In Hun beloofde land vertelt Ian Buruma het verhaal van zijn grootouders Bernard Schlesinger en Winifred Regensburg, de in Londen geboren kinderen van Duits-Joodse immigranten. Hun liefde hield zestig jaar stand, hoewel de geliefden jaren van elkaar gescheiden waren. Want tijdens de Eerste Wereldoorlog diende Schlesinger in Frankrijk en het Midden-Oosten, in de Tweede in India. Ze schreven elkaar brieven, bijkans dagelijks, waarin ze vertelden over hun leven, maar ook over kunst, muziek en hoop. De brieven vormen de basis van Buruma’s verhaal.

Hun beloofde land is een eerbetoon van Ian Buruma aan zijn grootouders, die erin geslaagd zijn hun gezin met toewijding en liefde door twee wereldoorlogen te loodsen.

==

‘Dit is een zorgvuldig en mooi geschreven, zeer lezenswaardige sociale geschiedenis, elegant en intiem, verteld aan de hand van de correspondentie van de familie. Buruma beschrijft de in Groot-Brittannië geboren Joden uit de hoge middenklasse helder, met warmte en met sympathie – het is ook een eerbetoon aan zijn grootouders. Hij maakt voelbaar hoe het was om Duits-Joodse emigranten te zijn tijdens het Engelse interbellum.’ – Philip Roth

==

‘Een ontroerend portret van een dankbare kleinzoon, die heel precies en schrijnend de problemen beschrijft waarvoor tweede generaties joodse immigranten uit Duitsland in Engeland in de eerste helft van de 20e eeuw kwamen te staan. Een intiem hoogtepunt in het indrukwekkende oeuvre van Ian Buruma. Om lang over na te denken.’ – Nelleke Noordervliet

Ian Buruma

Hun beloofde land

Mijn grootouders in tijden van liefde en oorlog

VERTAALD DOOR ARTHUR WEVERS

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2016 Ian Buruma

© 2016 Nederlandse vertaling Arthur Wevers

Oorspronkelijke titel Their Promised Land

Oorspronkelijke uitgeverij Penguin Press

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto auteur Merlijn Doomernik

Lithografie Bert van der Horst, BFC, Amersfoort

==

ISBN 978 90 450 2668 8

NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 2107 2.

Voor Isabel en Josephine

Die naam bevalt me niet

Denkt Roth zelf dat die mogelijkheid [een gelukkig huwelijk] bestaat? ‘Ja hoor,’ zegt hij in antwoord op mijn vraag. ‘En er zijn ook mensen die viool kunnen spelen als Isaac Stern. Het komt alleen zelden voor.’

Claudia Roth Pierpont, Roth. Een schrijver en zijn boeken

==

==

Wanneer ik aan mijn grootouders van moederskant denk, denk ik aan Kerstmis. Ik zou aan een heleboel andere dingen kunnen denken omdat ze pas in de jaren tachtig zijn gestorven, maar Kerstmis in St. Mary Woodlands House, de voormalige pastorie in Berkshire naast Woodlands St. Mary’s, een neogotische kerk uit het midden van de negentiende eeuw die nu niet meer in gebruik is, zal altijd mijn jeugdidylle blijven.

Ik kan niet precies zeggen hoe lang die idylle duurde. Ergens tussen mijn zesde en veertiende, vermoed ik. Grofweg tussen 1958 en 1966. Tussen grijze korte broeken van Marks and Spencer en mijn eerste lichtblauwe Beatles-pet.

Niets was opwindender dan onze aankomst midden in de nacht, als ik uitgeput was en een beetje misselijk van de lange rit in de auto, die blauw stond van mijn moeders sigarettenrook. We waren ’s ochtends uit Den Haag vertrokken, de ruwe Noordzee overgestoken op een Belgische veerboot die naar benzine en braaksel rook (het Britse Rijnleger ging weer naar huis), hadden uren in de loods van de douane in Dover gewacht en eindeloos in een slakkengang over eenbaanswegen gereden en de vertrouwde Engelse wintergeuren van roet en vreugdevuren opgesnoven voordat we uiteindelijk het grindpad van St. Mary Woodlands op reden en werden begroet door de joviale lach van mijn grootvader, ‘Grandpop’, die in zijn groene tweedjasje een pijp stond te roken.

Het huis van twee verdiepingen met zijn grote ramen en olifantgrijze gepleisterde muren was niet kolossaal, maar in mijn herinnering is het even indrukwekkend als zo’n beroemd Engels landhuis. Dat was het niet. Het was wel ruim. En het gaf een gevoel van gedegen victoriaans comfort. Achter het huis lag een grasveld dat zo groot was als twee voetbalvelden. Het werd geflankeerd door brede bloembedden die door mijn grootmoeder werden bijgehouden en kwam uit bij een rij hoge eikenbomen waarin honderden krassende roeken woonden en die uitkeken over de plek waar nu de M4 ligt.

In de zomer werden er op het grasveld spelletjes croquet gespeeld en dorpsfeesten georganiseerd. Dames met hoeden inspecteerden de houten tafels vol groenten en fruit van de kweekwedstrijd en alle zelfgebakken taarten. Er waren grabbeltonnen en coconut shies – net zoiets als blikgooien, alleen moest je met een houten bal kokosnoten van een paaltje gooien – en er was een tombola. De dominee van St. Mary’s liep tussen chirurgen, kolonels buiten dienst, een keur aan familieleden en een enkele plaatselijke aristocraat, zoals lady S., die voor de lunch al vrolijk aangeschoten was en gewoonlijk vergezeld werd door een indrukwekkende dame in een tweed pak die bij ons bekendstond als ‘Majoor C.’. Op het terras werd sherry geserveerd. High tea betekende taart, scones, chocoladekoekjes en sandwiches met komkommer. Natuurlijk baadden deze huiselijke taferelen altijd in het zonlicht, dat geleidelijk overging in lange schaduwen en het gouden licht van vroege zomeravonden.

En voor mijn geestesoog ligt er met Kerstmis ook altijd een dikke laag sneeuw op het gazon.

==

==

Kerstmis in St. Mary Woodlands. Mijn zus en ik

==

Nadat we met ons hele hebben en houden uit mijn vaders auto waren gerold, gingen we naar binnen via de keuken, waar Laura, de geliefde kokkin van de familie, met een sigaret in haar mondhoek boven het gasfornuis hing en haar askegel bijna op de versgeroosterde lamsbout liet vallen.

In mijn herinnering doemt ook ander huispersoneel op, zoals de tandeloze Mrs. Tuttle, de bleke, spichtige Mrs. Dobson en een heel dikke vrouw met een hinniklach, Mrs. Mackerell, de echtgenote van ‘Old Butt’, met wie mijn grootvader ieder jaar in een plaatselijke pub een kerstborrel dronk.

Naast de keuken bevond zich de kamer van Laura, een donker, rommelig vertrek waar het indringend naar zweet, hond en ongewassen kousen rook. Dit was de plek waar het enige televisietoestel stond. Mijn grootouders vonden televisiekijken verwerpelijk en daarom was het apparaat misschien naar de meest bedompte uithoek van het huis verbannen. Ik heb er vele gelukkige uren doorgebracht, alleen en soms met Laura, en in zwart-wit naar Engelse komische tv-programma’s gekeken (Frankie Howerd en Sidney James) en naar Amerikaanse westerns (The Lone Ranger en Gunsmoke). Verder was er eigenlijk niemand die televisiekeek. Er werd een uitzondering gemaakt wanneer er een familielid op tv kwam. Mijn tante Susan speelde de vrouw van Samuel Pepys in een serie over zijn dagboeken. En voordat hij een beroemde filmregisseur werd, maakte mijn oom John documentaires voor de BBC over ambachtelijke Engelse kazen, generaals in de Tweede Wereldoorlog, studenten van de kunstacademie en over Georges Simenon, die door een wolk tabaksrook over zijn seksuele veroveringen zat op te scheppen. John maakte ook kortstondig carrière als acteur. In Laura’s kamer zag ik hem in een aflevering van Ivanhoe als een minstreel die deed alsof hij mandoline speelde terwijl hij een liedje zong voor Roger Moore.

Een smalle gang liep van de keuken naar de hal, waar een breed en elegant trappenhuis naar de slaapkamers op de eerste verdieping leidde. Vanaf begin december hingen de wanden bij de trap tot het plafond vol kerstkaarten, honderden en nog eens honderden kerstkaarten, als de bladeren van een klimop tegen een tuinmuur. Ieder jaar weer vroeg mijn grootmoeder, ‘Granny’, zich nerveus af of ze wel een kerstkaart had gestuurd aan alle mensen die ze kende, of die beledigd zouden kunnen zijn als ze er geen kregen. Ze ging door de grond als ze er een kreeg van iemand die ze over het hoofd had gezien.

==

==

Mijn grootmoeder en ik in 1953

==

Niet alleen de kerstkaarten getuigden van een zekere overdaad. Alles wat met kerst te maken had, leek een tikkeltje overdreven, in elk geval overdadiger dan wat wij thuis in Nederland gewend waren – de mistletoe, de alomtegenwoordige hulsttakken, de kaarsen en vooral, in de grote woonkamer die uitkeek over de tuin, de kerstboom, die in mijn herinnering, net als veel andere dingen, misschien iets groter en indrukwekkender is geworden, maar niet veel. Hij hing vol gouden en zilveren versieringen, glinsterende slingers en mooie, kleine kaarsenhoudertjes waaraan engeltjes bungelden en in de top van de kerstboom stond een schitterende engel die haar armen helemaal naar het plafond uitstrekte. Deze totempaal van heidense overvloed, die uitkeek over een kleine berg van fraai verpakte cadeaus aan de voet van de boom, was niet echt ordinair – Granny had een uitstekende smaak. Hij was alleen heel erg groot.

Eén ding was duidelijk: dit was een familie die Kerstmis serieus nam.

Voor mijn twee zussen en mij begon eerste kerstdag al om vier of vijf uur ’s ochtends. Rond die tijd konden we ons niet meer inhouden en stortten we ons op de Christmas stockings, die op kniekousen van reuzen leken en waren volgepropt met nootjes, chocola, vruchten en een enorme hoeveelheid cadeaus. Cadeaus die zo groot waren dat ze niet in deze enorme katoenen worsten pasten, waren er met een touwtje aan vastgebonden: een geïllustreerde uitgave van The Jungle Book van Kipling, een felbegeerd speelgoedpistool, waterverf en kwasten, een bouwmodel van een Lancaster-bommenwerper en nog veel meer dat ik vergeten ben. Vrienden die bij de familie logeerden en een even goedgevulde stocking hadden gekregen, gingen ervan uit dat het daarna wel was afgelopen met de kerstcadeaus en waren verbaasd dat dit winterse ritueel al zo vroeg werd afgehandeld. Ze hadden geen idee wat hun nog te wachten stond.

Nadat we op bed een kop thee en biscuits hadden gekregen, stond er op het mahoniehouten buffet beneden in de eetkamer op warme plateaus onder zilveren stolpen een typisch Engels ontbijt te wachten. Er waren worstjes en gebakken tomaten, gekruide lamsniertjes, vette, bruine kippers die glommen van de boter, geroerde, gepocheerde of gekookte eieren van kippen uit het hok naast het huisje van de tuinman en verschillende soorten toast met een keur aan zelfgemaakte jams en marmelades. Dit was nog maar het begin van een eetfestijn dat de hele dag zou duren en alleen werd onderbroken voor een fikse ochtendwandeling naar de besneeuwde top van de Inkpen Beacon, waar een oude houten galg stond waaraan vroeger moordenaars werden opgehangen. Na het middagmaal werden er nog meer cadeaus uitgepakt en daarna werd er theegedronken en een paar uur uitgerust en geluisterd naar de klassieke platen die de volwassenen elkaar hadden gegeven.

Er klonk altijd muziek in St. Mary Woodlands. Klassieke muziek was een soort familiecultus en een grondige kennis van opera, vooral de opera’s van Wagner, en van de muziek van Brahms, Mozart en Beethoven was bijna een vereiste. Dit gold ook voor een bepaalde vaardigheid in het bespelen van een instrument. Granny was een uitstekende amateurvioliste geweest en tante Hilary beroepsvioliste. Mijn moeder, Wendy, was een enthousiaste amateurcelliste. Oom John had piano gespeeld, maar deed als tiener, tot grote ontsteltenis van zijn ouders, liever goocheltrucs. En Hilary’s tweelingbroer Roger had ooit hoorn gespeeld. Hij wist waarschijnlijk het meest van muziek van iedereen – dat wil zeggen van klassieke muziek, want moderne muziek deed hij af als piepknarsmuziek en popmuziek als rotzooi.

Mijn vader hield erg van jazz, wat tot op zekere hoogte werd getolereerd, omdat hij tenslotte getrouwd was met mijn moeder, die sommige van zijn passies deelde, maar soms ook tot goedmoedige plagerijen leidde. Mijn grootvader was niet alleen een liefhebber van Brahms, wiens muziek hem altijd tot tranen wist te roeren. Hij was ook dol op de eigentijdse populaire Noël Coward, maar Duke Ellington was toch echt iets anders. Toen ik als tiener van Cliff Richard hield, hadden ze daar geen goed woord voor over. Mijn felbegeerde Cliff Richard-platen kon ik krijgen, maar als ik naar The Young Ones of Expresso Bongo wilde luisteren, moest ik wachten tot er niemand in de buurt was, het geluid heel zacht zetten en met mijn oor tegen de monoluidspreker onder de vleugel gaan liggen. Oom John, die mijn eerste Cliff Richard-lp’s voor me had gekocht, had me ook een plaat van Nat King Cole gegeven omdat diens liedjes toch verheffender zouden zijn. Op een gegeven moment was ik te oud voor Cliff Richard, maar ik ben nooit echt van Nat King Cole gaan houden.

De kerstlunch was een opeenvolging van traditionele gerechten, die Laura heerlijk klaar kon maken: gevulde kalkoen, worsten, bread sauce enzovoort gevolgd door een machtige plumpudding die Laura met veel ceremonieel de donkere eetkamer binnendroeg voordat ze haar jaarlijkse traan in de brandende cognac plengde.

Vroeger, voor de Tweede Wereldoorlog, toen het gezin nog in Londen woonde, kleedden mijn grootouders zich iedere avond speciaal voor het diner en moesten de kinderen in de kinderkamer blijven. De regels waren sinds die tijd wel wat versoepeld. Het gezin hoefde ook niet meer op te staan tijdens de kersttoespraak van de koningin.

Mijn grootvader zat aan het hoofd van de tafel, met een mal papieren hoedje uit een Christmas cracker op zijn kale hoofd en een pijp stevig tussen zijn bruine tanden geklemd. Hij zag eruit als een vriendelijke kikker, met lachrimpels in zijn ronde gezicht. Het voornaamste recept voor een gezond leven bestond volgens hem, als kinderarts, uit de combinatie van frisse lucht en alcohol. Toen we nog heel klein waren, liet hij ons aan de kurk van de fles cognac ruiken. Toen ik een jaar of veertien was, mocht ik kiezen of ik bier of cider bij het middageten wilde. Hij was licht teleurgesteld toen ik cider koos, want bier gold voor hem als een mannelijkere drank. Wanneer het met Kerstmis vroor, smakte hij met zijn lippen en kondigde hij aan dat hij de nacht buiten op het grasveld zou doorbrengen. Natuurlijk begon mijn grootmoeder meteen bezwaar te maken (daar ging het juist om) en na rituele onderhandelingen liet hij het plan uiteindelijk stilletjes weer varen.

Tante Susan was de jongste van het gezin, het meest vrijgevochten familielid. Ooit was ze blootsvoets door Spanje getrokken en zo had ze een pijnlijke huidziekte opgelopen. Susan genoot destijds enig succes als actrice, niet alleen op de televisie, maar ook als lid van de Royal Shakespeare Company (in een beroemde uitvoering in Stratford speelde ze Nerissa met Peter O’Toole als Shylock). We waren dol op haar. Andere familieleden die aanzaten aan het kerstdiner waren Gabriel, de eerste vrouw van oom Roger, en hun zoon Paul. De mannen in de familie waren allemaal klein, gedrongen en vroegtijdig kaal, en de vrouwen waren nog kleiner en hadden dik, golvend donkerbruin haar, behalve tante Susan, die blond was, en Granny, wier peper-en-zoutkleurige haar perfect was gewatergolfd.

Oom John was met Kerstmis vaak in het gezelschap van een ‘maatje’, dat bij hem op de kamer sliep. Toen ik nog heel erg jong was, begreep ik nooit waarom deze aardige jongemannen niet met mijn tante Susan wilden trouwen. Ze hadden per slot van rekening allemaal belangstelling voor ‘het toneel’.

De familiegesprekken kunnen het best worden omschreven als een soort creatieve chaos. In deze kakafonie van verhalen en grapjes voor ingewijden moest je er in de eerste plaats voor zorgen dat je werd gehoord. Als je aandacht wilde, moest je snel zijn. Je moest gevat zijn en in staat goed een verhaal te vertellen, liefst zo luid mogelijk. Je mocht vooral niet saai zijn. De gezichten onder de gekleurde papieren hoedjes liepen steeds roder aan en de kaarsen in de zilveren kandelaar flakkerden en verlichtten de prullen en de confetti van de Christmas crackers die overal op tafel tussen de walnoten, de gedroogde vruchten en de kristallen glazen lagen. Er werden herinneringen opgehaald aan operavoorstellingen die in heel Europa waren bezocht. De eeuwige familieanekdotes werden weer opgerakeld. John en Roger zaten als schooljongens te giechelen. En Granny en Grandpop leunden achterover en overzagen het tafereel met patriarchale en matriarchale trots.

Het is misschien geen wonder dat deze gelegenheden voor een buitenstaander een beetje overweldigend waren. Je kon er nauwelijks een woord tussen krijgen. We waren een hechte clan. En toch was de familie beslist niet gesloten voor buitenstaanders. Integendeel, mijn grootouders hadden bijna oosterse opvattingen over gastvrijheid. Ze waren er trots op dat ze zoveel gasten in St. Mary Woodlands ontvingen. Het was een teken van hun generositeit. Net als al die kerstkaarten in de hal wezen vrienden erop dat de familie iets voorstelde en misschien ook wel dat ze werd geaccepteerd.

Ik kan niet zeggen dat ik me overweldigd voelde. Maar voor mijn zussen en mij, die opgroeiden in het wat gezapige Den Haag, leek ons leven daar wel een tikkeltje flets wanneer je het afzette tegen de luister van Kerstmis met de familie in Engeland. Als acceptatie al een rol speelde, ging het over de plaats die ik in de familie innam en over de cultuur die deze familie vertegenwoordigde. Dat lag allemaal niet zo eenvoudig. Zelfs de hechtste clans bestaan uit concentrische cirkels. Het middelpunt bestond uit de grootouders, Granny en Grandpop, Bernard en Winifred (‘Bun’ en ‘Win’), die de boel bij elkaar hielden en om wie alles draaide. In de daaropvolgende cirkels bevonden zich de volgende generaties. De familie strekte zich echter nog verder uit, naar kringen van oudooms en oudtantes, neven en nichten en nog verdere verwanten, soms mensen die waren ontkomen aan de verschrikkingen van de twintigste eeuw, en ook naar een geadopteerd gezin van twaalf Joodse kinderen die dankzij mijn grootouders uit Hitlers Berlijn hadden kunnen ontsnappen.

Ik ben opgegroeid in de warme omhelzing van de binnenste cirkel, en ik deed mijn uiterste best om te beantwoorden aan het beeld dat ik van mijn grootouders had, hun grandeur in mijn ogen, St. Mary Woodlands.

Bij een idylle denk je gewoonlijk aan een herderlijk tafereel, een hof van Eden uit de kindertijd, een plek waarnaar geen terugkeer mogelijk is. Het mijne bevond zich op het Engelse platteland. Alles aan St. Mary Woodlands – de dorpsbazaars, de paardrijlessen in de zomer, het dorpscricket en vooral Kerstmis – leek heel erg Engels. En voor mijn grootouders stond het ook nooit ter discussie dat er niets boven Engeland ging. Ze hadden zo veel gereisd en waren zo kosmopolitisch dat ze niet op buitenlanders neerkeken en ze al helemaal niet zouden buitensluiten. Ze hadden niets gemeen met de dame die een zondagochtendborrel in het dorp bezocht: toen mijn moeder een gesprek probeerde te beginnen en opmerkte dat onze auto de enige in de oprijlaan was met een buitenlands kenteken, antwoordde deze dame dat dat ‘niets was om trots op te zijn’. Nee, mijn grootouders waren juist uitzonderlijk beleefd tegenover buitenlanders en deden tegelijk hun best om niet minzaam te lijken.

En toch was het voor mijn zussen en mij al op heel jonge leeftijd duidelijk dat onze buitenlandse afkomst en onze taal met die onbegrijpelijke keelklanken iets lachwekkends hadden. John en zijn vrienden deden graag koningin Juliana’s inderdaad wel komische accent na als die haar best deed om Engels te spreken.

En daarom werd ik, in mijn verwoede pogingen om mijn plek in de idylle van St. Mary Woodlands te vinden, iets wat nog veel lachwekkender was dan een buitenlander: ik werd een kleine anglofiel. Mijn grootouders, die zich stiekem misschien wel gevleid voelden, kwamen maar al te graag tegemoet aan mijn verlangen om een kleine Engelsman te zijn: ik kreeg cricketbats en geruite viyella overhemden voor Kerstmis en clubdassen en blauwe blazers voor mijn verjaardag. Mijn zakgeld besteedde ik aan stripbladen als Eagle of Beano, waarin Engelse kostschooljongens voetbalwedstrijden wonnen en stoere blonde helden van de RAF Messerschmitts uit de lucht schoten.

Ook hiervoor werd ik, net als voor de platen van Cliff Richard, op den duur te oud. Maar misschien toch nooit helemaal. Het aura van St. Mary Woodlands zal nooit helemaal vervagen en altijd een soort herinnering aan het paradijs blijven. De superieure Engelse houding van mijn grootouders blijft een onbereikbaar ideaal, maar leeft wel voort, als een soort fata morgana, of misschien gewoon als een vorm van nostalgie.

==

Ik heb ooit een Amerikaanse vriend aan mijn grootouders voorgesteld, jaren nadat ze van St. Mary Woodlands naar een kleinere, behapbaardere woning in de buurt waren verhuisd. Het moet ergens aan het einde van de jaren zeventig zijn geweest; we waren de vorige avond naar een concert van een nieuwe punkrockband in Londen geweest. Mijn vriend Jim zei dat mijn grootouders de meest Engelse mensen waren die hij ooit had ontmoet. Hun huis, zei hij, kwam zo uit Agatha Christie.

En toch waren mijn grootouders misschien niet zo Engels als ze leken. Ook zij streefden immers een idylle na. Ook zij probeerden aan een ideaal te voldoen. Behalve de moeder van mijn grootvader, Estella Ellinger, die in Manchester was geboren, kwamen al mijn overgrootouders uit Duitsland. Net als overigens de vader van Estella, Alexander Ellinger. Alleen haar moeder, Mathilda van Oven, was in Nederland geboren. Van origine waren zij allemaal Duitse Joden. En dat betekent dat mijn grootouders, Bernard Schlesinger en Win Regensburg, net zo Engels waren als hun Duits-Joodse voorouders Duits waren geweest, en dat wil zeggen dat ze net iets Engelser dan de Engelsen waren of, in het geval van de voorouders, Duitser dan de Duitsers. Nationaliteit sprak voor hen nooit helemaal vanzelf.

Dit had deels ook te maken met het milieu waaruit ze afkomstig waren. Mijn familie behoorde in Duitsland al tot de gegoede burgerij en deed het nog beter in Engeland, waar mijn beide overgrootvaders in de Londense City als effectenmakelaar werkten en er ten minste een van beiden een fortuin verdiende. Het is het oude immigrantenverhaal: assimilatie was het teken van een hoge opleiding en een welvarend bestaan. Joden als mijn grootouders die in Duitsland, Frankrijk, Nederland of Hongarije woonden, wilden zich ontworstelen aan hun status als minderheid, alsof het een onooglijk litteken was. Ze hadden zich ontdaan van alle kenmerken die op enig verschil wezen – taal, gebruiken, kleding en zelfs hun geloof, in elk geval de orthodoxe variant. Ze waren loyale burgers die de cultuur van het land van aankomst hadden opgezogen, vaak meer dan de niet-Joden, en zo wilden ze ook geaccepteerd worden. Soms waren ze misschien een beetje overenthousiast in al hun pogingen om het goed te doen, om correcter en mooier Duits, Frans of Engels te spreken dan de niet-Joden, om beter ingevoerd te zijn in de literatuur of de muziek – en natuurlijk in hun ijver om een mooiere kerstboom te hebben.

Typisch Duitse Joden worden door Joden met Oost-Europese wortels nog steeds uitgelachen om hun formele gedrag en aanstellerij. De typische Jekke, zoals hij in Israël wordt genoemd, is nauwgezet, pedant en heeft snel zijn oordeel klaar. Hij is het soort immigrant dat het nodig vindt om in het Heilige Land in een driedelig pak onder een palmboom te gaan zitten. Daardoor is hij niet alleen een mikpunt van spot geworden, maar ook van minachting. Het waren typisch de Jekkes die dachten dat de nazi’s hun niets zouden aandoen omdat ze in de Eerste Wereldoorlog hadden gevochten en dat met hun medailles konden bewijzen. Door deze tragische misvatting riepen ze eerder verachting op dan medelijden.

Het lijdt geen twijfel dat Jekkes de armere, minder geassimileerde Joden vaak hooghartig behandelden, als onwelkom uitschot dat fatsoenlijke, beschaafde Joden een slechte naam bezorgde. Mijn grootouders waren niet helemaal vrij van dit soort nuffigheid. De Israëlische filosoof Moshe Halbertal, een orthodoxe Jood die in Uruguay is geboren, wees me ooit op het belangrijke verschil tussen geassimileerde en geheime Joden. De laatsten konden op zijn afkeuring rekenen. Ik denk dat mijn grootouders eerder geassimileerde dan geheime Joden waren, hoewel mijn grootmoeder zich soms wel een beetje verstopte.

Ze hebben zich in elk geval nooit tot het christendom bekeerd en nooit hun Joodse achtergrond ontkend. Mijn grootvader groeide op in een orthodox gezin; zijn vader, die trouwens een groot liefhebber van de muziek van Richard Wagner was, had daaraan vastgehouden. Tegen de tijd dat ik geboren werd, was er geen spoor meer over van zijn godsdienstige opvoeding (behalve misschien een lichte humeurigheid op kerstochtend). In de familie werd vaak over het Joods-zijn gesproken. Ik heb geen idee waar het familiecodewoord voor Joods, namelijk ‘vijfenveertig’, vandaan kwam of wanneer het voor het eerst werd gebruikt. Vooral mijn grootmoeder wilde altijd graag weten of een nieuwe vriend of kennis ‘vijfenveertig’ was. Sommige mensen (al mijn naaste verwanten) zagen er duidelijk ‘vijfenveertig’ uit, en sommige niet, maar het was een neutraal begrip waarmee meestal geen bijzondere verdiensten of tekortkomingen aan iemand werden toegeschreven.

Je hoefde je er dus niet voor te schamen dat je Joods was. Mijn grootouders wilden er gewoon niet te veel de aandacht op vestigen, omdat anderen anders misschien in de verleiding zouden komen om dat te doen. Ze waren in Engeland geboren en hadden dezelfde opleiding genoten als andere leden van de hogere bourgeoisie: hijzelf had op een particuliere kostschool gezeten en ze hadden in Oxford en in Cambridge gestudeerd. Ze waren Brits en mochten daar best voor uitkomen, en toch was het nooit helemaal vanzelfsprekend dat ze erbij hoorden.

Ze waren misschien in extreme mate trouw aan Groot-Brittannië en aan alle Britse instituties, maar dat kwam deels voort uit dankbaarheid. De samenleving waarin ze waren geboren en getogen, had zich niet tegen hen gekeerd, zoals de even loyale Joodse burgers in Duitsland was overkomen. Wanneer ze met antisemitisme werden geconfronteerd, waren Bernard en Win, zoals ik ze vanaf nu zal noemen, gewoonlijk te trots om dat te laten merken. De kolonel buiten dienst die ‘Die naam bevalt me niet en hun geld bevalt me niet’ zou hebben gemompeld toen mijn grootouders in het dorp kwamen wonen, werd in de familie bespottelijk gevonden en om zijn woorden werd geregeld smakelijk gelachen. En dus meldde Bernard zich altijd vrijwillig voor de militaire dienst wanneer zich een politieke crisis voordeed, zelfs nog tijdens de Vietnamoorlog, toen hij al in de zestig was en hem beleefd moest worden meegedeeld dat hij zich echt niet meer ten dienste hoefde te stellen van vorstin en vaderland.

Vanuit de relatieve veiligheid van een ander tijdperk is het makkelijk om een beetje lacherig te doen over hun gevoel van dankbaarheid. Waarvoor zouden ze dankbaar moeten zijn? Tegenwoordig zou hun assimilatie eerder als een soort ontkenning of zelfs lafheid worden beschouwd. Waarom hebben ze niet vastgehouden aan hun ‘ware’ Joodse identiteit? Maar zo wil ik hun leven niet bezien. En wie kan trouwens zeggen wat iemands ware identiteit is? Als ze al een bewuste keuze hebben gemaakt, dan was het om de benauwde kring van hun ouders te verlaten, de keurige, welgestelde, ontwikkelde wereld van de Duits-Joodse immigranten in Hampstead, die vooral op zichzelf gericht was. Bernard en Win waren geen immigranten en voelden geen behoefte om zich te verschuilen in een milieu van emigrés. En toch leefden bepaalde kenmerken van hun Duits-Joodse achtergrond nog voort: de liefde voor klassieke muziek, de drang van mijn grootmoeder om altijd op haar best te zijn, om nooit op te vallen, de angst om in verlegenheid te worden gebracht, het overdreven patriottisme en hun bijna obsessieve liefde voor de familie, als een veilige haven.

In deze haven hadden ze samen hun eigen onneembare vesting gebouwd. Want meer dan van hun land, of zelfs van hun kinderen, hielden ze van elkaar. Vooral daar, in hun eigen gezin voor twee, voelden ze zich veilig. Er is iets idyllisch aan zulke zeldzame huwelijken, iets romantisch en onbereikbaars. Toen ze overleden, Bernard in 1984 en Win in 1986, viel de familie eigenlijk ook uit elkaar.

Twee van hun kinderen, mijn moeder, die op drieënveertigjarige leeftijd aan kanker overleed, en Susan, die op haar dertigste zelfmoord pleegde, waren al veel eerder gestorven. John, die na meerdere beroertes niet meer kon praten, overleed in 2003 in Palm Springs. Roger volgde enkele jaren later. Alleen Hilary is nu nog in leven. Ze heeft zich al vele jaren geleden tot het katholicisme bekeerd en is lid van Opus Dei.

Soms maak ik een nostalgische reis naar St. Mary Woodlands, maar behalve het vertrouwde landschap is er niets meer over van mijn idylle. Het huis lijkt kleiner dan ik het me herinner en is geschilderd in andere kleuren. De tuin lijkt helemaal niet meer op de tuin van vroeger en het huisje van de tuinman is nu een zelfstandig vakantiehuis – en ongetwijfeld erg duur. En dan hoor je ook nog het geraas van het verkeer van de M4 iets verderop. Waarschijnlijk is het voor iemand anders nog steeds een heerlijke plek. Maar een idylle kan alleen maar in de herinnering bestaan.

==

De levens van de meeste mensen, behalve die van mensen die heel beroemd waren, verdwijnen in de vergetelheid wanneer degenen die zich hen nog kunnen herinneren op hun beurt overlijden. Tegenwoordig zijn er zelfs nog maar weinig mensen die een spoor van hun bestaan nalaten. Wat in digitale vorm bestaat, zal spoedig verdwijnen. E-mails worden niet geschreven voor de eeuwigheid.

Bernard en Win hebben wel sporen nagelaten, niet omdat ze onsterfelijk wilden worden of zelfs maar wilden dat anderen die sporen zouden zien, maar gewoon omdat ze het een onverdraaglijk idee vonden om ze weg te gooien. In de schuur van Johns huis in Sussex stond een stapel metalen dozen vol muizenkeutels en honderden brieven, waarvan de eerste in 1915 geschreven was, toen Bernard nog op kostschool zat en Win in Londen muziek studeerde. De laatste brieven komen uit de jaren zeventig.

De meeste zijn liefdesbrieven. Er zijn brieven bij die tijdens de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk in de loopgraven zijn geschreven, in de jaren twintig in Oxford en in Cambridge, in de jaren dertig in Duitsland en tijdens de Tweede Wereldoorlog op verschillende plaatsen in de hele wereld. Ze schreven elkaar vaak dagelijks, vooral tijdens de oorlog, toen Bernard drie jaar lang als legerarts in India verbleef, terwijl ze wisten dat de brieven er weken en soms maanden over deden om aan te komen. Sommige brieven zijn zoek, maar ik geloof niet dat ze ooit bewust een brief hebben weggegooid. De brieven bevatten hun intiemste gedachten en emoties en waren nooit voor anderen bestemd. (Toen haar vader was overleden, heeft Win al zijn brieven verbrand omdat ze het onbeleefd vond om andermans privécorrespondentie te lezen.) Ze zouden het vast vervelend hebben gevonden dat ze zijn gelezen door hun kleinzoon, die nu aanzienlijk ouder is dan zij toen ze de meeste brieven schreven, en er vast allerminst van gediend zijn geweest dat ze nu gelezen kunnen worden door een groter publiek.

Er zijn geen twee mensen die dezelfde herinneringen hebben aan één en dezelfde persoon. We verzinnen allemaal verhalen over degenen van wie we houden, of aan wie we een hekel hebben, en dat doen we ook over onszelf. Het verhaal over Bernard en Win dat ik uit hun brieven heb samengesteld, is wellicht niet het verhaal dat zijzelf zouden hebben verteld of dat anderen zouden hebben gekozen. Anderen zouden bijvoorbeeld meer de nadruk op hun vrijgevigheid hebben gelegd, en niet alleen in materiële zin. Ze hebben niet alleen vele mensen financieel ondersteund. Ook in geestelijke zin waren ze genereus.

Een verhaal dat er voor mij uit springt en dat als voorbeeld kan dienen, valt buiten het bestek van dit boek, dat in 1945 eindigt, maar sluit wel naadloos aan bij hun levensverhaal dat ik heb opgetekend. Na alle gruwelijke berichten in hun oorlogsbrieven over de monsterlijke Duitsers, die ook Bernard en Win en hun kinderen zouden hebben omgebracht als ze hen te pakken hadden kunnen krijgen, na alle berichten over vermoorde familieleden, over de bergen lijken in Bergen-Belsen en de gaskamers in Auschwitz, na al die verhalen benaderden ze in 1946 een krijgsgevangenenkamp in de buurt van Newbury en nodigden ze twee Duitse soldaten uit om Kerstmis bij hen thuis in Kintbury te komen vieren.

Het was, zoals mijn tante Hilary zich herinnert, een tamelijk pijnlijke bedoening. Hoe kon het ook anders? Er waren te veel onderwerpen die onbesproken moesten blijven. Deze twee Duitsers droegen misschien geen enkele schuld aan een van de zwartste misdaden uit de geschiedenis van de mensheid, maar dat nam niet weg dat het recente verleden een mijnenveld was. Voor een Joods gezin was het nog te vroeg om met Duitse soldaten Kerstmis te vieren.

Maar de Duitsers zijn dit vriendelijke gebaar nooit vergeten. Voor hen betekende deze geste het herstel van een gevoel van menselijkheid dat in de voorgaande jaren bijna was vernietigd. Ik wil graag geloven dat de reden waarom Bernard en Win deze mannen hebben uitgenodigd ook de reden was waarom ze twaalf Joodse kinderen hebben gered. Ze deden het omdat ze het gewoon fatsoenlijk vonden. Ik zeg wel ‘gewoon’, maar eigenlijk was het natuurlijk bijzonder ongewoon.

Veel van hun menslievende aard is in deze brieven terug te vinden. Menslievendheid is echter niet hetzelfde als liefde, en dat is waar deze brieven voornamelijk over gaan. Liefdesbetuigingen zijn meestal nogal weeïg, behalve in goede poëzie, wanneer ze tot kunst worden herschapen. En eigenlijk is de liefde tussen Bernard en Win ook niet het voornaamste onderwerp van dit boek. Ik heb eerder passages gekozen waarin ze onder woorden brachten hoe ze zichzelf zagen in verhouding tot de wereld waarin ze leefden. Wat mij interesseerde, waren de verhalen die ze zichzelf en elkaar vertelden over wie ze waren.

Vraagstukken over klasse, cultuur en nationaliteit kunnen op wetenschappelijke wijze worden aangesneden, met behulp van statistieken en sociologische theorieën. Maar dat wilde ik niet. Ik wilde te weten komen hoe twee mensen met wie ik me nauw verbonden voelde zelf met deze vraagstukken omgingen. Het zijn vragen die ik mezelf heb gesteld in bijna ieder boek dat ik heb geschreven. De reden daarvoor is autobiografisch. Als je opgroeit met meer dan één cultuur, als kind van ouders die een andere nationaliteit en religieuze achtergrond hebben (ik laat etniciteit buiten beschouwing), word je gedwongen om na te denken over je plaats in de wereld. Het is het lot van alle mensen die om een of andere reden het gevoel hebben dat ze tot een minderheid behoren. Als je tot de meerderheid behoort, kun je je het veroorloven om met de hoofdstroom mee te zwemmen zonder daar al te veel bij stil te staan. Maar een Jood die in een samenleving van voornamelijk niet-Joden leeft, of een moslim in Europa, of een zwarte in een land dat overwegend blank is, of een homoseksueel, vooral in een land waar de liefde voor het eigen geslacht niet wordt geaccepteerd, is gedwongen dieper na te denken over de plek die hij inneemt, om zijn eigen verhaal te verzinnen.

Dit betekent dat je keuzes moet maken. Sommige mensen hebben een grotere mate van vrijheid om hun eigen identiteit te kiezen dan andere, want dat is afhankelijk van tijd, plaats en maatschappelijke positie. Ik genoot een grotere mate van vrijheid dan mijn grootouders. Zij genoten een grotere mate van vrijheid dan mensen uit een minder bevoorrecht milieu of dan Joden die meer te lijden hadden onder het antisemitisme.

Bernard en Win schreven elkaar over hun plek in de wereld als mensen die er wel bij hoorden, maar misschien toch niet helemaal, een perspectief dat ook kenmerkend is voor de films van hun zoon John: Billy Liar, Midnight Cowboy, Sunday Bloody Sunday, An Englishman Abroad. Ik heb hun eigen woorden gebruikt en geprobeerd om zo een soort briefroman te schrijven, waarin ikzelf als een soort Grieks koor fungeer. Het beeld dat hierdoor ontstaat, komt misschien niet overeen met het beeld dat ze van zichzelf hadden. En het is misschien ook niet het beeld dat ze van zichzelf wilden overbrengen. Het is onvermijdelijk dat mijn eigen preoccupaties in hun portretten doorschemeren en daarom is dit boek in zekere zin ook autobiografisch. En altijd klinkt er op de achtergrond klassieke muziek, de muziek die het leven van deze twee zeer Britse Joden begeleidde. Hun lievelingsstuk werd door Richard Wagner als een eerbetoon aan zijn vrouw en kinderen gecomponeerd: de Siegfried-Idyll. Het werd in 1870 voor het eerst uitgevoerd, op eerste kerstdag.

Een
Eerste liefde

25 april 1915

==

Lieve Winnie,

Ik hoop dat deze stroom aan brieven je niet zal vervelen. Maar, nee, – ik weet niet waarom ik me zou moeten verontschuldigen want jij staat er één voor & dit in de vorm van een brief. Bovendien is het alleen maar beleefd om de brief van een dame te beantwoorden. Dus ‘trek het je niet aan’ & streep dit hele eerste stuk maar door. Daardoor ben ik weer terug bij het begin, nietwaar & heb ik niets gezegd maar wel een hele bladzijde volgeschreven? Dat is ‘comme il est fait’ zoals ze in Duitsland zeggen.

==

Zo begint de eerste brief die ik bezit van Bernard aan Winnie, zoals hij haar toen noemde. Het kan niet de eerste zijn die hij haar ooit heeft geschreven, want in een brief uit 1919 herinnert hij haar aan haar eerste brieven, die ze met ‘Winifred Regensburg’ had ondertekend. Winifred was een naam die ze grondig haatte en daarom in Winnie had veranderd, of later in Win, of soms in Wincie – zolang het maar geen Winifred was.

Die jolige schooljongenstoon zou Bernard de rest van zijn leven af en toe blijven aanslaan. ‘Oooo, dokter!’ gilden de schoonmaaksters wanneer hij de lege bierflessen in St. Mary Woodlands door de gang naar de keuken rolde toen hij al dik in de zeventig was. Toen hij deze brief schreef, was hij negentien. Win was een jaar jonger.

==

==

Win in Hampstead

==

Het adres dat in reliëf op het briefhoofd is aangebracht, is 15 Fitzjohn’s Avenue, N.W. [Londen]. Bernard woonde hier als enig kind met zijn ouders in een van die grote, bakstenen victoriaanse huizen die nu zijn opgesplitst in etages en eenkamerappartementen. Win woonde aan de nabijgelegen Parsifal Road in net zo’n soort huis, zij het iets kleiner. Hun vaders waren effectenmakelaar in de City van Londen. Richard Schlesinger was de meest succesvolle van de twee en werd door zijn collega’s Richard de Dertiende genoemd omdat hij in staat zou zijn om dertien pence uit een shilling te persen, terwijl een shilling, zoals sommige mensen misschien nog weten, slechts twaalf pence was. Wins vader, Herman Regensburg, zou meer geïnteresseerd zijn geweest in muziek dan in aandelen.

Muziek vormde het middelpunt van het gezinsleven van veel Joden in Hampstead. Muziek wees op een bepaald opleidingsniveau en hoge cultuur op een bepaalde klasse. Zo was het ook geweest in Duitsland, waar een klassieke opleiding het onmisbare merkteken was van de hoge bourgeoisie, de Bildungsbürger. Hampstead was de wijk waar de Joodse Bildungsbürger woonden. Fitzjohn’s Avenue werd ook wel Fitzjews Avenue genoemd, wat misschien niet altijd vriendelijk bedoeld was.

In de eerste brieven gaat het vaak over muziek. Mijn grootouders hadden elkaar bij een muziekuitvoering leren kennen. Op een zondagmiddag gaf Win een vioolrecital in het huis van Bernards neef, Leo Fernberg, die ook verliefd op haar was, een ongelukkige situatie die voor enige spanning tussen de beide neven zou zorgen. Allerlei ooms en tantes en neven en nichten – de Sterns, de Ellingers, de Seligmans, de Schwabs – kwamen er geregeld om thee te drinken en taartjes te eten. Er werd ongetwijfeld voornamelijk Engels gesproken, en misschien soms ook een paar woordjes Duits – maar nooit ofte nimmer Jiddisch. Ik heb een van de tantes Ellinger ontmoet toen ze al heel oud was. Ze herinnerde zich Richard Schlesinger als een ‘uiterst Britse man’ in een groen pak.

Bernards brief gaat als volgt verder:

==

Het mooiste concert van de week was dat van gisteren, zaterdag, en verreweg het mooiste werk dat ik in lange tijd heb gehoord & een van de mooiste die ik ooit heb gehoord was het Requiem van Brahms. De IXde [van Beethoven] [...] was groots & van begin tot einde meeslepend. Het laatste deel doet je al het voorafgaande vergeten en vergezelt je na het ‘God Save the King’ en gaat met je mee Queen’s Hall uit en bus 13 in en daar kom je pas bij zinnen doordat er links een tommy tegen je aan botst & je een dame rechts platdrukt & besef je pas dat de wereld niet alleen bestaat uit ‘Freude schöner Götterfunken’.

==

De wereld was inderdaad niet één en al Freude schöner Götterfunken. Het was nu al bijna een jaar oorlog. Overal hingen aanplakbiljetten met de woorden YOUR COUNTRY NEEDS YOU in bloedrode letters onder lord Kitchener met zijn priemende vinger. Vele duizenden jongemannen in heel Europa lieten zich meeslepen door een geest van vaderlandslievende vervoering en gingen vrijwillig in dienst om mee te vechten in de schitterendste oorlog aller tijden. Maar voor een Anglo-Duits gezin lagen de zaken waarschijnlijk minder eenvoudig. Hoewel er soms op wonderbaarlijke wijze nog wel brieven van familieleden uit Duitsland aankwamen, was vooral de vader van Bernard erg terneergeslagen door de oorlog tussen zijn land van herkomst en zijn land van aankomst.

Ook Win was vaak somber. Haar melancholische buien, waar haar vader en enkele van haar toekomstige nakomelingen ook last van hadden, stonden in de familie, met een kenmerkende verwijzing naar de Ring van Wagner, bekend als ‘de vloek van de Regensburgs’. De toon van haar brieven is in dit stadium nog tamelijk formeel:

==

14 mei

==

Beste Bernard,

Ik moet je gewoon enkele woorden schrijven en je bedanken voor je briefkaart; het was vreselijk geschikt dat je aan me hebt gedacht [...] thuis is alles zo vreselijk deprimerend dat ik bijna geen adem kan krijgen. Ik heb eigenlijk niet de puf om te repeteren. Ik heb nauwelijks naar mijn viool gekeken, behalve wanneer ik op school moet spelen. Nu moet ik echt mijn mond houden, want anders maak ik jou ook neerslachtig. Ik heb je beloofd dat ik over concerten zou schrijven, & ik heb alleen maar zitten klagen.

==

Het was meestal Bernards taak om haar op te vrolijken. Het zou haar altijd bijblijven dat ze op het eerste gezicht verliefd op hem was geworden toen hij die zondagmiddag met een brede grijns op zijn gezicht bij de Fernbergs de salon kwam binnenlopen met zijn cello. Waar zij de neiging had om stil te blijven staan bij de schaduwkanten van het leven, kon je ervan uitgaan dat hij de zonnige kant zag, zelfs op momenten dat er maar weinig licht te bespeuren viel.

==

==

Bernard op Uppingham

==

Bernards brief van 26 mei is verstuurd vanaf zijn school, Uppingham, niet een van de allerberoemdste kostscholen, maar wel een respectabele instelling met een gedegen reputatie. Bernard kon met bijna iedereen opschieten, was dol op sport en vond het heerlijk op school. Hij speelde rugby in het eerste team, volgens schooljongens het hoogste wat je kon bereiken, en was hoofd van zijn ‘huis’, iets wat beiden (en vooral Win) zich met trots zouden herinneren. Boris Karloff, het monster van Hollywood, en de schrijver Ronald Firbank, de meester van de komische edelkitsch (onder andere Sorrow in Sunlight), hadden enkele jaren voor Bernard ook op Uppingham gezeten, maar ik denk niet dat zij hun status als voormalige Uppinghamians even serieus namen als hij.

Bernard probeert Win aan het lachen te maken met een verhaal over de berisping die hij heeft gekregen toen hij tijdens de kerkdienst zat te grijnzen, maar vertelt haar dan iets waar ze duidelijk van schrikt:

==

In zekere zin ben ik vreselijk opgelucht. Er is nu definitief besloten dat ik aan het einde van dit schooljaar vertrek.

==

Hij voegt eraan toe: ‘Met het orkest doen we nu alleen nog maar Engelse muziek. Sommige muziek is best mooi. [De muziekleraar] noemt het “gezond”. Waarom hij dit epitheton gebruikt is me een raadsel. Ik vraag me af of hij Beethoven afschuwelijk & Brahms onverteerbaar vindt?’

De muziekleraar was misschien een tikkeltje extreem. Maar in 1915 was de anti-Duitse stemming in Groot-Brittannië veel hysterischer dan in 1940. De vijand van toen was de Duitser – de mof, de Hun. In de latere oorlog waren de nazi’s het mikpunt van de haat, en waarschijnlijk zouden toen meer mensen de houding van de muziekleraar overdreven hebben gevonden.

Wins antwoord van 28 mei, verstuurd vanaf 17 Parsifal Road:

==

Beste Bernard,

Hartelijk dank voor je kostelijke brief; deze heeft het gewenste resultaat gehad, & me enorm opgevrolijkt. Er is slechts één ding waarmee ik het niet eens kan zijn; het verheugt me allerminst dat je aan het einde van dit schooljaar van school gaat. Betekent het dat je onmiddellijk bij het RAMC [Royal Army Medical Corps, de Geneeskundige Dienst van het Britse leger] gaat, of blijf je eerst nog een tijdje thuis? In elk geval hoop ik dat je een lange opleiding moet volgen voordat je naar het front vertrekt.

==

Ik weet niet wanneer Bernard had besloten om arts te worden, maar hij heeft nooit enige belangstelling voor de effectenhandel getoond. Het was waarschijnlijk zijn eigen idee om zich aan te melden voor het RAMC. Misschien wilde hij gezien zijn familieachtergrond per se bewijzen dat hij een echte patriot was. In elk geval tekende hij voor het einde van het schooljaar. In juni, toen hij nog op school zat, volgde hij een EHBO-cursus met de echtgenotes van leraren en andere vrouwen uit het dorp waar zijn school stond. Hoewel zijn loyaliteit aan Engeland nooit in twijfel werd getrokken, was hij, jong als hij was, al zeer geërgerd over de extreme vijandigheid jegens alles wat Duits was, nog geërgerder dan hij over de anti-Duitse gevoelens in de Tweede Wereldoorlog zou zijn, maar dat is misschien niet verbazingwekkend:

==

Mijn celloleraar, een geschikte kerel, die al 17 jaar lesgeeft aan Uppingham & hier al veel langer is dan het ellendige schoolhoofd, zal worden ontslagen omdat hij een genaturaliseerde Duitser is. Typisch iets voor die bekrompen hoofdman!

==

Bernard volgde niet alleen een EHBO-cursus, maar bereidde zich ook voor op zijn toelatingsexamens voor Cambridge. Hij is wel bang dat hij daar vanwege de oorlog nooit zal studeren: ‘Vind je het ook geen gemene streek?’

Zij antwoordt, in haar nette meisjesachtige handschrift, dat het haar ‘heel erg [spijt] om uit je brief op te maken dat je wordt geplaagd door de gedachte dat je misschien helemaal nooit in Cambridge zult studeren. Je moet niet bij de pakken neer gaan zitten of zoiets ook maar denken. Persoonlijk hoop ik met heel mijn hart op een of ander wonder dat een einde aan deze verschrikkelijke oorlog zal maken voordat jij of een van de andere jongens moet vertrekken.’

Op 15 juli denkt Bernard dat hij eindelijk naar het front gaat en dit nieuws verstrekt hij op zijn gebruikelijke schertsende schooljongenstoon. De brief is verstuurd uit Uppingham:

==

==

Bernard (tweede van links) tijdens een bezoek aan Uppingham
voordat hij naar Frankrijk wordt gestuurd

==

==

Mille remerciments pour votre lettre dernière. Zo zal ik het binnen enkele weken moeten zeggen. Vaarwel het oude Engels & opnieuw beginnen met mijn kromme Frans dat misschien wel nooit recht zal trekken. Ik ben daar waarschijnlijk binnen ongeveer drie weken en word hospik onder een dokter die hier is vertrokken en chirurg in een ziekenhuis in Le Havre is geworden. Wij – een vriend vertrekt waarschijnlijk tegelijk met mij – krijgen het bevel over zes weerspannige Franse hospikken die als ‘onmogelijk’ zijn beschreven & volgens alle berichten zitten we daar tussen de ratten en in de stank. Spannend, n’est ce pas?

==