-

Alison Wolf

De XX factor

Zeventig miljoen vrouwen aan de top

Vertaald door Maaike Bijnsdorp en Marijke van der Meer

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2014 Alison Wolf

© 2014 Nederlandse vertaling Maaike Bijnsdorp en Marijke van der Meer

Oorspronkelijke titel The XX Factor

Oorspronkelijke uitgeverij Profile Books

Omslagontwerp Nanja Toebak

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 3559 2

e-ISBN 978 90 450 2678 7

D/2013/0108/796

NUR 771

www.atlascontact.nl

-

Voor Martin

met liefde

-

Inleiding

Op een ochtend in 1802 deed Jane Austen iets ongekend moedigs. Ze verbrak haar verloving.

De avond daarvoor had ze een huwelijksaanzoek geaccepteerd van een rijke jonge man, Harris Bigg-Wither. Ze was zevenentwintig, dus het was zeer onwaarschijnlijk dat ze nog eens een aanzoek zou krijgen, en ze had geen eigen inkomen. Op die decemberdag beroofde ze zichzelf bewust van alles wat een vrouw status en veiligheid bood: een huwelijk en kinderen.

Alleenstaande vrouwen woonden levenslang in bij anderen en waren afhankelijk van hun goedheid. [1] Austen zou op haar oude dag geen kinderen hebben die voor haar konden zorgen. Ze zou er alleen voor staan in een maatschappij waarin de staat niet voorzag in pensioenen, ziektekostenverzekeringen of bijstandsuitkeringen. Ze koos voor wat toen een zeer gevreesd vooruitzicht was: een kinderloze oude vrijster worden.

En dat was in die tijd ook nog eens helemaal niets bijzonders. Ze wist heel goed wat haar te wachten stond. Al sinds mensenheugenis werd het levenslot van vrouwen op deze manier bepaald.

Vandaag de dag, nog maar acht generaties verder, kan de elite van werkende vrouwen zich nauwelijks nog een voorstelling maken van dergelijke verschrikkingen en dergelijke keuzes. De XX-factor gaat over deze moderne vrouwen; wereldwijd zijn het er ongeveer 70 miljoen en er komen er dagelijks meer bij. Dit boek gaat over hun levens en over de keuzes waarvoor ze gedurende hun volwassen leven komen te staan; ze moeten andere keuzes maken dan in Austens tijd, en ze hebben ook veel meer te kiezen, maar het blijven moeilijke keuzes. En het gaat over de groeiende impact die al die miljoenen hoogopgeleide vrouwen met goede banen op elk aspect van onze maatschappij hebben.

Het is ook een boek over vrouwen die in zekere zin de erfgenamen van Jane Austen en de heldinnen uit haar romans zijn. De vrouwen om wie het in De XX-factor gaat, zijn net als Austens personages intelligent en ze hebben een opleiding genoten. Ze zijn welvarend en succesvol, maar ze zijn niet superrijk. Net als de familie van Elizabeth Bennet, de heldin uit Pride and Prejudice (Trots en vooroordeel), bewegen ze zich in kringen die ook gefrequenteerd worden door bankiers, kooplieden en geestelijken en net als de familie van Jane Austen zelf behoren ze tot een wereld van mensen met hooggekwalificeerd werk, zoals advocaten, marineofficieren, of eigenaars van bedrijven of land.

Maar er is een belangrijk verschil tussen Austens wereld en de onze. Vrouwen hebben nu banen die vroeger voorbehouden waren aan echtgenoten, broers, zonen en vaders. Er zijn nu vrouwen die advocaat zijn, geestelijke, bankier, of eigenaar van een bedrijf. In de ontwikkelde wereld hebben ze net zo vaak een baan in de academische wereld of het zakenleven als mannen, en in jongere cohorten zijn hun arbeidsvoorwaarden zelfs dezelfde.

De aanvankelijk gestage transformatie van de arbeidsmarkt raakte in de jaren zestig en zeventig opeens in een stroomversnelling. Het gedrag van vrouwen en de verwachtingen die ze van hun leven hadden veranderden toen het eliteonderwijs toegankelijk werd voor een grotere groep, ze meer kansen op de arbeidsmarkt kregen, de verhoudingen binnen het gezin verschoven en de pil zich aandiende. Pas nu we terugblikken kunnen we zien dat er diepgaande verschillen zijn tussen de levens van vrouwen met een universitaire opleiding van nu en de levens van vrouwen met een universitaire opleiding van de generatie van hun grootmoeders.

En we beginnen ook nog maar net te beseffen hoezeer de impact van deze verschuiving in de beroepswereld ook buiten de werkvloer doorwerkt. Het feit dat vrouwen zijn doorgedrongen tot de elite is onomkeerbaar en zorgt voor steeds grotere veranderingen in de dagelijkse bezigheden en de persoonlijke levens van mannen en vrouwen. In sommige gevallen realiseren we ons wat er veranderd is, maar in veel gevallen komt wat mensen denken dat er gebeurt niet overeen met de gedocumenteerde feiten. Het is bijvoorbeeld nog niet tot ons doorgedrongen dat het door de geschiedenis heen misschien logisch was om het te hebben over ‘vrouwen’ als groep, maar dat dit vandaag de dag nog maar zelden terecht is.

Tot nu toe werden de levens van vrouwen, of ze nu arm of rijk waren, bepaald door dezelfde ervaringen en dezelfde sociale druk. Tegenwoordig vormen hoogopgeleide vrouwen een klasse apart. Het is echter niet zo dat deze hoogopgeleide kenniswerkers en zakenvrouwen die in het bezit zijn van een master- of doctorsgraad, kortom de bovenste 15 tot 20 procent van de vrouwelijke beroepsbevolking, zich meer dan vroeger onderscheiden van mannen. Integendeel, ze tonen meer overeenkomsten met de mannen in hun familie dan ze ooit in de geschiedenis hebben gedaan. Er is een kloof ontstaan tussen hen en andere vrouwen.

Gezegende generaties

Deze nieuwe vrouwelijke elite heeft zich pas in de afgelopen veertig jaar ontwikkeld en verspreid. In de duizenden jaren daarvoor was het zeer zeldzaam dat een vrouw de kans kreeg om haar leven lang te werken. In mijn eigen familie is dat het geval vanaf mijn generatie. En toch realiseerde ik me pas toen ik dit boek ging schrijven wat een bijzondere plek de groep waarvan ik deel uitmaak inneemt in de geschiedenis en hoezeer mijn verhaal het verhaal van velen is.

Ik ben opgegroeid in het welvarende, vredige zuiden van Engeland. Ik ging naar een middelbare meisjesschool waar het onderwijs puur gericht was op een academische vervolgstudie. Een heel klein deel van mijn klasgenotes ging de verpleging in. Een even klein deel ging meteen door naar de kweekschool. De rest van ons ging, zoals wij het noemden, ‘echt studeren’, dat wilde zeggen: aan de universiteit.

Ergens begreep ik wel dat dit iets nieuws was. Mijn grootouders waren allemaal als tieners van school gegaan om te gaan werken, mijn ouders hadden hun middelbare school afgerond, maar waren niet in de gelegenheid geweest om naar de universiteit te gaan, en mijn zus en ik hebben gestudeerd. Net als miljoenen 20e-eeuwse vrouwen van na de Tweede Wereldoorlog, waren wij de eersten in onze familie met een academische graad. Maar omdat dat bij ons op school en onder mijn vriendinnen normaal was, realiseerde ik me pas jaren later dat er zelfs in onze babyboomgeneratie bijzonder weinig vrouwen afstudeerden, laat staan dat ze promoveerden, en dat er in het verleden bijzonder weinig vrouwen waren die dit hadden gedaan.

Mijn zus en ik waren eerstegeneratieacademici, maar als ouders gingen wij er als vanzelfsprekend van uit dat onze kinderen naar de universiteit zouden gaan. Tegenwoordig is het, heel anders dan in mijn jeugd, vanzelfsprekend dat een kind uit een redelijk welvarend gezin, of het nu een jongen of een meisje is, gaat studeren. De explosieve aanwas van studenten is op een heleboel manieren heel goed geweest voor vrouwen; maar even belangrijk is het dat ze toegang hebben tot de beste opleidingen. Zoals uit dit boek zal blijken is dat zelfs de belangrijkste factor geweest in het ontstaan van de gemengde elite die we nu vooral in de jongere cohorten zien.

Ik ging studeren in Oxford, aan een van de colleges van Oxford University die destijds alleen bedoeld waren voor vrouwen, Somerville. Ik wist natuurlijk wel dat Oxford in mijn tijd veel minder plaatsen voor vrouwen had dan voor mannen. Ik wist niet dat dit net zozeer gold voor de bekende Amerikaanse Ivy League-universiteiten: Harvard, Yale en Princeton (dat waren de enige die ik kende). Maar het zou me niet verbaasd hebben. Zo was het toen nu eenmaal.

Maar de aardverschuiving was wel al begonnen. Er waren al geen belangrijke beroepen meer waaruit mijn studiegenoten en ik geweerd werden, terwijl dat tot kort daarvoor wel had gegolden voor vrouwelijke academici. Oxford was een microkosmos: de verandering die er plaatsvond was ook elders te zien. Een voor een begonnen de mannencolleges vrouwen toe te laten en geleidelijk aan werden de verhoudingen tussen de seksen in de studentenbevolking rechtgetrokken. En zo waren de vrouwencolleges gedwongen hun voorbeeld te volgen.

Somerville, mijn eigen college, liet voor het eerst mannen toe in 1994. De twee redenen daarvoor waren dat de vrouwencolleges hun beste studentes kwijtraakten aan de gemengde colleges: en ze mochten bij het invullen van vacatures niet langer een selectie op grond van sekse maken. De verandering was dus een reactie op de nieuwe normen en waarden die in de wet waren vastgelegd en op het logische gedrag van jonge ambitieuze vrouwen. Allebei waren belangrijk en, zoals we zullen zien in dit boek, allebei zijn ze cruciaal als je wilt verklaren hoe de wereld is geworden zoals zij nu is.

Hoewel ik me er als twintigjarige niet bewust van was dat het hoger onderwijs op het punt stond ingrijpend te veranderen, merkte ik wel dat er iets veranderde in de beroepswereld. Ik groeide op in een wereld waarin moeders thuis bleven. Ik weet nog dat ik in mijn vroege tienerjaren vrij zeker wist dat ik zou stoppen met werken als ik kinderen zou krijgen. Dat deden mensen – vrouwen – in die tijd. En dat was ook zoals het hoorde. Tien jaar later deed ik iets heel anders.

Toen ik meteen weer aan het werk ging nadat ik bevallen was, deed ik iets wat toen nieuw was, maar wat voor academici al snel volkomen normaal zou zijn. Iets anders wat ik deed, was juist heel ouderwets. Er was maar één van mijn studiegenotes die net als ik meteen na haar afstuderen trouwde. Dat was dus heel ongewoon aan het worden (het is overigens wel bijzonder goed uitgepakt). En ik kreeg ook al snel kinderen, zodat onze kinderen aanmerkelijk ouder zijn dan die van onze studiegenoten. Vanuit biologisch of historisch standpunt gezien was ik geen jonge moeder, maar ik kreeg kinderen op dezelfde leeftijd als mijn moeder, wat atypisch was voor mijn academische grotestadsmilieu en typisch voor het kleinstedelijke milieu waar zij uit kwam. Het is een van de zeer weinige opzichten waarin ik, terwijl ik me daar in het geheel niet bewust van was, tegen de opkomende trend inging.

Een van de redenen waarom academici tegenwoordig zoveel later trouwen en kinderen krijgen, als ze dat überhaupt al doen, is de grote revolutie van de jaren zestig. En dan heb ik het niet over studentenopstanden, maar over de pil. Er is sprake van een waterscheiding tussen vrouwen die in het postpiltijdperk de volwassen leeftijd bereikt hebben en alle generaties vrouwen voor hen. Het is mogelijk om te vrijen zonder je zorgen te hoeven maken. Vrouwen kunnen op een veilige manier en geheel zelfstandig voorkomen dat ze ongewenst zwanger raken. Het is niet verrassend dat hierdoor het seksuele gedrag is veranderd en dat een van de gevolgen daarvan is dat mensen op steeds latere leeftijd trouwen.

Van deze verandering was mijn generatie zich wel bewust. Sommigen van ons gingen in communes wonen, hingen de vrije liefde aan en hadden meerdere partners tegelijkertijd. Andere vrouwen hadden verschillende serieuze relaties na elkaar, iets wat onze moeders nooit in hun hoofd hadden gehaald of hadden moeten halen. Van de eerste groep kende ik er een paar, van de laatste heel veel, ik schreef over seks en abortus in onze studentenkrant en was me ervan bewust dat de wereld geïnteresseerd toekeek. (Seks, studenten en Oxford is een combinatie die het altijd goed doet.)

Dat ook het huwelijk en het gezin aan veranderingen onderhevig waren, was iets wat veel minder tot ons doordrong. De meesten van ons verwachtten te gaan trouwen. Wij zagen veel minder problemen in het combineren van carrière en gezin dan de oudere en vaak alleenstaande vrouwen van wie we les hadden gehad op de middelbare school en de oudere en vaak alleenstaande vrouwelijke academici bij wie we college liepen.

We studeerden echter wel af in een wereld waarin we, heel plotseling, grote verschuivingen zagen in de leeftijd waarop mensen trouwden en kinderen kregen – met dien verstande dat het veel uitmaakte of je boven of onder aan de inkomensladder stond. Veel vrouwen en mannen trouwen niet en krijgen geen kinderen terwijl ze dat vroeger wel gedaan zouden hebben.

Het ligt niet zo simpel dat mannen hier alleen voordeel van zouden hebben en vrouwen helemaal niet. [2] Maar voor hoogopgeleide vrouwen zijn de voordelen van het hebben van een baan gegroeid terwijl tegelijkertijd de risico’s van het opzeggen van die baan ook groter geworden zijn. Zowel mannen als vrouwen maken tegenwoordig heel begrijpelijke keuzes, die anders zijn dan die van hun ouders en grootouders omdat hun mogelijkheden, qua opleiding, beroepskeuze en op het sociale vlak ook veranderd zijn. Het gevolg hiervan is dat velen van hen tegen de tijd dat ze begin veertig zijn constateren dat hun leven heel anders is dan hoe ze het zich hadden voorgesteld toen ze tiener waren: getrouwd en met twee kinderen.

Mijn generatie zag dit niet aankomen, maar als studenten of als nieuwkomers op de arbeidsmarkt konden wij ook niet overzien wat er in de maatschappij als geheel gaande was. Normaal was voor ons wat wij als bevoorrechte kleine groep deden. Misschien was dat wel niet hetzelfde als wat iedereen deed. En uiteindelijk bleek dat inderdaad het geval te zijn.

Het einde van het zusterschap

De menselijke samenleving heeft zichzelf in de afgelopen anderhalve eeuw minutieuzer bestudeerd en doorgemeten dan ooit tevoren. Grote hoeveelheden statistische data, de komst van de computer, waarmee je die razendsnel kunt verwerken, en de publicatiedrang van academici zorgen samen voor een vloedgolf aan empirische studies, en vrouwen zijn een zeer geliefd onderwerp. Bij het schrijven van dit boek heb ik kunnen putten uit een zeer grote hoeveelheid eerder gepubliceerd materiaal en uit datasets die vrij toegankelijk zijn en ook veelvuldig worden gebruikt – de enige uitzondering is het hoofdstuk over seks, dat grotendeels nieuwe analyses bevat.

Ik heb die schat aan materiaal gebruikt om te onderzoeken of vrouwen van nu allemaal eenzelfde soort leven leiden of dat er sprake is van systematische verschillen. En de data tonen steeds weer aan dat vrouwenlevens onderling zeer grote verschillen vertonen, niet alleen als het gaat om carrières, gezinspatronen en dagelijkse taken, maar zelfs in de slaapkamer. Bovendien hebben die verschillen duidelijk te maken met de vraag of vrouwen behoren tot de vrouwelijke elite van nu, die hoogopgeleid is en een goede baan heeft, of niet.

Het verbaasde me dat deze vergelijkingen niet eerder gemaakt zijn. Maar het is nu eenmaal nog steeds gebruikelijk om het over vrouwen te hebben als één homogene groep. Er wordt vandaag de dag, ook door feministen en door vrouwelijke commentatoren in de media, uitzonderlijk vaak over vrouwen gesproken alsof ze allemaal dezelfde belangen hebben. Er wordt gepraat over hoeveel vrouwen verdienen (minder dan mannen), hoe vrouwen stemmen (liberaal) en over wat vrouwen vinden van zus of van zo. Je hoort eigenlijk zelden dat een bepaalde groep vrouwen vergeleken wordt met een andere.

En er is lange tijd ook geen reden geweest om dat te doen. Bijna een eeuw na de tijd van Jane Austen schreef Rudyard Kipling in Barrack-Room Ballads:

For the Colonel’s Lady an’ Judy O’Grady/ Are sisters under their skins!

[Want de vrouw van de kolonel en Judy O’Grady zijn in hun diepste wezen zusters!]

Dat was ook waar op het moment dat hij het schreef, en het gold in veel mindere mate voor hun echtgenoten. Of ze nu rijk of arm, Iers of Indiaas waren, het huwelijk en kinderen krijgen waren de enige aspiraties die vrouwen nodig hadden in het leven. Je huwelijk bepaalde of je erop vooruit- of achteruitging. Je baarde kinderen die je konden onderhouden of niet. Dat was waar het om draaide in een vrouwenleven.

Moderne geïndustrialiseerde samenlevingen hebben ieders leven veranderd, maar vooral de levens van vrouwen, omdat de meerderheid van de vrouwen in een ontwikkeld land nu in het eigen levensonderhoud kan voorzien. De meeste vrouwen kunnen geld verdienen en op zichzelf wonen als ze alleenstaand of gescheiden zijn; dat was in de tijd van Jane Austen ondenkbaar. En de meeste ontwikkelde landen ondersteunen armlastige alleenstaande moeders; de staat neemt als het ware de plaats van de echtgenoot in.

Niettemin draait het leven van de overgrote meerderheid van de vrouwen nog altijd om het gezin en de kinderen en niet om werk en carrière. De meeste mensen, en ook de meeste vrouwen, werken eerder om te leven dan dat ze leven om te werken. Dat maakt wel dat we nu te maken hebben met twee heel verschillende groepen vrouwen. De vrouwen in de grootste groep blijven in essentie traditioneel in wat hen drijft en in het werk dat ze doen: je vindt ze in de (traditionele) vrouwenberoepen. De vrouwen die tot de andere groep, de elite, behoren, leiden een leven dat erg lijkt op dat van hun mannelijke tegenhangers; ze vertonen hetzelfde werkgedrag en maken dezelfde carrièrekeuzes. Ze werken in dezelfde kantoren, wat, zoals we nog zullen zien, zowel voorspelbare als zeer verrassende gevolgen heeft. Ze hebben relaties en trouwen met mannen die net als zijzelf zijn.

Hoogopgeleide vrouwen met goede banen (de bovenste 15 tot 20 procent) hebben niet alleen andere banen dan andere vrouwen, hun loopbaanpatroon is ook anders. Ze zijn anders in wanneer en hoeveel ze werken. Het percentage scheidingen ligt bij hen anders. Ze voeden hun kinderen anders op en ze regelen hun huishouden anders.

Ik wil in dit boek aantonen dat er een samenhang is tussen al deze verschillen. De arbeidsmarkt die zich opende voor vrouwen en de gelijkheidsprincipes waarop deze verandering stoelde hebben de weg vrijgemaakt voor een wereld waarin steeds meer universitair geschoolden kinderloos zijn en waarin de vraag naar kindermeisjes steeds groter wordt. Een wereld waarin de ‘vrijetijdsmaatschappij’ een grap lijkt, maar alleen voor degenen aan de top; en waarin vrouwelijk altruïsme iets van het verleden is. En ook voor een nieuwe eeuw waarin in ontwikkelingslanden de verandering veel sneller plaatsvindt dan ze in mijn land ooit heeft plaatsgehad en waarin de helft van de vrouwelijke selfmade miljardairs in China woont.

Ik realiseer me nu dat ik deel uitmaak van een overgangsgeneratie. Ik heb altijd een baan gehad, mijn zeer capabele moeder zegde haar betaalde baan op toen ze trouwde en ging pas weer aan het werk toen haar kinderen klaar waren met school. Mijn zus en ik hadden allebei een nanny in dienst; een idee waar mijn ouders nooit op gekomen zouden zijn. Ik heb altijd bij instellingen gewerkt – universiteiten, de overheid, denktanken – waar het heel normaal was om een vrouw als baas te hebben en mannen als ondergeschikten. Ik vind het de gewoonste zaak van de wereld dat ik me in de bijeenkomsten waaraan ik deelneem in het gezelschap van zowel vrouwen als mannen bevind.

En er zijn heel veel mensen zoals ik en zoals mijn agent, de veelal vrouwelijke redacteuren en uitgevers met wie ik omga en de succesvolle vrouwen die ik heb geïnterviewd voor dit boek. Ik schat dat er aan het begin van deze eeuw over de hele wereld zo’n 62 miljoen van ons waren, vrouwen die banen bezetten in het topkwintiel: hoogopgeleide kenniswerkers, senior managers of directeuren van substantiële bedrijven, die op basis van hun inkomen bij de top van hun land hoorden. Tegen de tijd dat dit boek gepubliceerd werd was dat aantal gestegen tot 70 miljoen en steeg het nog steeds. [3] Dat is een aantal dat gewicht in de schaal legt. En toch is het een heel recente ontwikkeling.

We zijn begonnen met Jane Austen, die maar een paar generaties geleden leefde. ‘Ze is genoemd naar Emma,’ zei een vriendin van me laatst over haar schattige, zeer spraakzame tienjarige dochter. ‘Mijn favoriete Austen-personage.’ En Austens vrouwen lijken op de moeder van deze moderne Emma. Ze behoren tot de welvarende klassen; ze zijn zelfverzekerd, goed opgeleid, hebben het hart op de tong, staan voor moeilijke keuzes en ze nemen besluiten die ze soms betreuren. We identificeren ons met hen. En toch waren hun levens onvoorstelbaar anders. Ze stonden voor dezelfde keuzes als alle vrouwen voor hen in de geschiedenis; voor de vrouwelijke elite van nu liggen de zaken anders. En om te zien hoezeer dingen veranderd zijn en hoe snel de veranderingen hebben plaatsgevonden, kunnen we maar het best beginnen met Hillary Clinton, Margaret Thatcher en een vrouw die ongelooflijk rijk was, in Amerika werd geboren, en de eerste vrouw in het Engelse parlement was. [4]

NOTEN

[1] - In het geval van Jane Austen waren dit haar broers. In 19e-eeuwse romans wemelt het van de armlastige familieleden, wier alomtegenwoordigheid voor hun tijdgenoten de normaalste zaak van de wereld was en van wie wij moderne lezers nauwelijks nota nemen.

[2] - En het is ook niet zo dat hoogopgeleide mannen er vaker voor kiezen de ‘nietsnut’ of de ‘playboy’ uit te hangen. Die benamingen zijn afkomstig uit een artikel van Kate Bolick: ‘All the single ladies’ (The Atlantic, november 2011).

[3] - Om een schatting te maken van de omvang van de nieuwe vrouwelijke elite heb ik de gemiddelde omvang berekend van de groep rijken en de hogere middenklasse in (a) alle ontwikkelde landen, (b) alle landen met een middeninkomen en (c) alle ontwikkelingslanden. Voor de ontwikkelde samenlevingen, waar mannen en vrouwen tot de leeftijd van 30 bijna helemaal op hetzelfde niveau zitten en tot de leeftijd van 40 voor een groot deel, ben ik vervolgens tot een schatting van het aandeel vrouwen van 40 procent gekomen: dit komt overeen met recente gedetailleerde schattingen voor de VS en Groot-Brittannië. Ik schat dat vrouwen in de landen met middeninkomens en de ontwikkelingslanden ongeveer 20 procent van het (veel kleinere) totaal van de groep rijken en de hogere middenklasse uitmaken. Analisten van de klassenstructuur van moderne ontwikkelde samenlevingen onderscheiden twee groepen in de top van de klassenstructuur: de zeer rijken (minder dan 1 procent) en de hogere middenklasse of ‘hoogopgeleiden en hooggesalarieerden’, die ongeveer 15 procent van de werkende bevolking vormen. In armere landen maken deze groepen tussen de 2 en 7 procent uit van het totaal. Zie bijvoorbeeld Thompson en Hickey, 2005.

[4] - Nancy Astor, om wie het hier gaat, werd in 1919 gekozen tot parlementslid. In het jaar daarvoor was de Ierse nationaliste gravin Constance Markievicz in haar kiesdistrict in Dublin als winnaar uit de bus gekomen, terwijl ze in de gevangenis zat voor politieke activiteiten; ze had haar zetel echter geweigerd. Een paar maanden later had de Ierse Republiek zich onafhankelijk verklaard. Markievicz werd lid van de eerste dáil, het parlement van de Ierse Republiek (aanvankelijk terwijl zij nog gevangen zat), bekleedde een ministerspost en heeft haar politieke carrière in de Ierse Republiek tot haar dood in 1927 voortgezet.

-

Deel 1

Vrouwen op de arbeidsmarkt – Het huis is te klein

-

1 ~ Die tijd hebben we gehad: het zusterschap in duigen

Aan het begin van de 20e eeuw groeide Nancy Astor uit tot een politieke superster. Margaret Thatcher, de Iron Lady, was de eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk en een icoon van de latere decennia van die eeuw. En aan het begin van de nieuwe eeuw werd Hillary Clinton bij de voorverkiezingen van de Democratische Partij verslagen door Barack Obama en werd hij en niet zij de Democratische presidentskandidaat. Drie vrouwen. Drie carrières. Zij vormen het raamwerk van dit boek en omranden een eeuw waarin de levens van hoogopgeleide vrouwen drastisch zijn veranderd. Astor, Thatcher en Clinton leiden ons vanuit een oude wereld een wereld binnen die nog steeds heel nieuw is; en Clintons nederlaag is even belangrijk voor het verhaal als de overwinningen van Astor en Thatcher.

Nancy Astor was een Amerikaanse die werd geboren in Virginia in 1879 en getrouwd was met een van de rijkste mannen ter wereld, Waldorf Astor. Ze werd beroemd doordat ze de eerste vrouw was die plaatsnam in het Britse parlement, ontvangsten hield in de high society en een fel voorstandster was van sociale hervormingen. Ze werd parlementslid in 1919, twaalf jaar nadat in Finland de eerste vrouwen waren gekozen in een wetgevend orgaan, en ze wist de zetel die ze in een roerig kiesdistrict in Dublin veroverde vijfentwintig jaar lang te behouden, door de crisisjaren en acht parlementsverkiezingen heen. Ze stierf toen de oorlog in Vietnam op zijn hoogtepunt was en swinging London al een cliché was. En toch zou dat alles haar nooit zijn overkomen als haar oudere zus niet zo beeldschoon was geweest.

Nancy’s vader, Chillie Langhorne, was een zuiderling. Hij maakte na de Burgeroorlog fortuin als aannemer die klussen deed voor de spoorwegen en zijn mooie tweede dochter, Irene, werd ‘Belle of the Ball’. En dat was de enige reden waardoor zijn gezin in de betere kringen belandde, eerst in New York en later ook in Europa.

White Sulphur Springs is een kuuroord met warmwaterbronnen in het Blue Ridgegebergte in Virginia en het was na de Burgeroorlog het centrum van de huwelijksmarkt voor de zuidelijke staten. ‘Naar de bronnen gaan, een gemaskerd bal leiden, de koningin van het bal zijn, dat was het enige ideaal dat een debutante uit het zuiden nastreefde. […] Je leven kon totaal veranderen door één verschijning op een bal,’ legt Irenes achterneef uit. [1] Irene Langhornes schoonheid maakte haar niet alleen ‘Belle’ van de bals in Virginia, ze hoorde ook bij de top vier van ‘Belles’ in Amerika; ze werd uitverkoren om de Grand March aan te voeren op het Patriarch Ball in New York, ‘het grote jaarlijkse evenement van de Gilded Age’. [2] In 1893 betekende dat dat je in één klap beroemd was. En die roem, puur gebaseerd op Irenes uiterlijk, zorgde ervoor dat haar jongere zussen, onder wie Nancy, de betere kringen van New York en Europa in geloodst werden, waar veel meer (en veel rijkere) potentiële echtgenoten te vinden waren. [3]

Maar in 1964, het jaar dat Nancy stierf, zou het nog maar elf jaar duren voor een heel ander parlementslid het leiderschap van de Britse Conservatieve Partij verwierf. Margaret Thatcher had scheikunde en later rechten gestudeerd. In 1964 zat ze al vijf jaar in het Lagerhuis en ze zou de eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk worden en de langstzittende Britse premier van de 20e eeuw. Haar vader was een kleine middenstander in een provinciaal stadje. Haar enige zus trouwde met een boer en leidde een teruggetrokken leven. En haar leven veranderde niet door een bal maar door een studiebeurs voor Oxford University.

En waarom is Hillary Clinton de derde sleutelfiguur? Waarom waren de Democratische voorverkiezingen van 2008 zo belangrijk? Omdat het interessant is om te bekijken hoe het kwam dat een vrouw ze verloor.

Hillary Clinton ging de Democratische voorverkiezingen in als koploper. Ze had veel aanhang onder vrouwen uit de arbeidersklasse en zij en Obama hadden allebei evenveel aanhang onder niet-studerende jongeren. Maar het belangrijkst was op wie de studenten, merendeels vrouwen, zouden stemmen. Zij kwamen in groten getale naar de stembus, wat niet gold voor de jonge niet-studerende kiezers. Zoals Elizabeth Cline opmerkte in The New Republic, was het bij deze voorverkiezingen de vrouwelijke stem die de doorslag gaf. [4] Echter niet in het voordeel van Clinton, maar in het voordeel van Obama.

Dat Hillary Clinton werd verslagen door Barack Obama was een bepalend moment in dit verhaal over succesvolle vrouwen van nu. Niet omdat het heel goed mogelijk zou zijn geweest dat een vrouw presidentskandidaat was geworden, maar omdat de uitslag van deze voorverkiezingen uiteindelijk werd bepaald door de stemmen van een bepaald soort vrouwen. En die vrouwen vonden niet dat het geslacht van de kandidaat ertoe deed.

Voor veel jonge vrouwen van nu is het feit dat ze vrouw zijn niet het belangrijkste in hun leven. Het is niet zo bepalend voor hun lot als voor alle generaties vrouwen voor hen, tot en met de generatie waartoe Nancy Astor en haar zusters behoorden. In die voorverkiezingen van 2008 kozen studenten, of het nu mannen of vrouwen waren, voor Obama’s belofte van verandering. Dat wil dus gewoon zeggen dat studerende vrouwen van nu niet denken dat er een goede reden is om op een vrouwelijke kandidaat te stemmen alleen maar omdat ze een vrouw is.

Voor de hoogopgeleide vrouw van nu ontsluit onderwijs de wereld, net zoals het dat voor Margaret Thatcher deed. Deze vrouwen zijn succesvol. Ze behalen steeds vaker een academische graad, ze studeren steeds vaker langer door, ze werken als kenniswerker of manager in een wereld waarin vrouwen zo goed als ieder beroep kunnen beoefenen en ze hebben inkomens die tot voor kort onvoorstelbaar waren.

Ze zijn echter wel in de minderheid. Op zijn hoogst een vijfde van de volwassen vrouwelijke bevolking behoort tot deze groep, die een hoge opleiding koppelt aan hoge inkomens en prestigieuze banen. Maar ook van de mannen in de ontwikkelde wereld behoort maar 15 tot 20 procent tot de groep die hoogopgeleid is en een hoog inkomen heeft en in ontwikkelingslanden is de groep zelfs nog kleiner. [5]

Feministen hadden het vroeger over zusterschap, maar hoogopgeleide succesvolle vrouwen hebben tegenwoordig heel andere belangen dan andere vrouwen. Zoals we zullen zien onderscheiden ze zich steeds meer als het gaat om het aangaan van relaties, trouwen, kinderen krijgen en kinderen opvoeden. Maar bovenal zijn vrouwen steeds meer van elkaar gaan verschillen als het gaat om werk. De hoogopgeleide minderheid heeft carrières die steeds meer zijn gaan lijken op de carrières van hun mannelijke collega’s. In hun gezamenlijke werkomgeving is het volkomen normaal dat hooggekwalificeerde vrouwen ambitieus zijn en dat mannen net zo goed voor vrouwen kunnen werken als andersom. En dit heeft voor een maatschappelijke omwenteling gezorgd.

Overbodig vrouwvolk

De werkplek is in vrouwenlevens nog nooit zo belangrijk geweest als nu, maar vrouwen hebben natuurlijk altijd gewerkt. Ze werkten op het land, in de tuin en thuis; ze pasten op kinderen, verzorgden hun zieken thuis, maakten eten klaar en naaiden en verstelden kleren. Ze werkten zogezegd tot ze erbij neervielen. En niet alleen arme vrouwen werkten hard. Welgestelde vrouwen en vrouwen uit de middenklasse hebben ook altijd lange dagen gemaakt met huishoudelijke taken en de zorg voor het gezin.

Tot voor kort werkten echter alleen armere vrouwen voor een loon [6] en ze werkten, zelfs na de Industriële Revolutie, voor het overgrote deel in de huizen van andere mensen. Ze werden, met andere woorden, betaald om huishoudelijk werk te doen dat ze thuis ook deden, als dochters, en, als ze geluk hadden, als echtgenotes.

Voor alle klassen gold dat trouwen het ultieme levensdoel was voor het overgrote merendeel van de vrouwen. In de eerste aflevering van de tv-serie Mad Men, die niet alleen een beeld geeft van de jaren vijftig, maar ook van de tijd daarvoor, zit een veelzeggende scène met Joan Holloway, de office manager van een reclamebureau op Madison Avenue. Ze is volgens het script ‘halverwege de twintig, ziet er geweldig uit’ [7] en ze heeft goede raad voor een nieuwe secretaresse die forenst naar de stad.

Als je het een beetje handig aanpakt, woon je over een paar jaar in de stad, net als wij allemaal. Maar als je het echt handig aanpakt, woon je ergens buiten de stad en hoef je nooit meer te werken. [8]

Het is de jarenvijftigversie van een advies dat vrouwen eeuwenlang kregen. In 1800 of 1850, 1900 of 1950 gingen meisjes uit de arbeidersklasse als jonge tieners uit werken. Ze werkten om wat extra geld te verdienen voor het gezin waar ze uit kwamen. Als ze alleen bleven, bleven ze werken. Maar als ze een goed huwelijk sloten, met een man met een vaste baan die redelijk verdiende, bleven ze thuis.

Dit patroon zag je minder bij meisjes uit de middenklasse en als zij uit werken gingen, gebeurde dat op wat latere leeftijd; en het was nauwelijks van toepassing op welgestelde meisjes, gewoonweg omdat die door het grootste deel van de geschiedenis heen nooit betaald werk aannamen. Tot halverwege de 20e eeuw was het, zelfs in het geïndustrialiseerde Westen, voor een vrouw – uit welke klasse ze ook kwam – normaal om te werken tot ze trouwde en daarna te stoppen.

De geschiedenis van het werkverbod voor gehuwde vrouwen laat zien hoe onbetwist dit allemaal was. Vanaf het eind van de 19e eeuw begonnen meisjes uit de middenklasse met een opleiding achter de rug in groten getale betaald werk te verrichten, als lerares, verpleegster of ambtenaar. Ook zij stopten met werken als ze trouwden. En de meesten van hen hadden ook niet kunnen doorwerken als ze dat hadden gewild. In de meeste landen gold in de publieke sector, waarin vrouwen meestal werkzaam waren, een werkverbod voor vrouwelijke leraren en ambtenaren die in het huwelijk traden. Of je bleef ongetrouwd, of je gaf je baan op ten behoeve van een mannelijke kostwinner.

Economisch historica Claudia Goldin schat dat het werkverbod voor gehuwde vrouwen in de VS op het hoogtepunt van toepassing drie kwart van de schoolbesturen trof en meer dan 50 procent van al het kantoorpersoneel. In de jaren veertig werd het grotendeels afgeschaft, maar op sommige plekken was het nog tot in de jaren vijftig geldig. [9] In het Verenigd Koninkrijk gold het werkverbod voor gehuwde vrouwelijke leraren en ambtenaren tot 1945, in Nederland gold het verbod alleen voor ambtenaren en was het geldig tot 1957, in Australië tot in de jaren zestig, [10] en in Ierland tot 1973. Ik kan me nog herinneren dat ik het als intolerante tiener maar niets vond dat een tante van me was opgehouden met lesgeven toen ze trouwde; ik had er geen idee van dat ze nog maar een paar jaar daarvoor helemaal geen keuze had gehad. Zij vond haar eigen handelwijze volstrekt normaal. Getrouwde vrouwen bleven thuis.

En ze wilde absoluut getrouwd zijn. Dat wilden alle vrouwen. We kunnen ons nauwelijks meer voorstellen wat een angstaanjagend idee het was vrijgezel te blijven in een wereld die was opgebouwd rond het huwelijk. Als je een ‘oude vrijster’ werd of ‘overbleef’, was je veroordeeld tot een leven waarin je niet of nauwelijks respect kreeg en zeer weinig kansen had. En dat gold voor alle vrouwen, of ze nu uit de middenklasse of de arbeidersklasse kwamen en of ze nu een opleiding hadden genoten of niet.

Oorlogen waren catastrofaal, niet alleen voor de jonge mannen die erin omkwamen of verminkt raakten, maar ook voor de vrouwen die met hen getrouwd zouden zijn en voor wie de kans op een huwelijk nu verkeken was. In Amerika leverde de Burgeroorlog het grootste aantal slachtoffers op dat ooit is gevallen in een oorlog waarbij Amerika was betrokken, in absolute, en zeker in relatieve termen: ruim een half miljoen mannen kwam om, en in de Geconfedereerde Staten betekende dat bijna een op de vijf van alle blanke mannen tussen de dertien en de drieënveertig. [11]

In de jaren twintig van de vorige eeuw kregen de samenlevingen van Engeland, Frankrijk en Duitsland een enorme klap toebedeeld door het bloedbad van de Eerste Wereldoorlog. Opeens waren er veel meer jonge vrouwen dan jonge mannen. [12] Miljoenen vrouwen door het grootste deel van Europa heen hadden hun vriend, verloofde of echtgenoot verloren. Diegenen onder hen die aan het eind van de oorlog in de twintig waren, werden het zwaarst getroffen: 35 procent van deze vrouwen slaagde er niet meer in om te trouwen. [13]

Wat er was gebeurd, was rampzalig, maar uit kranten uit die tijd blijkt ook duidelijk hoe de manier waarop erop werd gereageerd werd ingegeven door een algemene aanname: vrouwen waren bestemd om echtgenote te zijn. En als er geen mannen waren met wie ze konden trouwen was er dus een overschot aan vrouwen.

Virginia Nicholson citeert in haar ontroerende boek Singled Out over deze generatie een paar opmerkingen uit de Britse pers:

‘Het probleem van het vrouwenoverschot – Twee miljoen vrouwen die nooit zullen trouwen’ (kop in de Daily Express, 1921)

‘Het probleem van Groot-Brittannië: een overschot van twee miljoen vrouwen’ (lord Northcliffe, eigenaar van de Daily Mail)

‘Twee miljoen te veel aan vrouwvolk’ (The Times, 1921) [14]

Een van die vrouwen die de Eerste Wereldoorlog meemaakte en haar verloofde verloor, herinnert zich dat ze aan het eind van de dag in de trein zat: ‘[…] ik keek naar de witte, onverschillige, vermoeide gezichten tegenover me en hoorde de wielen zingen: “twee miljoen te veel, twee miljoen te veel”, en daar hoorde ik bij.’ [15]

Dit was niet alleen een probleem voor vrouwen met een opleiding. En het was ook niet alleen een probleem van de armen. Het ‘overschot’ aan vrouwen kwam uit alle klassen, doordat in alle klassen de opvatting heerste dat het beste en natuurlijkste bestaan dat je als vrouw kon leiden bestond uit trouwen en je eigen kinderen opvoeden. Vrouwen waren inderdaad ‘in hun diepste wezen zusters’.

Pas in de laatste drie decennia van de 20e eeuw verdween dit wereldwijde patroon en inmiddels hebben vrouwenlevens onderling veel minder gemeen dan vroeger.

Op het eerste gezicht zou je dat niet eens zeggen. Vrouwen willen nog steeds trouwen en doen dat ook nog steeds in groten getale, maar, zoals we hieronder zullen zien, ze gaan het wel steeds minder doen. Een wereld waarin de meeste getrouwde vrouwen thuis bleven is een wereld geworden waarin de meeste getrouwde vrouwen werken. Overal verlaten ze huis en aanrecht en hebben ze banen die hun zowel een sociaal leven als financiële zelfstandigheid verschaffen.

Maar dat de meeste vrouwen nu werken is niet iets wat een band schept, zoals de zorg voor huis en gezin dat vroeger deed. Integendeel, het zorgt juist voor verschillen. Vrouwen verschillen tegenwoordig onderling enorm van elkaar in hoe ze werken, wanneer ze werken en waarom ze werken. En een goede plek om te beginnen met ons onderzoek naar de verschuivingen die er hebben plaatsgevonden is Scandinavië.

Ongelijke ongelijkheid

Bestaat er op deze aarde een paradijs voor vrouwen? Je zou het haast denken – een noords paradijs, weggestopt boven de vijfenvijftigste breedtecirkel, aan de Oostzee.

Scandinaviërs worden door de rest van deze wereld en door zichzelf gezien als koplopers op het gebied van seksegelijkheid. Ze zijn vreedzaam, gelijkheidsgezind en succesvol op economisch gebied en ze waren pioniers waar het ging om sociaal beleid dat kansen voor vrouwen garandeerde. Naast gratis crèches en voorschoolse voorzieningen kennen ze zeer royale betaalde zwangerschaps- en ouderschapsverloven. Ze hebben de glazen plafonds die vrouwen mogelijk zouden kunnen belemmeren de oorlog verklaard: kortgeleden verplichtte de Noorse overheid beursgenoteerde ondernemingen ervoor te zorgen dat hun raad van bestuur voor ten minste 30 procent uit vrouwen bestaat.

Ze hebben het in Scandinavië dus goed voor met vrouwen. Maar op dit moment is juist hier het duidelijkst te zien hoe er zich gapende kloven openen tussen verschillende groepen moderne werkende vrouwen. En die twee dingen hebben met elkaar te maken.

We zijn geneigd in cijfermatige termen over discriminatie en gelijke kansen te denken: het aantal vrouwen in raden van bestuur of in het kabinet, hoeveel vrouwelijke piloten er zijn, hoeveel timmermannen of mariniers. Als je nagaat hoezeer men in Scandinavië zijn best heeft gedaan om meer kansen voor vrouwen te creëren, zou je toch mogen verwachten dat mannen en vrouwen uitgerekend in Scandinavië schouder aan schouder werken, en gelijkelijk vertegenwoordigd zijn op alle niveaus van elk beroep.

En dat is ook precies wat men verwacht. Op een boekpresentatie in New York in 2012 hoorde ik bijvoorbeeld hoe een stel Amerikanen van de East Coast elkaar verzekerde dat de seksuele stereotypen in Scandinavië helemaal uitgebannen waren: mannen namen evenveel tijd vrij als vrouwen als er kinderen werden geboren; en Zweedse mannen waren even vaak thuis om voor de kinderen te zorgen als Zweedse vrouwen. Dus ja, dat zou je verwachten. Maar dan kom je wel bedrogen uit.

Het is zelfs zo dat de arbeidsmarkten van het welvarende Scandinavië het hoogst scoren op ongelijkheid tussen mannen en vrouwen. [16] De internationale arbeidsorganisatie ILO, die ongelijkheid op de arbeidsmarkt nauwlettend in de gaten houdt, [17] heeft uitgerekend dat als je alle beroepen sekseneutraal zou willen maken, ongeveer een derde van alle Scandinavische werkers een heel ander beroep zou moeten kiezen.

Is dit je reinste hypocrisie op de werkvloer? Helemaal niet. De arbeidsmarkten van Scandinavië lijken op de arbeidsmarkten in het hele ontwikkelde Westen. Er zijn hoogbetaalde beroepen waarin vrouwen even succesvol zijn als mannen. En er zijn lagerbetaalde beroepen waarin voor het overgrote deel vrouwen of voor het overgrote deel mannen werken. Dat is in de hele ontwikkelde wereld precies zo, maar in Scandinavië tekent deze scheiding zich extra scherp af. Als we begrijpen hoe dit komt, weten we meteen waardoor de vrouwelijke elite van nu zich steeds meer afscheidt van eerdere generaties en andere vrouwen van nu.

Bovenin gemengd, onderin gescheiden

In de hogere beroepen zien we dat de werkvloer als het om mannen en vrouwen gaat steeds gemengder is. In 2000 bezetten vrouwen al de helft van de hooggekwalificeerde banen in de OESO, de ‘club’ van rijke landen, hoewel ze nog lang niet de helft van de zetels in de raden van bestuur bezetten. [18]

Stel je de arbeidsmarkt voor als een piramide. Bovenin zit de bovenste 20 procent van de werkende bevolking als het gaat om inkomen en opleiding – de miljoenen hoogopgeleide kenniswerkers, directeuren, managers. Hier vinden we ook de vrouwelijke elite, naast de mannelijke elite waar ze zoveel op lijkt: mannen en vrouwen, vrouwen en mannen. Op dit niveau lijkt het aannamebeleid in Zweden en Denemarken erg op dat in Amerika: het is als het om seksegelijkheid gaat niet slechter en ook niet duidelijk beter. [19] Amerika lijkt op zijn beurt weer op Italië of Canada, Australië, het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk.

Maar als we naar het middelste en onderste deel van de piramide kijken, zien we dat vrouwen in deze segmenten overal ter wereld juist nog verrassend vaak in een uitgesproken vrouwenwereld werken.

Op dit niveau van de arbeidsmarkt, waar het overgrote deel van de banen zich bevindt, treffen we een concentratie van vrouwen aan in beroepen die hoofdzakelijk worden beoefend door vrouwen en op werkplekken die vaak voornamelijk worden bevolkt door vrouwen. [20] Je zou het niet denken als je ziet hoe druk we ons maken over vrouwen in raden van bestuur en wetgevende organen, maar ‘de scheiding tussen mannen en vrouwen is vandaag de dag minder groot in de hogere beroepen dan in de lagere’. [21]

Neem bijvoorbeeld de VS. Als je daar naar de top twintig van vrouwenberoepen kijkt – dat zijn die beroepen waarin in absolute cijfers de meeste vrouwen werkzaam zijn – zie je dat voor zeven van die beroepen geldt dat ze voor 90 procent door vrouwen worden beoefend. En als je de lat bij 80 procent legt, geldt dat voor meer dan de helft van deze beroepen. Figuur 1.1 laat zien hoe uit balans de situatie in sommige beroepen is, maar er zijn genoeg andere voorbeelden. [22] Onder al die regimenten waarin zoveel vrouwen werken, vinden we maar drie beroepen – kok, manager en winkelbediende – waarin ook veel mannen werkzaam zijn.

En in elk van die beroepen uit de top twintig werken bijna of meer dan 1 miljoen vrouwen; dan hebben we het over bijna een kwart van het aantal werkende vrouwen in de VS. Het gaat hier om de soorten banen die de meeste mensen hebben, niet om banen in de ‘kennismaatschappij van de toekomst’ waar regeringen zo geobsedeerd door zijn. [23] In 2010 werkten er wereldwijd minder dan 2000 mensen voor Facebook. Walmart had dat jaar meer dan 2 miljoen werknemers, 1 miljoen meer dan tijdens de eeuwwisseling; in 1975 waren het er 21.000. [24]

Niets doet vermoeden dat de toekomst er anders zal uitzien. De regering van de VS voorspelt dat biomedisch ingenieurs de snelst groeiende beroepsgroep van dit decennium zullen worden. Dat klinkt heel mooi; bovendien valt te verwachten dat een groot deel van de nieuwe aanwas uit vrouwen zal bestaan. De groei van 72 procent die beloofd is zal resulteren in slechts 11.500 nieuwe banen. [25] Als je dat tegenover verplegend personeel in de thuiszorg zet: daar levert de groei van ‘slechts’ 50 procent (zoals voorspeld door de overheid) in dezelfde periode bijna een half miljoen banen op. [26] En die zullen bijna allemaal door vrouwen worden bezet.

In de hele ontwikkelde wereld zie je dat de meeste beroepen in de middelste en laagste regionen van de arbeidsmarkt ofwel door mannen ofwel door vrouwen gedomineerd worden. In de vrouwenberoepen vind je nog net zo’n grote concentratie vrouwen als altijd, [27] terwijl ruim 90 procent van de lassers, automonteurs, dakdekkers, timmerlieden en vorkheftruckchauffeurs mannen zijn. Er zijn vandaag de dag, anders dan in het verleden, [28] wel een paar vrouwelijke timmerlieden, vrouwelijke automonteurs en vrouwelijke vrachtwagenchauffeurs te vinden, maar niet veel: niet in de VS en ook niet elders.

Dat brengt ons weer terug bij Scandinavië. In de jaren negentig van de vorige eeuw was iets minder dan de helft van de vrouwelijke beroepsbevolking in Noorwegen, Zweden en Finland werkzaam in beroepen waarin meer dan 80 procent vrouwen werkte. [29] Dat cijfer ligt ver boven het mondiale gemiddelde. Maar het is ook gewoon een extreme versie van een wijdverbreid patroon.

Bij de meeste van de ‘grote’ vrouwelijke beroepen, de 80 procent van de arbeidsmarkt die in de onderste lagen van de mondiale arbeidspiramide zit, gaat het om zeer traditioneel vrouwelijke activiteiten, of dat nu het zorgen voor kinderen of zieken en ouderen is of het hartelijk ontvangen van bezoekers van kantoren, restaurants of hotels. Dat zijn allemaal dingen die vrouwen van oudsher thuis deden en die ze nu buitenshuis betaald doen. En de Scandinavische landen spannen de kroon als het gaat om gendersegregatie, juist omdat zij het verst zijn gegaan als het gaat om de uitbesteding van traditioneel vrouwelijke activiteiten en om het omzetten van onbetaald werk dat oorspronkelijk bij mensen thuis werd gedaan in betaald werk.

Deze landen waren pioniers als het gaat om door de overheid betaalde opvang voor kinderen van onder de vijf; en met hun hoge belastingen financieren ze een ongeëvenaard netwerk van klinieken, verzorgingstehuizen en dagopvang voor bejaarden. Dit alles is het resultaat van de overtuiging van de Scandinaviërs dat vrouwen het huis uit moeten en de arbeidsmarkt op. En als het om werk gaat, heeft het één duidelijk gevolg gehad: het heeft een buitengemeen grote nieuwe groep werknemers voortgebracht, die slechts uit vrouwen bestaat en die betaald wordt voor het verrichten van traditioneel vrouwelijke taken. [30] Het Scandinavische beleid kent grote pluspunten: het zorgt voor sociale zekerheid en gedeelde ervaringen door de hele maatschappij heen, die mensen samenbrengen, en natuurlijk geeft het de vrouwen toegang tot de hogere beroepen. Maar vrachtwagens worden nog steeds bestuurd door mannen. En ouderschapsverlof wordt meestal opgenomen door vrouwen. [31]

We horen erbij

Boven in de arbeidspiramide is het vooral de snelheid waarmee recente verschuivingen – allemaal richting gelijke verdeling – hebben plaatsgevonden die verbazing wekt. Pas in 1870 waren er precies drie vrouwelijke advocaten in de hele VS [32] en het duurde tot 1950 voor Harvard vrouwen toeliet tot de rechtenstudie. Maar ik denk dat het de hoogopgeleiden van nu nog het meest zou verbazen dat in 1970 nog maar 5 procent van Amerika’s praktiserende juristen vrouw was. [33] Zoals te zien is in figuur 1.2 was de situatie in Groot-Brittannië vergelijkbaar.

En toen kwamen de jaren zeventig van de 20e eeuw en nam het aantal vrouwen een hoge vlucht. Wat figuur 1.2 ook laat zien is dat er in de laatste veertig jaar in de hoogste echelons van de arbeidspiramide een enorme verschuiving heeft plaatsgevonden, zelfs als het gaat om typische mannengebieden als exacte wetenschappen en computerprogrammering. [34] En in 2002 waren er in Amerika 300.000 praktiserende vrouwelijke juristen, 40 procent van het totale aantal.

In de hele ontwikkelde wereld is het beeld hetzelfde, of het nu om artsen gaat of om management consultants, inkoopmanagers en krediet- of verzekeringsacceptanten. [35] De enige uitzondering is de techniek: in 2009 was in Groot-Brittannië nog maar een op de twintig werktuigbouwkundigen vrouw en het beroep wordt overal nog steeds voor het overgrote deel door mannen beoefend. [36]

Maar kijk nu eens naar de marketingwereld. Totdat ik dit boek ging schrijven had ik me niet gerealiseerd dat de marketingafdelingen van onze bedrijven en landen compleet zijn overgenomen door vrouwen. Ik sprak Lee Ann Daly bij Thomson Reuters, waar zij chief marketing officer was van het bedrijf, na een carrière bij kleine reclamebureaus, beginnende radiozenders en grote bedrijven; en toen zij me vertelde dat de marketingwereld ‘wel wat meer in balans’ kwam, bedoelde ze niet dat vrouwen er eindelijk in door begonnen te dringen. Ze bedoelde juist ‘meer mannen en niet meer alleen vrouwen. In mijn groep was ik gelukkig in de gelegenheid een mannelijke senior marketeer aan te nemen en dat heb ik dan ook gedaan. En mijn head of brand is een man.’ Dat waren de andere senior managers dus niet. We zijn inmiddels ver verwijderd van Mad Men.

Ik heb altijd bij de overheid en aan universiteiten gewerkt en ik heb altijd heel veel vrouwelijke collega’s gehad. Op dit moment ben ik lid van de financiële commissie van mijn eigen universiteit, King’s College in Londen, en toen we laatst een vergadering uit liepen, wendde een collega zich tot me. ‘Is het je opgevallen? Je was de enige vrouw hier,’ merkte hij verrast op. Het was me inderdaad opgevallen, omdat ik het bijna nooit meemaak.

Maar voor genoeg werkende vrouwen die nu succesvol zijn was het ooit heel gewoon, en dat is nog niet eens zo lang geleden. Lawton Fitt studeerde in de jaren zeventig van de 20e eeuw af aan Brown en de University of Virginia, ging in 1979 bij Goldman Sachs werken en was een van de eerste vrouwen die daar partner werden. [37] We hebben het nu over het begin van de jaren negentig, toen Goldman nog een echte maatschap was. Zij herinnert zich: ‘Toen ik er kwam werken kon je de vrouwen die in hogere functies werkten rond één tafel zetten en dat deden we ook regelmatig. Het waren er zestien in totaal; en dan tel ik de bibliothecaresse mee.’

Ik interviewde Fitt – klein, slank en met prachtig geknipt haar – bij haar thuis in het centrum van Londen. Ze was ’s nachts uit de VS komen vliegen en zou snel weer vertrekken naar Parijs en Berlijn. We spraken elkaar op haar dakterras, dat uitkijkt op Holland Park. Nu ze niet meer bij Goldman werkt, doet ze allerlei bestuurswerk aan beide kanten van de Atlantische Oceaan: op het gebied van investering en commercie maar ook cultuur. En tijdens ons gesprek kwamen er voortdurend berichten binnen op haar BlackBerry.

Zij vertelde me: ‘Toen ik net begon, zat ik vaak als enige vrouw in vergaderingen met verder zeventien mannen. En in de eerste paar jaar was dat opvallend, want als ze me voor het eerst zagen leken ze allemaal te denken dat ze mij erop moesten wijzen dat ik de enige vrouw in de ruimte was.

Dat je gezien wordt, is natuurlijk heel mooi, maar het heeft ook zijn nadelen. Als je een foutje maakt, valt dat iedereen op. Aan de andere kant word je ook door al je meerderen gezien. Dus toen ik er zo’n anderhalf jaar werkte, werd ik bij de directeur ontboden om het eens te hebben over hoe het allemaal ging en hoe ze me verder konden helpen.

Er zijn zeker momenten geweest dat ik duidelijk gediscrimineerd werd, maar dat zelf niet zag. Maar op de een of andere manier is dat ook wel goed. Want als je paranoïde wordt en krokodillen onder je bed verwacht, gaat er veel tijd verloren omdat je je voeten niet op de vloer durft te zetten.’

Geen van de jongere vrouwen die ik heb geïnterviewd beschreef een omgeving die op die van Fitt leek. Bij Goldman zelf, dat aan de top prijkt van een bedrijfstak die berucht is om zijn moordende werkcultuur en waar in de hoogste echelons alleen maar mannen zouden werken, is nu één op de zeven partners vrouw en op vicepresidentsniveau is het percentage vrouwen zelfs 30 procent. Fitt is het eens met mensen die vinden dat dingen op dit niveau gaan ‘kantelen’, want ‘als je op dit niveau een derde van de groep begint te vormen, als een derde van een raad van bestuur uit vrouwen bestaat, kunnen mensen je moeilijk blijven zien als een uitzondering. En dan zien ze je dus niet meer in de eerste plaats als vrouw, ze zien eerst wat je functie is en in hoeverre je leiding geeft. En pas daarna zien ze je als vrouw.’

Tegenwoordig zijn er steeds minder ambitieuze hoogopgeleide vrouwen die uitzonderingen zijn in de werkomgeving waar ze beginnen. Ze zijn steeds minder vaak ‘de eerste vrouw die…’. Ze beginnen met werken op een arbeidsmarkt waar in westerse economieën in 2011 het percentage vrouwelijke mijnwerkers lager was dan het percentage vrouwelijke directieleden van mijnbouwbedrijven.

En dat kan veel verklaren van wat er gebeurde bij de Democratische voorverkiezingen in 2008. De VS zijn het vaderland van Betty Friedan en Gloria Steinem en van het luidruchtige feminisme. In die voorverkiezingen, waarin studenten Obama de overwinning bezorgden, stonden de hogepriesteressen van de vrouwenbeweging achter Clinton. Zij betoogden dat jonge vrouwen haar moesten steunen omdat ze net als zij een vrouw was. Steinem vond het een onverdraaglijke gedachte dat de vrouwen van 2008 de kans voorbij zouden laten gaan om te stemmen voor het zusterschap. Ze dacht dat sommigen van hen, ‘misschien vooral de jongeren’, zichzelf wijsmaakten dat het ‘seksuele kastenstelsel’ niet bestond of dat ze eraan konden ontsnappen. [38] Maar wat ze zei had totaal geen impact, en geen wonder.

De jonge vrouwelijke studenten van 2008 hebben – anders dan hun voorgangsters – nooit te maken gehad met iets wat in de verste verte ook maar leek op een kastenstelsel. Integendeel, aan de top werken mannen en vrouwen samen en hun werklevens en hun gewoonten gaan steeds meer op elkaar lijken. De levens van de vrouwelijke elite gaan daardoor steeds meer verschillen van de levens van andere vrouwen. Er is een nieuwe gecompliceerde breuk ontstaan.

Een leven lang werken?

Ergens in de jaren veertig van de 20e eeuw was er, geheel onopgemerkt, een cruciaal moment. Een getrouwde vrouw nam een baan buitenshuis aan; en de wereld veranderde.

Voor die tijd waren echtgenotes die uit werken gingen over het algemeen lageropgeleid dan de gemiddelde gehuwde vrouw. Als vrouwen na hun huwelijk een betaalde baan hadden was dat meestal een kwestie van noodzaak omdat ze bijvoorbeeld weduwe waren geworden of omdat hun familie armlastig was. Vanaf dat moment in de jaren veertig van de vorige eeuw gold het omgekeerde. Het gemiddelde opleidingsniveau van getrouwde vrouwen die buitenshuis werkten steeg in de VS en elders jaarlijks ten opzichte van dat van de getrouwde vrouwen die thuis bleven. Zoals econome Claudia Goldin al zei, was dat onopgemerkte moment, dat omslagpunt, de voorbode van grote vernieuwingen op de arbeidsmarkt. [39]

Een van de redenen dat de verandering niet werd opgemerkt was dat lageropgeleide vrouwen niet stopten met werken. Zij bleven gewoon werken, zoals ze altijd hadden gedaan en om dezelfde redenen. ‘Als ik mensen hoor zeggen dat “vrouwen” nu werken,’ zegt socioloog Geoff Dench, ‘doet me dat denken aan de hoofdredacteur van een roddelblad die, als er een vliegtuig is neergestort, vraagt of er “iemand” aan boord was’. [40] Wat er gebeurde was dat steeds meer getrouwde vrouwen ook gingen werken. En de grootste en snelste verandering vond plaats onder getrouwde hoogopgeleide vrouwen.

Steeds meer getrouwde vrouwen maakten hun herintrede op de arbeidsmarkt. En steeds meer getrouwde vrouwen hielden helemaal niet op met werken. [41] Het gevolg is geweest dat het voor getrouwde Amerikaanse vrouwen nu tien keer zo waarschijnlijk is dat ze betaald werk verrichten dan honderd jaar geleden.

En deze veranderingen hebben niet alleen in Amerika plaatsgevonden. Het toneelstuk Flare Path van Terence Rattigan, dat onlangs nieuw leven werd ingeblazen, speelt zich af tegen het decor van een Engelse vliegbasis ten tijde van de grote bombardementen in de Tweede Wereldoorlog – een wereld die Rattigan zelf goed kende door zijn eigen diensttijd in de oorlogsjaren. Eén scène uit Flare Path vat het leven en de opvattingen van voor 1940 en de grote veranderingen die er na de oorlog plaatsvonden mooi samen. Maudie Miller, de vrouw van een sergeant-bombardier uit de arbeidersklasse, is geschokt en beledigd als een verwaande burger denkt dat zij altijd in een wasserette werkt. Ze helpt hem uit de droom.

‘Het is natuurlijk nieuw voor me.’

‘Hebt u dit werk dan niet altijd gedaan?’

‘O, nee. Niet in vredestijd. Toen hoefde ik niet te werken. Dave had een goede baan, ziet u, en we hadden een eigen huis.’ [42]

Een paar decennia geleden, in een wereld van kostwinnershuwelijken en vrouwen die thuis bleven, verrichten er minder vrouwen betaald werk dan ooit. [43] Vandaag de dag gaan we er gewoon van uit dat er in huwelijken en partnerschappen sprake is van twee inkomens. Vrouwen zijn niet langer een minderheid binnen de beroepsbevolking, maar vormen er in de meeste rijke landen bijna de helft van. [44] Zelfs in Japan, waarvan veel niet-Japanners aannemen dat vrouwen er fulltime huisvrouw zijn, doet bijna twee derde van de vrouwen tussen de vijftien en de vierenzestig betaald werk en bestaat 43 procent van de beroepsbevolking uit vrouwen.

En dus zou ook Maudie vandaag de dag in vredestijd betaald werk doen. Maar niet haar hele getrouwde leven lang en naar alle waarschijnlijkheid ook niet fulltime. Maudie heeft namelijk niet gestudeerd en doet geen hooggekwalificeerd werk. En in dat middelste en onderste deel van de piramide, waar 80 procent van de banen zit, hebben vrouwen niet alleen heel andere banen dan mannen en werken ze vaak in beroepen die gedomineerd worden door vrouwen, ze hebben ook heel andere arbeidspatronen.

Heen en weer

Tegenwoordig maken miljoenen parttimebanen die in de jaren veertig of zestig van de vorige eeuw nog niet bestonden een belangrijk deel uit van de economie van de ontwikkelde wereld. En overal worden ze voornamelijk door vrouwen vervuld, maar niet alle vrouwen hebben parttimebanen. Hoe lageropgeleid de vrouw, hoe groter de kans dat ze parttime werkt, vooral als ze getrouwd is. Lageropgeleide vrouwen zijn ook degenen die de arbeidsmarkt het vaakst voor langere tijd verlaten, hoewel ze tegenwoordig wel bijna allemaal terugkeren. Omgekeerd is het zo dat hoe hogeropgeleid de vrouw, hoe minder waarschijnlijk dat ze zal ophouden met werken en hoe groter de kans is dat ze fulltime werkt.

In figuur 1.3 is te zien dat parttimewerk in de hele ontwikkelde wereld voornamelijk een vrouwelijke aangelegenheid is. [45] In de rijke landen van de OESO werken vrouwen gemiddeld drie keer zo vaak parttime als mannen. En dit patroon blijft ook in stand als er in een land gemiddeld minder parttime wordt gewerkt (zoals in Frankrijk en Spanje) of juist meer (zoals in Australië en het Verenigd Koninkrijk). [46] Nederland is, zoals te zien is in figuur 1.3, koploper. De redenen daarvoor zullen we hieronder uiteenzetten. Maar hoewel Nederlandse mannen en vrouwen allebei eerder parttime zullen werken dan mannen en vrouwen in andere rijke landen, werken ook Nederlandse vrouwen drie keer zo vaak parttime als Nederlandse mannen.

En in de meeste landen is dit een stijgende trend. Hoe meer vrouwen er gaan werken, hoe vaker ze parttime werken. Onderzoek wijst steeds weer uit dat er, tenzij er sprake is van een ernstige recessie, veel meer mensen zijn die minder zouden willen werken dan werknemers die graag meer betaalde uren zouden willen toevoegen aan hun werkweek. [47]

Onder hoogopgeleide vrouwen is parttimewerk echter veel minder gewoon dan onder lageropgeleide vrouwen. Natuurlijk zijn er wel hooggekwalificeerde vrouwen die parttime werken en niet alle hooggekwalificeerde vrouwen die fulltime werken zijn daar blij mee. [48] Maar neem nou Nederland, de wereldkampioen als het om parttimewerk gaat. Daar werken vrouwelijke academici twee keer zo vaak fulltime als vrouwen zonder academische titel. [49] In de VS werken veel meer vrouwen fulltime dan in de meeste andere ontwikkelde landen. Maar ook daar is het voor hoogopgeleide vrouwen veel gewoner om fulltime te werken dan voor hun laagstopgeleide leeftijdgenoten. [50]

Mannen en vrouwen verschillen niet alleen in hoe vaak ze parttime werken, maar ook in hun gemiddelde arbeidspatroon gedurende hun hele leven. Mannen blijven over het algemeen hun gehele volwassen leven werken – of proberen dat, zolang recessies en ontslagen geen roet in het eten gooien. Veel vrouwen daarentegen doen aanmerkelijke periodes geen betaald werk. Het is niet zo dat ze werkloos zijn en een baan zoeken, ze werken gewoon niet: ze zijn thuis en zoeken geen betaald werk. Veel vrouwen dan. Maar niet alle. [51]

Bij de hoogopgeleide elite ligt dat anders. En hoogopgeleide vrouwen werken niet alleen vaker fulltime. [52] Ze stoppen ook veel minder vaak voor langere tijd met werken. Zoals te verwachten valt, heeft het krijgen van kinderen veel invloed op het al dan niet werken van vrouwen. Zoals we in detail zullen zien in hoofdstuk 3 blijven hoogopgeleide vrouwen vaak en steeds vaker werken, zelfs als ze jonge kinderen hebben. Lageropgeleide moeders stoppen vaker met werken.

Weer is er aan de Nederlanders en de Amerikanen met hun toch zeer verschillende arbeidsmarkten te zien hoe wijdverbreid dit patroon is. Het komt bijna niet voor dat een Nederlandse academica helemaal niet werkt, zelfs niet als ze thuis een klein kind heeft; vrouwen met minder dan een havo-, vwo- of kort-mbo-diploma stoppen vaak helemaal met werken. In de VS zijn de verschillen tussen vrouwen enorm. Onder volwassen vrouwen (vijfentwintig en ouder) die voortijdig hun middelbareschoolopleiding hebben afgebroken heeft maar een derde een baan, ongeacht de levensfase. Voor vrouwen met een universitaire opleiding is dit ongeveer drie kwart.

Een vergelijkbaar patroon zie je ook bij mannen: als ze een universitaire opleiding hebben gevolgd is de kans dat ze werken het grootst, als ze voortijdig de middelbare school hebben verlaten het kleinst. Maar de kloof tussen de verschillende groepen vrouwen is veel groter, overal. In de VS is de kloof twee keer zo groot als die bij mannen, en in Italië is het verschil nog groter. [53]

Als je je, zoals ik al eerder suggereerde, de arbeidsmarkt voorstelt als een piramide waarin je in de top de bovenste 20 procent van de banen van hoogopgeleiden ziet, kun je je ook de vrouwenpiramide voorstellen en bedenken dat die bovenin dichtbevolkt is en dat er onderin veel meer gaten vallen. De vrouwen die tot de bovenste 20 procent behoren werken niet alleen in gendergemengde beroepen, ze werken meestal fulltime, net als mannen, en ze houden zelden een periode op met werken. Verder naar beneden zie je veel meer beweging van en naar de arbeidsmarkt; en in een doorsneewerkweek worden veel meer uren buiten de werkvloer doorgebracht.

Waarom is er zo’n groot verschil tussen hoog- en laagopgeleide vrouwen? Dat kunnen we verklaren aan de hand van het voorbeeld van Kate Middleton.

Een kwestie van keuzes

In april 2011 trouwde Kate Middleton in Westminster Abbey met prins William, de tweede in de lijn van de Britse troonopvolging. Daarmee sloot ze iedere kans op een onafhankelijke carrière uit. Een goede (en dure) particuliere school, goede cijfers, een goede universiteit en een mooie titel hadden iemand opgeleverd die duidelijk bereid was, er zelfs naar uitkeek om haar leven in dienst te stellen van haar echtgenoot.

Zoals we al eerder zagen, hebben de jonge hoogopgeleide vrouwen van nu een heel andere kijk op de wereld dan de feministen van de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Geeft Kate soms het startsein voor een tegenbeweging? Misschien is met de huidige arbeidsparticipatie en arbeidspatronen wel een hoogtepunt bereikt, keert het tij en omarmen vrouwen nu weer het idee van trouwen en thuisblijven.

Sommigen denken dat dit het geval is. De gedachte dat Amerikaanse vrouwen weer in de val zouden trappen van getrouwd en afhankelijk zijn en weer op hun mans inkomsten zouden gaan teren was voor Leslie Bennetts zo angstaanjagend dat zij in 2007 – niet in 1907 – een explosief boek schreef waarin ze waarschuwde voor de ‘Feminine Mistake’ (de vergissing die vrouwen begaan). [54] In het Londen van 2010 maakten de kranten zich druk om een ander rampzalig scenario: hoogopgeleide moeders en leraren sloegen alarm over de ambitie die meisjes blijkbaar hadden om de vrouw of vriendin van een voetballer te worden of veel geld te slepen uit een scheiding. [55]

Toch zal het met die voetballers en die scheidingen in de praktijk niet zo’n vaart lopen. Er is helemaal geen tegenbeweging aan het opkomen. De vrouwelijke tieners van nu stevenen voor het grootste deel af op betaald werk en dat zullen ze ook houden; ze trekken zich helemaal niet terug in huiselijke sferen. Hoe hoger ze zijn opgeleid, hoe meer uren ze zullen werken. Net als hun moeders.

Kate Middletons moeder, dat moet even gezegd worden, is de helft van een selfmade miljonairsduo. De Middletons hebben hun familiebedrijf samen opgezet en samen fortuin gemaakt: Carol Middleton droeg tegenover haar kinderen dus helemaal niet uit dat een moeder thuis moet zitten. Als we haar dochters besluit willen begrijpen moeten we kijken naar voorkeuren en kansen, omdat we zo Kates keuze, en die van andere vrouwen, kunnen verklaren. Een voorkeur, in het geval van Kate Middleton, niet alleen voor haar echtgenoot als individu, maar ook voor de bijzondere levensstijl die hoort bij een gemalin van een lid van het Koninklijk Huis. En een kans, omdat de man met wie ze is getrouwd multimiljonair is; ze kan, wat ongewoon is, heel goed leven zonder zich zorgen te maken over de financiën van het gezin. [56]

Voorkeuren en kansen kunnen ook de uiteenlopende arbeidspatronen van hoger- en lageropgeleide vrouwen verklaren. Onze werklevens zijn het resultaat van miljoenen of miljarden individuele beslissingen die genomen worden op basis van wat we als individu van waarde achten en welke kansen zich voordoen. Bij elkaar genomen leiden deze beslissingen door de hele ontwikkelde wereld heen tot opvallend vergelijkbare resultaten doordat onze samenlevingen op cruciale punten erg op elkaar lijken. Ze zijn naar historische maatstaven enorm rijk en productief; ze voorzien in een vangnet voor ouderen, zieken en zeer armen; en ze hebben een aantal waarden hoog in het vaandel, zoals een geloof in kansen voor het individu. In de hogere beroepen trekt de verhouding mannen/vrouwen steeds meer recht; maar voor een groot deel van de arbeidsmarkt geldt dat niet; en vrouwen werken daar vaker parttime dan mannen. Maar er zijn ook duidelijke verschillen tussen landen, die kunnen helpen verklaren hoe de algemene patronen ontstaan. Vergelijk bijvoorbeeld Nederland eens met Zweden.

Zoals we al eerder zagen werkt een ongemeen groot deel van de Nederlanders parttime. Dat komt zoals te verwachten vaker voor bij Nederlandse vrouwen met kinderen, maar het is ook heel gewoon voor vrouwen in het algemeen, onder wie ook meer dan de helft van de vrouwen zonder kinderen. [57] De overgrote meerderheid van de Nederlandse vrouwen zou een baan voor meer dan veertig uur per week niet aannemen, ook niet als ze er twee keer zoveel mee zou verdienen als ze nu verdient. [58] Slechts 4 procent van de vrouwen die parttime werken zou fulltime willen werken; uit onderzoeken blijkt dat deze vrouwen tijd willen hebben voor vrienden en hobby’s, het huishouden en hun familie. [59] En jongere Nederlandse vrouwen lijken zelfs nog minder geneigd fulltime te werken dan oudere vrouwen. [60]

Het is duidelijk dat Nederlandse vrouwen hun werk op de tweede plaats stellen en het zien als een middel, niet als een doel; familie en privéleven gaan voor. Dat is wat ik bedoel met ‘voorkeur’. De Nederlandse psycholoog en journalist Ellen de Bruin schreef het boek Dutch women don’t get depressed: Hoe komen die vrouwen zo stoer? Zij beweert dat ze zo gelukkig zijn doordat ze parttime werken: en het gaat niet alleen om hoe de zorg voor kinderen is geregeld, maar om het hele leven thuis. [61] Nederlandse vrouwen die werden geïnterviewd door journalist Helen Rumbelow waren het met haar eens. Onderwijspsycholoog Liesbeth Coen is alleenstaand en kinderloos en ‘het meeste wat ik ooit gewerkt heb is vierentwintig uur in de week. […] Soms ben ik wel jaloers op mensen met flitsende banen en flitsende vakanties, maar daar ben ik snel weer overheen als ik bedenk wat een leuk leven ik heb.’ Parttimer Iris Bloem is het met haar eens: ‘Het is financieel haalbaar als je een beetje anders gaat leven. Ik ben gelukkig omdat ik me bezighoud met mijn passies.’ [62]

‘Financieel haalbaar’, daar draait het hier om: hier wordt een keuze gemaakt die net zoveel met kansen te maken heeft als met voorkeuren. De Nederlands koploperspositie als het gaat om parttime werken is een recent fenomeen. Door recente belastinghervormingen en hogere kinderopvangtoeslag [63] zijn, zoals de bedoeling was, meer vrouwen gaan werken. Maar ze zijn vaker parttime gaan werken dan fulltime. Nederlandse onderzoekers menen dat dit komt doordat ‘relatief hooggeschoold werk ook parttime gedaan kan worden’ in de zeer productieve Nederlandse economie en doordat ‘fulltime werken geen financiële noodzaak is’ in een rijke welvaartsstaat. [64] En dat is waar, althans, voor dit moment – en het biedt vrouwen met een bepaalde voorkeur de kans om die ook te volgen. [65]

In de barre gebieden van Academia is een venijnige kleine oorlog gaande tussen auteurs die suggereren dat veel vrouwen gewoon graag thuisblijven en niet echt zo graag willen werken als mannen, en anderen voor wie alle verschillen in arbeidspatronen tussen mannen en vrouwen bewijzen dat er nog steeds sprake is van discriminatie. [66] In Nederland lijkt in elk geval niemand te denken dat het feit dat bijna twee derde van de vrouwen en slechts een zesde van de mannen parttime werken verklaard kan worden door discriminatie op de arbeidsmarkt. In Zweden, het andere uiterste als het gaat om het aantal parttime werkende vrouwen, denken ze van wel.

De Zweedse samenleving is zo ingericht dat fulltime werken aangemoedigd wordt. ‘Zweedse vrouwen zijn meer geïntegreerd op de arbeidsmarkt,’ stelt het ene kamp van onderzoekers: waarmee bedoeld wordt dat ze meer uren werken dan Europese vrouwen gemiddeld werken en dat ze dat doen omdat fulltime werken de norm is en wordt aangemoedigd door het overheidsbeleid. [67] Maar het levert wel stress op.

Uit onderzoek van de Europese Unie bleek, tot verbazing van de onderzoekers zelf, dat Zweedse gezinnen veel vaker aangaven dat hun werk en hun gezin elkaar in de weg zaten dan hun leeftijdgenoten in schijnbaar minder ‘gezinsvriendelijke’ Europese landen. Als het alleen om vrouwen ging – alle vrouwen, met en zonder kinderen – waren de verschillen nog veel duidelijker, maar vooral de Zweedse moeders sprongen eruit. [68] De reden daarvoor lijkt te zijn dat Zweedse vrouwen het gevoel hebben dat ze in het huishouden of met hun gezin niet kunnen doen wat nodig is of wat ze zouden willen doen als ze tegelijkertijd fulltime werken. Maar parttimebanen zijn in Zweden moeilijk te vinden. En als ze de balans opmaken aan de hand van inkomen, belasting en zekerheid op het gebied van ziektekosten en pensioen zien mensen zich gedwongen fulltime te gaan werken en vermindert de kans dat ze voor een parttimebaan kiezen.

Het is belangrijk om te blijven bedenken dat de overgrote meerderheid van deze Nederlandse parttimers en Zweedse fulltimers niet werkt in de hogere beroepen of banen op directieniveau heeft, net zomin als de meeste Britse, Japanse of Australische vrouwen. Hun banen bevinden zich in de basis van de piramide, niet in de top, waar het meeste geld verdiend wordt.

Ik wil niet impliceren dat geld de enige reden is dat lageropgeleide vrouwen gaan werken. Ze doen dat ook uit een behoefte aan een sociaal leven, afwisseling, en om hun dagen structuur en zin te geven. [69] En hoewel veel van de beroepen waar veel vraag naar is in onze moderne economieën geen hoger onderwijs vereisen en geen hoog inkomen opleveren, is er toch veel werk waar mensen genoegen in scheppen. In beroepen die om veel vaardigheid en deskundigheid vragen, zoals kapster of timmerman, geven mensen aan evenveel voldoening uit hun werk te putten als welke hoogopgeleide kenniswerker dan ook. [70]

Maar veel werk dat gedaan wordt door getrouwde en alleenstaande vrouwen is best onaangenaam, en dat is altijd al zo geweest. Florence Aubenas, een vooraanstaande Franse onderzoeksjournalist, deed een jaar lang ongeschoold werk in de Normandische stad Caen, waar fabriekswerk gemechaniseerd is en niet meer bestaat of naar het buitenland is verdwenen. Iedereen die ze had gesproken

had me gewaarschuwd. Als je een kleine advertentie tegenkomt voor een baantje op de veerboot in Ouistreham, pas op. Ga er niet heen. Reageer niet. Denk er niet eens over na. Vergeet het. Niemand van de mensen die ik ontmoette heeft daar gewerkt, maar iedereen zegt hetzelfde: dat is het ergste van alles […] erger dan de oesterkwekers die je tussen de getijden uren laten wachten voordat je, op om het even welk uur van de dag, de kooien in de zee kunt gaan schudden; erger dan de groenteteelt, waar je je rug breekt om witlof of wortels te oogsten; erger dan de […] champignonkwekerijen, waar je aan het eind van een middag zwoegen helemaal gebroken bent. […] Al die baantjes zijn het strafkamp […] Maar alles is beter dan de veerboot van Ouistreham. [71]

Maar het nachtelijk schoonmaakwerk op de langeafstandsveerboten – denk aan de badkamers, het braaksel, de uitgetrapte sigarettenpeuken – was het enige werk dat ze langer dan een paar weken kon krijgen. Aubenas kwam terecht in een arbeidsleger dat, zo ontdekte ze, bestond uit vrouwen die parttime werkten, die heel klassiek schipperden tussen hun werk, hun uitgavenpatroon en wat ze eigenlijk wilden, en die bij het aanbreken van de dag weer op huis aan gingen.

Bij heel veel werk in de wereld kun je je voorstellen dat je het alleen parttime zou willen doen, maar waarom werken dan zoveel vrouwen die niet tot de toplaag behoren fulltime? Hier kan aan de hand van de verschillen tussen Zweden en Nederland veel worden verklaard. Hoeveel het kost om niet te werken verschilt per land – en daarmee verschillen ook de kansen om parttime te gaan werken. Voorbeelden uit Amerika bevestigen dit. Net als in Scandinavië zijn er in de VS bovengemiddeld veel vrouwen die fulltime werken. Daar is ook een heel duidelijke stimulans voor die in andere ontwikkelde landen ontbreekt. In Amerika heb je te maken met ‘het lastige puntje van de verzekering’, zoals mijn New Yorkse redacteur het uitdrukte.

Als je in Amerika een goede fulltimebaan hebt en via je werkgever verzekerd bent voor ziektekosten en arbeidsongeschiktheid hoef je je geen zorgen te maken over de doktersrekening of nachtmerries te hebben over een ongeluk krijgen en gehandicapt raken. Banen met een volledige ziektekostenverzekering zijn over het algemeen fulltime en niet parttime. Dat is een sterke prikkel.

Zullen onze samenlevingen op de lange termijn in staat blijven de welvaart te genereren die miljoenen vrouwen in staat stelt om met een gerust hart voor parttimewerk te kiezen? Ik weet het echt niet. Het zal zeker niet makkelijker worden nu ontwikkelingslanden rijker worden en de lonen er stijgen en daarmee ook de prijzen van de producten die ze naar onze landen exporteren.

Maar wat er ook gebeurt, vrouwen zullen een rekensommetje maken en inschatten wat hun kansen zijn. Net zoals ze dat nu doen. En kunnen we aan de hand van zo’n rekensommetje dan ook verklaren waarom hoogopgeleide vrouwen overal ter wereld meer uren en meer jaren werken dan hun landgenoten? Ik denk het wel.

Hetzelfde maar anders

Of we het nu bewust of onbewust doen, we stellen onszelf allemaal dezelfde vragen. Zijn er banen beschikbaar die wat opleveren? Hoe hard heb ik het geld nodig? Wat verlies ik als ik betaalde uren inlever voor onbetaalde? En wat doe ik het liefst? Werk en thuis betekenen voor verschillende mensen meer of minder, omdat mensen verschillende prioriteiten hebben. Maar overal ter wereld zie je dat de balans gemiddeld anders uitslaat voor bepaalde groepen. En overal ter wereld gaat dat op voor hoogopgeleide vrouwen met goede banen als je ze bijvoorbeeld vergelijkt met verpleegkundigen, schoonmakers of kantoorpersoneel.

Ten eerste krijg je als hoogopgeleide meer betaald. Dat zou kunnen betekenen dat je eerder minder zult werken dan andere vrouwen dan meer, omdat je minder hoeft te werken om een bepaald bedrag te verdienen. Het betekent ook dat je met ieder uur dat je er meer in stopt meer geld overhoudt om aan andere dingen te besteden – etentjes, vakanties, de stomerij, huishoudelijke hulp: al die dingen die het makkelijker maken om betaald werk te combineren met een fijn huis en leuke vrije tijd.

Ten tweede geldt voor hoogopgeleiden dat blijven werken gevolgen heeft voor je toekomstige salaris. In de eerste jaren op de arbeidsmarkt zijn er voor mannelijk en vrouwelijk hooggekwalificeerd personeel niet echt verschillen in het gemiddelde inkomen: het merendeel werkt fulltime en mannelijke en vrouwelijke bankiers verdienen allemaal dezelfde (enorme) bedragen en mannelijke en vrouwelijke academici, wetenschappers en artsen verdienen gemiddeld ook dezelfde (iets lagere) salarissen. [72] Maar zoals we in de hoofdstukken 2 en 3 in meer detail zullen zien, kan het op de langere termijn negatieve gevolgen hebben voor je salaris als je de arbeidsmarkt voor langere tijd verlaat. Veel hoogopgeleide vrouwen zullen dit aan den lijve ondervinden, daar hoeven ze geen onderzoeksrapporten voor te lezen.

En ten derde hebben hoogopgeleide vrouwen vaak leuke banen. Susan Chira, buitenlandredacteur van The New York Times, vertelde me tijdens een lunch in Manhattan, waar ze net tijd voor kon maken, dat zij een klassiek voorbeeld is van een vrouw voor wie werk ‘vervulling betekent, het is verweven met identiteit’. Vanaf jonge leeftijd ‘was dat ik van mijn werk hield een essentieel onderdeel van mijn persoon’. Maar aantrekkelijke banen voor hoogopgeleiden zijn ook buiten de absolute top te vinden. De Londense Lindsey McBrayne, die een managementfunctie bij de universiteit vervult, hecht veel waarde aan ‘de zelfstandigheid en het feit dat er vertrouwen in je gesteld wordt. En ik gebruik die delen van mijn hersenen die ik graag laat werken.’

En tot slot zijn veel banen in de hogere beroepen en het management gewoonweg niet gemaakt op parttime werken. Je doet ze fulltime of helemaal niet en ‘helemaal niet’ doen is een grote beslissing.

Toen ik net aan dit boek was begonnen dronk ik (en dat komt maar zelden voor) een kopje koffie met mijn gestreste vriendin en buurvrouw Diana, die in de directie van een groot tv-bedrijf zit. Ze wilde graag parttime gaan werken en meer tijd doorbrengen met haar kinderen en kon niets vinden dat qua niveau ook maar in de buurt kwam van haar huidige baan. We stonden allebei voor een raadsel. Er zijn aardig wat hoogopgeleide vrouwen, meestal met kinderen, die zeggen dat ze wel minder uren zouden willen werken, maar dit, net als Diana, niet voor elkaar krijgen. [73] Zouden werkgevers de kansen die dit biedt niet moeten aangrijpen? Ze zouden met parttimewerk hooggekwalificeerde vrouwen kunnen aantrekken, die dan per uur veel minder kosten dan als ze een fulltimebetrekking hebben. Dat is toch een voor de hand liggend staaltje van vrouwenuitbuiting dat ze hier laten liggen.

Dus waarom grijpen ze die kans niet? Is het pure stommiteit? Vooringenomenheid?

‘Dat is een mooie puzzel voor jou,’ zei Diana.

Inmiddels ben ik tot de conclusie gekomen dat het waarschijnlijk geen kwestie van irrationeel gedrag van werkgevers is. Áls hooggekwalificeerd werk makkelijk in deeltijd gedaan kan worden, gebeurt dat op grote schaal al: in een deel van de gezondheidszorg en een groot deel van de onderwijswereld is het overal ter wereld steeds meer die kant op gegaan. Er zijn steeds meer parttimedominees, -pastoors en -rabbijnen. Universiteiten profiteren allemaal van parttimedocenten, die goedkoop zijn. [74] Als andere banen niet op die manier gesplitst worden, als duobanen niet de grote wereldwijde trend worden, [75] als de banen aan de top voor het overgrote deel fulltime blijven, gebeurt dat waarschijnlijk niet door institutioneel seksisme.

Voor sommige banen is het wel duidelijk waardoor je ze niet parttime kunt doen. Lawton Fitt herinnert zich met betrekking tot investeringsbankieren: ‘Je geeft je leven op. Je staat enorm onder druk, ongelooflijke druk. En als ik iets zeker weet over wat ik nog wil doen in mijn leven is het dat ik dingen wil vermijden die ervoor zorgen dat ik midden in de nacht badend in het zweet wakker word. Dat heb ik namelijk bijna een kwarteeuw gedaan.’

Dit verklaart ongetwijfeld waarom er in de wereld van het investeringsbankieren en de financiën ongewoon weinig vrouwen zijn die hun ononderbroken carrière combineren met het hebben van kinderen. [76] Maar zelfs een paar niveautjes lager, in betaling en in stress, blijven de mogelijkheden beperkt. Je kunt geen afdeling van een universiteit runnen zonder een agenda die een hele week in beslag neemt; hetzelfde geldt voor een bouwproject, een hotel, een tijdschrift. Sue Clarke, nu analist bij de overheid, kijkt terug op twintig jaar in het management van het hoger onderwijs en benadrukt dat het voor leidinggevende functies bij een hogeschool of universiteit noodzakelijk is veel tijd te investeren en dichtbij te wonen: ‘Er komt zoveel avondwerk bij. En werving. En ik herinner me de keren dat mensen zeiden dat ze dichterbij zouden komen wonen en dat niet deden en gewoon niet konden doen waarvoor ze betaald werden.’

Hoogopgeleide vrouwen die fulltime werken zetten veel op het spel als ze een tijdje stoppen met werken, en hun kansen om parttime te gaan werken zijn beperkt. Dus vergeleken met hun minder goed betaalde en lageropgeleide seksegenotes houden ze minder vaak periodes op met werken en accepteren ze veel minder vaak een parttimebaan.

Toch blijft dit raadselachtig. Waarom zijn er eigenlijk niet meer vrouwen, en vooral lageropgeleide vrouwen, die ervoor kiezen helemaal niet te gaan werken en thuisblijven en kiezen voor een kostwinnershuwelijk? Er zijn heel veel vrouwen die liever parttime werken dan fulltime, dus waarom gaan er überhaupt zoveel werken? Maudie Miller, het personage uit het toneelstuk van Terrence Rattigan waar ik al eerder uit citeerde, werd gedwongen te gaan werken doordat het oorlog was. Zij en haar generatiegenoten, of ze nou Brits, Amerikaans, Nederlands of Frans waren, stonden helemaal niet te springen om in een wasserette te gaan werken. Waarom willen zoveel van hun kleindochters het huis uit om te gaan werken in warenhuizen of supermarkten?

Het antwoord is weer: geld – maar er zit nog wat meer achter.

Terwijl de inkomens van mannen vroeger in absolute termen lager waren dan tegenwoordig, hielden tot ver in de 20e eeuw veel vrouwen op met betaald werk als ze trouwden, en dat deden ze niet alleen omdat ze hiertoe gedwongen werden door werkverboden voor getrouwde vrouwen. Maar zoals we in hoofdstuk 4 zullen zien besteedden vrouwen vroeger wel meer tijd aan het huishouden dan mensen vandaag de dag doen; daarnaast kwamen scheidingen in die tijd nauwelijks voor.

En toen veranderden de dingen. Huishoudelijke taken begonnen minder tijd te vragen. Het aantal kinderen per gezin daalde sterk. Het percentage scheidingen schoot omhoog. En de arbeidsmarkt veranderde. Het aantal goede ‘kostwinnersbanen’ voor mannen nam af. En banen die voor heel veel vrouwen geschikt waren, waaronder veel parttimebanen, namen in aantal toe. [77]

Omdat er veel gezinnen waren die probeerden een balans te vinden tussen werk en ontspanning, tussen rekeningen betalen en dingen kopen en geen cent te makken hebben, was dit genoeg om een verandering teweeg te brengen. Bovendien moet financiële onafhankelijkheid aantrekkelijk zijn geweest voor vrouwen, vooral nu er minder getrouwd en meer gescheiden werd. En toen de verandering eenmaal ingezet was, versterkte zij zichzelf.

Zodra veel stellen om je heen twee inkomens (of anderhalf) hebben, wordt het steeds lastiger om rond te komen van één inkomen. Als rijkere stellen de huizenprijzen opdrijven, als de kinderen van anderen vinden dat strandvakanties of de nieuwste elektronica er gewoon bij horen, als iedereen aan het werk is en er niemand thuis is om mee te praten, kun je net zo goed zelf ook gaan werken.

Inmiddels heeft de overgang van de oude wereld naar een compleet nieuwe zich wel voltrokken. [78] Miljarden individuele beslissingen hebben een samenleving opgeleverd waarin vrouwenlevens zich in even grote mate op de werkvloer afspelen als thuis. Maar in die nieuwe wereld leiden hoogopgeleide vrouwen levens die zeer duidelijk verschillen van de levens van andere vrouwen.

Het is nog steeds zo dat baby’s, kinderen en kinderopvang in de levens van de meeste vrouwen centraal staan (meer dan bij de meeste mannen het geval is), met alle ongemakken en ook genoegens die daarbij komen kijken. En toch zien we ook hier sterke verschillen tussen de bovenste 20 procent en alle anderen. Want onder de nieuwe vrouwelijke elite, de hoogstopgeleide, meest succesvolle vrouwen, is het krijgen en hebben van kinderen het meest ingrijpend veranderd. En juist door díé verandering is er een enorme kloof ontstaan tussen henzelf en hun voorgangsters en tussen henzelf en andere vrouwen van nu.

NOTEN

[1] - Fox, 2000: 48.

[2] - Ibid.: 52.

[3] - Irene trouwde zelf met illustrator Charles Dana Gibson, de geestelijk vader van de ‘Gibson Girl’: lang, slank en typisch ‘Amerikaans’, die ruim 20 jaar lang als de ideale vrouw gold. De oudste Langhorne-dochter, Lizzie, was de enige die in Virginia bleef wonen en met een man uit Virginia trouwde.

[4] - Cline, 2009.

[5] - Zie inleiding, noot 3.

[6] - In prelandbouwsamenlevingen kwam betaalde arbeid weinig voor en zelfs in landbouwsamenlevingen waren de meeste mensen werkzaam in zelfvoorzieningslandbouw en werd er weinig gebruikgemaakt van geld, maar in het algemeen houdt de bewering stand.

[7] - Zij wordt gespeeld door Christina Hendricks, die is gezegend met een perfect zandloperfiguur, door Esquire is uitgeroepen tot Mooiste Amerikaanse Vrouw van 2010 en verantwoordelijk schijnt te zijn voor de onmiddellijke toename van het aantal vrouwen dat voor een borstvergrotende operatie kiest. Zie http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8290407/Mad-Men-star-Christina-Hendricks-sparks-rush-for-breast-implants.html.

[8] - Voor de dialoog tussen Joan en Peggy, zie http://leethomson.myzen.co.uk/Mad_Men/Mad_Men_1x01_-_Smoke_Gets_in_Your_Eyes.pdf: 11.

[9] - Goldin, 1991.

[10] - Sheridan en Stretton, 2004.

[11] - Vinovskis, 1990: 7.

[12] - Het zuiden van na de Burgeroorlog bood veel minder alternatieven voor het huwelijk en het moederschap dan de wereld van de jaren twintig en er waren minstens zoveel blanke jongemannen in de strijd omgekomen als in de West-Europese landen in de periode 1914-1918; in het noorden daarentegen zag men na de Burgeroorlog een enorme toename van de immigratie en bovendien waren er minder doden te betreuren, waardoor de oorlog hier een veel minder dramatische impact op het leven van vrouwen had.

[13] - Nicholson, 2008: 71.

[14] - Geciteerd in ibid.: 22-23.

[15] - Geciteerd in ibid.: 24.

[16] - Hakim, 2004 en 2011a; Esping-Andersen, 2009.

[17] - De ILO (Internationale Arbeidsorganisatie) is een afdeling van de VN die zetelt in Genève die uitgebreid onderzoek doet naar gender en de arbeidsmarkt. Onderzoeksleiders van de ILO zeggen dat ‘gendersegregatie op de arbeidsmarkt niet beschouwd moet worden als iets onvermijdelijks of natuurlijks, zeker niet op de lange termijn’. Zie Melkas en Anker, 1997; zie ook Anker, Melkas en Korten, 2003.

[18] - OECD 2002: tabel 2.1. Vrouwen maakten 48 procent uit van de hoogopgeleide kenniswerkers, 54 procent van het middenmanagement en hoger (technisch) personeel en 30 procent van de groep van wetgevers, topambtenaren en hogere managers.

[19] - Als het gaat om hoogopgeleide vrouwen volgen Scandinavische landen precies de trend. In Zweden zijn op dit moment bijvoorbeeld 44 procent van de productiemanagers, 52 procent van de juristen en 39 procent van de topambtenaren vrouw. Zie Statistics Sweden: ‘Werknemers 16-64 jaar, 2009’.

[20] - In Duitsland bijvoorbeeld, waar het aandeel vrouwen in het topsegment van de banenmarkt toeneemt, geldt voor meerdere beroepen dat zij beduidend minder gendergemengd zijn geworden. De cijfers gelden voor (het oude) West-Duitsland. Zie Blossfeld, 1987, geciteerd in Hakim, 2004: 156. De cijfers die Blossfeld geeft gelden voor de deelstaten die deel uitmaakten van het West-Duitsland van voor de eenwording.

[21] - Hakim, 2004: 155. Hakim deelde de arbeidsmarkt in Groot-Brittannië op in beroepen die zij ‘gemengd’ ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ noemde: gemengd als er tussen de 25 en 55 procent vrouwen in werkte, vrouwelijk als er meer dan 55 procent vrouwen in werkte, mannelijk als er minder dan 25 procent vrouwen in werkte (en dus meer dan 75 procent mannen). Minder dan 20 procent van de beroepsbevolking bevond zich in gemengde beroepen; de rest was min of meer gelijkelijk verdeeld over beroepen die voornamelijk door mannen of voornamelijk door vrouwen beoefend werden. Bovendien stelde zij vast dat het in de kleine groep van ‘gemengde beroepen’ om beroepen ging waaraan vaker een hogere status en een hogere betaling was verbonden.

[22] - Zie hieronder:

[23] - Zie bijvoorbeeld Goldin en Katz, 2008a; College Board, 2008; Leitch, 2006.

[24] - Zie hieronder:

[25] - De referentiewaarde bedraagt slechts 16.000, wat een totaal van 11.500 meer banen oplevert. Op een beroepsbevolking van 150 miljoen is dat nauwelijks zichtbaar.

[26] - US Department of Labor, 2009. In Groot-Brittannië is het snelst groeiende beroep in de 21e eeuw natuurbeschermer: daar zijn er nu 15.000 meer van dan bij aanvang van de 21e eeuw. Het aantal zorgassistenten is in die tijd toegenomen met 156.000. UK Commission for Employment and Skills, 2010. Daartegenover staat dat de productie-industrie ook, hoewel daar nog steeds behoefte is aan gespecialiseerde geschoolde arbeid, met uitzondering van de assemblagefabrieken in China, steeds kapitaalintensiever wordt door een steeds hogere productie en een steeds grotere afname van het aantal werknemers. Zie bijvoorbeeld Michaels, Natraj en Van Reenen, 2010.

[27] - In de belangrijkste industriële sectoren in Engeland en Wales zijn 90 procent van de werknemers in de bouw en 73 procent van de werknemers in de productiebedrijven man, terwijl 73 procent van het personeel in het onderwijs en 80 procent van het personeel in de sector gezondheidszorg en maatschappelijk werk vrouw zijn. Zie Census 2001: tabel S035. Als je de cijfers voor Groot-Brittannië voor 1901 en 1991 vergelijkt, zie je een duidelijke afname van het aantal mannen in de beroepen die voor meer dan 60 procent door mannen worden beoefend: van 92 procent in 1901 naar 74 procent in 1991. Voor vrouwen is er nauwelijks een afname. In 1901 werkte 74 procent van de Britse vrouwen in beroepen die voor meer dan 60 procent door vrouwen werden beoefend. In 1991, toen veel meer vrouwen werkten, was dat 70 procent. Zie Gallie, z.j. Intussen is in de ‘rijkelandenclub’ van de OESO aan het begin van de 21e eeuw de helft van de werkenden in hogere beroepen vrouw, maar werken slechts 4 procent van de vrouwen – minder dan één op de twintig – als chauffeur en 3 procent van de vrouwen in de bouw, terwijl 77 procent van de werknemers in de gezondheidszorg en 73 procent van het winkelpersoneel vrouw zijn. Zie Hakim, 2004: 151.

[28] - In 1900 werkte de helft van de mannelijke beroepsbevolking in Groot-Brittannië in beroepen waarin geen enkele vrouw werkte.

[29] - Slechts 22 procent van de vrouwelijke beroepsbevolking in veertien andere OESO-landen die door de ILO onderzocht zijn werkte in beroepen met zoveel vrouwen. Zie Melkas en Anker, 1997: 352.

[30] - Het percentage mannen dat werkzaam is in door mannen gedomineerde beroepen is vergelijkbaar met dat in andere OESO-landen. Onder technici en in de bouw schommelt het aantal vrouwen rond de 2 procent, net als elders. De vrouwen concentreren zich vooral in beroepen die uiterst vrouwelijk zijn. Zie Melkas en Anker, 1997.

[31] - Haataja, 2009.

[32] - In 1910 werden er tijdens de volkstelling in de VS 558 praktiserende vrouwelijke advocaten geteld – dat was grofweg 1 vrouw op de 200 mannen – en waren er nog geen vrouwelijke rechters. Zie http://www.law.harvard.edu/news/bulletin/backissues/spring99/article2.html.

[33] - US Bureau of the Census: 1970 Census of Population.

[34] - De tabel hieronder bevat gedetailleerde cijfers over veranderingen in de vertegenwoordiging van vrouwen.

[35] - Meer dan 60 procent van de afgestudeerde geneeskundigen en coassistenten is vrouw, en meer dan 43 procent van allen die werkzaam zijn in de geneeskunde. Van de management consultants in Groot-Brittannië is 39 procent vrouw – dat zijn er in totaal 70.000 – evenals 44 procent van de verzekeringsacceptanten. Bron: Labour Force Survey, 2009. In de vs is 50 procent van de inkoopmanagers vrouw, net als 56 procent van de kredietacceptanten en 43 procent van de journalisten; en, anders dan in Groot-Brittannië, is de meerderheid van de verzekeringsacceptanten vrouw. Van de Amerikaanse verzekeringsacceptanten is 63 procent vrouw. Bron: US Current Population Survey, 2009, US Department of Labor, 2010. In Frankrijk maken vrouwen 47 procent uit van het deel van de beroepsbevolking dat werkzaam is in de exacte wetenschap en technische beroepen, 58 procent van de directieleden in de financiën en de verzekeringen en 44 procent van die in de uitgeverswereld en de audiovisuele sector. Zie tabel 203, Emploi salarié selon les secteurs d’activité: Insée, Estimations d’emploi op http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=ir-martra10&page=ir.

[36] - UK Labour Force Survey (data-analyse uitgevoerd voor dit boek door Scott Blevins).

[37] - De allereerste vrouwelijke partner was Jeanette Loeb, in 1986; Fitt was de eerste aan de private equitykant.

[38] - Steinem, 2008.

[39] - Goldin, 2006: 11.

[40] - Dench, 2010: 2. Dench verwijst naar een scène uit de memoires van journalist Toby Young: How to Lose Friends and Alienate People. (Nederlandse vertaling van Jaap Sietse Zuierveld: Hoe je vrienden verliest & anderen kwijtraakt)

[41] - In figuur n1 is te zien hoeveel er in een eeuw tijd veranderd is in de VS, en hoe er na de jaren veertig opeens een heel snelle stijging plaatsvond.

[42] - Rattigan, 1953: 119-120. Rattigan was zelf staartschutter bij het Bomber Command van de RAF.

[43] - In de VS bedroeg het verschil tussen de arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen 36 procentpunt, daarmee was het drie keer zo groot als tegenwoordig. Zie US Census Bureau, 2010b: tabellen 586 en 598. Sinds 1970 is het aandeel van vrouwen die werken onder alle vrouwen boven de zestien gestegen van 4 naar 6 van de 10. Zie Lee en Mather, 2008. Het is daarmee nog steeds wat kleiner dan het aantal mannen: in 2009 zagen we iets meer dan 7 op de 10 Amerikaanse mannen van boven de zestien op de arbeidsmarkt. De arbeidsparticipatie varieert in ontwikkelde landen van 10 procentpunt hoger dan die van vrouwen (in landen waar de gehele arbeidsparticipatie hoog is) tot 20 procentpunt hoger (in landen waar de gehele arbeidsparticipatie laag is). Zie OECD, 2010: tabel b. Scandinavië kent de grootste arbeidsparticipatie van vrouwen, maar daar wordt ook iedereen meegeteld die op zwangerschaps- of familieverlof of ander verlof is. Landen variëren enorm in de regelingen voor zwangerschaps- of familieverlof en ook in of ze vrouwen die met officieel verlof zijn meetellen als werkenden. Christina Jonung en Inga Persson hebben een gedetailleerde vergelijking gemaakt van werkpatronen in Zweden en werkpatronen in Amerika, Frankrijk, Noorwegen en Finland. Zij concluderen dat als de cijfers gecorrigeerd zijn voor dit soort verschillen en ook voor verschillen in het aantal uren dat gewerkt wordt, Zweden helemaal ‘niet zo’n uitzondering’ is (p. 271) als het gaat om verschillen in de arbeidspatronen van mannen en vrouwen. Zie Jonung en Persson, 1993.

[44] - Zie vorige noot. Omdat mensen tegenwoordig langer studeren zijn er maar weinig ontwikkelde landen waar veel meer dan 80 procent van de volwassen mannen ‘betaald werk’ verricht. Voor vrouwen liggen de percentages sowieso lager, zoals hieronder is te zien.

In alle OESO-landen maken vrouwen bijna de helft van de beroepsbevolking uit, bijvoorbeeld 48 procent in Zweden, 46 procent in Groot-Brittannië, 43 procent in Japan en zelfs in Italië 41 procent.

[45] - Ik heb cijfermateriaal en definities van de OESO gebruikt: absolute aantallen kunnen variëren afhankelijk van hoe ‘parttime’ is gedefinieerd, maar het algemene patroon blijft hetzelfde. Het US Department of Labor zegt in zijn ‘Quick stats on women workers 2009’ bijvoorbeeld dat 26 procent van de vrouwen parttime werkt en in de statistieken van de OESO is het cijfer voor Amerika 19 procent. (Alle OESO-statistieken worden geleverd door lidstaten, maar aangepast aan standaard OESO-definities.)

[46] - Bovendien verschillen mannelijke en vrouwelijke parttimers erg van elkaar. Mannen die parttime werken zijn jong of juist oud, het zijn studenten of nieuwkomers op de arbeidsmarkt of juist mensen die de pensioengerechtigde leeftijd naderen of al bereikt hebben. Vrouwen daarentegen zijn vaak in de dertig, veertig of vijftig, en op het hoogtepunt van hun werkzame leven.

[47] - Zie bijvoorbeeld Cousins en Tang, 2004; Hakim, 2004; Crompton en Lyonette, 2007: in het bijzonder pp. 61-63.

[48] - Dit betekent niet dat er geen hoogopgeleide vrouwen zijn die parttime werken: ook hier is sprake van een verschil tussen mannen en vrouwen, dat voor het grootste deel wordt veroorzaakt door vrouwelijke werkpatronen die verband houden met het moederschap. Bij de Britse volkstelling van 2001 werkte in Groot-Brittannië bijvoorbeeld 3 procent van de mannelijke bedrijfsmanagers parttime, tegenover 15 procent van de vrouwen. En onder hogeropgeleiden in de medische wereld – artsen en tandartsen – werkte 30 procent van de vrouwen parttime, dat was drie keer zoveel als het percentage voor de mannen. In de meeste beroepen die geen hoger onderwijs vergen waren de verschillen tussen mannen en vrouwen echter veel groter, net zoals de absolute aantallen voor vrouwen die parttime werken. In Groot-Brittannië werkt bijvoorbeeld 70 procent van het vrouwelijk winkelpersoneel parttime. Zie UK Census 2001: tabel S035.

[49] - Deze conclusie houdt stand als andere factoren constant worden gehouden. Bosch et al. schatten de kans dat een ‘prototypische’ ongetrouwde kinderloze vrouw van 40 in 2000 zou werken als volgt in voor verschillende opleidingsgroepen (tabel n5):

[50] - Vier op de vijf vrouwen (80 procent) werken fulltime tegenover slechts een op de vijf parttime, voor de laagstopgeleiden zijn dat er twee op de drie. Zie American Time Use Survey, gegevens over 2003, geanalyseerd door Anne-Marie Jeannet. In hoofdstuk 4 komen tijdsbestedingsgegevens uitgebreid aan bod.

[51] - De gevolgen hiervan zijn duidelijk te zien als de cijfers voor participatie op de arbeidsmarkt zijn ingedeeld naar leeftijdsgroep. In de VS zijn er bijvoorbeeld in de leeftijdsgroepen 16-19 en 20-24 in totaal meer vrouwen dan mannen die werken. (NB: absolute aantallen van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt worden ook beïnvloed door de verschillen in percentages van mannen en vrouwen die in het leger zitten of gedetineerd zijn.) Onder de 25- tot 34-jarigen en de 35- tot 44-jarigen keert dat patroon zich om en na de leeftijd van 45 zien we weer een vrouwelijke meerderheid. In Amerika is die verschuiving van een meerderheid onder jongeren en ouderen naar een minderheid onder degenen van middelbare leeftijd zo groot dat voor alle 25-plussers in totaal geldt dat de arbeidsparticipatie van mannen groter is. In Groot-Brittannië is het aantal vrouwen dat fulltime werkt het hoogst in de leeftijdsgroep 25-29; daarna daalt het; het stijgt weer vanaf de 45+ en boven de vijftig ligt het op hetzelfde niveau als dat van de mannen. Zie Office for National Statistics, 2010: hoofdstuk 4.

[52] - Zie tabel n5 hierboven voor het Nederlandse patroon. De Amerikaanse cijfers zijn als volgt:

[53] - Hieronder enkele voorbeelden:

[54] - Bennetts, 2007.

[55] - Goodwin, 2010; zie ook Walter, 2010.

[56] - Prins William heeft een groot bedrag van zijn moeder geërfd en is vermogender dan hij als toekomstig Prince of Wales en koning kon verwachten.