voorbeeld gebaseerd op een ware gebeurtenis.

Op een zaterdagavond hadden Gerard en Marieke de Kort een paar vrienden te eten. De maaltijd was zalig, de wijn en de kwinkslagen vloeiden rijkelijk en rond middernacht begonnen de gasten ten slotte op te staan en naar hun jas te zoeken. Bij de voordeur nam Leo Molenaar, een van de gasten, hartelijk afscheid van Gerard en Marieke: ‘Geweldige avond. Al een hele tijd niet zoveel plezier gehad. Heel erg bedankt. Alleen duurde het veel te kort. Te kort!’ Bij het horen van die onschuldige opmerking reageerde Janneke, een andere gast: ‘Het kost mij altijd veel moeite om afscheid van hen te nemen.’ Leo antwoordde haar verbaasd: ‘Maar aan alle goede dingen komt een eind. We hebben het heerlijk gehad, toen was het afgelopen en nu vertrekken we. Alleen heeft het te kort geduurd. Wat is daar zo moeilijk aan?’ Janneke antwoordde: ‘Ja, je hebt gelijk, maar toch klinkt het raar, want hun achternaam is “De Kort”. Ik bedoel, als zij de hele tijd “Te kort” horen, moet het toch een beetje zijn zoals het voor jou zou zijn om de hele tijd te horen zeggen: “Molenaar”? Dat zou toch vreemd op je overkomen?’ Leo barstte in lachen uit en zei: ‘Ik ben gewoon een beetje traag van begrip! Daar heb ik nooit aan gedacht!’ Op dat moment kwam Leo’s vrouw Corrien tussenbeide: ‘Het doet me denken aan mijn tienertijd. Als ik samen met mijn broer door mijn ouders naar onze grootmoeder werd gebracht, fluisterden hij en ik elkaar altijd toe: “Dek je maar: Homa is in de buurt.” We noemden haar Homa, want ze kletste altijd zoveel dat onze moeder zei: “Ho, ma!” Ze heeft nooit geweten dat we haar zo noemden.’ Niemand had moeite Corriens verhaal te plaatsen, en natuurlijk begrepen ze allemaal waar haar reactie op berustte.

Wat zijn de belangrijkste analogieën achter de schermen van deze doodgewone woordenwisseling? Het begon met een analogie tussen de klank van de naam ‘De Kort’ en de woorden ‘te kort’. Die gaf Janneke aanleiding tot een analogie tussen de achternamen ‘De Kort’ en ‘Molenaar’, waarna het onderwerp op oppervlakteniveau overging naar bezoekjes die Corrien decennia geleden aan het huis van een familielid bracht; maar het werd nog steeds gestuurd door de kracht van de analogie – deze keer tussen ‘oma’ en de kreet ‘Ho, ma!’. Op een hoger niveau was intussen de vonk die deze sluimerende herinnering in Corriens geest wakker riep de gelijkenis tussen een kersverse episode en een episode van lang geleden, die beide een humoristische fonetische verwantschap betroffen tussen normale woorden en iemands naam, in het ene geval die tussen ‘te kort’ en ‘De Kort’ en in het andere geval tussen ‘Ho, ma!’ en ‘oma’. We hebben hier dus te maken met een gelijkenis tussen verwantschappen, oftewel een analogie tussen analogieën.

Er is niets ongewoons aan dit gesprek of aan deze manier van zoeken naar analogieën achter de schermen. Het is allemaal doodnormaal. We hebben het opgenomen om te laten zien hoe een gesprek als geheel een of twee brigades op hoog conceptueel niveau mobiliseert, hoe die begrippen op hoog niveau enkele conceptuele regimenten van een lager echelon mobiliseren, hoe die op hun beurt een groter aantal conceptuele pelotons of squadrons min of meer op het niveau van het idioom mobiliseren, en ten slotte, hoe die talloze ‘kleinere’ begrippen veel lager, op woordniveau, honderden individuele soldaten mobiliseren.

Abstract of concreet?

Hoe valt het universele karakter van analogieën te verklaren? Om te overleven vertrouwt de mens op een vergelijking tussen wat hem nu overkomt en wat hem in het verleden is overkomen. Hij gebruikt de gelijkenis tussen ervaringen uit het verleden en nieuwe situaties, laat zich daardoor steeds leiden. Deze onophoudelijke analogieënstroom, in brede penseelstreken neergezet, vormt de kern van onze gedachten en wordt weerspiegeld door wat we zeggen, hoewel de specifieke woorden die we gebruiken meestal snel vergeten zijn. Concretie komt abstractie tegen als een doodgewone situatie wordt beschreven in een doodgewone formulering bestaande uit begrippen die letterlijk gezien ver van de situatie verwijderd zijn. In een idiomatische uiting als ‘Marie loopt met molentjes’ of ‘Hun liefdesrelatie is naar de knoppen’ heeft de gedachte bijvoorbeeld zo’n hoog abstractieniveau dat zelden iemand in zijn fantasie echt een vrouw met windmolentjes in haar hand zal zien, of een verloofd stel dat naar een rijtje knoppen aan de muur loopt.

Precies hetzelfde gebeurt als een nieuwe situatie ons doet denken aan een andere situatie (of familie van situaties) die we eerder zijn tegengekomen en die oppervlakkig gezien totaal anders is maar een abstracte essentie gemeen heeft met de nieuwe situatie. Dus als iemands zoon op zekere dag niet mag intekenen op een belangrijk schoolevenement omdat de betreffende deadline op de website klokslag 16.00 uur was en hij om 16.01 uur inlogde, kan dat een lang begraven herinnering oproepen van een jaar of vijftien eerder toen hij op een keer een vliegtuig miste omdat hij luttele seconden nadat de deuren waren gesloten rennend bij de gate aankwam; wat hij ook zei, ze wilden hem niet aan boord laten gaan.

Onze dagelijkse conversatie staat bol van dit soort ontmoetingen tussen concretie en abstractie, maar meestal zijn we ons er niet van bewust. Dus als een adjudant zegt: ‘Ik heb een handvol rekruten laten opdraven om uit te vissen waar de verloren zak met uniformen uithangt’, zullen we ons niet direct een stuk of wat soldaten voorstellen die uit een reusachtige hand vallen waarna ze dravend bij het kantoor van de adjudant aankomen en met hengel of schepnet in de vijver op zoek gaan naar een hangende zak met textiel. En als iemand de uitdrukking ‘het hoofd bieden’ gebruikt, zien we niet iemand voor ons geestesoog die een ander zijn hoofd toesteekt. De concrete woorden en uitdrukkingen die we voortdurend gebruiken om onze gedachten over allerlei onderwerpen te formuleren, wijzen tegelijkertijd op de sterke concreetheid van onze manier van denken en op ons buitengewone abstractievermogen, waardoor we een situatie in woorden kunnen vatten die schijnbaar iets heel anders beschrijven.

Zo zei een Japanse effectenmakelaar in een commentaar op de onstuitbare krach van de effectenbeurs: ‘Probeer nooit een vallend mes te vangen.’ De meeste mensen begrijpen dat beeld zonder moeite, evenals de relevantie in die omstandigheden. Maar als er sprake is van een vallend mes, is dat zeker niet een mes in de normaalste zin van het woord, en de manier waarop dat ‘mes’ valt is onzichtbaar, relatief traag, en niet aan een bepaalde plaats gebonden. Genoemde effectenmakelaar moest een aanzienlijke mate van abstractie hanteren om die uitdrukking in die context te gebruiken. Maar dat is zeker niet het eind van het verhaal, want dezelfde frase zou net zo makkelijk kunnen worden toegepast op een politicus die in een corruptieschandaal verwikkeld is en wiens ooit zo vurige aanhangers plotseling in geen velden of wegen te bekennen zijn, of op een brandende wolkenkrabber waar alleen een gek naar binnen zou gaan, of op iemand die zo gedeprimeerd is dat zelfs zijn of haar beste vrienden dreigen te worden bevangen door een sfeer van somber pessimisme, of op iemand die overboord is geslagen in een zo hevige storm dat niemand hulp durft te bieden, of op een stad waar iedereen bevel heeft gekregen onmiddellijk weg te trekken omdat een naderende orkaan een naburige stad heeft verwoest, of misschien, wie weet, zelfs op een man die gewond is geraakt in zijn keuken omdat hij nota bene probeerde een vallend mes op te vangen. Kortom, we zien dat we hier te maken hebben met een volwaardige categorie, rijk en veelzijdig.

Zodra we beginnen te denken over situaties waarin de uitdrukking ‘Probeer nooit een vallend mes te vangen’ zou passen, schieten ze als paddenstoelen uit de grond. Even lijkt het of we een heel stuk wereld alleen in termen van die uitdrukking kunnen zien, en overal die onontkoombare krachten ontdekken waartegen niets bestand is en die ons met zich mee zouden slepen als we het in ons hoofd haalden tussenbeide te komen. Zo dringt de analogie zich aan ons op, en we kunnen er onmogelijk omheen, behalve als we op de een of andere manier volledig kunnen stoppen met denken. We hebben geen andere mogelijkheid dan deze agressieve metafoor zijn weg in onze geest te laten vervolgen totdat hij er genoeg van krijgt; je moet immers niet proberen een vallend mes te vangen.

Over dit boek

In de hierna volgende hoofdstukken behandelen wij cognitie als psychologisch verschijnsel. Het is niet de bedoeling de hersenen op biologisch niveau ter sprake te brengen; we gaan niet speculeren over processen in de hersenen of de zenuwen die ten grondslag liggen aan de beschreven psychologische processen, want ons doel is niet het verklaren van de cognitie in termen van haar biologisch substraat maar het bieden van een ongebruikelijk perspectief op wat denken zelf is. Onze verhandeling zal dus plaatsvinden op dat vrij abstracte niveau, maar zelfs op dat niveau zullen we flink wat te verhapstukken hebben.

In de eerste drie hoofdstukken pogen we uiteen te zetten wat categorieën en analogieën zijn. Hoofdstuk 1 concentreert zich op categorieën die worden beschreven in losse woorden en brengt tevens enkele centrale uitgangspunten van het boek naar voren. We laten zien hoe analogieën voortdurend de grenzen verleggen van begrippen die worden aangeduid met één woord en kijken aan de hand van een voorbeeld hoe begrippen zich ontwikkelen: van ‘Mama’ (een specifieke volwassene) via ‘biologische moeder’ en ‘draagmoeder’ geleidelijk naar diverse metaforische toepassingen als ‘moederland’. Ook laten we zien dat niet alleen substantieven maar ook minder concrete woorden als ‘bedankt’, ‘veel’, ‘vastmaken’, ‘openen’, ‘maar’ en ‘en’ mentale categorieën benoemen die het resultaat zijn van een levenslange serie analogieën.

In hoofdstuk 2 bestuderen we begrippen waarvan de lexicale etiketten langer zijn dan losse woorden. We laten zien dat achter de schermen van staande uitdrukkingen, zelfs achter spreekwoorden en fabels, begrippen schuilgaan die sterk lijken op begrippen die door losse woorden worden aangeduid. Een uitdrukking als ‘op staande voet’ is de taalkundige ‘pet’ die wordt gedragen door de categorie ‘onmiddellijk, voordat er een voet verzet wordt’. In de beroemde fabel van Aesopus probeert een vos een tros heerlijk ogende druiven te bemachtigen, en als dat niet lukt, verklaart hij dat niet erg te vinden omdat ze zuur zijn. Dit is een linguïstische belichaming van de abstracte mentale categorie van begeerde maar niet verkregen voorwerpen die daarom zogenaamd worden versmaad. Die abstracte eigenschap, vaak ‘de druiven zijn zuur’ genoemd, is in duizenden situaties te herkennen en kan dus dienen als verbaal etiket van elke vergelijkbare situatie, precies zoals er talloze voorwerpen zijn die het etiket ‘flessendop’ verdienen en talloze handelingen die we ‘ophalen’ kunnen noemen. Hetzelfde kan worden gezegd van abstractere categorieën, die voor een deel te maken hebben met intermenselijke communicatie. Die categorieën dragen als etiket bijwoordelijke uitdrukkingen, zoals ‘uiteindelijk’, ‘anderzijds’, ‘in feite’, ‘dat gezegd hebbende’ enzovoort. Met andere woorden, er zijn in ons dagelijks leven situaties die vragen om het etiket ‘uiteindelijk’, en als die situaties zich voordoen, herkennen we ze (bijna altijd onbewust) als zodanig, en dan passen we dat etiket toe, geven het handig een plaats in het heden van onze woordenstroom. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een bespreking van intelligentie als het vermogen vast te stellen wat van belang is in een bepaalde situatie, en hoe het categorieënrepertoire dat onze moedertaal en cultuur ons aanleveren van invloed is op onze manier om dat te doen.

Hoofdstuk 3 behandelt categorieën die het zonder linguïstisch standaardetiket moeten stellen. Mensen vormen dergelijke categorieën individueel en spontaan bij het omgaan met nieuwe situaties in hun ingewikkelde persoonlijke werelden. Later spelen zulke categorieën vaak op bij het ‘wakker roepen van herinneringen’, als een gebeurtenis doet denken aan een gebeurtenis uit een andere, eventueel ver verwijderde tijd en plaats: toen D. zag hoe een oude vriend bukte om in een van de fameuze tempels van Karnak in Egypte een kroonkurk op te rapen, dacht hij plotseling en spontaan terug aan een moment een jaar of vijftien eerder, toen zijn eenjarige zoontje aan de rand van de Grand Canyon zat en geen oog had voor het spectaculaire landschap, maar geheel verdiept was in een aantal mieren en blaadjes op de grond. Ondanks alle oppervlakkige verschillen die we kunnen vinden tussen deze twee situaties, blijkt uit het opkomen van die herinnering dat ze op een dieper niveau een conceptueel skelet gemeen hebben en hoe schatrijk en subtiel onze enorme voorraad niet-gelexicaliseerde begrippen is. Door het analyseren van een reeks zinnen met veel voorkomend idioom als ‘ik ook’, ‘volgende keer’ en ‘iets dergelijks’, laten we zien dat er achter al die uitdrukkingen, hoe toevallig en simpel ze ook mogen lijken, een niet-geverbaliseerde categorie ligt, soms eenvoudig, soms subtiel en gebaseerd op een impliciet waargenomen overeenkomst, dat wil zeggen, gebaseerd op een analogie.

Hoofdstuk 4 gaat over de manier waarop we in onze interactie met de wereld om ons heen continu en soepel omgaan met ons categorieënrepertoire en toch vrijwel altijd zonder dat we dat maar enigszins beseffen. Het hoofdstuk richt zich vooral op sprongen tussen categorieën die verschuivingen tussen abstractieniveaus met zich meebrengen. De flexibiliteit van de menselijke cognitie berust fundamenteel op ons vermogen omhoog of omlaag te klimmen op de ladder van abstractie, want soms is het simpelweg nuttig om onderscheid te maken en soms om gemeenschappelijke kenmerken te vinden. Zo zullen we onder het eten zorgvuldig verschil maken tussen ons eigen glas en dat van onze buurman of buurvrouw, maar later, als we ze in de afwasmachine zetten, zal dat onderscheid niet meer relevant zijn. Een ander voorbeeld: ouders proberen ervoor te zorgen dat hun kinderen betrokken raken bij ‘activiteiten’, of dat nu toneelspelen, judo of muziek maken inhoudt. ‘Activiteit voor mijn kind’ is een zeer abstracte categorie. Achter de onschuldigste daden liggen abstracte keuzes verborgen die moeilijk waar te nemen zijn, want die daden staan centraal in de cognitie. Het kost ons erg veel moeite onze cognitieve activiteit te ‘zien’, want het is het medium waarin we zwemmen. Als we proberen vast te stellen wat in een bepaalde situatie van belang is kunnen we soms verbanden leggen tussen situaties die aan het oppervlak sterk verschillen en op andere momenten onderscheid maken tussen situaties die op het eerste gezicht identiek lijken. Ons constante heen en weer manoeuvreren tussen onze categorieën doorloopt het hele gamma van puur routineus tot puur creatief gedrag.

Hoofdstuk 5 is gewijd aan de rol van de analogie in doodgewone, alledaagse situaties. Het behandelt analogieën die ons manipuleren omdat ze in wezen onzichtbaar zijn. Zonder het te weten worden we op sleeptouw genomen door een analogische interpretatie van een situatie. In die zin worden wij gemanipuleerd door onzichtbare analogieën omdat die zich aan ons opdringen, of we nu willen of niet. En we worden er ook op een andere manier door gemanipuleerd: ze dringen namelijk nieuwe ideeën aan ons op, sollen met ons. De analogie neemt in een nieuwe situatie direct het heft in handen en formatteert alle aspecten van onze interpretatie ervan in de hoop dat we het onverwachte nieuwe laten aansluiten bij het vertrouwde oude. Toen er bijvoorbeeld op 11 oktober 2006 een privévliegtuigje tegen een gebouw in Manhattan botste, was de analogie met de gebeurtenissen van 11 september 2001 niet te onderdrukken, wat direct leidde tot speculaties over terrorisme, ook al werd het gebouw niet ernstig beschadigd; de Dow Jones-index maakte zelfs een merkbare, korte duikvlucht. Zo komen analogieën onaangekondigd bij ons binnenwippen, ze denken voor ons en nemen onze beslissingen voor ons, zonder dat we beseffen wat er gebeurt.

In hoofdstuk 6 behandelen we daarentegen analogieën die wij in zekere zin zelf manipuleren; analogieën die we kersvers en bedachtzaam opbouwen als we een situatie tegenkomen die onze belangstelling wekt, soms om die uit te leggen aan onszelf of aan anderen, soms om een bepaald standpunt te verdedigen. Dat geldt met name voor wat wij karikatuuranalogieën hebben gedoopt. Dat zijn analogieën die we in een opwelling bedenken om iemand anders te overtuigen van een idee waarin we geloven. Ze verplaatsen een situatie naar een nieuw terrein, en overdrijven daarbij. Een wetenschapper op zoek naar een baan in het buitenland schreef bijvoorbeeld aan een collega: ‘Ik hou van mijn vaderland, maar hier proberen onderzoek van de grond te krijgen is net zoiets als proberen te voetballen met een bowlingbal!’ Ook wordt in dit hoofdstuk besproken hoe politieke beslissingen op alle niveaus voortvloeien uit analogieën tussen de huidige situatie en historische gebeurtenissen; onze casestudy betreft een van de belangrijkste analogieën die de Vietnamoorlog heeft opgeleverd. Dit hoofdstuk behandelt tot slot de activiteit van het literair vertalen, die berust op het permanent opbouwen van analogieën tussen twee talen en twee culturen.

Hoofdstuk 7 en 8 bespreken analogie in het wetenschappelijk denken. Hoofdstuk 7 richt zich op wat wij ‘naïeve analogieën’ noemen, met name de soorten analogieën waarop niet-specialisten meestal hun ideeën over wetenschappelijke begrippen baseren. We laten zien dat ideeën die we op school opdoen, zowel in wis- en natuurkunde als biologie, worden verworven dankzij aansprekende en behulpzame, maar vaak overdreven simpele analogieën met begrippen die ons al vertrouwd zijn. Een elementaire rekensom als delen, die de kinderen onder de knie horen te hebben tegen de tijd dat ze beginnen op de middelbare school, wortelt doorgaans nog (zelfs bij de meeste studenten) in een naïeve analogie met het prozaïsche ‘verdelen’ (zoals bij het verdelen van 24 snoepjes onder 3 kinderen). Verdelen is vaak een uitstekend uitgangspunt voor delen, jazeker, maar biedt een te beperkte benadering van het verschijnsel. Deze naïeve visie op delen maakt het mensen bijvoorbeeld erg moeilijk een ingeklede vergelijking te bedenken die berust op een deling waarvan het antwoord groter en niet kleiner is dan de hoeveelheid die wordt gedeeld. Dit hoofdstuk analyseert de positieve en negatieve gevolgen van dergelijke naïeve analogieën voor het onderwijs.

Hoofdstuk 8 kijkt vervolgens naar het andere uiteinde van het spectrum, namelijk hoe intelligente wetenschappers grote ontdekkingen doen. We laten zien hoe de geschiedenis van wis- en natuurkunde bestaat uit een serie analogieën met een sneeuwbaleffect. Door van dichtbij bepaalde grote momenten in de geschiedenis van die disciplines te onderzoeken, maken we duidelijk wat de cruciale rol is van analogieën, die soms zeer voor de hand en soms diep verborgen lagen. Met name de analogieën van Albert Einstein spelen een rol in dit hoofdstuk, met inbegrip van een weinig bekende analogie die in 1905 leidde tot zijn hypothese dat licht bestaat uit deeltjes, een idee dat bijna twee decennia op enorme weerstand stuitte in de hele gemeenschap van fysici. De grondigst onderzochte historische episode is vervolgens die van Einsteins trage, geleidelijke zoektocht naar begrip van de verschillende betekenisniveaus van zijn beroemde formule ‘E = mc2’.

De epiloog van ons boek is een dialoog en draagt derhalve de titel ‘Epidialoog’. Hier worden categorisering en analogisering langs vele dimensies met elkaar vergeleken en tegen elkaar afgezet. Hoewel de twee processen aanvankelijk misschien sterk van elkaar lijken te verschillen, concluderen de pittige sprekers aan het eind van deze zorgvuldige vergelijking dat er geen verschil tussen beide bestaat; ze beseffen dat ze in feite een en hetzelfde proces zijn.

Hoofdstuk 1

Het oproepen van woorden

Hoe schieten woorden ons te binnen?

Elk moment worden we geconfronteerd met een nieuwe situatie. Eigenlijk is de werkelijkheid nog veel ingewikkelder. De werkelijkheid is dat we elk moment worden geconfronteerd met een onbestemd aantal situaties die elkaar overlappen en zich met elkaar vermengen.

Op het vliegveld zijn we omringd door vreemden, die we terloops observeren. Sommigen lijken ons interessant, anderen minder. We zien overal reclame. We hebben vage gedachten over de steden waarvan de namen uit de luidsprekers schallen, maar tegelijk zijn we verdiept in onze eigen gedachten. We vragen ons af of er genoeg tijd is om een ijsje te gaan halen, we maken ons zorgen over een oude vriendin die tobt met haar gezondheid, we zijn geschokt door de kop die we lezen in iemands krant over een terroristische aanslag in het Midden-Oosten, we snuiven de verleidelijke geuren uit het nabijgelegen eettentje op, we vragen ons af hoe de vogeltjes die rondvliegen en voedsel opscharrelen in zo’n rare omgeving overleven... Kortom, we worden niet geconfronteerd met één situatie, we worden geconfronteerd met een krioelende massa moeilijk definieerbare situaties, die geen van alle scherp afgebakend zijn in de ruimte en in de tijd. Onze arme, belaagde hersenen worstelen voortdurend met deze onvoorspelbare chaos, proberen steeds te interpreteren wat ze omringt en wat ze overspoelt, of we nu willen of niet.

En wat betekent ‘interpreteren’? Het betekent dat we automatisch bepaalde bekende categorieën activeren of onbewust oproepen, die ons helpen orde in de chaos te scheppen als ze eenmaal uit hun sluimertoestand zijn gewekt. Dat wil vooral zeggen dat er spontaan allerlei woorden opkomen. Zonder enige moeite merken we dat we denken: ‘schattig klein meisje’, ‘kale vent’, ‘dezelfde domme advertentie als gisteren op het vliegveld’, ‘Duitse toeriste’, ‘sandalen’, ‘wat is ze aan het lezen?’, ‘de volgende uitgang moet ik hebben’, ‘waar hebben ze hun nest?’, ‘wanneer kunnen we aan boord?’, ‘wat een vervelende ringtoon’, ‘stom dat ik de oplader van mijn mobiele telefoon thuis heb gelaten’, ‘en de vorige keer heb ik dat ook al gedaan’, ‘warm hier’ enzovoort.

Al die woorden! Geen ervaring is ons meer vertrouwd dan dit onophoudelijke spervuur van woorden die ons uiterst efficiënt en ongevraagd te binnen schieten. Maar waar komen die woorden vandaan, en welk onzichtbaar mechanisme laat ze opborrelen? Wat gebeurt er als we alleen maar stilletjes bij onszelf denken: ‘een moeder en haar dochter’?

De eerste categorieën hebben één lid

Om zonder nadenken het etiket ‘moeder’ op een bepaalde entiteit te kunnen plakken, moeten we vertrouwd zijn met het begrip ‘moeder’ dat met dit woord wordt aangeduid. Voor de meesten van ons is deze vertrouwde omgang met het begrip terug te voeren naar onze vroegste jeugd, naar onze vroegste ontmoetingen met het begrip. Voor de eenjarige Tim is de kern van het begrip duidelijk zijn eigen moeder, een persoon veel groter dan hijzelf, die hem voedt, hem troost als hij huilt, slaapliedjes voor hem zingt, hem oppakt en met hem in het park speelt. Zodra deze eerste mentale categorie met de naam ‘Mama’ een voet tussen de deur heeft, zal Tim kunnen zien dat er in de wereld om hem heen soortgelijke verschijnselen zijn, of zoals wij het liever noemen: analoge verschijnselen.

Op een dag ziet de achttien maanden oude Tim in het park een andere peuter spelen in de zandbak en ontdekt dat er een volwassene in de buurt zit, die op haar let. In een flits maakt Tim een mentaal sprongetje en denkt bij zichzelf min of meer het volgende (zonder het zo uitgebreid te formuleren): ‘Die persoon zorgt voor haar zoals Mama voor mij zorgt.’ Dat sleutelmoment is de geboorte van het begrip ‘mama’ met een kleine m. Die kleine letter is nodig, want er zijn nu twee leden van deze nieuwe categorie (uiteraard is het gebruik van kapitalen en kleine letters ónze manier om aan te geven wat er gaande is in Tims hoofd, niet zíjn manier). Vanaf dat moment zal het niet lang duren voordat Tim nog meer voorbeelden van dit begrip ziet.

Aanvankelijk zweeft Tims begrip ‘mama’ nog steeds tussen enkelvoud en meervoud in, tussen hoofdletter en kleine letter, en de analogieën in zijn hoofd zijn heel concreet, er wordt steeds een vergelijking getrokken met de eerste mama, dat wil zeggen, met Mama (die met de hoofdletter), maar naarmate nieuwe voorbeelden van het begrip ‘mama’ zich in zijn geheugen opstapelen en zich met elkaar beginnen te vermengen, zal Tim als hij een nieuwe volwassene in het park ontdekt, die niet meer telkens automatisch mentaal koppelen aan Mama, maar langzamerhand toevoegen aan het ontluikende en groeiende begrip ‘mama’, dat wil zeggen, aan een algemene, stereotiepe en zelfs licht abstracte situatie die is toegespitst op een doorsneevolwassene (dat wil zeggen ontdaan van specifieke details) en een doorsneekind dat zich ophoudt in de buurt van de volwassene, door wie het wordt aangesproken, toegelachen, opgetild, getroost, beschermd enzovoort.

We hebben hier niet de bedoeling een definitieve theorie te poneren van het ontstaan van het specifieke begrip ‘mama’; ons doel is algemener. We stellen dat de geboorte van élk begrip min of meer plaatsvindt zoals hierboven beschreven. Aanvankelijk is er een concrete situatie met concrete bestanddelen, die dus wordt waargenomen als iets unieks dat keurig gescheiden kan worden van de rest van de wereld. Maar na een poosje, een dag, misschien een jaar later, lopen we tegen een andere situatie aan die we vergelijkbaar vinden; dan leggen we het verband. Vanaf dat moment worden de mentale voorstellingen van de twee situaties met elkaar in verband gebracht, met elkaar vermengd, wat aanleiding geeft tot het opkomen van een nieuwe mentale structuur, die wel minder specifiek is dan beide bronnen (d.w.z. minder gedetailleerd), maar er niet fundamenteel van verschilt.

Zo functioneren het oorspronkelijke begrip ‘Mama’ en het iets verder ontwikkelde begrip ‘mama’ op sterk vergelijkbare manieren. Beide worden gekoppeld aan nieuwe situaties die zich aandienen in de buitenwereld, waardoor ze zich allebei uitbreiden, met als gevolg een sneeuwbaleffect dat het hele leven blijft voortduren.

Van ‘Mama’ naar ‘mama’ naar ‘moeder’

Op een dag is Tim, die helaas nooit zijn vader heeft ontmoet, in het park aan het spelen en loopt een meisje tegen het lijf dat wordt vergezeld van een volwassene die haar aanmoedigt met de andere kinderen te gaan spelen. Hij denkt bij zichzelf dat deze volwassene de ‘mama’ van het meisje is. Dat wil zeggen, Tims geest legt een verband tussen wat hij observeert en zijn nieuwe mamabegrip. Daarmee verricht hij een daad van categorisering. Misschien is de nieuwe persoon niet echt de moeder van het kind, maar de vader, of misschien haar oma, of zelfs haar oudere broer of zus, maar dat maakt het feit dat Tim die nieuwe persoon in de categorie ‘mama’ plaatst niet minder begrijpelijk, want zijn begrip ‘Mama/mama’ is ruimer dan het onze (uiteraard niet rijker, maar minder selectief vanwege een gebrek aan verfijning). De eenvoudige analogie die Tim heeft gevonden snijdt hout; alleen heeft hij geen rekening gehouden met bepaalde details waar een volwassene naar zou hebben gekeken. Als Sophie, zijn moeder, hem uitlegt dat de persoon niet de mama van het meisje is maar haar papa, kan Tim zijn mamabegrip wijzigen, en komt daardoor meer op één lijn te zitten met de mensen om hem heen.

Naarmate Tim het woord ‘mama’ steeds vaker gaat gebruiken, zal zijn eerste beeld – dat van zijn eigen moeder – allengs uit het zicht beginnen te verdwijnen, als een wortel die steeds meer overgroeid raakt naarmate de tijd verstrijkt. Hij vermengt zijn vroegste beeld met kenmerken van andere mensen die hij in deze mentale categorie plaatst, en de duidelijke, unieke kenmerken van zijn Mama zullen er steeds moeilijker in terug te vinden zijn. Niettemin zullen er bij Tim, zelfs wanneer hij volwassen is geworden, in het hart van zijn mamabegrip sporen blijven bestaan van zijn oorspronkelijke Mamabegrip.

Op een dag komt er helemaal uit Canada een vriendelijke vrouw op bezoek, die heel lief is voor Tim. Hij hoort het woord ‘mama’ herhaaldelijk gebruikt worden als verwijzing naar deze volwassene, zodat hij een poosje de indruk heeft dat hij meer dan één mama bezit. Voor Tim is dat denkbaar, want hij heeft nog geen verzameling precieze verwachtingen opgebouwd waardoor die mogelijkheid wordt uitgesloten. Soms neemt zijn ‘tweede mama’ hem mee naar het park, en ook zij babbelt met de andere mama’s. Maar na pakweg een week verdwijnt Tims tweede mama, wat hij, begrijpelijk, erg jammer vindt. De volgende dag vraagt een van de mama’s in het park aan Tim: ‘Is je oma weer naar huis?’ Tim geeft geen antwoord, want hij kent het begrip ‘oma’ nog niet. Dus ze formuleert haar vraag anders: ‘Waar is de mama van je mama vandaag, Tim?’ Maar van die vraag begrijpt Tim nog minder. Hij weet heel goed dat hij degene is die een mama heeft (hij had er de afgelopen dagen zelfs twee!), dus zijn (resterende) mama kan geen mama hebben. Uiteindelijk hebben kinderen mama’s (en soms ook papa’s) om lief voor hen te zijn, op hen te passen en hen te helpen. Tim weet dat zijn mama geen kind is en dus geen mama heeft. Zo klaar als een klontje. De vrouw blijft niet hameren op haar vreemde vraag, en Tim gaat weer spelen.

De tijd verstrijkt. Een paar maanden later begint Tim te beseffen dat volwassenen soms vergezeld zijn van andere volwassenen die ze ‘moeder’ noemen. Alles begint duidelijk te worden... Kinderen hebben mama’s en volwassenen hebben moeders. Dat klinkt logisch. Bovendien is er zelfs een analoge band tussen mama en moeder. Natuurlijk beseft Tim niet dat hij een analogie heeft gemaakt, het zal nog tien jaar of langer duren voordat hij dat begrip en dat woord kent, maar toch heeft hij er een gemaakt. En zoals vaak gebeurt bij analogieën, helpt deze om dingen voor Tim te verduidelijken, maar hij wordt ook een beetje misleid.

Nu slaan we de details over en voegen simpelweg toe dat de twee begrippen ‘mama’ en ‘moeder’ geleidelijk versmelten tot een ingewikkelder begrip waarvan het oorspronkelijke Mamabegrip de kern is. Dat betekent niet dat Tim telkens als hij het woord ‘moeder’ of zelfs ‘mama’ hoort het oorspronkelijke beeld van Sophie voor zich ziet, maar wel dat de onzichtbare wortels zo zijn gevormd.

Naarmate een begrip algemener wordt, wordt het ook subtieler, wat betekent dat het op een gegeven moment heel goed mogelijk is dat vroege leden van de categorie hun lidmaatschap kwijtraken, terwijl nieuwe leden hartelijk worden verwelkomd. Zo raakt de vader in het park die Tim eerst had aangezien voor een mama, dat etiket kwijt, en hoewel Tims oma lid blijft van de categorie ‘moeder’, belandt ze uiteindelijk in een minder centrale zone dan de voor de moeders van kinderen gereserveerde mamazone. Mettertijd gaat Tim natuurlijk begrijpen dat zijn grootmoeder zelf ooit lid was van de mamacategorie (net zoals zijn Mama ooit lid was van de kindcategorie), maar momenteel ligt dat alles nog buiten zijn bereik.

De wolk van moederbegrippen

We zouden kunnen denken dat het begrip ‘moeder’ heel nauw omschreven is, misschien wel net zo nauw omschreven als het begrip ‘priemgetal’. Dat zou impliceren dat er op elke vraag met de vorm ‘Is X een moeder of niet?’ altijd een juist, objectief, eenduidig antwoord is. Maar laten we daar eens nader naar kijken. Als een klein meisje met twee poppen speelt, de ene groter dan de andere, en ze zegt dat de eerste de moeder is van de tweede, is dat dan een voorbeeld van moederschap? Behoort de grote pop tot de categorie ‘moeder’? Of omgekeerd, kunnen we zonder meningsverschillen te riskeren stellen dat ze er niet toe behoort?

En als we een bepaald boek lezen waarin een zekere Sophie wordt beschreven als de moeder van een zekere Tim, hoort die Sophie, die nooit iets anders is geweest dan een verzonnen personage in een boek, dan echt tot de categorie ‘moeder’? Maakt het enig verschil als Sophie is gemodelleerd naar een echte persoon, en Tim naar haar zoon? Is Sophie meer een moeder dan de pop? Wat is Sophie eigenlijk? Als er in het boek staat dat ze 34 jaar oud is, lichtbruin haar heeft, zestig kilo weegt, een meter drieënzestig lang is en de moeder is van een kleine jongen, betekent dat dan dat Sophie een lichaam heeft en eens een kind heeft gebaard? Een pop is althans nog een stoffelijk voorwerp, maar wat is Sophie strikt genomen? Een abstracte gedachte die is geactiveerd door een aantal woorden op een pagina, door een aantal zwarte tekens op een witte achtergrond. Verdient die gedachte zelfs maar het voornaamwoord ‘zij’?

Als Tim tegen de zes loopt, vertelt iemand hem dat Lassie de moeder van Spot is. Tim zal zeker niet protesteren, maar als hij te horen krijgt dat de bijenkoningin de moeder van alle bijen in haar korf is, valt minder goed te voorspellen wat hij zal zeggen, en in elk geval zou er geestelijke inspanning nodig zijn om dat idee te verwerken. En als hem werd verteld dat een druppel water die hij zojuist in twee druppels zag splitsen, de moeder is van de twee nieuwe druppels, zou hij die suggestie vrijwel zeker zeer verrassend vinden. Iedereen kent zinnen waarin het woord ‘moeder’ wordt gebruikt op manieren die veel verder gaan dan de betekenissen die van toepassing zijn op Lassie, de bijenkoningin en zelfs de splitsende waterdruppel, bijvoorbeeld ‘mijn moederland’, ‘een moedercel’, ‘een moedervlek’, ‘Moeder Aarde’, ‘Griekenland is de moeder van de democratie’ en ‘Ledigheid is de moeder van alle kwaad’. Zijn dit echte voorbeelden van het begrip ‘moeder’, ware gevallen van moederschap? Hoe moeten we een dergelijk gebruik van het woord begrijpen?

Misschien zijn bepaalde lezers geneigd dit allemaal ‘metaforische moeders’ te noemen. Daar zit inderdaad iets in, maar we moeten erop wijzen dat er geen scherpe grens is die ‘ware’ moeders scheidt van metaforische, want categorieën hebben in het algemeen geen scherpe grenzen; meestal overlappen metaforische en letterlijke betekenissen elkaar zo sterk dat als we proberen een duidelijke grens te trekken, alles alleen maar vager wordt.

Vanaf zijn zevende, achtste zal Tim zinnen kunnen verwerken waarin het woord ‘moeder’ flexibeler wordt gebruikt dan op de kleuterschool. Hij zou in een religieuze context op de uitspraak ‘Maria is de moeder van Jezus’ kunnen stuiten. Dit is een kleine uitbreiding van de gebruikelijke betekenis, want Maria wordt voorgesteld als een vrouw en Jezus als een goddelijk wezen, enerzijds wonderbaarlijk en almachtig, anderzijds een baby net als alle andere baby’s. Op zijn zevende zal het Tim waarschijnlijk niet veel moeite kosten Maria te zien als een vrouw die Jezus heeft gebaard.

Toch is het baren van een baby geen voorwaarde om moederschap toegeschreven te krijgen, want ook al leren we het van niemand ooit expliciet, we komen allemaal te weten dat het moederschap verschillende eigenschappen in zich verenigt, zoals die van vrouwelijke biologische ouder, verzorgster en beschermster, en die eigenschappen hoeven niet allemaal gelijktijdig aanwezig te zijn. Het bekende feit van adoptie herinnert ons er bijvoorbeeld aan dat een kind baren maar één van de mogelijke wegen is om moeder te worden.

Als Tim op zijn negende een boek over Egypte of over mythologie leest en stuit op de zin ‘Isis is de moeder der natuur’, zal hij zijn eerdere voorstellingen van moederschap enigszins moeten bijstellen, want Isis blijkt geen mens te zijn maar een godheid, die in Tims voorstelling sterk lijkt op een vrouw, maar in zekere zin geen vrouw is; en ze is in staat vrij abstracte dingen te baren, zoals de natuur, maar zonder dat er iets uit haar lichaam komt. Toch zal Tim dit nieuwe voorbeeld van moederschap vrij makkelijk verwerken, want ze lijkt in overtuigende mate op honderden andere leden van de moedercategorie die al in zijn geheugen aanwezig zijn.

Later krijgt Tim algauw gevallen te verwerken die nog abstracter zijn, zoals ‘Marie Curie is de moeder van radioactiviteit’, ‘De Amerikaanse Revolutie is de moeder van de Franse Revolutie’, ‘De Amerikaanse Revolutie is de moeder van de dochters van de Amerikaanse Revolutie’, ‘het Jodendom is de moeder van het christendom’, ‘alchemie is de moeder van de chemie’, ‘censuur is de moeder van de metafoor’ (Jorge Luis Borges), ‘vrije tijd is de moeder van de filosofie’ (Thomas Hobbes), en ‘de dood is de moeder van de schoonheid’ (een citaat van Wallace Stevens, en ook de titel van een gedetailleerde studie over de rol van de metafoor in het denken door de cognitieve wetenschapper Mark Turner).

We kunnen nog verder gaan; dan stuiten we op het idee dat de natuur de moeder van alle levende wezens is (‘Moeder Natuur’), of het idee van de moeder-overste in een klooster, of van een moedersleutel, waarmee alle sloten kunnen worden geopend, van bedrijven die zijn ontstaan uit een moederbedrijf, van het moederbord in een computer enzovoort. Een moeder in een park, een moeder in een soap, een stiefmoeder, een moederstad, een moederpop, een moederbij, een moedercel, een moedergod, een moedersteen, moederwol... Als we zien dat sommige moeders, zoals Tims moeder Sophie, ontegenzeglijk ‘echte moeders’ zijn, terwijl andere, zoals het moederbord, even ontegenzeglijk ‘metaforische moeders’ zijn, lijkt het mogelijk een scherpe, objectieve grens te trekken tussen de twee verschillende subcategorieën. Maar zoals we hebben aangetoond met onze lijst ambigue voorbeelden – de romanfiguur, de poppenmoeder en de stiefmoeder – is dat een illusie.

Over de categorieën en analogieën van kinderen

Het verhaal dat we net hebben verteld illustreert een centraal thema in ons boek, namelijk dat elke categorie (in dit boek geldt deze term als synoniem voor ‘begrip’) het resultaat is van een lange serie spontane analogieën, en dat categorisering van de elementen van een bepaalde situatie uitsluitend plaatsvindt via analogie, hoe triviaal die in de ogen van een volwassene ook mag lijken. Een essentieel onderdeel van deze stelling is dat analogieën tussen een zojuist waargenomen stimulus (bijvoorbeeld de moeder van een klein meisje in het park, gezien door de ogen van Tim) en een relatief nieuwe, beperkte mentale categorie met maar één lid (bijvoorbeeld Tims Mamacategorie) niet verschillen van analogieën tussen een waargenomen stimulus (nogmaals, neem dezelfde vrouw in het park) en een sterk ontwikkelde mentale categorie waaraan al duizenden analogieën hebben bijgedragen (denk aan de schatrijke categorie ‘moeder’ in het hoofd van een volwassene).

Deze bewering, een van de belangrijkste in ons boek, lijkt op het eerste gezicht dubieus. Is het echt aannemelijk dat precies dezelfde mechanismen ten grondslag liggen aan de uitroep ‘Schaap!’ van een tweejarige die een sint-bernardshond ontdekt en de daad van een geniaal fysicus die een subtiele, veelzeggende overeenkomst constateert tussen twee zeer abstracte situaties? Misschien lijkt dit op het eerste gezicht onaannemelijk, maar we hopen dat we dit tegen het einde van het boek overtuigend hebben aangetoond.

Om het aanleggen van een pad naar dat doel te vereenvoudigen zullen we voorlopig enkele tussentijdse bruggen slaan. Daarvoor is het nuttig te kijken naar een aantal uitspraken van kinderen, want die onthullen verborgen analogieën achter hun woordkeuze. En dus komt hier zonder verdere omhaal een kleine steekproef van kinderzinnen, waarvan een deel werd verzameld door de ontwikkelingspsycholoog Karine Duvignau tijdens haar werk met ouders die hun kinderen thuis observeerden.

==

Camilla, twee jaar, kondigt met trots aan: ‘Ik heb de banaan uitgekleed!’

Ze praat over de banaan zoals ze zou spreken over een persoon of een pop, waarbij ze de schil ziet als een kledingstuk dat ze ervan heeft verwijderd. De banaan is dus ‘blootgelegd’ (een naaste buurman van wat Camilla zei).

==

Janne, twee jaar, zegt tegen haar slapende moeder: ‘Kom op, mama, zet je ogen aan!’

Hier spreekt een klein meisje over een mens als over een elektrisch apparaat met een schakelaar.

==

Leonard, twee jaar, zegt over een gebroken speeltje: ‘De vrachtwagen moet dringen naar de dokter!’

Net als bij Camilla zien we hier de personificatie van een levenloos voorwerp. De vrachtwagen is ‘ziek’, en het kind weet dat een dokter bij mensen helende taken verricht. Dat het woord ‘dringend’ blijkbaar verkeerd is verstaan staat de boodschap niet in de weg.

==

Talia, drie jaar, zegt: ‘Tandartsen repareren tanden van mensen.’

Hier de keerzijde van de medaille: het kind spreekt over iets levends alsof het een levenloos voorwerp betreft (wat we net ook Janne zagen doen).

==

Joris, drie jaar, roept: ‘Ze hebben de regen uitgezet!’

Voor Joris is regen zoiets als een televisie of een lamp die iemand met een schakelaar aan en uit kan zetten.

==

Danny, vijf jaar, zegt tegen zijn kleuterjuf: ‘Ik wil een beetje water eten.’

Danny sprak hier niet zijn moedertaal, maar een taal die hij net begon te leren, dus hij greep het dichtstbijzijnde woord dat hij kende.

==

Talia, zes jaar, vraagt haar moeder: ‘Als je me naar school hebt gebracht, ga je dan de buren een standje geven?’

De avond tevoren hadden de bovenburen zeer luidruchtig feestgevierd, en Talia’s moeder had haar verteld dat ze de volgende morgen zou gaan aankloppen en klagen over de herrie. Door het woord ‘standje’ te gebruiken kwam Talia onbewust uit voor haar egalitaire waardesysteem: iedere persoon, volwassene of kind, moet weleens een standje krijgen.

==

Tom, acht jaar, vraagt: ‘Papa, hoelang duurt een cavia?’

Hoewel Tom hier op een zeer materialistische wijze over zijn cavia praat, toont de liefde waarmee hij met zijn huisdier omgaat onmiskenbaar aan dat zijn categorie ‘entiteit van beperkte duur’ veel breder is dan die van de meeste volwassenen.

==

Op dezelfde leeftijd besluit Tom op een ochtend koffie te maken voor zijn ouders, maar als hij aan het begin op een klein probleem stuit vraagt hij hun: ‘Hoe maak je water klaar?’

Tom heeft ieder die het horen wil aangekondigd dat hij ernaar streeft op een dag chef-kok te worden in een toprestaurant, dus laten we hopen dat zijn onzekerheid niet al te lang duurt.

==

Tom, nog steeds acht, zegt tegen zijn oom: ‘Je sigaret smelt, oom.’

Dat wordt gezegd terwijl Toms oom zo diep in gesprek is dat hij niet lijkt te beseffen dat zijn sigaret langzaam opbrandt in de asbak. Tom weet wel dat sigaretten niet voor kinderen zijn, maar legt hier een link met bepaalde voedingsmiddelen die hij goed kent, zoals ijs en chocola, die smelten.

==

Tom gooit een glas wijn om, gaat een spons halen en piept: ‘Wacht, ik ga het uitgummen!’

Een deel van het tafelkleed is zojuist donker geworden, net als papier wordt gekleurd door potloden en een schoolbord door krijt, dus vindt Tom het logisch dat de spons zal fungeren als een gum en zal helpen alle sporen van de gemorste vloeistof te verwijderen.

==

Michael, twaalf jaar, vraagt zijn moeder: ‘Mam, wil je je haar alsjeblieft oprollen?’

Hij wil een kiekje van haar nemen en wat hij bedoelt is: ‘Kun je je haar alsjeblieft in een knotje doen?’, maar zijn gedachte komt er schilderachtiger uit.

==

Sterk vergelijkbare voorbeelden kwamen we tegen bij Cornelis, die zegt: ‘Stop maar, mama, je haar is al helemaal gekookt’ (oftewel je haar is al droog), Etty, die opmerkt: ‘Ik heb het boek gebroken’ (oftewel het boek is gescheurd), Tiffany, die verklaart: ‘Ik wil een permanentje voor mijn nagels’ (oftewel ze wil een manicure), de kleine Alexia, die vraagt: ‘Mam, kun je mijn knoop weer vastlijmen?’ (uiteraard bedoelt ze ‘vastnaaien’), en last but not least Janne, die met het klassieke raadsel komt: ‘Eten bussen benzine?’

Indrukwekkende hoogten van abstractie bij kinderen

In elk van bovenstaande gevallen kunnen we ons afvragen of het kind feitelijk een vergissing maakt. De hamvraag is dan: wat is een vergissing en wat niet? Stel Danny kent het woord ‘drinken’, maar het wil hem alleen niet te binnen schieten; als hij dan beseft dat ‘eten’ niet echt is wat hij bedoelt en zegt: ‘Ik wil water eten’, zou het een vergissing zijn. Maar als hij het idee heeft dat zijn opmerking uitstekend van toepassing is en verbaasd zou opkijken als hij door de kleuterjuf werd verbeterd, zouden we zeggen dat zijn verklaring juist was, vanuit zijn standpunt althans. Hoogstwaarschijnlijk hadden Camilla, die ‘de banaan uitkleedde’, Etty, die ‘het boek brak’, en Alexia, die wilde dat de knoop weer werd ‘vastgelijmd’, weinig of geen idee van het bestaan van de werkwoorden ‘pellen’, ‘scheuren’ en ‘naaien’. Vanuit hun oogpunt klopte wat ze zeiden, want hun begrippen ‘uitkleden’, ‘breken’ en ‘lijmen’ omvatten meer dan die van een volwassene, dus konden ze worden toegepast op uiteenlopender situaties. Etty bijvoorbeeld had in de juiste omstandigheden vrijwel zeker kunnen zeggen: ‘de gordijnen zijn gebroken’, ‘ik heb een brood gebroken’ of ‘ze hebben het huis gebroken’.

Het is daarentegen zeer onwaarschijnlijk, zelfs in onze samenleving boordevol technologische snufjes, dat Janne (‘Vooruit, mama, zet je ogen aan!’) vertrouwd zou zijn met het werkwoord ‘aanzetten’ en nog niet met het werkwoord ‘opendoen’. Zo is het ook zeer onwaarschijnlijk dat Joris (‘Ze hebben de regen uitgezet!’) het werkwoord ‘uitzetten’ kent, maar niet bekend is met het werkwoord ‘stoppen’. Vandaar onze vraag: maken deze kinderen vergissingen of niet?

De grens tussen wat wel en wat niet een vergissing is ligt minder vast dan we zouden denken. Deze kinderen maken een semantische benadering, ze rekken hun persoonlijke begrippen op zoals volwassenen niet graag zouden doen, want de begrippen aanzetten, uitzetten, opendoen en dichtdoen hebben in het hoofd van deze kinderen hun volwassen vorm nog niet bereikt. Vergelijkbaar is het gebruik van substantieven van de kleine Annie, bij wie de categorieën ‘paard’ en ‘poes’ hun relatief stabiele volwassen stadia nog niet hadden bereikt toen ze op driejarige leeftijd een aantal hazewindhonden zag en die ‘paarden’ noemde; en kort daarna een chihuahua, die ze ‘poes’ noemde. De begrippen die heimelijk verborgen liggen achter deze woorden zullen zich blijven ontwikkelen in het hoofd van al deze kinderen, net als de categorie ‘moeder’ bij Tim.

Wat zulke kinderen zeggen verschilt niet veel van de semantische benadering van volwassenen die zeggen: ‘Ik heb mijn dvd gebroken’ in plaats van ‘Ik heb op mijn dvd gekrast’, of ‘Ik heb mijn hoofd gebroken toen ik uit de auto kwam’ in plaats van ‘Ik heb mijn hoofd gestoten’; begrippen van volwassenen zijn simpelweg iets verder ontwikkeld dan die van kinderen. Verder zijn er, om nog even bij het werkwoord ‘breken’ te blijven, veel toepassingen die vaak worden bestempeld als ‘metaforisch’, zoals ‘het brood breken’, ‘iemand de nek breken’, ‘het ijs breken’, ‘de wind breken’, ‘iemands hart breken’, ‘zich ergens het hoofd over breken’, ‘de stilte verbreken’, ‘met een gewoonte breken’, ‘een code breken’, ‘de wet breken’, ‘de vasten breken’, ‘een wereldrecord breken’, ‘nood breekt wet’, ‘inbreken’ enzovoort. Dergelijke toepassingen zijn duidelijk gebaseerd op analoge uitbreidingen van het werkwoord ‘breken’ die veel verder gaan dan een kind dat zegt: ‘Het boek is gebroken.’

Ons verhaal over het gebruik van werkwoorden van kinderen is nog niet ‘uitgezet’. Laten we eens kijken naar het gebruik dat Janne maakt van het werkwoord ‘komen’ als ze zegt: ‘Kom op, mama, zet je ogen aan!’ Dit gebruik is onmiskenbaar juist en wijst op een fundamenteel begrip van de situatie bij deze tweejarige. Wat betekent ‘kom op’? Ten eerste maakt dit werkwoord duidelijk dat de spreker op een verandering hoopt; het is gericht tot de persoon die volgens de spreker die verandering zou kunnen laten plaatsvinden. Ten tweede wordt het uitgesproken als een soort aansporing, die sterker en minder beleefd is dan ‘alsjeblieft’; het komt qua intensiteit in de buurt van ‘ik sta erop’. Ten derde is deze gebiedende wijs wel gebaseerd op het werkwoord ‘komen’, maar zonder iets te maken te hebben met fysieke beweging. In feite is ‘kom op’ zo’n staande uitdrukking dat we zelfs zouden kunnen stellen dat het meer een tussenwerpsel is dan een echt werkwoord, zoiets als ‘hé’. Niemand antwoordt immers op de aansporing ‘kom op’ door te zeggen: ‘Goed, ik kom op.’ Los van alle grammatica hebben we hier te maken met de subtiele woordkeuze van een kleuter. Ze had duidelijk haar vinger op de essentie van de situatie gelegd, ze wilde namelijk dat haar moeder haar ogen opendeed, en die wens leidde tot de hoop dat ze dat doel kon bereiken door aan te dringen.

Om het anders te stellen, al op tweejarige leeftijd had Janne begrepen dat er een bepaalde klasse situaties in het leven is die overeenkomt met en vraagt om het etiket ‘kom op!’. Deze mentale categorie van ‘kom op’-situaties had zich stevig bij haar gevestigd. Een van de situaties die tot die categorie behoorden was de huidige, waarin haar moeder een dutje deed. Samengevat, we noemen ‘kom op’-situaties een mentale categorie die zeker even echt en even belangrijk is als de categorieën ‘ogen’, ‘vrachtwagen’ en ‘Mama’, waarmee wordt verwezen naar stoffelijke entiteiten in de wereld. Het ontwikkelen van de abstracte categorie ‘kom op’-situaties door een tweejarige is een klein cognitief wonder en dus een mooie uitdaging voor ieder die streeft naar fundamenteel begrip van het menselijk denken.

Ook interessant is de opmerking van de tweejarige Leonard: ‘De vrachtwagen moet dringen naar de dokter.’ Deze tweejarige heeft blijkbaar horen zeggen dat iemand ‘dringend naar de dokter’ moest, heeft dat goed begrepen maar verkeerd verstaan, en kwam terecht bij de infinitief ‘dringen’, die hij blijkbaar kent. ‘Dringen’ wijst evenals ‘dringend’ op een noodzaak, op spoed om iets te ondernemen. Dat je niet kunt zeggen ‘dringen naar de dokter’ kon Leonard niet weten. Andermaal zien we hier een geval van grote abstractie door een mens die tot de categorie ‘peuter’ behoort.

Hier nog twee kinderpareltjes zonder werkwoorden. De zesjarige Talia kondigde aan: ‘Papa, we moeten deo halen voor de koelkast!’ (die naar vis stonk); haar tweeënhalf jaar oude nichtje Hanna, die net alle chocola van haar ijsje had gelikt, riep verrukt uit: ‘Kijk, het ijs is bloot!’

Zelfs bij substantieven die de gewoonste, concreetste voorwerpen aanduiden blijft er veel subtiels te bespeuren. Welke vrachtwagen bedoelde Leonard met zijn opmerking over de dokter? Er was geen vrachtwagen in de woning, er was alleen een kapot speeltje. Was dat voorwerp echt een vrachtwagen? Ja en nee. Leonard weet heel goed dat de vrachtwagens die hij op de snelweg ziet enorm veel groter zijn dan zijn speeltje, maar voor hem zijn dat verre abstracties; hij heeft er zelfs nog nooit een aangeraakt. Daarentegen is zijn kleine truck een stoffelijk voorwerp dat over onzichtbare snelwegen op de vloer van zijn huis rijdt. In die zin is dit speeltje voor Leonard een even centraal lid van de categorie ‘vrachtwagen’ als die ‘echte’ vrachtwagens die over ‘echte’ snelwegen rijden. Voor hem staat zijn eigen vrachtwagen waarschijnlijk meer centraal dan de ‘echte’. Ironisch genoeg zijn voor Leonard de echte vrachtwagens metaforisch.

De maan belicht

Hierboven hebben we gesuggereerd dat de concrete percepties van een klein kind sterk lijken op de abstracte mentale sprongen van een erudiet fysicus. Wij willen deze stelling nu illustreren aan de hand van een concreet voorbeeld.

In 1610 had Galileo Galilei juist zijn eerste telescoop gebouwd. Hij richtte hem op het firmament en tuurde naar verschillende hemellichamen. Laten we niet vergeten dat het tegenwoordig scherpe onderscheid tussen planeten en sterren in die tijd nog vaag was. Bepaalde hemellichamen leken te dwalen tegen een achtergrond van andere hemellichamen, maar de reden voor die beweging was niet helemaal duidelijk. Galilei’s keus om zich op Jupiter te concentreren betekende niet dat hij wist wat het was; waarschijnlijk speelde een rol dat Jupiter een van de helderste en dus meest uitnodigende objecten in de lucht was om naar te kijken.

Galilei’s eerste verrassing was dat Jupiter in zijn telescoop niet verscheen als een punt maar als een cirkeltje, wat kon betekenen dat dit ‘lichtpuntje’ een vast voorwerp met bepaalde afmetingen was. Galilei had ongetwijfeld weleens meegemaakt dat iemand hem in het donker naderde met een lantaarn. Vanuit de verte lijkt de lantaarn maar een stipje zonder duidelijke grootte, maar beetje bij beetje krijgt dat stipje een diameter. Naar analogie van dit vertrouwde verschijnsel kon Galilei zich dus voorstellen dat Jupiter, tot dan toe enkel een lichtpuntje, in feite een tastbaar voorwerp was, net als de bekende voorwerpen om hem heen. Een tweede verrassing was de ontdekking van zwarte puntjes tegen de achtergrond van dat witte cirkeltje, en bovendien, een derde verrassing, verplaatsten die puntjes zich in een rechte lijn over de cirkel, sommige in een paar uur, andere in een paar dagen. Als een van die puntjes de rand van de witte cirkel bereikte, veranderde het van kleur, werd wit tegen de zwarte achtergrond van de ruimte, en bleef in dezelfde rechte lijn voortbewegen, vertraagde dan, stopte en maakte rechtsomkeert; als het weer bij de rand van de witte cirkel kwam, verdween het volledig uit zicht en kwam na een poosje aan de andere kant van het cirkeltje weer tevoorschijn.

We zullen niet ingaan op de details van Galilei’s buitengewone ontdekking maar ons beperken tot de manier waarop de grote wetenschapper zijn waarneming door zijn telescoop interpreteerde. Hij besloot dat Jupiter min of meer bolvormig was en dat er andere, kleinere voorwerpen zeer regelmatig omheen draaiden in perioden die varieerden van een dag of twee tot een dag of vijftien, afhankelijk van welk vlekje hij observeerde. Galilei wist dat de Aarde rond was en dat de Maan er regelmatig in een periode van ongeveer dertig dagen omheen draaide. Al die factoren kwamen bij elkaar en opeens ging hem een licht op. Plotseling ‘zag’ Galilei een tweede Aarde aan de hemel, vergezeld van verschillende Manen. ‘Zag’ staat hier tussen aanhalingstekens om de lezer eraan te herinneren dat het belangrijkste moment van Galilei’s ‘perceptie’ zijn interpretatie was, want aan de lichtstimuli die zijn ogen bereikten was niets veranderd. De analogie tussen de Maan en een lichtvlekje (of een zwart puntje, afhankelijk van de plek waar het stipje zich bevond ten opzichte van het witte cirkeltje van Jupiter zelf) was een geniale vondst en kan een ‘visioen’ van een visionair genoemd worden.

Niet alle mensen zouden hebben gezien wat Galilei zag, zelfs niet als ze een telescoop hadden gehad, zelfs niet als ze de hemellichamen een paar weken hadden geobserveerd, en zelfs niet als ze zich speciaal op Jupiter hadden geconcentreerd. De reden is dat het woord ‘Maan’ tot dat moment maar op één voorwerp was toegepast en het idee om dat voorwerp te ‘vermeervoudigen’ ging de verbeeldingskracht van alle op dat moment levenden ver te boven. En áls er al een originele ziel was die een dergelijke gedachte durfde te opperen, was dat voldoende om zijn vlotte ondergang te bewerkstelligen: we hoeven alleen maar het geval van de arme Giordano Bruno te noemen, die in 1600 in Rome op de brandstapel ging voor zijn fantasieën over werelden als de onze die verspreid over de hele ruimte bestonden. Bovendien was Galilei’s gedurfde vermeervoudiging de vrucht van een analogie die op de meeste mensen misschien lachwekkend overkwam – het was immers een analogie tussen enerzijds de hele wereld (de termen ‘Aarde’ en ‘wereld’ waren voor de meeste mensen destijds synoniem) en anderzijds een oneindig klein lichtpuntje. Deze analogie, die misschien vergezocht lijkt, leidde toch tot de vermeervoudiging van de Aarde, want Jupiter werd om te beginnen als een andere Aarde gezien; al snel volgde de vermeervoudiging van de Maan, waarna de hoofdletter uiteraard verdween. Het begrip ‘maan’ was geboren, en vanaf dat moment was het mogelijk zich voor te stellen dat er een of meer manen rond een hemellichaam cirkelden, zelfs rond manen zelf.

Wat Galilei voor ogen stond bij de hypothese dat er aan het firmament kleine voorwerpen rond een groter voorwerp wentelden, was een replica op onbekende schaal van vele hem vertrouwde aardgebonden situaties waarbij een of meer voorwerpen rond een centraal voorwerp wentelden. Galilei’s geniale ingeving was de gok om de gedurfde heliocentrische hypothese van Copernicus serieus te nemen en te denken dat de hemel veel meer was dan een mooi tweedimensionaal decor met als enige functie het menselijk leven een beetje fraaier te maken; het was een echte plaats, volledig onafhankelijk van de mensheid, vergelijkbaar met de plaatsen die hij kende op Aarde maar veel uitgebreider en als zodanig in staat entiteiten van onbekende afmetingen te huisvesten en de beweging daarvan te bevatten. In feite had Galilei geen flauw idee van de omvang van de manen van Jupiter en van Jupiter zelf; uiteraard kon hij zich een bol voorstellen met ruwweg de grootte van de Aarde, maar dat zou puur een kwestie van gissen zijn, want het enige waar hij toegang toe had, was een verzameling piepkleine puntjes. Voor zover hij wist was Jupiter misschien niet groter dan de stad Padua, waar hij zijn sterrenkijkerij verrichtte, en misschien was Jupiter honderd keer zo groot als de Aarde. Galilei’s analogie was gemaakt (of liever gepercipieerd) tussen iets enorms en concreets (de Aarde en de Maan) en iets anders wat uiterst klein en immaterieel was (een cirkel en een aantal puntjes) maar niettemin voorstelbaar als een ander groot, concreet ding.

Verschilt deze ingrijpende visie van Galilei sterk van de visie van het kind dat een speeltje als een lid van de categorie ‘vrachtwagen’ ziet, waarvan de andere leden haast ondenkbaar groot zijn voor het kind? Eén ding is zeker, namelijk dat er in beide gevallen een zeer klein voorwerp is dat wordt voorgesteld als een zeer groot voorwerp, en in beide gevallen gebruikt de observator bekende verschijnselen om te begrijpen wat niet bekend is.

En hoe zit het met de analogie die wíj trekken tussen wat Galilei deed en wat het jongetje doet? Is ook dat niet zomaar een sprong van de ene schaal naar een andere? Is de kleine cognitieve sprong van het kind dat een stille, geurloze, plastic speelgoedtruck op de vloer in verband brengt met een luidruchtige, rook uitbrakende vrachtwagen op de snelweg een kleinschalige versie van de geavanceerde cognitieve sprong van Galilei, die de Aarde onder zijn voeten in verband bracht met een bedachte, verre planeet Jupiter, en die onze vertrouwde Maan koppelde aan de bedachte, verre manen van Jupiter? Kan het besluit van het hummeltje om een alledaags voorwerp zijn standaardnaam te geven nauw verwant zijn aan het besluit van een genie om een nieuw begrip te creëren dat een revolutie voltrok in het bestaan van de mens? Vooralsnog laten we dit punt rusten, maar we hebben het zaad geplant. Nu gaan we eerst nader in op de subtiliteit van categorieën, zelfs van de gewoonste.

Analogieën in de wandelgangen en achter de schermen

Enkele jaren geleden ging de oudste schrijver van dit boek naar Italië voor een sabbatsjaar. Toen hij daar aankwam beheerste hij het Italiaans redelijk, maar net als iedereen in zo’n situatie maakte hij veel fouten, die soms subtiel waren en soms niet. De meeste daarvan berustten op onbewust getrokken analogieën met de cultuur en taal van zijn vaderland. Hij had een werkkamer in een onderzoeksinstituut waar pakweg driehonderd mensen werkten: professoren, onderzoekers, studenten, schrijvers, leidinggevend personeel, secretaresses, technici, kantinemedewerkers enzovoort. De eerste paar weken ontmoette hij enkele tientallen mensen, wier naam hij meteen weer vergat maar die hij voortdurend tegen het lijf zou lopen in de brede, sobere gangen van het gebouw als hij zich uit zijn kantoortje waagde. Wat moest hij zeggen tegen al die vriendelijke mensen die de pas aangekomen vreemdeling, il professore americano, direct herkenden en hem hartelijk of op z’n minst beleefd groetten als ze elkaar tegenkwamen in de gangen? En wat moest hij zeggen tegen de mensen die hij elke dag zag maar aan wie hij nooit was voorgesteld?

Zijn aanvankelijke veronderstelling, afkomstig uit de cultuur van zijn vaderland, was dat hij tegen iedereen ‘ciao!’ hoorde te zeggen, zelfs als hij niet zeker wist of hij die persoon eerder had gezien. Dit was een onschuldige veronderstelling, gebaseerd op de Amerikaanse manier om ‘hi’ te zeggen, en misschien werd dit gewaardeerd door degenen die zich op die spontane manier gegroet werden en die van nature geneigd waren il professore te ontzien vanwege zijn status als buitenlandse gast, maar al snel werd duidelijk dat de eenlettergrepige keuze niet overeenkwam met die van de meeste Italiaanstaligen die il professore tegenkwam. Er was wel een handjevol mensen dat ‘ciao’ tegen hem zei, maar dat waren zijn naaste collega’s, die hij goed kende. Verder zeiden de mensen in de gangen meestal ‘salve’ of ‘buongiorno’ tegen hem. Het kostte hem enige tijd om erachter te komen hoe formeel die twee vormen van begroeting waren, maar ten slotte bedacht hij een vrij duidelijke vuistregel voor zichzelf bij het groeten in de gang. In principe zeg je ‘ciao’ tegen mensen die je tutoyeert; je zegt ‘salve’ tegen mensen die je van tijd tot tijd ziet en die je herkent of denkt te herkennen en ten slotte zeg je ‘buongiorno’ tegen mensen van wie je niet zeker bent of je hen herkent, en ook tegen mensen die je op afstand wilt houden.

Zodra hij die vuistregel had geformuleerd en zodra die min of meer was bevestigd door Italiaanstalige vertrouwelingen (die er eigenlijk nooit echt over hadden nagedacht en dan ook niet heel zeker waren van wat ze zeiden), probeerde hij zijn nieuwe inzichten in praktijk te brengen, wat betekende dat hij elke keer als hij iemand in een gang tegenkwam, direct een schifting moest maken: Tutoyeergeval? ⇒ ciao. Beetje bekend? ⇒ salve. Niet zeker wie het is? ⇒ buongiorno. Hij ontdekte al snel dat dit zeker geen geringe cognitieve uitdaging was. Gelukkig waren er in elk van deze drie groetcategorieën een paar personen die als prototype dienden, en met die mensen als uitgangspunt begon hij op de tast zijn weg te zoeken door de duistere gangen van het groeten. ‘Hmm... Die kerel die daar aankomt, die ken ik ongeveer net zo goed als die lange manager met krulhaar’, en hups, daar flapte hij een ‘salve’ uit. In de loop van de tijd begonnen zich rond verschillende centrale individuen die de kern van de drie categorieën vormden, mentale wolken te verspreiden. Die strategie werkte heel behoorlijk en na een paar maanden wist il professore soepel met de uitdaging om te gaan als hij door de gangen beende van wat aanvankelijk een geheimzinnige doolhof was.

Dit concrete voorbeeld geeft aan hoe via analogieën bij elke volgende stap nieuwe categorieën tot stand komen – in dit geval die van ciao- situaties, salve-situaties en buongiorno-situaties. En een ander belangrijk punt is dat er achter de schermen van iets ogenschijnlijk simpels als het uiten van een tussenwerpsel een ingewikkeld cognitief proces plaatsvindt dat afhangt van subtiele categorieën.

Laten we een ander voorbeeld nemen, dat veel gemeen heeft met de Italiaanse begroetingen. Bij bepaalde gelegenheden zeggen we eenvoudigweg ‘bedankt’ als we onze erkentelijkheid willen overbrengen; bij andere gelegenheden zeggen we ‘dank u/je’, ‘dank u/je zeer’ of ‘heel erg bedankt’. Er is een heel scala aan mogelijkheden om te bedanken, waaronder bekende uitdrukkingen als ‘hartelijk dank’, ‘Ontzettend bedankt’, ‘dank voor alles’, ‘duizendmaal dank’ en ‘hoe kan ik je bedanken?’. Uiteraard is er geen exacte, perfecte keuze voor elke bedankgelegenheid, maar toch zullen bepaalde situaties op een heel natuurlijke manier een van deze uitdrukkingen oproepen, en sommige ervan zouden in bepaalde omstandigheden volstrekt misplaatst zijn. Kortom, er bestaat geen een-op-eencorrespondentie tussen situaties en uitdrukkingen; een goede keuze van een moedertaalspreker is zeker geen willekeurige daad, geen gokje. Als kind zien we duizenden gelegenheden waarbij volwassenen op een van deze manieren bedanken zonder ook maar een fractie van een seconde na te denken, en al snel doen we daaraan mee. Soms zullen volwassenen flauwtjes glimlachen, waaruit we kunnen afleiden dat we er waarschijnlijk een fractie naast zitten, terwijl we de volgende keer aan de reacties van anderen zien dat we in de roos hebben geschoten. Dus verfijnen we beetje bij beetje ons gevoel voor het scala van toepasselijkheid van al deze belangrijke, veelvoorkomende zinnen. Toch zullen we ons waarschijnlijk niets herinneren van de vele paden die collectief leidden naar onze huidige status van grootmeester in de dagelijkse kunstvormen van het groeten en het bedanken.

En wat voor deze schijnbaar onbeduidende daden geldt, geldt ook voor de etiketten die we plakken op alle andere aspecten van de werkelijkheid, inclusief werkwoorden (wat we al hebben geïllustreerd voor kinderen), adjectieven, bijwoorden, voegwoorden (zoals we even verderop zullen zien) enzovoort.

‘Office’ of ‘study’?

Als we letten op de woorden die spontaan worden uitgesproken in de meeste alledaagse gesprekken, stuiten we op vele verrassingen die iets onthullen over de processen achter die keuzes – als ‘keuze’ hier inderdaad het juiste woord is, want woorden borrelen over het algemeen zo automatisch op dat ze niet aanvoelen als gemaakte keuzes. Hier is een voorbeeld waarin Kellie en Dick, een bevriend echtpaar uit Boston, naar het huis van de eerder genoemde professore kwamen en een paar dagen bleven logeren. Het was een aantal jaren na zijn terugkeer naar de Verenigde Staten. Het bleek dat Kellie en Dick allebei de term ‘your office’ (je kantoor) gebruikten om de vaste werkplek van hun gastheer aan te duiden, terwijl hij die zelf altijd ‘my study’ (mijn studeerkamer) noemde. Nadat hij dat cognitieve verschil een paar dagen had aangehoord, vroeg hij hun: ‘Hoe komt het dat jullie het altijd over mijn “office” hebben terwijl jullie heel goed weten dat ik het altijd mijn “study” noem?’

Deze vraag overviel het paar uit Boston, maar algauw vonden ze een antwoord, en het was vrijwel zeker het goede antwoord. Ze zeiden: ‘In ons huis in Boston ligt onze werkplek [ze hadden een pr-bedrijfje aan huis] op de derde verdieping, de bovenste van ons huis, en we noemen het altijd ons “office”. Daar staan onze computer, onze printer en onze kopieermachine, onze dossierkasten en alle dia’s en video’s die we in de loop van de dertig jaar dat we dit doen hebben gemaakt. Bij jou is het net zo: jouw werkplek ligt op de tweede verdieping, de bovenste van je huis, en daar staan alle spullen die je nodig hebt voor je werk: computer, printer en kopieermachine, je dossierkasten, je boeken... Voor ons kan het niet missen. De analogie komt vanzelf, we hoeven er niet over na te denken. Dus voor ons is jouw werkplek je office, zo klaar als een klontje. Dat is het hele verhaal.’

Na enig nadenken antwoordde hun gastheer: ‘Aha! Ik denk dat ik weet wat erachter zit. Toen ik een kind was, in Californië, lag wat mijn vader zijn study noemde op de tweede verdieping – opnieuw de bovenste – van ons huis. Daar had hij bergen papieren, boeken, rekenlinialen, dossierkasten, een mechanische telmachine enzovoort. Elke dag zag ik hem daar werken, en dat maakte veel indruk op me. Ook op de universiteit, op de campus, had hij een bureau, zijn office, met nog veel meer boeken, en hij werkte ook vaak daar, maar het verschil tussen zijn study en zijn office was voor mij glashelder. Tegenwoordig heb ik thuis ook een study en op de campus hier in Indiana een office. Maar door de war halen zal ik ze nooit. Zo zie ik het dus.’

Daarmee eindigde deze korte gedachtewisseling, waaruit legio belangrijke lessen zijn te trekken. Ten eerste is duidelijk dat alle betrokken partijen onbewust waren uitgegaan van analogieën die ze hadden gemaakt met zeer herkenbare situaties. Die analogieën omvatten lichte ‘verschuivingen’ (derde in plaats van tweede verdieping; dia’s en video’s in plaats van boeken; pr-werk in plaats van academisch werk; rekenmachine in plaats van computer enzovoort), maar tegelijkertijd respecteerden en bewaarden ze een belangrijker essentie: beide kanten van beide analogieën betroffen namelijk de vaste dagelijkse werkplek, die gescheiden was van de rest van het huis en waar zich professioneel materiaal bevond enzovoort. In beide gevallen zien we hoe de keuze van de benaming van de werkplek voortkwam uit een analogie met één andere vertrouwde situatie, en niet uit wat we a priori zouden verwachten, namelijk analogie met een heel algemene categorie als office, een rijke, abstracte categorie, waaraan in de loop van een mensenleven duizenden verschillende voorbeelden hebben bijgedragen. Maar er vond in dit geval geen aansluiting plaats met een dergelijke algemene categorie. De protagonisten hadden alle drie wel rijke, abstracte begrippen ter beschikking, maar die negeerden ze volkomen ten voordele van een concrete, prozaïsche analogie met één bekende situatie. De talloze prototypische gevallen van het begrip office, dat wordt gebruikt voor de werkplek van tandartsen, dokters, advocaten, leidinggevend personeel en anderen, stonden los van wat er gebeurde in het hoofd van Kellie en Dick. Het enige wat telde was dat oerbeeld van het office in eigen huis. Dit doet denken aan het oorspronkelijke Mamabegrip van de kleine Tim. Hoewel Tims moederbegrip als volwassene enorm is verrijkt, is zijn eigen moeder in de loop van de decennia ongetwijfeld een potentiële bron van analogieën gebleven; ze is nooit gesmolten en verdwaald in het abstracte moederbegrip.

Als naschrift voor deze episode kunnen we toevoegen dat genoemde inwoners van Boston een jaar later tijdens een bezoek aan het huis van hun vriend af en toe de term ‘your attic’ gebruikten als ze zijn studeerkamer bedoelden, ‘je zolder’. Toen hij, opnieuw verrast door deze woordkeuze, hun ernaar vroeg, verklaarden ze dat ze hun kantoor in Boston vaak ‘attic’ noemden. Voor hen had dat woord hier niets te maken met de typisch rommelige, stoffige zolder in een typisch huis; integendeel, voor hen was het een ruimte aan de andere kant van het spectrum van rommeligheid, een zeer schone, ordelijke plek in hun huis, die een belangrijke rol speelde in hun dagelijks leven. Zo zien we opnieuw een zeer prozaïsche analogie tussen de nieuwe werkplek en één vertrouwde plek in plaats van een algemene categorie waarin een hele serie plaatsen zijn samengesmolten.

Als Kellie en Dick een echte ouderwetse rommelzolder in het huis van hun vriend hadden ontdekt, vol spinnenwebben, antieke chequeboekjes, enorme oude, houten, buitenlandse koffers, afgedankte amateurschilderijen en dergelijke, zou het woord ‘zolder’ zeker bij hen zijn opgekomen omdat ze allebei in hun geheugen niet alleen het begrip ‘onze eigen zolder’ hadden maar ook het begrip ‘typische rommelzolder’, waarbij ze een standaardzolder voor zich zouden zien. Als Kellie bijvoorbeeld een politieroman las en een zin tegenkwam als: ‘Traag en trillend zocht de oude tante op de tast haar weg omhoog over de steile, smalle zoldertrap op zoek naar het gouden beeldje, maar na drie kwartier was ze nog niet naar beneden gekomen’, is de kans vrijwel nihil dat deze beschrijving in Kellies hoofd een beeld van de zolder in haar huis in Boston zou oproepen.

Dit voorbeeld van de study van de gastheer die door zijn bezoekers eerst als ‘office’ en later als ‘attic’ werd aangeduid, laat zien hoe onbewuste analogieën ons tot etiketten brengen die perfect lijken aan te geven wat we willen zeggen. Dit illustreert waarom er geen grenslijn – sterker nog, geen onderscheid – bestaat tussen categorisering en analogisering.

De structuur van categorieën en van de conceptuele ruimte

In het licht van dit laatste voorbeeld is duidelijk dat een begrip (zoals wordt aangegeven door de woorden ‘zolder’, ‘vrachtwagen’, ‘opendoen’, ‘smelten’, ‘kom op’, ‘ciao’ enzovoort) specifieke, zeer aparte exemplaren kan omvatten. Als we de lezer namelijk vragen aan een voetballer te denken, zal iedereen zich zonder moeite een tv in een bar kunnen voorstellen met op het scherm een onbekende kerel die tussen andere anonimi in blauw tenue zigzag heen en weer rent. Maar iedereen zou even makkelijk kunnen denken aan Gullit, Zidane, Beckham of Ronaldo, Maradona, Platini, Pelé, Cruijff of iemand die hij een jaar of tien geleden heel indrukwekkend heeft zien pingelen op een miniveldje in Italië. De categorie voetballer heeft massa’s exemplaren, wat niet wegneemt dat er om deze specifieke, concrete exemplaren een enorm grote halo hangt. Cruijff kunnen we bijvoorbeeld voor ons geestesoog zien als hij tussen tegenstanders door dribbelt, passes geeft, hoekschoppen neemt, kopt, in reclame op televisie en aanplakbiljetten verschijnt enzovoort. Bovendien kun je in die wolk rondom Cruijff makkelijk enkele van zijn populairste collega’s uit zijn gloriejaren terugvinden, zoals Coen Moulijn, Willem van Hanegem en Piet Keizer. Het kost niet veel moeite een beeld op te roepen van de gezichten van die spelers. Waarin bestaat dan het begrip voetballer?

Vragen naar de aard van het begrip ‘voetballer’ lijkt misschien a priori in het niet te vallen bij de enorme vraag ‘Hoe denkt de mens?’, maar in feite is die vraag niet onbeduidender. Hoe dan ook, onze bescheiden verkenning van dit begrip ‘voetballer’ herinnert ons aan het voor de hand liggende feit dat begrippen nauw met elkaar verbonden zijn door relaties van gelijkenis en context. Het begrip ‘voetballer’ is nauw verbonden met het begrip ‘zaalvoetballer’ en minder nauw met begrippen als basketballer, sprinter, zwemmer en wielrenner. Sommige van die verbindingen zijn zeer hecht en andere veel minder of ze bestaan nauwelijks – er is bijvoorbeeld vrijwel geen link denkbaar tussen de begrippen voetballer en sumoworstelaar, behalve dat ze allebei aan sport doen.

Het begrip voetballer is met constant wisselende intensiteit tevens gekoppeld aan een massa andere begrippen, zoals sportterrein, reclame, grasmat, gele kaart, doelpunt, reservebank, trainer, verlenging, wereldbeker en ten slotte natuurlijk ook aan een massa individuen (of preciezer, aan het begrip dat we hebben gevormd van die individuen). Ondanks het grote aantal voetballers van wie we hebben gehoord en zelfs de naam onthouden, is het veel waarschijnlijker dat we denken aan Ronaldo dan aan een middelmatige speler uit de jaren vijftig. Dus de afstand tussen het ‘centrum’ van het begrip voetballer en het begrip Ronaldo is vrij klein, terwijl de afstand tussen het ‘centrum’ en een middelmatige speler die allang de bal aan de wilgen heeft gehangen, veel groter is, behalve misschien als de speler in kwestie toevallig onze eigen vader, broer of een vergelijkbaar iemand is.

Zo komen we bij het idee van een multidimensionale ruimte met daarin begrippen die we ons kunnen voorstellen als losse punten. De vage, wazige, flexibele aard van de begrippen kunnen we ons voorstellen als halo’s rond die punten. Die halo’s worden bij een groeiende afstand tot de kern steeds ijler.

Het voortdurende combineren van begrippen in onze geest

We zouden geen analogie kunnen vormen tussen twee begrippen als ze in ons hoofd geen interne structuur hadden. Wezenlijk voor een analogie is dat twee mentale structuren aan elkaar worden gekoppeld. We kunnen de analogie tussen een hand en een voet alleen begrijpen als we bijvoorbeeld denken aan de vingers en de tenen, en aan de manier waarop de hand vastzit aan de arm en de voet aan het been. Die feiten vormen een onderdeel van het begrip ‘hand’ en maken het tot wat het is. Maar hoeveel van zulke feiten bevinden zich ‘binnen’ het begrip ‘hand’? Hoe gedetailleerd zijn onze begrippen gestructureerd?

We beginnen met een vrij complexe herinnering in het hoofd van een bepaalde vrouw, bijvoorbeeld aan het sabbatsjaar dat ze doorbracht in Seattle. Als ze terugdenkt aan dat jaar speelt ze natuurlijk niet als een film de ruim driehonderd dagen af; ze ziet er alleen maar piepkleine stukjes van, met sterk gestileerde contouren. Alsof ze vanuit een vliegtuig omlaagkeek naar een bergketen op een moment dat enkele van de hoogste pieken door een dikke wolkenlaag staken.

Als iemand haar vraagt naar details over de stad Seattle, naar een belangrijke gebeurtenis tijdens dat jaar, de interessantste mensen die ze er heeft ontmoet of de scholen waar haar kinderen heen gingen en dergelijke, is elk van die aspecten desgevraagd beschikbaar, maar tot dat moment liggen ze verstopt achter de wolken. En als ze besluit haar aandacht te verleggen naar de school die haar kinderen dat jaar bezochten, komt een handjevol van de opvallendste aspecten in zicht. Als ze nog verder inzoomt en zich concentreert op een bepaalde leraar, verschijnen er allerlei kenmerken van die persoon, en zo verder. De overkoepelende herinnering, het sabbatsjaar in Seattle, wordt nooit in haar volle glorie gezien; daarentegen is er wel een piepkleine, maar zeer veelbetekenende fractie permanent beschikbaar. Op delen daarvan kan worden ingezoomd, en zo kan de grote herinnering worden ‘ontplooid’ en komen de samenstellende delen in zicht, waarmee dan nogmaals hetzelfde kan worden gedaan.

Al onze begrippen, van de meest grandioze tot de bescheidenste, hebben gemeen dat ze grotendeels aan het zicht zijn onttrokken maar desgevraagd gedeeltelijk kunnen worden ontplooid. Dat ontplooien, waarbij we telkens een niveau omlaaggaan, is veelvuldig herhaalbaar. We zouden in eerste instantie denken dat begrippen die benoemd zijn met één woord, in tegenstelling tot grote, gecompliceerde gebeurtenissen als een sabbatsjaar waaraan iemand terugdenkt, niet veel innerlijke structuur hebben, maar de zaak ligt anders.

Als we bijvoorbeeld denken aan het begrip ‘voet’, zien we niet in de eerste plaats de nagels, de zweetklieren, de haren op de huid en de decoratieve ronde vormen van achtergelaten voetsporen; we denken aan de tenen, de enkel en een grote vage centrale massa, en misschien aan een zool en een hiel. Als we willen, kunnen we daarna mentaal inzoomen op een teen en er botten en gewrichten in ‘zien’, misschien de nagel erbovenop of de teenafdruk aan de onderkant. Vervolgens kunnen we desgewenst mentaal inzoomen op die nagel.

Tot nu toe lijkt ons betoog te suggereren dat begrippen gestructureerd zijn volgens de stoffelijke delen waaruit ze bestaan, en dat we bij het ontplooien steeds naar kleinere onderdelen schuiven. Natuurlijk zou dat niet zinvol zijn bij begrippen die voor gebeurtenissen of andere abstracte zaken staan, maar ook bij materiële begrippen hoeft dit niet het geval te zijn. Het volgende voorbeeld zal dit haarfijn duidelijk maken; het gaat over het hedendaagse begrip ‘hub airport’, dat vrij nieuw is en Amerikanen veel vertrouwder dan Europeanen. We hebben dit begrip gekozen omdat het woord ‘hub’ één lettergreep heeft, drie letters lang is en heel prozaïsch klinkt, als tegenpool van hoogtechnische begrippen als foton, keton, entropie, mitochondrion, autokatalyse en diffeomorfisme. Maar als we dit wijdverbreide begrip ontplooien en ‘vanbinnen’ bekijken, stuiten we op een indrukwekkende complexiteit; het heeft inderdaad veel gemeen met technische termen. Concreter gezegd, wat denken de meeste Amerikanen bij een zin als ‘Denver is een hub voor Frontier Airlines’? Vaak zullen ze zich een kaart van de Verenigde Staten voorstellen met een verzameling zwarte lijnen straalsgewijs in (of uit) een punt die staat voor Denver.

==

==

Misschien denken ze ook: ‘De meeste vluchten van Frontier vertrekken of komen aan in Denver’, of anders: ‘Er zijn veel vliegtuigen en gates van Frontier te vinden op het vliegveld van Denver’. Deze kleine verzameling ‘hoogste toppen’ (dat wil zeggen de meest in het oog springende feiten) is vrijwel alles wat we in de meeste gevallen nodig hebben als er een hub ter sprake komt. Maar in feite laat het grotendeels ongezegd waaruit het begrip ‘hub’ bestaat, terwijl de meeste volwassenen in onze cultuur perfect op de hoogte zijn. De bepaling ‘in onze cultuur’ is hier cruciaal, want honderden begrippen die wij voor lief nemen, maken geen deel uit van andere culturen of tijdperken. Als we bijvoorbeeld zouden proberen het begrip ‘hub’ uit te leggen aan Johann Sebastian Bach, Jeanne d’Arc, Archimedes of Nebukadnezar, allemaal bijzondere individuen in hun respectievelijke culturen, hoe zouden we dat dan aanpakken? Het zou een flinke dobber worden om hun dit ‘elementaire’ begrip uit te leggen.

Maar nu de hub. Het woord ‘hub’ is de naam van een zeer concreet visueel begrip waar we mee kennismaken als we leren fietsen; de verzameling spaken vanuit of naar de naaf, het midden van het wiel, is wat Engelstaligen de ‘hub’ van het wiel noemen. Daar komt het Engelse gebruik van ‘hub’ bij vliegvelden inderdaad vandaan. Het begrip ‘fietswiel’ is ongetwijfeld ‘primitiever’ of ‘elementairder’ dan de ‘hub’ van een luchtvaartmaatschappij, niet alleen omdat het veel eerder in het leven wordt geleerd, maar ook omdat het veel eenvoudiger te begrijpen is. De lijst met primitievere begrippen dan ‘hub’ die nodig zijn om het te begrijpen is veel langer, bijvoorbeeld ‘luchtvaartmaatschappij’, ‘traject’, ‘vluchtschema’ en ‘vliegplan’. En om het begrip ‘luchtvaartmaatschappij’ te begrijpen, moeten we eerst vertrouwd zijn met de begrippen ‘luchtvaart’ en ‘maatschappij’. Het begrip ‘traject’ hangt af van de begrippen ‘vertrekpunt’, ‘bestemming’ en ‘aansluiting’. We gaan hier niet eeuwig mee door, maar laten we niet vergeten dat de hubs er zijn voor de economische efficiëntie, de onophoudelijke druk om kosten te besparen en het aantal verschillende vluchten te verminderen, dus we moeten ook iets weten over de begrippen ‘handel’, ‘winst’, ‘verlies’, ‘concurrentie’ enzovoort.

We zijn maar even langs het oppervlak van het begrip ‘hub’ gescheerd en nu al hebben we een massa onderdelen te pakken, die allemaal, zodra er maar enige behoefte aan is, worden ontplooid en blootgelegd. Bij dat ontplooien komen we terecht bij almaar fundamentelere, elementairdere begrippen, begrippen betreffende verplaatsing, voertuigen, acquisitie, handel, winst en verlies enzovoort. En merk op dat niets van wat we tot nu toe hebben besproken iets te maken heeft met het feit dat vliegvelden worden geassocieerd met grote steden of het feit dat vliegvelden meer zijn dan alleen maar zwarte stippen op de kaart; we hebben inderdaad de interne materiële structuur van een vliegveld volledig overgeslagen, inclusief startbanen, teermacadam, vlieghallen, gates, slurven, winkelcentra en degelijke.

Deze trapsgewijze keten van begrippen die afhankelijk zijn van andere begrippen, doet denken aan matroesjkapoppen, waardoor de indruk kan ontstaan dat begrippen in feite op deze manier, de een in de ander, zijn opgebouwd. In werkelijkheid is de opbouw veel subtieler en vloeiender. Begrippen zijn niet een soort vakjes in vakjes, waarbij elk begrip strikt gedefinieerd is in termen van een precieze verzameling eerder gevormde begrippen, en waarbij begrippen altijd in een vaste volgorde worden gevormd. Integendeel, als er nieuwe begrippen worden gevormd, heeft de komst daarvan vaak grote invloed op de ‘primitievere’ begrippen waarop ze zijn gebaseerd, een beetje alsof de bouw van een huis de aard beïnvloedt van de stenen waarmee het werd gebouwd. Hoewel je niet op elke straathoek huizen ziet die de aard van hun bakstenen veranderen, zijn we allemaal wel vertrouwd met het basisidee, want kinderen zijn bijvoorbeeld afhankelijk van ouders om te kunnen bestaan, maar veranderen tegelijk met hun bestaan het leven van hun ouders ingrijpend.

Dit geldt ook voor begrippen. Zo is het begrip ‘hub’ ongetwijfeld afhankelijk van veel andere begrippen, ‘vliegveld’ bijvoorbeeld, maar tegelijk verandert dat begrip op zijn beurt door het begrip ‘hub’. Het hubidee houdt bijvoorbeeld ook in dat vliegvelden luchtvaartmaatschappijen helpen de kosten te drukken; dat is zeker niet het eerste waar we aan denken bij vliegvelden. We zien vliegvelden ook minder als eindbestemming als we ons herinneren dat ze tevens worden gebruikt voor transitverkeer. Dergelijke effecten veroorzaken geen ingrijpende wijzigingen in het begrip ‘vliegveld’, maar zijn onmiskenbaar en geven aan dat het oorspronkelijke begrip niet onaangetast blijft door het nieuwere begrip. En we kunnen ons sterkere invloeden van het begrip ‘hub’ op het begrip ‘vliegveld’ voorstellen, zoals nieuwe soorten architectuur om hun functie als hub te optimaliseren, of de verwezenlijking van nieuwe soorten winkelcentra op vliegvelden speciaal voor transitpassagiers die maar twintig of dertig minuten de tijd hebben. En het bestaan van hubs kan de schijnbaar voor de hand liggende correlatie tussen de grootte van een stad en die van een vliegveld veranderen; dat wil zeggen, met hubs wordt het volstrekt denkbaar dat een relatief kleine stad als Charlotte in North Carolina een vliegveld heeft met gigantisch veel luchtverkeer, terwijl er in de praktijk maar heel weinig passagiers uitstappen. Dus geen begrip ‘hub’ zonder voorafgaand begrip ‘vliegveld’, maar toch verandert dit ‘kind’ wel zijn ‘ouders’.

Er zijn talloze voorbeelden van dit soort. Vooral in de wetenschap, waar een nieuw idee wezenlijk afhangt van eerdere ideeën maar er tegelijk een fris, nieuw en vaak diepzinniger licht op werpt. De niet-euclidische meetkunde bijvoorbeeld kwam niet alleen historisch voort uit de euclidische meetkunde, maar maakte ook een veel diepgaander begrip van de euclidische meetkunde mogelijk. In de natuurkunde kan hetzelfde worden gezegd over de relativiteits- en de kwantummechanica, die allebei ‘kinderen’ zijn van de klassieke mechanica en tezamen een veel diepgaander begrip ervan hebben opgeleverd.

Hetzelfde geldt voor begrippen in het dagelijks leven. Zo komen de relatief nieuwe begrippen ‘draagmoeder’, ‘adoptiemoeder’, ‘alleenstaande moeder’ en ‘homoseksueel paar dat een kind adopteert’ voort uit het begrip ‘moeder’, en al deze nieuwe begrippen wijzigen dat begrip door te laten zien dat een moeder om een moeder te zijn niet noodzakelijk een kind hoeft te baren of op te voeden, geen deel hoeft uit te maken van een paar en zelfs geen vrouw hoeft te zijn. Zo hangt het begrip ‘scheiding’ af van het begrip ‘huwelijk’, en toch heeft het daar omgekeerd ook effect op (denk bijvoorbeeld aan het effect van huwelijkscontracten, en aan het feit dat vandaag de dag iedereen vóór de bruiloft weet dat de helft van alle huwelijken in een echtscheiding eindigt). Het begrip ‘homohuwelijk’ hangt duidelijk af van het eerdere begrip ‘huwelijk’, en de hevigheid van het debat erover is voor een groot deel te wijten aan het feit dat het idee volgens tegenstanders niet alleen het begrip ‘huwelijk’ uitbreidt, maar het in feite ook ernstige schade toebrengt. Het begrip ‘dood’ is afhankelijk van het begrip ‘leven’ maar wijzigt het ook. Het begrip ‘fast food’ is afhankelijk van het begrip ‘restaurant’ maar wijzigt het. Het begrip ‘creditcard’ is afhankelijk van het begrip ‘geld’ maar wijzigt het. Het begrip ‘mobiele telefoon’ is afhankelijk van het begrip ‘telefoon’ maar wijzigt het. Het begrip ‘verkeersongeval’ is afhankelijk van het begrip ‘auto’ maar wijzigt het. Het begrip ‘vliegtuig’ is afhankelijk van het begrip ‘afstand’ maar wijzigt het. Het begrip ‘recycling’ is afhankelijk van het begrip ‘afval’ maar wijzigt het. De begrippen ‘verkrachting’, ‘slavernij’, ‘genocide’, ‘seriemoordenaar’ en andere zijn niet alleen afhankelijk van het begrip ‘mens’, maar wijzigen het ook.

Hoewel het begrippenrepertoire van de mens in zekere zin hiërarchisch is doordat sommige begrippen voorwaarden voor andere zijn, verschilt het in aard toch zeer van de precieze, strenge manier waarop in de wiskunde en de informatica begrippen systematisch en strikt hiërarchisch worden opgebouwd. Daar introduceert men formele definities waardoor elk nieuw begrip precies en expliciet afhangt van een grondig gedefinieerde verzameling eerdere begrippen. Gewone begrippen hebben niets van deze strengheid of strikte afhankelijkheid. Natuurlijk moet iemand waarschijnlijk wel enigszins vertrouwd zijn met begrippen als ‘wiel’, ‘spaak’, ‘opstijgen’, ‘landing’, ‘transit’, ‘slurf’ en ‘vluchthal’ alvorens het begrip ‘hub’ te kunnen vormen, maar het is absoluut niet duidelijk welke rol zulke begrippen exact spelen bij iemand die zich voorstelt wat een hub is, en ook niet hoe eigen zulke begrippen moeten zijn voordat iemand zich volstrekt op zijn gemak voelt bij de zin ‘Denver is een hub voor Frontier Airlines’.

In de loop van ons leven bouwen wij mensen het ene begrip na het andere op. Dat proces gaat door tot onze dood. Bij veel dieren ligt het anders; het begrippenrepertoire lijkt daar al op jonge leeftijd vast te liggen en in sommige gevallen zeer beperkt te zijn (denk aan de begrippeninventaris van een kikker of een kakkerlak). En elk nieuw begrip is afhankelijk van een aantal eerder bestaande begrippen (dat aantal is vaak erg groot, zoals we hebben gezien in het geval van de hub). Maar elk van deze oude begrippen hangt op zijn beurt af van nog eerdere, primitievere begrippen. Tot de babytijd aan toe. En zoals gezegd, het opbouwen van begrippen in de loop van de tijd volgt op geen enkele manier een strenge hiërarchie. Hoe ze van elkaar afhangen is wazig, schimmig, en er geldt in strikte zin geen ‘hoger’ en ‘lager’ in de hiërarchie, omdat de afhankelijkheid wederzijds kan zijn, zoals we hebben laten zien. Nieuwe begrippen transformeren eerdere begrippen, die ze hielpen ontstaan; zo zijn nieuwere begrippen opgenomen in hun ‘ouders’ en omgekeerd. Bovendien gaat dit voortdurende proces van conceptueel ordenen hand in hand met een voortdurend proces van conceptuele verfijning.

Klassieke begrippen

Tot voor kort namen filosofen aan dat de materiële wereld verdeeld was in natuurlijke categorieën, dat wil zeggen dat elk ding van nature permanent tot een objectieve categorie behoorde. Die filosofen concentreerden zich vooral op categorieën als ‘vogel’, ‘tafel’, ‘planeet’ enzovoort, waarvan de leden zichtbare entiteiten zijn. Die aloude speculaties hebben nog niet al hun invloed verloren, en het begrip categorie blijft, zelfs bij de meeste hedendaagse denkers, vooral gericht op de indeling van de voorwerpen die we visueel waarnemen. Dat categorieën als ‘een patiënt behandelen’, ‘hopen op een bepaald resultaat’ of ‘van gedachte veranderen’ evengoed een categorie zouden kunnen zijn als ‘tafel’ of ‘vogel’, zullen zulke filosofen niet makkelijk aannemen, laat staan het nog verder verwijderde idee dat woorden als ‘en’, ‘maar’, ‘dus’, ‘toch’ en ‘waarschijnlijk’ belangrijke categorieën benoemen. Even verderop zullen we aantonen dat een zo algemeen en tegelijk saai woordje als ‘maar’ een categorie aanduidt, maar vooralsnog willen we enkele opmerkingen maken over de klassiekere categorietypen, aangezien bepaalde ideeën in de loop van de millennia zo verankerd zijn geraakt in onze cultuur dat het erg moeilijk is die te overwinnen, nieuwe paden in te slaan en te beginnen met een schone lei. Het zal dus nuttig zijn enkele elementaire opmerkingen te maken die een beeld schetsen van begrippen dat vrij wezenlijk verschilt van deze klassieke visie.

Wat is bijvoorbeeld een vogel? Volgens klassieke filosofen, wier visie in de filosofie eeuwenlang niet is tegengesproken totdat in de jaren vijftig de studies van de filosoof Ludwig Wittgenstein werden gepubliceerd, die ook binnen de psychologie gezaghebbend waren totdat twintig jaar later Eleanor Rosch haar baanbrekende onderzoek deed, zou de categorie ‘vogel’ een precieze definitie hebben die bestaat uit sluitende voorwaarden voor het lidmaatschap van de categorie, zoals ‘bezit twee poten’, ‘heeft een huid bedekt met veren’, ‘heeft een snavel’, ‘legt eieren’. (Uiteraard zouden er meer of subtielere criteria toegevoegd kunnen worden, maar deze paar criteria geven simpelweg een idee.) De verzameling criteria voor lidmaatschap (de definiërende eigenschappen) zouden we de ‘intensie’ van de categorie kunnen noemen, en de verzameling werkelijke entiteiten die voldoen aan de criteria (de leden) de ‘extensie’. De begrippen intensie en extensie, ontleend aan de wiskundige logica, worden beschouwd als net zo nauwkeurig en streng als die discipline zelf. Deze termen wijzen op de vurige wens om glashelder te maken wat op het eerste gezicht volstrekt ongrijpbaar lijkt, namelijk de abstracte essentie van al die zeer gevarieerde voorwerpen om ons heen.

Maar er ontstaan problemen omdat de woorden waarmee de criteria voor lidmaatschap worden uitgedrukt niet nauwkeuriger zijn dan het begrip dat we onder woorden proberen te brengen, in dit geval ‘vogel’. Wat is bijvoorbeeld een ‘poot’? En wat betekent ‘bezitten’? Wat betekent ‘bedekt zijn met’? En natuurlijk weet iedereen dat er allerlei vogels zijn die geen twee poten hebben (misschien vanwege een verwonding of een genetisch defect) of die niet bedekt zijn met veren (kuikens van eenden en kippen bijvoorbeeld). En als we de zaak omdraaien: wij mensen hebben ook twee pootjes, maar als we een bos veren in onze hand houden, verandert dat ‘bezit’ ons nog niet in vogels. En de beroemde plume de ma tante, de ganzenveer waar mijn oude tante zo graag mee kalligrafeerde, zou die gelden als een veer? En zo ja, zou mijn oude tante door die te bezitten een vogel worden?

Soms krijgen we de indruk dat het werkelijke doel van de oude filosofen niet het indelen van specifieke entiteiten uit de materiële wereld was, zoals individuele vogels, waar een verbijsterende verscheidenheid aan bestaat, maar het karakteriseren van de relaties die gelden tussen algemene, immateriële abstracties, zoals de categorieën ‘bij’, ‘vleermuis’, ‘ei’, ‘kuiken’, ‘struisvogel’, ‘duif’, ‘libel’, ‘zwaluw’, ‘vliegende vis’ enzovoort. In dat geval zou de kernvraag zijn: Welke van deze entiteiten zijn vogels? Het is duidelijk dat we dan ver verwijderd zijn van het specifieke en concrete, dat we hebben vervangen door een intellectuele activiteit waar alles algemeen en abstract is. Deze ijle wereld van platonische begrippen, die het stelt zonder vervelende uitzonderingen als geplukte of gewonde vogels, om nog maar te zwijgen van oude tantes met een ganzenveer in de la, zou even zuiver, onveranderlijk en objectief kunnen blijken als de werelden van de euclidische meetkunde en het schaken, en daar zouden we uit kunnen afleiden dat er in deze wereld een groot aantal eeuwige waarheden ligt te wachten op ontdekking, zoals ook de meetkunde onontdekte stellingen heeft. Maar schijn bedriegt. Zelfs als we alleen abstracte categorieën bekijken en geen aandacht schenken aan de hinderlijke probleemgevallen, blijven de moeilijkheden zich opstapelen.

Zou een kuiken door het ontbreken van veren geen lid zijn van de categorie ‘vogel’? Dat lijkt onwaarschijnlijk. En zou er een overgang in status plaatsvinden op het moment dat de huid ‘bedekt’ raakt met veren? Hoeveel veren moet een kuiken hebben om ermee ‘bedekt’ te zijn of welk percentage van het huidoppervlak moet bedekt zijn voordat gesteld kan worden dat het dier ‘bedekt’ met veren is? En hoe meten we het huidoppervlak van een kuiken als dat nodig is om te beslissen of we te maken hebben met een vogel of niet?

Hoe nauwkeuriger we kijken, hoe meer van dergelijke vragen we vinden en hoe absurder ze lijken. En dan hebben we alleen het begin van de kwestie nog maar. Als we denken aan het algemene idee van een vogel die net is doodgegaan, is dat nog steeds een vogel? Zo ja, hoe lang zal deze een lid blijven van de categorie? Komt er een scherp overgangsmoment waarop het lidmaatschap vervalt? En als we een paar miljoen jaar teruggaan in de tijd, waar ligt dan de grens tussen vogels en hun voorgangers, bepaalde vliegende dinosaurussen? En nu we toch bezig zijn, hoe zit het met abstracte vragen als: ‘Is een geplukte kip nog een vogel?’ Op het moment dat we de uitdrukking ‘geplukte kip’ hebben gecreëerd, wordt onze eerdere vraag een legitieme vraag in de hypothetische formele algebra die abstracte categorieën regelt. En daarmee hebben we een doos van Pandora vol vragen geopend: ‘Is een roodborstje met afgesneden pootjes nog een vogel?’ (niets belet ons een dergelijke beschrijving als een abstracte categorie te beschouwen), of: ‘Is een slang waaraan een aantal veren en twee arendspoten zijn vastgemaakt een vogel?’ En zo verder, tot vervelens toe.

Zelfs zonder te denken aan zulke ingrijpende transformaties kunnen we ons afvragen of sandalen schoenen zijn, of olijven vruchten zijn, of de Big Ben een klok is, of een stereo-installatie een meubelstuk is, of een kalender die aan een muur hangt een boek is, of een pruik een kledingstuk is en dergelijke. Mensen blijken sterk van mening te verschillen over dergelijke vragen. In een experiment van de psycholoog James Hampton bleek het aanrecht nog op het nippertje een plaats te krijgen in de categorie keukengerei, terwijl sponzen net buiten de boot vielen. Deze twijfelgevallen kwamen naar voren na berekeningen van het gemiddelde van een groot aantal proefpersonen bij een uitgebreid experiment; vandaar dat we zouden kunnen denken dat iedere ondervraagde individueel met duidelijke, vaste grenzen zou komen – bij individuele verschillen. Maar zelfs van dat idee, dat aanzienlijk strijdig zou zijn met het idee van platonische begrippen, die geacht worden objectief en niet subjectief te zijn, blijkt niets te kloppen. Veel mensen blijken van mening veranderd als hun met een paar dagen ertussen tweemaal de vraag wordt gesteld of kussens en nachtlampjes meubels zijn. Lijden deze personen aan een pathologische permanente staat van besluiteloosheid, kunnen ze geen knopen doorhakken? Het lijkt waarschijnlijker dat het heel gewone mensen zijn, wier categorieën aan de randen vaag worden; als deze mensen bijvoorbeeld de vraag kregen voorgelegd of honden dieren zijn, zouden ze zeer stellig zijn in hun oordeel over lidmaatschap van de categorie.

Ieder die zich heeft verdiept in de letters van het alfabet zal hebben geconstateerd hoe verbluffend rijk een ‘simpele’ categorie is als ‘de letter a’. Welke grafische vormen horen tot de categorie ‘a’ en welke niet? Het enige wat we hoeven te doen is een blik werpen op een paar handgeschreven ansichtkaarten of een verzameling lettertypes die worden gebruikt in de reclame, en we zien waarom de grenzen van de zesentwintig categorieën ‘a’, ‘b’, ‘c’, ‘d’ enzovoort onmogelijk exact te specificeren zijn. En wat geldt voor de letters van het alfabet, geldt evenzeer voor andere bekende categorieën als ‘vogel’, ‘overhemd’, ‘boek’, ‘moeder’, ‘eten’ en ‘duizendmaal dank’.

Samenvattend, de aloude hoop om van categorieën waartoe de tastbare voorwerpen op de wereld behoren mathematisch exacte, strenge theoretische entiteiten te maken is ijdel. Dergelijke categorieën zijn zo vluchtig en ongrijpbaar, zo wazig en onduidelijk als wolken. Waar liggen de grenzen van een wolk? Hoeveel wolken zijn er vandaag in de lucht? Er zijn dagen waarop we naar de hemel kijken en de indruk krijgen dat er op zulke vragen duidelijke, exacte antwoorden zijn, en misschien zijn die er op een dag ook wel, maar de dag erna zal de lucht er radicaal ingewikkelder uitzien, en het idee om er termen als ‘hoeveel’ en ‘begrenzing’ op los te laten ontlokt ons niet meer dan een glimlach.

Begrippen door de bril van vandaag

Omdat de klassieke opvatting over categorieën tegenwoordig algemeen wordt gezien als een doodlopende weg, hebben enkele hedendaagse psychologen de uitdaging aangenomen om juist van de onscherpe, vage kant van categorieën een ware wetenschap te maken. Dat wil zeggen hun doel is het verkennen van de mentale nevels die onze begrippen zijn. Een en ander heeft geresulteerd in theorieën over categorisering die de rol verwerpen van exacte criteria voor lidmaatschap en in plaats daarvan zoeken naar ofwel prototypen (algemene mentale entiteiten die zijn opgeslagen in het langetermijngeheugen en alle eerdere ervaringen met de bewuste categorie beknopt samenvatten) ofwel het totaal van alle exemplaren van de categorie waar iemand in zijn leven mee heeft kennisgemaakt. Een andere invloedrijke richting zoekt naar opgeslagen ‘mentale simulatoren’ van beleefde ervaringen; in reactie op een nieuwe stimulus worden de gedeelten van de hersenen die ooit werden gestimuleerd door ervaringen dicht bij de huidige stimulus, door deze simulatoren gereactiveerd.

Aan de basis van al deze inspanningen ligt het aantrekkelijke idee van niet-homogene categorieën, dat wil zeggen categorieën met sterkere en zwakkere leden, wat neerkomt op het onderscheiden van meer en minder centrale leden. Als we bijvoorbeeld de reacties van proefpersonen timen die bij een experiment antwoord geven op vragen in de vorm ‘Is een X een Y?’, of proefpersonen die leden van een bepaalde categorie moeten opsommen, of een lijst krijgen waarop ze bij elk onderdeel moeten aangeven hoe typerend ze zijn voor een bepaalde categorie, constateren we dat er enkele zeer opvallende trends naar voren komen, trends die stabiel blijken te zijn bij al die verschillende manieren van testen. Bepaalde leden blijken meer tot de gegeven categorie te behoren dan andere (wat doet denken aan Orwells Animal Farm, waar sommige dieren ‘gelijker’ zijn dan andere). Struisvogels en pinguïns blijken bijvoorbeeld aan de buitenrand van de categorie vogel te liggen, en mussen en duiven vlak bij de kern.