MAAIKE MOLHUYSEN

Handboek

voor schrijvers

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Voor aanvullingen op en wijzigingen in de naam- en adreslijsten: handboek@schrijven.org

© 2014 Maaike Molhuysen en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagillustratie © 2014 Ien van Laanen, Geldermalsen
Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 978 90 450 2667 1
NUR 530/624

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 904 457 094 1

www.atlascontact.nl
www.schrijven.org

Voor Raaf

Inhoud

Inleiding

DEEL I – LEREN SCHRIJVEN

HOOFDSTUK 1
Netheid een 6, ijver een 8

Hoe goed is je schrijfwerk?

HOOFDSTUK 2
Slikken en weer aan de slag...

Omgaan met feedback

HOOFDSTUK 3
Lezen over schrijven

Schrijfboeken, -tijdschriften en -websites

HOOFDSTUK 4
Huiswerk voor de volgende keer...

Workshops en cursussen: de kickstart van het schrijven

HOOFDSTUK 5
Elke donderdag, in de kroeg

Schrijfgroepen: goed voor aanmoediging en commentaar

HOOFDSTUK 6
De eerste prijs gaat naar...

Over het belang van schrijfwedstrijden

HOOFDSTUK 7
En dan nu, een groot applaus voor...

Literaire podia en dichterscafés: direct contact met je publiek

HOOFDSTUK 8
En, is het wat, mevrouw?

Manuscriptbeoordeling: een professioneel oordeel

HOOFDSTUK 9
Dit jaar richten we ons op drie genres...

De schrijfopleiding: serieus aan de slag

HOOFDSTUK 10
Deze versie komt al beter uit de verf, maar...

Schrijfcoaching: schrijfbegeleiding op maat

DEEL II – PUBLICEREN

HOOFDSTUK 11
Klik hier voor mijn nieuwste blog!

Publiceren op internet: het literaire trapveldje

HOOFDSTUK 12
En ineens kan de hele wereld mijn verhaal lezen

E-boeken

HOOFDSTUK 13
Zelf de touwtjes in handen houden

Uitgeven in eigen beheer en printing on demand

HOOFDSTUK 14
Geachte redactie...

Literaire tijdschriften en e-zines

HOOFDSTUK 15
PS, ik neem iemand mee...

Literair agenten en andere bemiddelaars

HOOFDSTUK 16
Waar, o waar hoort mijn werk nou thuis?

Op zoek naar een uitgeverij

HOOFDSTUK 17
Geachte uitgever, hierbij stuur ik u, eindelijk...

Je manuscript inleveren

HOOFDSTUK 18
Waar zie je jezelf over, pak ’m beet, vijf jaar?

Het eerste gesprek met de uitgeverij

HOOFDSTUK 19
En dit is Martine, de bureauredacteur

De gang van zaken binnen de uitgeverij

HOOFDSTUK 20
Hierbij daag ik u!

Over rechten en plichten

HOOFDSTUK 21
Wilt u hier even tekenen?

Auteursrecht, overeenkomsten en het Modelcontract

DEEL III – LEVEN ALS SCHRIJVER

HOOFDSTUK 22
Mag ik uw aandacht vragen voor...

Zelf promotie maken voor je boek

HOOFDSTUK 23
Tsja, en nu?

Na je eerste boek

HOOFDSTUK 24
Schrijven om te leven

Financiële strategieën voor schrijvers

HOOFDSTUK 25
Graag ondersteunen we vanaf nu uw schrijverschap...

Subsidie, sponsoring en crowdfunding

HOOFDSTUK 26
Leuker kunnen ze het niet maken...

Schrijvers en de Belastingdienst

Dankwoord

Inleiding

In de week dat ik deze inleiding schrijf, sloot boekhandelsketen Polare zijn eenentwintig winkels in Nederland. ‘Het begin van het einde’, volgens sommigen. ‘Een heroriëntatie’, hopen anderen.
Het is kenmerkend voor de stemming in de Nederlandstalige boekenwereld. Dat er iets aan de hand is, is zeker. Jaar na jaar daalt de boekverkoop. Een steeds groter deel van de omzet is afkomstig van een steeds kleiner aantal titels — titels die ook steeds minder literair zijn. Het woord ‘titelreductie’ echoot door de gangen van vele uitgeverijen. Tegelijkertijd is er steeds minder subsidie beschikbaar voor schrijvers en literaire tijdschriften die het hoofd niet boven water kunnen houden met hun verkoop alleen.

En toch... Er klinken ook andere geluiden. Terwijl het kabinet- Rutte I eigenhandig de literaire tijdschriften de nek om leek te draaien door de subsidie te decimeren, begonnen een paar jonge honden een eigen tijdschrift, met geld dat ze ophaalden onder sympathisanten. De eerste editie van dit blad, Das Magazin, was binnen een paar weken uitverkocht. Hetzelfde geldt voor de feesten en manifestaties die de redactie organiseert.

Tegenover al het gesomber over het boekenvak zou ik daarom het volgende willen stellen: misschien gaat het niet zozeer slecht als wel ánders. Uitgeverijen zoeken naar nieuwe manieren om hun publiek te bereiken. Ook de manier waarop ze nieuw talent scouten verandert: het is niet langer de stapel ongevraagde inzendingen waaruit ze de mooiste nieuwe stemmen filteren, maar ze volgen wedstrijden als Write Now!, lezen Twitter-berichten van aspirantauteurs, houden via bevriende schrijvers en redacteuren bij of zich interessante talenten bevinden onder de alumni van schrijfopleidingen en keuren het aanbod van de drie literaire agentschappen die Nederland inmiddels rijk is. Schrijvers wachten op hun beurt niet eindeloos tot ze ontdekt worden, maar geven hun werk zelf uit als e-boek of via printing on demand (POD). Zelfs het echte uitgeven in eigen beheer lijkt aan een hernieuwde opmars bezig — af en toe met een verrassend succes, zoals je zult lezen in hoofdstuk 13. Wat daarbij helpt is dat Bol.com — in navolging van Amazon — zijn site heeft opengesteld voor dergelijke uitgaves. Sterker nog: het is samen met een aantal reguliere uitgevers zelf een printingon- demanduitgeverij begonnen.

Met deze zevende editie van het Handboek voor schrijvers wil ik je wegwijs maken in deze veranderende wereld. Over het schrijven zelf zal ik het daarbij niet hebben; daar zijn al genoeg geweldige boeken over verschenen (zoals de Schrijfbibliotheek van Atlas Contact laat zien waarin dit handboek verschijnt). Wel vertel ik je over alles om het schrijven heen. In het eerste deel van dit boek, ‘Leren schrijven’, lees je wat je allemaal kunt doen om een betere schrijver te worden — van leren omgaan met feedback, cursussen volgen en een schrijfgroep vormen tot aan wedstrijden meedoen, met een manuscriptbeoordelaar of schrijfcoach werken en een schrijfopleiding volgen. Van die laatste zijn er trouwens steeds meer: ik telde bij de research voor dit handboek drie hbo-opleidingen — waaronder de nieuwe studie Creative writing aan de ArtEZ hogeschool voor de kunsten in Arnhem — en maar liefst zeven particuliere opleidingen.

Het tweede deel van dit boek, ‘Publiceren’, gaat over alle mogelijkheden die tot je beschikking staan om je werk met je lezers te delen. Van het plaatsen van korte fragmenten op je Facebook-pagina en publiceren in literaire tijdschriften tot printing on demand, uitgeven in eigen beheer en het verspreiden van je werk als e-boek (aan dat laatste wijd ik een geheel nieuw hoofdstuk). In dit deel lees je uiteraard ook over de reguliere uitgeverij. Hoe kies je de uitgeverij die het best bij je past, hoe benader je die en wat gebeurt er allemaal met je boek voor het uitkomt?

Het derde en laatste deel van dit boek, ‘Leven als schrijver’, gaat over de zaken die belangrijk worden nadat je eerste boek is verschenen (of: nadat je je eerste boek hebt doen verschijnen). Hoe ga je om met recensies? Wanneer begin je aan je tweede boek? Hoe voorzie je in je levensonderhoud als schrijver? En hoe zorg je dat je lezers weten dat je boek er is? Want zelfs als je bij een reguliere uitgeverij onderdak hebt gevonden, is ook wat boekpromotie betreft het devies tegenwoordig: zelf doen!

Dat dit Handboek voor schrijvers je zal helpen je eigen stem te doen klinken in de veranderende boekenwereld, dat is wat ik hoop.

DEEL 1

LEREN SCHRIJVEN

HOOFDSTUK 1

Netheid een 6, ijver een 8

HOE GOED IS JE SCHRIJFWERK?

Je bent serieus met schrijven bezig. Je wilt zo goed mogelijk worden en dan waarschijnlijk een publiek zoeken, of dat nou via een reguliere uitgeverij is, met een pod-uitgave of met een in kleine kring verspreid e-boek. Maar hoe pak je dat aan: zo goed mogelijk worden? Waar begin je? De eerste stap is erachter komen hoe goed je op dit moment bent en waar je nog aan kunt werken.

Vrijdagavond; de talentenjacht The Voice of Holland is op televisie.
Een zanger met de naam Arno Kolenbrander heeft net voor een vierkoppige jury auditie gedaan met het nummer ‘This is what it feels like’. ‘Je hebt een musicalachtige manier van zingen, met van die lange noten die netjes zijn afgemaakt. Dan gaat zingen over techniek, maar ik ben meer “van het hart”. Het vibrato in je stem sprak me ook niet zo aan,’ zegt ‘coach’ Ilse DeLange. ‘Wat Ilse zegt is helemaal waar,’ voegt Marco Borsato, een van de andere juryleden, eraan toe. ‘Vibrato is een prachtig wapen, maar je moet het wel doseren. Als je het met de helft had teruggebracht, dan was het prachtig geweest. Nu was het gewoon te veel.’

Zou het niet mooi zijn als er ook zo’n soort talentenjacht voor beginnende schrijvers was? Dan weet je meteen waar je staat en aan welke technieken je nog mag schaven: minder vibrato en meer vanuit het hart zingen; minder ‘benoemen’ en meer in scènes schrijven.

Als schrijver moet je veel kunnen. Je moet snappen hoe verhalen werken, over de nodige taalvaardigheid beschikken en kennis hebben van allerhande schrijftechnieken. Het slechte nieuws is dat het soms jaren duurt voordat je al die facetten van het schrijven volledig ontwikkeld hebt. Vrijwel niemand schrijft meteen al een vlekkeloos verhaal of gedicht. Het goede nieuws is dat het kan: je ontwikkelen als schrijver. De eerste stap in dat proces is dat je eerlijk durft te zijn over je eigen vaardigheden: hoe goed ben je? Wat beheers je al wel en wat kun je nog ontwikkelen? Waar sta je als je jezelf vergelijkt met andere schrijvers of dichters?

Wanneer je nog niet zo lang met schrijven bezig bent, is het soms moeilijk een antwoord op deze vragen te vinden. Wat daarbij natuurlijk kan helpen is de feedback van andere mensen op je werk (waarover later meer), maar als je slim bent probeer je eerst zelf zo veel mogelijk eigenschappen te ontwikkelen waarmee je je eigen werk kunt beoordelen.

Leer lezen als een schrijver

Schrijven is lezen. Je krijgt nooit een gevoel voor hoe verhalen werken, wat je als dichter met beelden kunt doen of hoe je als nonfictieauteur een spanningsboog kunt opzetten als je zelf niet leest. Lezen helpt je bovendien om je genre goed te leren kennen en te begrijpen wat de conventies, de trucjes en de clichés zijn. Dit is belangrijk als je chicklits, thrillers of erotica en dergelijke schrijft, maar ook als je werkt aan ‘gewone’ romans, gedichten en toneelstukken.

Lees dus zo veel mogelijk. Uiteraard boeken van het genre dat je zelf beoefent of wilt beoefenen — het is immers belangrijk dat je jezelf in een traditie leert plaatsen en snapt wat de lezers van een boek als het jouwe verwachten. Maar lees ook andere genres en ook buiten je smaak. Zoals schrijfdocent en schrijfcoach Jeanet van Omme ooit zei: ‘Het kan zijn dat je Reve niks vindt, omdat je niet houdt van zijn ironie of van zijn onderwerpkeuze. Maar zijn boeken hebben wél kwaliteit. Je mag Vasalis afwijzen, maar de kwaliteit van haar gedichten staat buiten kijf. Misschien heb je een hekel aan het proza van Arnon Grunberg, maar de man kan wél schrijven.’

Eigenlijk moet je als beginnend schrijver opnieuw leren lezen, namelijk niet als toevallige lezer, die zich het liefst laat meeslepen door een vertelling of mooie beelden, maar als lezer met het oog van een schrijver. Als ‘lezende schrijver’ (of ‘schrijvende lezer’, zo je wilt) wil je net als alle lezers geloven in de illusie die de schrijver of dichter creëert, maar let je tegelijkertijd op hoe die schrijver of dichter dat doet.

CURSUS ‘LITERAIR LEZEN’

Op de website van de Open Universiteit staat een cursus ‘Literair lezen’. In vier lessen leer je hoe je verhalende teksten kunt analyseren en interpreteren. Er wordt onder andere ingegaan op het vertelperspectief, de structuur van teksten en spanningsopbouw. De cursus is gratis te downloaden via www.ou.nl/eCache/DEF/2/19/979.html.

Bettina Drion, auteur van de romans Een doodgewone week en Porselein en het non-fictieboek Scherven, leerde tijdens haar studie Cultuurwetenschappen aan de Open Universiteit op een dergelijke manier naar teksten kijken. ‘We kregen tijdens de lessen letterkunde allerlei voorbeeldteksten, die we soms zelfs per alinea bekeken en bespraken. Waarom vertraagt de schrijver hier de tijd? Waarom zoomt hij nu in op dit bepaalde personage? Wat doet dat met je als lezer? Hierdoor ben ik de werking van teksten gaan begrijpen, de spelregels. Opeens zag ik: o, dus zo doe je dat als schrijver. Ik had altijd al verhalen in mijn hoofd, maar tijdens die lessen heb ik geleerd hoe ik ze moest vormgeven.’

Recensies, schrijfboeken en interviews

Wie scherper wil leren lezen, kan er veel aan hebben om recensies te bestuderen. Boekbesprekingen in kranten en tijdschriften geven een indicatie van zaken waar professionele lezers op letten. Kijk ook eens op www.recensieweb.nl, boekenkrant.com en www.ezzulia.nl. Verzamel verschillende recensies van een roman of dichtbundel die op je leeslijst staat en bekijk ze pas nadat je het boek zelf hebt gelezen. Vergelijk de conclusies van de recensenten met jouw mening over het boek. Komt je eigen leeservaring overeen met die van de besprekers? Zitten er grote verschillen tussen de recensies onderling? Hoe langer en serieuzer je dit doet, hoe meer je je bewust zult worden van verschillende vertel- en schrijftechnieken. De volgende stap is schrijfboeken lezen. Verdiep je in de technieken en de conventies van je eigen genre. Een thriller zonder (potentieel) slachtoffer en/of dader breekt met alle regels, net als een psychologische roman zonder innerlijk conflict. Het kan en mag allemaal, maar wees je bewust van de regels voordat je ze op geniale wijze gaat overtreden. (Meer over schrijfboeken lees je in hoofdstuk 3.)

Ten slotte kan ook het lezen, bekijken of beluisteren van interviews met auteurs over hun schrijfproces en het lezen van boeken van schrijvers over schrijven helpen om inzicht te krijgen in technieken en kwaliteit. Wie in De wonderen van de heilbot van Oek de Jong leest dat de schrijver tot vlak voor de deadline van zijn roman Hokwerda’s kind bleef worstelen met de vraag of de hoofdpersoon haar ex nou zou vermoorden of omgekeerd, snapt beter dat niets tijdens het schrijfproces vastligt. Ook gevierde auteurs blijven kijken naar hun werk en blijven proberen het effect van hun keuzes te begrijpen.

Leer je eigen werk lezen

Als je eenmaal met het oog van een schrijver hebt leren lezen, wordt het makkelijker je eigen teksten met een wat afstandelijker blik te bekijken. Probeer jezelf daarbij steeds te verplaatsen in de positie van je lezers — wie dat ook mogen zijn. Wat je vervolgens kunt doen, is jezelf vragen stellen over je eigen tekst. Gewone vragen die je lezer ook zou kunnen stellen, zoals: ‘Vanwaar al die personages in het eerste hoofdstuk? Waarom meteen al die flashback naar de tijd dat de hoofdpersoon in Leiden studeerde, terwijl dat gegeven er later helemaal niet toe doet? Wordt in het tweede hoofdstuk wel duidelijk dat de hoofdpersoon dit huwelijk helemaal niet wil?’ (Zie verder de kaders ‘Wat kun je, wat kan beter?’ en ‘Tien tips voor het lezen van je eigen werk’.)

Het kan zijn dat je tevreden bent over veel aspecten van je dichtbundel, roman of essay, maar het is aannemelijker dat kijken met de blik van een lezer je nieuwe inzichten zal verschaffen in je werk.

TIEN TIPS VOOR HET LEZEN VAN JE EIGEN WERK

Leg je werk een tijdje weg. Als het net geschreven is, ligt het nog te vers in je geheugen. Hoe langer de tekst, hoe langer je je manuscript weg moet leggen. Een vuistregel: een gedicht een week, een verhaal een maand, een roman drie tot vier maanden. Doe tussendoor iets volstrekt anders.

Print je tekst uit alsof het een boek is. Hoe fraaier het paginabeeld, hoe meer je het zult lezen als lezer, niet als schrijver.

Lees je tekst de eerste keer zonder daarbij aantekeningen te maken. Verbeter ook zeker de tik- en spelfouten niet, dat is voor een andere fase en zou je nu alleen maar afleiden. pp Beschrijf na je eerste lezing in algemene zin, als lezer, wat je leeservaring was. Wat raakte je, wat ging goed, waar haperde de tekst? Welke delen sleepten je mee, waar had je het gevoel dat het verhaal inzakte? Denk nog niet na over de oplossingen, alleen over de problemen. Zet die op papier.

Print je manuscript nogmaals uit, maar nu volgens de aanwijzingen van de meeste uitgeverijen: brede marges, regelafstand 1,5, minimaal een 12-punts Courier of Times New Roman.

Lees met je pen in de aanslag en probeer je tekst zo afstandelijk mogelijk te analyseren. Houd daarbij alle facetten tegen het licht, ook keuzes die tijdens het schrijven heel voor de hand liggend leken, en kijk of ze in de praktijk werken. Kijk nog steeds niet naar spel- en tikfouten, maar let bij fictie wel op zaken als het conflict, de ontwikkeling die je personages doormaken, de structuur en het vertelperspectief. Voegt elk hoofdstuk van je non-fictieboek iets toe aan het verhaal als geheel? Maakt je keuze om je hele dichtbundel thematisch op te hangen aan je vroege jeugd in de Achterhoek dit werk juist sterk of zorgt het ervoor dat je telkens teruggrijpt naar dezelfde beelden?

Vergelijk deze bevindingen met de dingen die je bij de eerste lezing opvielen. Je zult waarschijnlijk merken dat ze veel met elkaar te maken hebben. Dat je verhaal zo traag op gang kwam, kan bijvoorbeeld te maken hebben met je keuze om het in chronologische volgorde te vertellen. Dat je verhaal halverwege inzakt, heeft misschien wel te maken met het feit dat je daar een aantal scènes hebt laten staan die op zich wel sterk zijn, maar die in feite weinig toevoegen aan wat de lezer al weet.

Na deze leesrondes heb je hopelijk een duidelijker beeld van wat er schort aan je verhaal, roman of dichtbundel. Nu kun je opnieuw gaan schrijven. Ben je klaar, leg je manuscript dan weer een aantal dagen, weken of maanden weg en begin vervolgens weer met een globale leesronde.

Ben je na een of meer rondes helemaal tevreden, dan kun je op detailniveau gaan lezen: op alinea- en zinsniveau. Lees je zinnen hardop voor en probeer te achterhalen wat er goed en fout gaat. Lopen je zinnen goed? Klopt het ritme? Welke passages zijn te lang of juist te kort? Maak met een pen in de aanslag aantekeningen bij passages waar je nog eens naar wilt kijken.

Draai je manuscript na je laatste herschrijfronde nogmaals uit. In deze fase kun je blind zijn geworden voor je eigen foutjes. Wat kan helpen is een heel ander lettertype. Lees deze versie zorgvuldig, zin voor zin, woord voor woord, alsof je het manuscript voor het eerst leest. Check alles (had Roland nou wel blauwe ogen? Kun je rond de kerst wel skiën in Zuid-Afrika?) en sta stil bij elke komma en punt.

Je hebt jezelf dan concrete aanknopingspunten gegeven voor een revisieronde.

Kinderboekenauteur Inge de Bie, die in april 2009 bij The House of Books debuteerde met Broodje Koosburger en daarna onder andere Jess, de boot en de engerd schreef, had als beginnend auteur bijvoorbeeld moeite met dialogen. ‘Vooral dialogen tussen kinderen onderling vond ik moeilijk; het was lastig om de kinderen allemaal hun eigen stem te geven. Ik ben toen echt gaan oefenen, heb bladzijdes en bladzijdes dialogen geschreven. Telkens vroeg ik me af: waar zit het ’m in? Wat werkt, wat niet? En zo kreeg ik er langzaam maar zeker grip op.’

WAT KUN JE, WAT KAN BETER?

De onderstaande lijst is natuurlijk niet uitputtend, maar geeft een aardig idee van je schrijfinzicht en -vermogen.

Verbeeldingskracht

Kun je situaties, personages, werelden verzinnen?

Kun je gemakkelijk beelden voor ogen toveren — uit je herinnering, maar ook uit je verbeelding?

Kun je komische of dramatische situaties bedenken?

Zetten ogenschijnlijk alledaagse gebeurtenissen je aan het denken — over mensen, over het leven, over de wereld?

Taal

Heb je een goed taalgevoel?

Maak je veel fouten? Hoe is je grammatica?

Kun je makkelijk spelen met woorden, met zinsbouw?

Heb je een eigen stem, een eigen toon in je schrijven?

Kun je verschillende personages verschillende stijlregisters meegeven?

Proza

Stuit je gemakkelijk op thema’s die je vervolgens kunt uitwerken in een verhaal?

Kun je conflicten bedenken: de ambitie van het ene personage laten frustreren door een karaktereigenschap, een ander personage of een bepaalde situatie?

Kun je de beweegredenen van je personages achterhalen?

Kun je in scènes schrijven?

Kun je suggestief schrijven: niet de zaken benoemen, maar beschrijven (het bekende devies Show, don’t tell)?

Begrijp je wat de functie is van een verteller? Ken je het verschil tussen ik- en hij/zij-verhalen, tussen enkelvoudige en meervoudige perspectieven?

Snap je hoe je een verhaal moet opbouwen en tot een climax laat komen?

Weet je hoe tijd werkt in proza? Begrijp je de functie van versnelling en vertraging?

Kun je geloofwaardige dialogen schrijven?

Poëzie

Kun je goed denken in beelden? In metaforen?

Kun je gemakkelijk in poëtische taal schrijven?

Heb je gevoel voor ritme?

Kun je gemakkelijk klankverwantschappen in woorden vinden — in eindrijm, alliteratie of tussenrijm?

Ken je de mogelijkheden van typografie en leestekens?

Weet je hoe enjambementen werken?

Begrijp je het onderscheid tussen verhalen en gedichten? Vooral qua taal?

Heb je een idee over de compositie: begin, midden en eind?

Kun je denken in reeksen of cycli?

Verhalende non-fictie

Heb je oog voor de grote verhalen in je eigen leven, je familie, je omgeving of de wereld?

Snap je dat een verzameling feiten nog geen verhaal is?

Ken je het belang van een goede invalshoek?

Snap je hoe je dergelijke verhalen opbouwt en structureert?
Welke verteltechnieken je daarvoor kunt inzetten?

Weet je hoe je bronnenonderzoek moet doen en mensen interviewt?

Beschik je over een eigen stem en toon?

Hulp van buitenaf

Tegen de tijd dat je het gevoel hebt dat je zelf alles hebt gedaan om inzicht te krijgen in het niveau van je schrijfwerk, kun je je manuscript voorleggen aan andere lezers. Dit kunnen professionals zijn — schrijfdocenten, manuscriptbeoordelaars of redactieleden van literaire tijdschriften —, maar ook aspirant-auteurs op een online schrijfforum, leden van een schrijfgroep en (bevriende) meelezers.
(In het kader ‘De opweghelpers’ staan de verschillende soorten onafhankelijke deskundigen op een rijtje.)

Verwacht niet te veel van familie, vrienden en kennissen. Natuurlijk is het fijn als je je eega eindelijk iets kunt laten lezen van het manuscript waarvoor jij al die maanden tot ’s avonds laat op zolder zat, maar je partner, moeder of beste vriend zal het vooral geweldig vinden wat je hebt gemaakt. Zelfs als ze wel een paar kritische noten willen plaatsen, dan komen ze vaak niet veel verder dan: ‘Ik kon er in het begin niet goed in komen’, of: ‘Rond het midden werd het een beetje saai’. Tenzij ze toevallig net zelf schrijven of uit het boekenvak komen, kunnen ze bovendien ook niet zeggen wat je eraan zou kunnen doen om het probleem op te lossen.

Je doet er dus goed aan om aan te kloppen bij mensen die van de hoed en de rand weten. Duw ook niet lukraak iemand een manuscript in handen met de mededeling: ‘Nou, zeg het maar’, maar laat zo precies mogelijk weten waar je externe lezers op moeten letten. Zijn er aspecten van je gedichten of verhalen waar je zelf over twijfelt? Vraag je je af of de vertelinstantie die je voor je roman hebt gekozen wel het meeste effect sorteert? Zitten er stukken in je nonfictieverhaal waarover een stemmetje in je achterhoofd roept dat ze misschien niet zo relevant zijn? Laat het je meelezers weten. Hoe specifieker je om feedback vraagt, hoe meer je aan een proefleesronde zult hebben. (Hoe je vervolgens met die kritiek kunt omgaan, lees je in het volgende hoofdstuk.)

DE OPWEGHELPERS

Functie van diverse onafhankelijke deskundigen:

Manuscriptbeoordelaars. Zijn als het goed is volstrekt onafhankelijk en weten hun persoonlijke smaak buiten hun feedback te houden. Zullen op alle aspecten van je schrijfwerk ingaan, van compositie tot stijl. Nadeel: zeker bij een omvangrijk manuscript kunnen de kosten oplopen. Zie hoofdstuk 8 voor meer informatie over manuscriptbeoordeling.

Schrijfdocenten. Zeker een wat langere cursus geeft je een behoorlijk goed beeld van je schrijfvaardigheden, tekortkomingen en talenten. Om te bepalen welk genre je het best ligt, moet je verschillende cursussen doen. Mogelijk nadeel: de groep bestaat uit meer cursisten, waardoor er niet altijd tijd is voor een diepgaande analyse van je werk

Schrijfcoaches. Geven een onafhankelijk oordeel en begeleiden je bij het verwerken van hun commentaar in je werk. Kunnen je zo feedback geven op je vooruitgang. In hoofdstuk 10 vind je meer informatie over het fenomeen schrijfcoaching.

Schrijfgroepsleden. Zitten allemaal in hetzelfde schuitje, en vandaar dat ze je werk serieus zullen lezen en van opmerkingen voorzien. Nadeel is wel dat mogelijk niet iedereen hetzelfde niveau heeft. Zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over schrijfgroepen.

Online proeflezers. Op het forum van Schrijven Online en in op schrijven gerichte Facebook- en LinkedIn-groepen kun je delen van teksten plaatsen, waarna anderen feedback kunnen geven. Het voordeel is dat dit een heel laagdrempelige manier is om commentaar te krijgen; het nadeel is dat het niveau van de feedbackgevers niet constant is — rijp en groen spreken een woordje mee.

Proeflezers. Op het forum van Schrijven Online of via LinkedIngroepen kun je in contact komen met mensen die je manuscript willen proeflezen, eventueel onder de voorwaarde dat jij hun verhaal ook van feedback voorziet. Het voordeel is dat je zo met gesloten beurzen werkt; het nadeel is dat het moeilijk is om van tevoren in te schatten hoe vaardig iemand is in het geven van feedback.

Bevriende redacteuren, leraren Nederlands, en ‘schrijvers die om de hoek wonen’. Het is erg verleidelijk, en ze doen het waarschijnlijk voor niets. Toch is het meestal niet zo’n goed idee, want omwille van de vriendschap is het commentaar vaak te mild. Bovendien vraag je nogal wat van deze mensen, want proeflezen is behoorlijk tijdrovend.

HOOFDSTUK 2

Slikken en weer aan de slag...

OMGAAN MET FEEDBACK

Kritiek krijgen — het is voor iedereen moeilijk. Als schrijver ontkom je er alleen niet aan. Niet tijdens het schrijfproces en niet als je boek er eenmaal is. Maar hoe zorg je dat je zo veel mogelijk van feedback profiteert?

Toen Rita Spijker, auteur van onder andere Kreukherstellend, Tussen zussen en Rauwe dagen, de derde versie inleverde van wat later haar roman Licht op mijn huid zou worden, dacht ze al bijna klaar te zijn.
‘Ik leverde dat manuscript in met het idee: dit is helemaal goed, dit kan gewoon niet beter. Toen mijn redacteur en de uitgever vervolgens zeiden dat ze het nog niet zo goed vonden, voelde dat als een persoonlijke aanval. Maar daarna was het wel alsof er opeens een lichtje ging schijnen, alsof ik erdoorheen kon zien. Ik besefte dat hun opmerkingen niet tegen mij persoonlijk gericht waren, maar bedoeld waren om het manuscript te verbeteren. Opeens kreeg ik ook plezier in het ambacht en de verschillende fases van het schrijfproces. Ik ontdekte dat mijn schrijfvaardigheid een instrument is waarmee ik iets kan maken.’

Redacteuren van uitgeverijen, makers van literaire tijdschriften, schrijfdocenten, schrijfcoaches en literair agenten kennen dit proces maar al te goed. Vooral beginnende schrijvers reageren in eerste instantie nogal defensief als ze worden aangesproken op iets wat beter zou kunnen. Ze raken in paniek en lijken niet goed te weten wat ze met de kritiek aan moeten. Moeten ze al hun prachtige schrijfwerk in de prullenmand gooien? Of koppig hun eigen weg vervolgen en het bij een andere uitgeverij, tijdschrift of agent proberen, in de hoop dat die wel ziet hoe goed het manuscript is?
Andere opties zien ze niet.

Wat deze auteurs lijken te vergeten, is dat in principe elke tekst werk-in-uitvoering is. Het kan altijd beter, sterker, preciezer. Het is misschien wel een van de belangrijkste lessen die je als auteur leert: het manuscript dat je zo vol trots neerlegt bij een manuscriptbeoordelingsbureau, je schrijfdocent of een uitgeverij is geen eindproduct, maar een halffabricaat.

Renate Dorrestein vertelt in haar boek Het geheim van de schrijver dat ze niet terugschrikt voor een versie meer of minder. Haar wereld stort niet in als zich een volstrekt nieuw inzicht aandient — of dat nu gebeurt nadat ze zelf haar manuscript kritisch heeft bekeken of na feedback van haar redacteur of uitgever. Het is voor haar alleen maar een aanleiding om nog dieper in haar verhaalidee te duiken. Sterker nog: ze herschreef haar debuut Een nacht om te vliegeren zelfs geheel toen het al tien jaar op de markt was.

Niet persoonlijk

In het vorige hoofdstuk las je al dat in de meeste gevallen de mening van anderen over je manuscript van vitaal belang is tijdens je schrijfproces. Dat betekent dat je zult moeten leren om te gaan met de kritiek van meelezers, docenten, redacteuren en uitgevers.
Ik zal er niet omheen draaien: het is nooit leuk om kritiek te krijgen, en al helemaal niet op het manuscript waar je zelf zo trots op bent.
Ook voor wie al langer schrijft blijft het altijd een beetje eng om voor het eerst nieuw werk aan iemand voor te leggen.

Het goede nieuws is dat het went. De allereerste stap daarbij is, zoals ik hierboven al aanhaalde, beseffen dat je manuscript een werk-in-wording is. Kritiek — of die nu van meelezers komt, van schrijfdocenten, een redacteur of je uitgever — is bedoeld om je manuscript beter te maken. Eigenlijk kunnen we daarom beter spreken van ‘feedback’ dan van ‘kritiek’. Het idee achter de op- en aanmerkingen is immers dat ze jou als auteur handvatten geven om vol goede moed verder te gaan.

Realiseer je vooral ook dat deze feedback uitsluitend je werk geldt, en niet jou als persoon. Als je schrijfdocent of redacteur zegt dat bepaalde passages nog niet uit de verf komen, de ontknoping van je verhaal zich te plotseling voltrekt of dat de beelden die je met je gedichten wilt oproepen nog niet helemaal helder zijn, dan doet hij dat niet omdat hij je niet aardig vindt, maar omdat hij je wil stimuleren om je werk beter te maken.

Vraag door

Je hebt het meest aan feedback als je je er van tevoren goed op voorbereidt. Maak een zo duidelijk mogelijk lijstje met vragen en aandachtspunten. Niet alleen dwing je jezelf daarmee om nog eens goed naar je tekst te kijken en erover na te denken, maar je geeft je meelezers, schrijfdocent of redacteur ook de kans om uitgebreid in te gaan op je twijfels.

Laat de feedback die je krijgt vervolgens eerst rustig tot je doordringen. Probeer zo goed mogelijk te achterhalen wat de feedbackgever precies bedoelt. Of je het ermee eens bent is van later zorg; het gaat er nu meer om dat je snapt wat je meelezer zegt. Goede manuscriptbeoordelaars, docenten en redacteuren zullen hun argumenten illustreren met voorbeelden of uitleg, maar mocht dat niet gebeuren, vraag er dan gewoon om. Als je merkt dat je niet meteen adequaat kunt reageren, vraag dan of je er later nog op terug mag komen.

De volgende stap is dat je de feedback gaat onderzoeken. Van sommige opmerkingen weet je waarschijnlijk gelijk al dat ze hout snijden, want je twijfelde zelf al of dat ene verhaal wel in je bundel paste, maar houd ook de kritiek tegen het licht die je verrast. Als een meelezer vindt dat je woordgebruik in je gedichten te wollig of eenzijdig is, is de kans namelijk groot dat de uitgever naar wie je je werk opstuurt dat straks ook vindt. En wanneer een redacteur opmerkt dat er te veel verhaallijnen in je roman zitten, dan is het niet ondenkbaar dat een recensent ooit hetzelfde zal schijven.
Houd dus niet obstinaat aan je eigen ideeën vast en neem de feedback serieus. Nu kun je je manuscript immers nog verbeteren.

Dat betekent uiteraard niet dat je alle aanwijzingen klakkeloos moet overnemen. Het kan zijn dat je er uiteindelijk voor kiest een bepaald element in je werk te behouden, terwijl een aantal meelezers er bezwaar tegen maakt. Zo plaatsten niet alleen een schrijfdocent, maar ook twee uitgeverijen vraagtekens bij het meervoudige perspectief in een manuscript van kinderboekenauteur Inge de Bie. Het zou te ingewikkeld zijn voor kinderen, en ook te ‘modieus’. ‘Waar die docent vooral moeite mee had, was dat ik zowel een ikals een hij-persoon gebruikte. Ik had in eerste instantie volkomen intuïtief voor dat perspectief gekozen, maar toen ik er zoveel commentaar op kreeg, ben ik erover gaan nadenken. Waaróm had ik eigenlijk voor dit perspectief gekozen? Had ik er een bedoeling mee?
Toen werd het me duidelijk dat ik met het meervoudige perspectief de spanning tussen de verschillende hoofdpersonen wilde uitdrukken. Ik heb vervolgens delen herschreven met een enkelvoudig perspectief, maar dat werkte uiteindelijk niet. Het verhaal miste toen de frictie tussen de kinderen; die moet juist voor de nuancering en diepgang zorgen. Ik heb er toen bewust voor gekozen het meervoudige perspectief te behouden, zeker omdat mijn proeflezers uit de doelgroep er geen enkele moeite mee bleken te hebben.’ Uiteindelijk verscheen het manuscript als Broodje Koosburger bij uitgeverij The House of Books — mét het meervoudige perspectief.

FEEDBACK

Vraag alleen feedback aan personen aan wie je echt iets denkt te hebben: redacteuren, manuscriptbeoordelaars, andere schrijvers, geoefende lezers.

Probeer de feedback te sturen. Stel vragen op en leg je meelezers specifieke kwesties voor.

Zie feedback niet als kritiek op jou als persoon, maar als hulp bij het vervolmaken van je manuscript.

Vraag om uitleg als je bepaalde opmerkingen niet begrijpt.

Verzamel de feedback en probeer er patronen in te ontdekken. Welke opmerkingen komen telkens terug?

Weeg de verzamelde feedback. Waar zat je zelf ook al over te twijfelen? Wat wil je per se houden zoals je het bedacht had?

Herschrijf je werk en stuur het resultaat eventueel weer naar de feedbackgevers, zodat je kunt nagaan of je de feedback goed hebt verwerkt.

HOOFDSTUK 3

Lezen over schrijven

SCHRIJFBOEKEN, -TIJDSCHRIFTEN EN -WEBSITES

Van lezen komt schrijven, en van schrijven komt lezen. Lezen over schrijven is bovendien een laagdrempelige manier om je schrijfvaardigheden op te vijzelen. In dit hoofdstuk staan de belangrijkste schrijfboeken, -tijdschriften en -websites op een rij.

Waarom begon je ooit met schrijven? Stel die vraag aan auteurs,en niet zelden zal het antwoord zijn: na het lezen van een bepaald boek. Zo vertelde de dichter Pieter Boskma ooit in de rubriek ‘Het beslissende boek’ in NRC Handelsblad hoe hij als zestienjarige gegrepen werd door ... En morgen de hele wereld van Lucebert en Music-Hall van Paul van Ostaijen. ‘Het was alsof de poëzie in mij wakker werd gekust door die twee bundels. Het voelde als kreeg ik een tongzoen van de muze zelve. Daarna ben ik meer poëzie gaan lezen, Nederlandse en buitenlandse. Het werk van Trakl, Majakovski, Dante, Achterberg en Gorter is ook heel belangrijk geweest. Het is niet zo dat ik deze bundels van Lucebert en van Van Ostaijen de beste vind, maar hier begon het voor mij: niet alleen het lezen maar ook het schrijven van poëzie. [...] Het waren dagboekachtige teksten die ik schreef, korte verhaaltjes. Toen ik deze bundels onder ogen kreeg, zag ik dat ik eigenlijk op weg was om gedichten te schrijven.’

Van lezen komt schrijven, en van schrijven komt lezen. Zo eenvoudig is de formule van het literaire bedrijf. Lezen is ook de eenvoudigste manier om je eigen schrijfvaardigheden te verbeteren.
Bij elk boek dat je leest, leer je bewust of onbewust weer iets bij over hoe verhalen werken, hoe taal werkt. Dus lees zo veel mogelijk. Lees daarbij niet uitsluitend binnen je favoriete genre, maar pak ook eens een thriller, kinderboek of dichtbundel mee als je die meestal links laat liggen.

Wil je vervolgens meer te weten te komen over specifieke schrijftechnieken, dan zijn tijdschriften, boeken en websites over schrijven een laagdrempelige ingang.

Tijdschriften over schrijven

Liefhebbers van schrijven kunnen al sinds 1998 hun hart ophalen bij Schrijven Magazine, het enige tijdschrift in Nederland dat geheel gewijd is aan het creatieve schrijfproces. De zes nummers die elk jaar verschijnen zijn gevuld met artikelen over alle facetten van het schrijven: over research, een uitgeverij vinden, je eigen werk herschrijven, publiceren op internet en allerlei andere zaken die voor schrijvers van romans, gedichten, verhalende non-fictie of columns van belang kunnen zijn. Daarnaast bevat het blad interviews met auteurs — zowel debutanten als grote namen —, ‘workshops op papier’, schrijfoefeningen, recensies van schrijfboeken en diverse rubrieken waarin verhalen en gedichten van lezers wordt besproken.

Ook Vlaanderen kent een schrijftijdschrift: VERZIN, een uitgave van de Vlaamse schrijfinstelling Creatief Schrijven. Het blad komt vier keer per jaar uit en bevat net als Schrijven Magazine interviews, schrijftips en ‘schrijfuitdagingen’.

Een ander magazine dat je enig inzicht geeft in schrijven, maar vooral in de werking van taal, is het blad Onze Taal (van het gelijknamige genootschap), dat tien keer per jaar uitkomt. Hierin staan niet alleen artikelen over taalkwesties (van etymologie tot bastaardwoorden), maar ook een vraag- en antwoordrubriek en taaltests.

In kranten en tijdschriften wordt met enige regelmaat aandacht besteed aan creatief schrijven, soms gekoppeld aan een schrijfwedstrijd. Literaire tijdschriften als De Revisor, Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift, De Gids en Hollands Maandblad publiceren af en toe essays over het schrijfproces. Altijd lezenswaardig zijn interviews met schrijvers en dichters, zeker wanneer die over het schrijven zelf vertellen. Je vindt dergelijke interviews natuurlijk in kranten en tijdschriften, maar denk ook eens aan bladen als Boek-delen — een ‘tijdschrift voor lezers’ van Biblion — en de Boekenkrant — een maandblad over boeken en schrijvers dat gratis af te halen is in de boekhandel. Wie meer wil weten over het wel en wee van redacteuren, uitgevers en boekhandelaren, kan terecht bij Boekblad. Abonnementen op dit vakblad voor het boekenvak zijn niet goedkoop (zo’n € 280 per jaar voor twaalf nummers en volledige toegang tot de website, korting voor zzp’ers en studenten), maar het is ook in de meeste grote bibliotheken te vinden. Er is daarnaast een gratis Boekblad-nieuwsbrief die driemaal per week per e-mail wordt verstuurd; aanmelden kan via de website van het blad.

TIJDSCHRIFTEN VOOR SCHRIJVERS

Schrijftijdschriften

Schrijven Magazine (nl) — www.schrijvenmagazine.nl

verzin (be) — www.creatiefschrijven.be

Onze Taal (nl) — www.onzetaal.nl/tijdschrift

Aanverwante tijdschriften

Schrijven Magazine (nl) — www.schrijvenmagazine.nl

verzin (be) — www.creatiefschrijven.be

Onze Taal (nl) — www.onzetaal.nl/tijdschrift

Boeken over schrijven

Sinds enkele jaren kennen Nederland en Vlaanderen — in navolging van Engeland en de Verenigde Staten — eindelijk een schrijfboekencultuur. Dit is grotendeels te danken aan de Schrijfbibliotheek, de reeks waar ook dit Handboek voor schrijvers in verschijnt. De Schrijfbibliotheek was een initiatief van uitgeverij Augustus en ging in 2006 van start. Inmiddels vaart de reeks onder de vlag van uitgeverij Atlas Contact en telt hij ruim dertig titels — waaronder De wil en de weg van Jan Brokken, Spannende verhalen schrijven van René Appel en Reisverhalen schrijven van Jan Donkers. Talloze genres en aspecten van het schrijverschap komen aan bod, van kinderboeken en fantasy tot poëzie en schrijven voor toneel, van perspectief en ritme tot dialogen en redactie. Uiteraard verschijnen er ook bij andere uitgeverijen boeken over schrijven en publiceren. Die spoeling is echter beduidend dunner.

Een heuglijke ontwikkeling is daarnaast dat schrijfboeken met de komst van het elektronische boek ook langer beschikbaar blijven. Bij bijvoorbeeld eBooks.nl zijn diverse wat oudere schrijfboeken te vinden die niet meer in papieren versie verkrijgbaar zijn. Wie toch liever vasthoudt aan papier kan zijn geluk beproeven bij Boekwinkeltjes.nl of de tweedehandsafdeling van Bol.com. Ook in bibliotheken hebben schrijfboeken over het algemeen een langer leven dan in de boekhandel.

Schrijfboeken zijn in te delen in diverse categorieën:

boeken over creativiteit: hoe boor je ideeën aan, wat is inspiratie?

algemene boeken over schrijven: deze behandelen (bijna) alle aspecten van het schrijfproces

specifieke boeken over een bepaald genre of een onderdeel van het schrijfproces: van reisverhalen schrijven tot dialogen

schrijvers over schrijven: van interviewboeken tot autobiografieën

boeken over redigeren, publiceren en uitgeven

naslagwerken: woordenboeken en boeken over taal en grammatica.

Als eerste noem ik de ‘creativiteitsboeken’. Deze boeken helpen je om je creatieve bronnen te vinden en aan te boren. De ‘goeroe’ op dit gebied is de Amerikaanse schrijfster en creativiteitscoach Julia Cameron. Haar boek The Artist’s Way, waarvan inmiddels miljoenen exemplaren zijn verkocht, is een soort cursus op papier waarmee je in twaalf weken de schepper in jezelf leert kennen en voeden.
Meer specifiek op schrijven en schrijvers gericht is Camerons boek Je leven schrijven, dat even simpele als doeltreffende oplossingen biedt voor allerhande problemen waar je als schrijver tegenaan kunt lopen: van tijdgebrek en een innerlijke criticus die je verlamt tot uitstelgedrag en blokkades.

BOEKEN OVER CREATIVITEIT

Els Beerten, Vingeroefeningen. (Afijn/Biblion, 2003)

Saskia de Bruin, Schrijvend opbloeien in het schrijfpaleis. (De Zaak, 2006)

Julia Cameron, The Artist’s Way. (Uitgeverij Vrij Geestesleven, 2002)

Julia Cameron, Je leven schrijven — Een meditatieve weg tot zelfkennis. (Uitgeverij AnkhHermes, 2001)

Geertje Couwenbergh, Zin — Lust in je leven door te Schrijven. (AnkhHermes, 2011)

Natalie Goldberg, Schrijven vanuit je hart. (Altamira-Becht, 2006)

Jan Veldman, De 36 dramatische situaties. (Augustus, 2007)

Pim Wiersinga,Schrijven: het begin. (Augustus, 2006)

Wie pas begint met schrijven, zal veel hebben aan algemene schrijfboeken die in relatief kort bestek allerlei technische aspecten van het schrijven de revue laten passeren, zoals de verschillende rijmvormen, de opbouw van gedichten, de structuur van verhalen en het fenomeen perspectief. In boeken als De wil en de weg van Jan Brokken komen allerhande facetten van het prozaschrijven aan bod, van personages tot herschrijven. Sommige van deze algemene boeken hebben de vorm van een schrijfcursus, inclusief opdrachten, terwijl andere meer essayistisch van vorm zijn.

Hoewel deze boeken over het algemeen noodgedwongen wat oppervlakkig zijn — ze behandelen immers vaak een groot deel van het schrijfproces en daarnaast soms ook het uitgeefproces —, kunnen ze van onmisbare waarde zijn wanneer je je eerste schreden zet op het schrijverspad, juist omdat ze je in één keer een beeld kunnen geven van wat er zoal bij schrijven komt kijken.

Als je al wat langer schrijft, zul je vroeg of laat tegen bepaalde knelpunten aan lopen. Dan merk je bijvoorbeeld dat het je maar niet lukt levendige, natuurgetrouwe dialogen te schrijven. Of dat je plot keer op keer halverwege inzakt. Ook kan het zijn dat je je wilt bekwamen in specifieke genres als kinderboeken, thrillers of fantasy. Dan wordt het tijd om uit te kijken naar specifieke schrijfboeken over precies die onderwerpen. Vroeger kwam je dan automatisch in de Angelsaksische hoek terecht, maar dat is met de komst van de Schrijfbibliotheek min of meer verleden tijd. Alleen voor zeer specifieke genres als chicklit en sciencefiction ben je nog gedwongen naar het Engels uit te wijken.

ALGEMENE SCHRIJFBOEKEN

Diverse auteurs, De schrijfbijbel — de beste redacteuren van Nederland over het schrijven van een goed boek. (TenPages.com, 2013)

Jan Brokken, De wil en de weg — over het schrijven van romans en verhalen. (Augustus, 2006)

Jan Brokken, Het hoe — over het schrijven van romans, verhalen en non-fictie. (Augustus, 2011)

Maarten Carbo, Succes met je boek! (Ambo, 2012)

John Gardner, De kunst van het schrijven. (Augustus, 2008)

Chris Lembeeckx, Van passie tot publicatie. (Augustus, 2007)

Bart van Lierde, Een bestseller schrijven voor Dummies. (Pearson Benelux, 2009)

Cees van der Pluijm, Schrijven van gedichten en verhalen. (De Contrabas, 2008)

Paul Sebes, Bestseller. (Thomas Rap, 2008)

Louis Stiller, Het grote-schrijf-doe-boek. (Augustus, 2011)

Thomas Verbogt, Schrijven is ritme (Augustus, 2007)

ALGEMENE SCHRIJFBOEKEN

Poëzie

Chrétien Breukers, Gedichten schrijven. (Augustus, 2006)

Yke Schotanus, Dichten doe je zo. (Augustus, 2010)

Yke Schotanus, Song- en liedteksten schrijven. (Augustus, 2007)

Proza

Don Duyns, Dialogen schrijven. (Augustus, 2010)

Thomas Rosenboom, Aanvallend spel. (Querido, 2002)

Ton Rozeman, Korte verhalen schrijven. (Augustus, 2011)

Inge Schouten, Van kort verhaal naar roman. (Augustus, 2009)

James Scott Bell, Plot & Structure. (F+W Publications, 2004)

Frans Stüger, Personages, perspectief, conflict. (Augustus, 2011)

Kinderboeken

Wim Daniëls, Kinderboeken schrijven. (Augustus, 2006)

Mireille Geus, Zo schrijf je een kinderboek. (Atlas Contact, 2013)

Deborah Halverson, Writing Young Adult Fiction For Dummies. (John Wiley and Sons, 2011)

Levensverhalen

Judith Barrington, Writing the Memoir. (Eighth Mountain Press, 2004)

Tonica Boschman, Het belangrijkste verhaal. (mb Communicatie, 2008)

Marijke Hilhorst, Hoe schrijf je een familiegeschiedenis? (Augustus, 2006)

Dik van der Meulen en Monica Soeting, Hoe schrijf ik een biografie? (Augustus, 2010)

Thrillers

René Appel, Spannende verhalen schrijven. (Augustus, 2007)

Janet Laurence, Writing Crime Fiction. (Studymates, 2007)

Kathy Lynn Emerson, How to Write Killer Historical Mysteries. (Perseverance Press, 2008)

Andere genres

Jan Donkers, Reisverhalen schrijven. (Augustus, 2008)

TEisso Post, Schrijven met het Oerverhaal. (Augustus, 2011)

Orson Scott Gard, Writing Fantasy & Science Fiction. (F&W Publications, 2013)

Louis Stiller, Essays schrijven. (Augustus, 2008)

Cathy Yardley, Will Write For Shoes — How to Write a Chick Lit Novel. (Griffin Publishing, 2007)

SCHRIJVERS OVER SCHRIJVEN

Breyten Breytenbach, Intieme vreemde. (Podium, 2006)

Emmy van Dantzig, Ik wil schrijver worden — 13 schrijvers over hun debuut. (Conserve, 2005)

Renate Dorrestein, Het geheim van de schrijver. (Contact, 2000)

Renate Dorrestein, De blokkade. (Podium, 2013)

Oek de Jong, De wonderen van de heilbot — dagboek 1997-2002 (Augustus, 2006)

Elisabeth Lockhorn, Geletterde mannen. (De Bezige Bij, 2001)

Stephen King, Over leven en schrijven. (Luitingh-Sijthoff, 2000)

Gerard Reve, Zelf schrijver worden. (Nijhoff, 1986/De Bezige Bij, 2011)

Philip Roth, Over het vak. (De Bezige Bij, 2002)

Margot Vanderstraeten, Schrijvers gaan niet dood. (Atlas, 2008)

Marjoleine de Vos, Dichtersgesprekken. (Prometheus, 2005)

Joost Zwagerman (red.), De ontdekking van de literatuur — de Paris Review interviews. (De Bezige Bij, 2007)

BOEKEN OVER REDIGEREN, PUBLICEREN EN UITGEVEN

Heidi Aalbrecht, Schrijfstijl. (Augustus, 2008)

Wim Daniëls, Teksten redigeren. (Prisma, 2011)

Maarten Dessing, Uitgeven in eigen beheer. (Augustus, 2008)

Laurens van Krevelen, De stijl van de uitgever. (De Buitenkant, 2002)

Lisa Kuitert, Over redactie. (Augustus, 2008)

Joost Nijsen, ABC van de literaire uitgeverij. (Podium, 2012)

Lydia Vroegindeweij, Handboek redactie. (Sdu, 2005)

Schrijven is een kwestie van vallen en opstaan. Ook als ervaren schrijver blijft het een zoektocht naar je stem, je vorm, je stijl, je verhalen. Maar je bent niet alleen in die zoektocht, want ook voor gevierde auteurs is het schrijfproces vaak een worsteling. Sommige schrijvers leggen die worsteling vast in een boek. Zo is er het indrukwekkende De wonderen van de heilbot — dagboek 1997–2002 van Oek de Jong, waarin de schrijver aan de hand van dagboekaantekeningen de ontstaansgeschiedenis van zijn roman Hokwerda’s kind laat zien. Een echte klassieker is Het geheim van de schrijver, waarin Renate Dorrestein een kijkje in de keuken geeft van haar eigen schrijverschap. Dat zelfs bij haar het schrijven wel eens hopeloos kan stokken, laat ze zien in het recentelijk verschenen De blokkade — Onthullende zoektocht naar de oorzaken van een writer’s block. Ook in schrijversdagboeken in de reeks Privédomein van De Arbeiderspers kun je lezen hoe bekende auteurs het gevecht aangaan met hun plots, hun personages en hun innerlijke criticus. Deze boeken zijn niet alleen interessant voor de fans van de bewuste auteurs, maar kunnen jou als (beginnend) schrijver ook een schat aan informatie geven over het schrijfproces.

Eveneens interessant zijn interviews met schrijvers en dichters over hun vak. In de loop der jaren zijn er diverse bundels met dergelijke interviews verschenen die interessant leesvoer zijn wanneer je zelf je eerste (of tweede) schreden op het schrijfpad zet. Wat in bundels als Schrijvers gaan niet dood van Margot Vanderstraeten en Dichtersgesprekken van Marjoleine de Vos namelijk opvalt, is dat alle schrijvers en dichters op hun eigen manier werken. De een begint bij het krieken van de dag, de ander schrijft ’s avonds laat; weer een ander begint niet voordat hij een complete roman in zijn hoofd heeft, terwijl nog weer een ander slechts een beginnetje heeft, of juist alleen het slot. Hierover lezen kan je helpen je eigen vorm te geven aan je schrijfpraktijk.

Een andere categorie boeken gaat over het laatste deel van het schrijfproces: het redigeren, uitgeven en publiceren. Naast de naslagwerken (zie hierna) zijn er diverse boeken die inzicht geven in het proces van herschrijven en redigeren (zoals Heidi Aalbrechts Schrijfstijl en Lisa Kuiterts Over redactie), maar ook in het vormgeven, drukken en uitgeven van je werk. Joost Nijsen schreef ter gelegenheid van het vijftienjarig bestaan van zijn uitgeverij Podium het zeer lezenswaardige ABC van de literaire uitgeverij. Wie liever zelf zijn boek publiceert, zou Maarten Dessings (inmiddels helaas wel enigszins gedateerde) Uitgeven in eigen beheer ter hand kunnen nemen.

Ten slotte zijn er diverse naslagwerken waar je als schrijver niet buiten kunt. Zo zijn er de woordenboeken, die je niet alleen kunt gebruiken om de betekenissen van bepaalde woorden in op te zoeken, maar waar je ook urenlang in kunt bladeren om inspiratie op te doen. Je zou niet de eerste schrijver zijn die op een verhaalidee komt naar aanleiding van een specifiek woord. Wat woordenboeken betreft is het driedelige Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal (de Dikke Van Dale) natuurlijk een heel mooi uitgangspunt. Op www.vandale.nl vind je een uitgeklede versie van dat woordenboek. Online is ook een synoniemenwoordenboek te vinden: synoniemen.net.

Voor de echte liefhebbers is er de Geïntegreerde Taalbank van het Instituut voor Nederlandse Lexicografie: www.gtb.inl.nl. Hier zoek je in diverse woordenboeken (waaronder Het Woordenboek der Nederlandsche Taal) die de Nederlandse woordenschat van de afgelopen 1500 jaar beschrijven. De juiste spelling van woorden zoek je op in het Groene Boekje, waarin je ook alle spellingsregels terugvindt — onder andere die fijne en regelmatig veranderde tussen-n-regel. In de categorie woordenboeken wijs ik graag ook even op synoniemenwoordenboeken, die eveneens kunnen dienen als een bron van inspiratie, en op de rijmwoordenboeken, die uiteraard onmisbaar zijn wanneer je bepaalde vormen van poëzie schrijft.

Een andere categorie vormen de taalboeken. Want wanneer schrijf je nou ‘hun’, en wanneer ‘hen’? En wat was er ook weer mis met de ‘naamwoordstijl’? Boeken als Voor de vorm van Pyter Wagenaar en Schrijfwijzer van Jan Renkema geven uitsluitsel. Overigens biedt ook hier internet uitkomst: op de websites van de Taalunie (www.taalunieversum.org) en het Genootschap Onze Taal (onzetaal.nl/taaladvies) vind je het antwoord op duizenden taalvragen.

NASLAGWERKEN

Woordenlijst Nederlandse Taal (het Groene Boekje). (Sdu Uitgevers/ Lannoo, 2006)

Genootschap Onze Taal, Het Witte Boekje. (Prisma, 2012)

Van Dale Thesaurus — synoniemen en betekenisverwante woorden. (Van Dale, 2010)

Jaap Bakker, Nederlands rijmwoordenboek. (Nijgh & Van Ditmar, 2012)

L. Brouwers, Het juiste woord. (Standaard Uitgeverij, 2006)

M. Klein en M. Visscher, Basisboek verzorgd Nederlands. (Noordhoff uitgevers, 2010)

Jan Renkema, Schrijfwijzer. (Uitgeverij Boom, 2012)

Pyter Wagenaar, Voor de vorm. (Augustus, 2008)

Websites over schrijven

Ook op schrijfgebied is internet de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden. Ik noemde al de online woordenboeken en taalvraagbaken, maar er zijn ook websites die ingaan op het schrijven zelf. De belangrijkste is het al eerdergenoemde Schrijven Online. Een soortgelijke site — maar iets bescheidener van omvang — is die van Creatief Schrijven uit Antwerpen.

Verder zijn er webmagazines die veel aandacht besteden aan het schrijven, zoals Tzum (www.tzum.info) en Meander (www.meandermagazine.net). Bij een aantal sites, zoals Schrijverspunt (www.schrijverpunt.nl) en Writehi(s)story (www.writehistory.be), is het mogelijk zelf gedichten, verhalen, essays of recensies te plaatsen, waarna anderen je werk kunnen becommentariëren. Uiteraard zijn er veel meer Engelstalige sites te vinden. Sites als Writing.com, Writing World (www.writing-world.com) en Creative Writing (fictionwriting.about.com) geven een keur aan schrijfideeën en -technieken. Op YouTube vind je een mer à boire aan interessante filmpjes over schrijven — van instructievideo’s over ‘How to Write Romantic Fantasy Stories for Teens’ tot talloze interviews met schrijvers.

DE BESTE SCHRIJFWEBSITES

Creatief Schrijven — www.creatiefschrijven.be. Site van het Vlaamse Creatief Schrijven met schrijfnieuws, -projecten en -cursussen.

Daretoo Schrijven — www.daretoo.nl. Site met tips voor en artikelen over schrijven en het vinden van een uitgever.

Literair werk — www.literairwerk.nl. Platform waarop beginnende schrijvers en dichters ‘kritische’ aandacht kunnen vragen van bezoekers en/of medegebruikers. Verhalen kunnen uiteindelijk geselecteerd worden voor het literaire e-zine [werk].

Schrijven Online — www.schrijvenonline.org. Grootste schrijfsite van de Lage Landen, met veel achtergrondinformatie, schrijfoefeningen, een online schrijfagenda en een actief forum.

ShortStory.nu — www.shortstory.nu. Website voor schrijvers en liefhebbers van het korte verhaal, met interviews, besprekingen en schrijftips.

Zinniger zinnen — www.zinnigerzinnen.nl. Ontmoetingsplaats voor schrijvers, met schrijfoefeningen, schrijfwedstrijden en mogelijkheden om feedback te vragen en te geven.

HOOFDSTUK 4

Huiswerk voor de volgende keer...

WORKSHOPS EN CURSUSSEN: DE KICKSTART VAN HET SCHRIJVENSCHRIJFBOEKEN, -TIJDSCHRIFTEN EN -WEBSITES

Een cursus of workshop geeft je niet alleen de mogelijkheid om geïnspireerd te raken en schrijftechnieken te leren, maar ook om te ontdekken hoe goed je werk is en waar het je nog aan ontbreekt. Meer dan een begin is het niet, al kun je door gericht verschillende cursussen achter elkaar te volgen een heel eigen traject afleggen.

Cursussen en schrijfworkshops zijn er overal. Als je op de activiteitenlijst van Schrijven Online en de website van het Vlaamse Creatief Schrijven kijkt, zie je daar vrijwel elk moment van het jaar vele tientallen schrijflessen en -workshops staan, variërend van een cursus ‘Poëzie is zo moeilijk nie’ in Hengelo en een cursus ‘Verhalende non-fictie’ aan de Schrijversvakschool Amsterdam tot een workshop ‘Schrijf je boek in een maand’ in Deventer en het ‘Poëzieatelier’ in Brugge. Wie liever thuis aan de slag gaat, kan inmiddels ook kiezen uit talloze online cursussen.

Deze opmars van schrijfworkshops en -cursussen is opmerkelijk. Een tijdlang leefde in de Lage Landen namelijk het idee dat schrijven niet te leren is. Dit in tegenstelling tot de Angelsaksische landen, waar creative writing gemeengoed is geworden en je op elke universiteitscampus en in elke stad een cursus dichten, verhalenschrijven of scriptschrijven kunt volgen.