Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) wordt alom beschouwd als een van de grootste Duitse literaire personen: dichter, roman- en toneelschrijver, criticus, jurist, wetenschapper en politicus. Misschien wel de laatste homo universalis, even klassiek als Shakespeare en Dante.

Goethe. Kunstwerk van het leven is niet de eerste biografie van Goethe maar het is zeker de meest gezaghebbende. Rüdiger Safranski is een van de grootste biografen van onze tijd en zijn ongeëvenaarde kennis van en fascinatie met zijn onderwerp zijn al gebleken uit zijn beroemde biografie van Schiller en zijn portret van de vriendschap tussen Schiller en Goethe. Hij baseert zich zo veel mogelijk op de primaire bronnen: het werk zelf, brieven en dagboeken, getuigenissen van tijdgenoten. Het uitzonderlijk rijke leven van Goethe wordt door Safranski op magistrale wijze verbeeld.

==

‘Het is Safranski gelukt de lezer weer helemaal opnieuw verliefd op Goethe te laten worden.’ – Die Zeit

==

‘Het boek van Safranski zal voor lange tijd het standaardwerk over Goethe blijken te zijn.’ – Frankfurter Allgemeine Zeitung

==

‘Weinig biografen weten hun onderwerp zo tot leven te wekken als Safranski, en tegelijkertijd recht te doen aan het werk. Safranski komt met een onderhoudend verhaal en een heldere visie.’ – Arnold Heumakers, nrc Handelsblad

Rüdiger Safranski

Goethe

Kunstwerk van het leven

Vertaling Mark Wildschut

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Rüdiger Safranski

© 2015 vertaling Mark Wildschut

Oorspronkelijke titel Goethe. Kunstwerk des Lebens

Oorspronkelijke uitgeverij Hanser

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Johann Wolfgang von Goethe op 79 jarige leeftijd, door Joseph Karl Stieler, 1828

==

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2685 5

NUR 508

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2684 8

Voor Gisela Maria, wie anders

Dit verlangen, de piramide van mijn bestaan, waarvan de basis voor mij is aangebracht en gelegd, spits de lucht in te steken, zo hoog mogelijk, domineert al het andere en laat nauwelijks momenten van vergetelheid toe. Ik mag niet dralen, ik ben al op leeftijd, en misschien breekt het lot me in het midden en blijft de Babylonische toren stomp en onvoltooid. Op zijn minst moet men zeggen dat het een dapper ontwerp was.

Goethe an Lavater,

rond 20 September 1780

Woord vooraf

Goethe is een gebeurtenis in de geschiedenis van de Duitse geest – Nietzsche dacht, een gebeurtenis zonder gevolgen. Maar Goethe is niet zonder gevolgen gebleven. Weliswaar heeft hij het verloop van de Duitse geschiedenis geen gunstiger wending kunnen geven, maar in een ander opzicht, namelijk als voorbeeld van een geslaagd leven, dat intellectuele rijkdom, scheppingskracht en levenswijsheid in zich verenigt, was hij uiterst invloedrijk. Een boeiend leven, waarvoor hij in de wieg was gelegd, maar waarvoor hij toch ook strijd heeft moeten leveren, bedreigd door innerlijke en uiterlijke gevaren en aanvechtingen. Wat steeds weer fascineert is de individuele gestalte van dit leven. Dat is geen vanzelfsprekendheid.

Het is thans geen gunstige tijd voor het ontstaan van individualiteit. Het netwerk dat allen met allen verbindt is het grote uur van het conformisme. Goethe was ten diepste verbonden met het maatschappelijke en culturele leven van zijn tijd, maar hij verstond de kunst een eenling te blijven. Hij huldigde het principe slechts zoveel wereld in zich op te nemen als hij kon verwerken. Waar hij niet op een of andere manier productief op kon antwoorden, ging hem niets aan, met andere woorden: hij kon ook wonderbaarlijk goed dingen links laten liggen. Uiteraard moest ook hij aan veel deelnemen waar hij zich liever verre van had gehouden. Maar voor zover het aan hem lag, wilde hij de omvang van zijn levenssfeer zelf bepalen.

Van de fysiologische stofwisseling zijn we inmiddels aardig op de hoogte, maar wat een geslaagde geestelijk-psychische stofwisseling met de wereld is, kan het voorbeeld van Goethe ons leren. En ook dat we naast het lichamelijke een geestelijk-psychisch immuunsysteem nodig hebben. Je moet weten wat je binnenlaat en wat niet. Goethe wist dat, en dat maakte deel uit van zijn levenswijsheid.

Daarom vormt niet alleen het werk, maar ook het leven van Goethe voor ons een bron van inspiratie. Hij was niet alleen een groot schrijver, maar ook een meester in de levenskunst. Beide samen maken hem onuitputtelijk voor het nageslacht. Dat voorvoelde hij, ook al schreef hij in een van zijn laatste brieven aan Zelter dat hij helemaal vergroeid was met zijn tijd, die nooit meer zou terugkeren. Toch kan Goethe levendiger en sterker aanwezig zijn dan menigeen onder de levenden met wie we elke dag te maken hebben.

Elke generatie heeft de kans in de spiegel van Goethe ook zichzelf en zijn eigen tijd beter te begrijpen. Dit boek is zo’n poging, doordat het leven en werk beschrijft van een genie zoals er maar eens in de honderd jaar een verschijnt en aan de hand van dit voorbeeld tegelijk de mogelijkheden en grenzen van een levenskunst wil verkennen.

==

Een jongeman van goeden huize uit Frankfurt am Main, studeert in Leipzig en Straatsburg, zonder echt een studie af te ronden, wordt uiteindelijk toch jurist, is aanhoudend verliefd en heeft een hele zwerm jonge meisjes en rijpere vrouwen achter zich aan. Met ‘Götz von Berlichingen’ wordt hij in Duitsland beroemd, na het verschijnen van ‘Die Leiden des jungen Werther’ spreekt heel literair Europa over hem: Napoleon zal beweren dat hij de roman zeven keer had gelezen. Bezoekers stromen naar Frankfurt om daar de mooie, welbespraakte en geniale jongeman te zien en te horen. Een generatie eerder dan Lord Byron voelt hij zich de lieveling van de goden, en net als Byron heeft hij ook poëtische omgang met zijn duivel. Nog in Frankfurt begint hij met het levenslange werk aan ‘Faust’, dit canonieke drama van de moderne tijd. Na de periode als genie in Frankfurt is Goethe het literaire leven een tijdje zat, hij riskeert een radicale breuk en trekt in 1775 naar het kleine hertogdom Saksen-Weimar, waar hij het als vriend van de hertog tot minister schopt. Hij liefhebbert in natuuronderzoek, vlucht naar Italië, woont ongehuwd samen – en bij dat al schrijft hij de onvergetelijkste liefdesgedichten, wedijvert met zijn vriend en collega-schrijver Schiller om de eer, schrijft romans, doet aan politiek en gaat om met de groten van kunst en wetenschap. Al bij leven wordt Goethe een soort instituut. Hij maakt van zichzelf een historische figuur, schrijft met ‘Dichtung und Wahrheit’ na ‘Belijdenissen’ van Augustinus en ‘Confessions’ van Jean-Jacques Rousseau misschien wel de belangrijkste autobiografie van het oude Europa. Maar hoe stijf en statig hij zich soms ook gedraagt, toch toont hij zich in zijn late werk ook een onverschrokken en sardonische Mefisto, die alle conventies aan zijn laars lapt.

Daarbij blijft hij zich er steeds van bewust dat literair werk één ding is, maar het leven zelf iets anders. Ook daaraan wilde hij het karakter geven van een werk. Wat is dat – een werk? Het onttrekt zich aan de tijdsomstandigheden en rijst daar bovenuit, met begin en einde en daartussen een vastomlijnde vorm. Een eiland van betekenis in de zee van het toevallige en vormloze, dat Goethe schrik aanjoeg. Voor hem moest alles een vorm hebben. Of hij ontdekte die, of hij schiep hem, in de alledaagse menselijke omgang, in zijn vriendschappen, in brieven en gesprekken. Hij was een mens van rituelen, symbolen en allegorieën, een liefhebber van aanduidingen en toespelingen – en toch wilde hij altijd ook zelf tot een resultaat, tot een vorm, kortom tot een werk komen. Dat gold in het bijzonder voor zijn verplichtingen in dienstverband. De wegen moesten worden verbeterd, de boeren moesten van drukkende lasten worden bevrijd, arme en hardwerkende mensen moesten in loondienst worden genomen, de mijnbouw moest winst opleveren en in de schouwburg moest het publiek als het even kon elke avond iets te lachen of te huilen hebben.

Aan de ene kant de werken, waarin het leven vorm krijgt, aan de andere kant de aandacht. Dat is het mooiste compliment dat men het leven, zowel dat van zichzelf als van de anderen, kan maken. Ook de natuur verdient het liefdevol te worden waargenomen. Goethe onderzocht de natuur door haar aandachtig gade te slaan. Hij was ervan overtuigd dat men alleen maar nauwgezet hoefde toe te kijken en het belangrijke en ware zou zich vanzelf tonen. Niets anders, geen geheimzinnigdoenerij. Hij beoefende een wetenschap waarbij horen en zien je niet verging. Het meeste wat hij ontdekte beviel hem. Ook wat hem lukte beviel hem. En als het anderen niet beviel, liet dat hem uiteindelijk koud. Voor hem was de levensduur te waardevol om die met critici te verdoen. Tegenstrevers komen niet in aanmerking, zei hij een keer.

Goethe was een verzamelaar, niet alleen van voorwerpen, maar ook van indrukken. Zo ging het bij persoonlijke ontmoetingen. Hij vroeg zich altijd af of en hoe die hem vooruitgeholpen hadden, zoals zijn lievelingsuitdrukking daarvoor luidde. Goethe hield van het levendige en wilde daar zoveel mogelijk van vasthouden en in een of andere vorm gieten. Een ogenblik, in een vorm gebracht, is gered. Een half jaar voor zijn dood beklimt hij nog een keer de Kickelhahn2 om te lezen wat hij een keer op de binnenmuur van de jagershut had neergekrabbeld: Über allen Gipfeln ist Ruh, boven alle bergtoppen is rust.

Er bestaat geen schrijver in de moderne tijd bij wie de biografische bronnen zo rijkelijk vloeien, maar ook geen die door zoveel meningen, gissingen en interpretaties wordt overladen en aan het zicht onttrokken. Dit boek benadert dit misschien laatste universele genie uitsluitend op basis van de primaire bronnen – werken, brieven, dagboeken, gesprekken, aantekeningen van tijdgenoten. Op die manier komt Goethe tot leven en treedt hij op als voor de eerste keer.

Met Goethe leren we ook zijn tijd van nabij kennen. Deze mens, die meerdere keerpunten en omwentelingen in de geschiedenis heeft doorgemaakt, die nog opgroeide in de speelse Rococo en in een stijve en ouderwetse stadscultuur, die zich door de Franse revolutie en de gevolgen daarvan voor het geestelijk leven voelde opgejaagd en uitgedaagd, die de nieuwe orde van Europa onder Napoleon, de val van de keizer en de Restauratie, die de ontwikkeling toch niet kon tegenhouden, meemaakte, die de opkomst van de moderniteit als geen ander zo sensitief en nadenkend registreerde en wiens levensspanne ook nog de nuchterheid en versnelling van het tijdperk van de spoorwegen en zijn vroeg-socialistische dromen omvat – deze mens naar wie men later het hele tijdperk van deze reusachtige omwentelingen heeft vernoemd: de Goethetijd.

Hoofdstuk 1

Zware bevalling met heuglijke gevolgen. Familiebanden. Tussen een pedante en vrolijke natuur. De zusters. Het vrije rijksstadskind. Schrijfoefeningen. De rijmelaar en de eerste Gretchen-affaire. Geschokt zelfbewustzijn. Serieuze zaken opschorten. Aan de alledaagse voorwerpen een poëtische kant ontlokken.

==

Misschien is het ironie als Goethe aan het begin van zijn autobiografie ‘Dichtung und Wahrheit’ bij de beschrijving van de zware bevalling melding maakt van de heuglijke gevolgen voor de gemeenschap.

Door onoplettendheid van de vroedvrouw was de pasgeborene bijna gewurgd door de navelstreng. Het gezicht was al blauw aangelopen en men dacht dat het kind dood was. Het werd door elkaar geschud en beklopt en toen ademde het weer. Voor Goethes grootvader, schout Johann Wolfgang Textor, was deze levensgevaarlijke geboorte aanleiding de verloskunde in de stad beter te organiseren. Er werd een opleiding voor vroedvrouwen gesticht die velen die na mij werden geboren ten goede zal zijn gekomen.3 Zo scoort de autobiograaf zijn eerste punt.

Grootvader Textor, naar wie de pasgeborene was vernoemd, had ooit bedankt voor het aanbod in de adelstand te worden verheven. Hij zou zijn dochters, onder wie Goethes moeder Katharina Elisabeth, niet overeenkomstig zijn stand hebben kunnen uithuwelijken. Voor de adelstand was hij niet rijk genoeg en voor de burgerlijke kringen was hij dan te voornaam geweest. Dus bleef hij wat hij was: een vooraanstaand burger, die als schout voldoende macht had om de vroedkunde een stapje vooruit te helpen.

De schout was niet alleen de hoogste ambtenaar van de burgerij, maar ook de vertegenwoordiger van de keizer in de rijksstad, die het privilege had het schouwtoneel van de uitverkiezing en kroning van de keizer te zijn. De schout behoorde tot degenen die de troonhemel boven de keizer mochten dragen. Zijn kleinzoon koesterde zich in deze glans, die ook op hem afstraalde, tot ergernis van zijn speelkameraadjes, al hadden die door hem ook toegang tot de keizerszaal in de Römer, het oude raadhuis, waar ze de grote gebeurtenissen konden naspelen. Goethe bewaarde een liefdevolle herinnering aan grootvader Textor. Hij beschrijft hoe deze in een toga-achtige kamerjas, met een zwarte fluwelen plooimuts op zijn hoofd, die zijn kleinzoon het gevoel gaf van onverstoorbare vrede en eeuwige duurzaamheid, in zijn tuin fruitbomen en bloembedden verzorgde en rozen sneed.

Een wat al te idyllisch beeld. Volgens het relaas van een tijdgenoot deed indertijd in Frankfurt het gerucht de ronde dat Goethes vader tijdens een familiebijeenkomst rond de jaarwisseling van 1759/60, toen Franse troepen tijdens de Zevenjarige Oorlog in Frankfurt waren ingekwartierd, zijn schoonvader Textor ernstige verwijten had gemaakt: hij zou als schout geld hebben aangenomen om de vijandige troepen toe te laten in de stad. Waarop Textor zijn mes naar zijn schoonzoon zou hebben gegooid, waarna deze op zijn beurt zijn degen zou hebben getrokken. Deze scène komt in ‘Dichtung und Wahrheit’ niet voor. Over grootvader Textor staat daar dat hij geen spoor van opvliegendheid vertoonde; ik herinner me niet hem ooit kwaad te hebben gezien.

Goethes grootvader van vaderskant was een naar Frankfurt uitgeweken kleermaker, die zich daar tot eerste couturier van de hoogste kringen had opgewerkt en met de welgestelde weduwe van de waard van hotel Weidenhof was getrouwd. De kleermaker werd hotelhouder en wijnhandelaar en was daarin zo succesvol, dat hij bij zijn dood in 1730 twee huizen, verschillende stukken grond en 100.000 daalders aan baar geld naliet.

Zijn zoon Johann Caspar moest hogerop. Omdat ze het zich konden veroorloven stuurden ze hem naar een duur en gerenommeerd gymnasium in Coburg en later naar Leipzig en Gieβen, waar Johann Caspar na een stage bij het hooggerechtshof in Wetzlar promoveerde tot doctor in de rechten. Het was de bedoeling dat hij bij de gemeente Frankfurt carrière zou maken. Maar Johann Caspar had geen haast, hij wilde eerst wat van de wereld zien en ging voor een jaar op reis, via Regensburg naar Wenen en vandaar naar Italië en op de terugweg naar Parijs en Amsterdam. Over zijn verblijf in Venetië, Milaan en Rome schreef hij een reisverslag in het Italiaans, wat tien jaar lang zijn belangrijkste bezigheid was. Hij had vrije tijd genoeg, omdat het hem na zijn terugkeer in 1740 niet lukte een baan te krijgen bij het stadsbestuur. Goethe doet het voorkomen alsof zijn vader had gesmeekt hem zonder ballotage, dus zonder te hoeven solliciteren en daarom ook zonder beloning, ten minste een van de ondergeschikte baantjes te doen toekomen. Toen dat hem werd geweigerd zou hij met een gekrenkt eergevoel hebben gezworen nooit meer te solliciteren en ook geen betrekking meer te accepteren. Niettemin had hij de gelegenheid aangegrepen bij het hoogste rechtscollege, dat tijdens het bewind van Karel VII in Frankfurt zetelde (1741-44), de titel van ‘keizerlijk raadsheer’ te kopen, die als bijzondere eretitel normaal gesproken slechts voor de schout en de oudste schepenen was weggelegd. Daardoor, schrijft Goethe, had hij zich op gelijke hoogte gesteld met de hoogste klasse en kon hij niet meer van onderop beginnen. Wat hij immers ook niet wilde. Zo werd Johann Caspar in 1742 tot raadsheer benoemd van een keizer op wie Katharina Elisabeth, zijn latere vrouw, ongeveer tezelfdertijd als klein meisje verliefd werd.

Katharina Elisabeth was de oudste van de Textor-dochters. Men noemde haar ‘prinsesje’, omdat ze niet graag huishoudelijk werk deed en liever op de sofa lag en boeken las. En zo keek ze ook, zoals ze later aan Bettine von Arnim vertelde, naar de kroning van Karel VII, die ze als jong meisje in 1742 meemaakte: als een tafereel uit een roman. Het meisje was de keizer gevolgd tot in de kerk en had de mooie jongeling met de melancholieke blik zien bidden en zijn lange zwarte wimpers zien opslaan. De posthoorns, die zijn verschijning aankondigden, kon ze nooit meer vergeten. Eén keer, zo geloofde ze, had de keizer haar vanaf zijn paard zelfs toegeknikt. Dus voelde ze zich uitverkoren, en daarom was zes jaar later het huwelijk van de achttienjarige met de eenentwintig jaar oudere Johann Caspar voor haar geen bijzonder grootse gebeurtenis. Ze trouwde ‘zonder duidelijke genegenheid’, hoewel Johann Caspar toch ook een ‘mooie man’ was.

Toen Johann Caspar Goethe in 1748 trouwde met de dochter van de schout, kwam er nog een obstakel bij om te worden toegelaten tot het raadscollege, want er golden in de stad strenge regels tegen vriendjespolitiek. Dus bleef Johann Caspar ‘particulier’. Hij rentenierde, hield zich onledig met het beheer van zijn bezittingen, met het opschrijven van zijn reisherinneringen, met het verzamelen van boeken en prenten, met het kweken van zijderupsen en met de opvoeding van zijn kinderen, vooral met die van de veelbelovende Johann Wolfgang.

Of het er met de loopbaan van de keizerlijke raadsheer werkelijk zo toeging als Goethe te verstaan geeft, weten we niet. Of het hem aan ambitie ontbrak, of zijn juridische kennis te academisch en niet praktisch genoeg was, of men voorbehoud maakte tegen de zoon van een hotelhouder die zich misschien te hooghartig gedroeg, of dat zijn aanhankelijkheid aan Karel VII, die tot het Huis Wittelbach behoorde, bij de Habsburgse opvolgers in zijn nadeel werkte – misschien heeft alles samen een succesvolle carrière in de weg gestaan. Desondanks had de vader, als men de beschrijving van zijn zoon mag geloven, beslist vrede met zijn positie. Volgens mijn vader was zijn leven tot dan toe grotendeels naar wens verlopen.

Maar waarschijnlijk waren er toch problemen. Ze worden zelfs in de voor het overige eerder op harmonisering en gladstrijken bedachte beschrijving in ‘Dichtung und Wahrheit’ aangeduid. Zo wordt bijvoorbeeld verteld hoe de jongen van zijn speelkameraadjes kleinerende opmerkingen over zijn afkomst te horen kreeg. Zijn vader zou een onecht kind zijn, dat de waard van de Weidenhof in de maag was gesplitst. Een voornaam heerschap zou hem hebben overgehaald voor de buitenwacht zijn plaats als vader in te nemen. Maar in plaats van de kwaadspreker ter verantwoording te roepen of zich te schamen, had dit gerucht, zo vertelt Goethe verder, zijn ijdelheid gestreeld: Ik vond het eigenlijk wel prettig het kleinkind van een of ander voornaam heerschap te zijn. Vanaf dat moment zocht de jongen in de portretten van belangrijke mannen naar gelijkenissen en verzon hij een hele roman over zijn adellijke afkomst. Hij was aangestoken door een soort morele ziekte, schrijft Goethe, en hij besluit de beschrijving van deze episode met een zelfkritische morele overdenking: Het is maar al te waar dat alles wat de mens innerlijk sterkt in zijn eigendunk, wat zijn heimelijke ijdelheid streelt, hem zo uitermate welkom is, dat hij zich verder niet afvraagt of het hem ook nog op een of andere wijze tot eer of tot schande zou kunnen strekken. Wat opvalt is dit onverstoorbare gevoel van eigenwaarde van de jongen. Wat voor andere mensen volstaat, kan mij niet bevredigen, zei hij een keer. Hij was toen zeven jaar oud.

Uit deze episode komt niet alleen een ijdele jongen naar voren, maar blijkt ook dat de maatschappelijke positie van zijn vader niet onomstreden was. Dat hij met zijn jonge gezin in het huis van zijn moeder, de eigenaresse van de Weidenhof, woonde, droeg ook niet aan zijn aanzien bij. Tot de dood van deze grootmoeder, die Goethe zich als een mooie, magere, altijd in het wit en kraakhelder geklede vrouw herinnert, was vader dus aan de Hirschgraben nog niet de heer des huizes en moest hij wachten met de realisatie van zijn grote plannen. Dat zal hem overigens niet zwaar zijn gevallen, aangezien hij ook voor de rest traag en behoedzaam te werk ging.

De verbouwing van het huis vond plaats in 1755. Het bijgebouw werd afgebroken en op het vrijgekomen perceel werd eerst een grote wijnkelder neergezet voor de voorraden die nog uit de tijd van de Weidenhof stamden. Daar zaten heel goede jaren bij. Goethe laat de restanten daarvan later naar Weimar opsturen, waar Christiane Vulpius ze in 1806 dapper zal verdedigen tegen de Franse plunderaars.

Het was het eenvoudigst geweest ook het hoofdgebouw te slopen, maar dan had men voor de nieuwbouw strenge regels in acht moeten nemen, die bijvoorbeeld uitstekende gedeeltes bij de bovenverdiepingen verboden, waardoor die minder ruim zouden zijn geworden. Dus besloot men tot de kostbare en riskante onderneming de bovenverdiepingen te stutten om de boel beneden opnieuw te kunnen opbouwen. Ondanks de herrie en de rotzooi bleef het gezin op een paar weken na in het huis wonen. Dat alles heeft op de jongen een diepe indruk gemaakt. Een van zijn vroegste teksten, een dialoog tussen vader en zoon, gaat daarover. De vader: Tel daarbij de vele gevaren die de handwerkslieden hebben gelopen, vooral tijdens het maken van de hoofdtrap zoals je die hier ziet, aangezien bijna het hele gewelf door ontelbare steunpilaren werd gestut. Waarop de zoon: En wij zijn daar ondanks al die gevaren toch blijven wonen. Het is maar beter als je niet alles weet, anders had ik vast niet zo rustig geslapen als ik heb gedaan.

De verbouwing en vooral het ruime trappenhuis dat daarbij was ontstaan was de grote trots van Goethes vader, het ‘werk’ van een man, die immers verder niet op veel werken kon bogen. Dit was de zere plek waar zijn zoon in een ruzie eind 1768, na zijn terugkeer uit Leipzig, de vinger op legde. De vader toonde zich ontevreden met de studieresultaten van zijn zoon, die als reactie de verbouwingsideeën van zijn vader bekritiseerde. De verbreding van het trappenhuis zou te veel ruimte hebben gekost, die men beter voor de vergroting van de kamers had kunnen benutten. Boos herinnerde hij zijn vader aan zijn aanvaring met de in het huis ingekwartierde Franse stadscommandant graaf Thoranc in de tijd van de Franse bezetting (1759-61), juist in dat ruime trappenhuis, dat dit soort ongewenste ontmoetingen pas mogelijk had gemaakt. Toen de fritzisch4 gezinde vader, na het nieuws dat de Fransen de Pruisische troepen hadden verslagen, graaf Thoranc op de trap tegenkwam, had hij hem niet gefeliciteerd maar alleen nijdig gebromd: loop naar de duivel! Het had niet veel gescheeld of hij was daarvoor in het gevang terechtgekomen.

Goethe rapporteert dit voorval met begrip voor zijn vader, maar met nog meer sympathie voor Thoranc, die hij als een edelmoedig, hoffelijk, attent en bovenal kunstzinnig man afschildert. Thoranc richtte in Frankfurt een Frans theater op en zorgde ervoor dat de jongen daar naar binnen mocht. Thoranc promootte ook de beeldende kunsten en verschafte werk aan plaatselijke kunstschilders, die nu in het huis aan de Hirschgraben in en uit gingen, zodat de jongen hen bij hun werk kon gadeslaan en hen ook al snel ongevraagd van advies diende. Thoranc mocht deze wijsneuzige en vroegrijpe knaap erg graag. Maar zijn vader, wiens autoriteit in huis door de inkwartiering toch al een stevige deuk had opgelopen, zag niet graag dat zijn zoon naar Thoranc trok.

De relatie met zijn vader was dus niet vrij van spanningen. Dat neemt niet weg dat vader kosten noch moeite spaarde om zijn begaafde kind te steunen. Hij nam huisleraren in dienst, die zijn zoon niet alleen de conventionele lesstof – Latijn, Bijbelkennis – bijbrachten, maar hem ook wegwijs maakten in de muzische disciplines, tekenen, rijmen, musiceren. Hij gaf ook zelf les, vooral in stadsgeschiedenis, rechten en aardrijkskunde. Mijn vader, schrijft Goethe, was leergierig van aard en wilde graag alles wat hij wist en kon op anderen overdragen. Hij las met zijn zoon zijn verslag van zijn reis naar Italië en maakte hem al vroeg vertrouwd met zijn verzameling boeken en houtsneden. Hij verheugde zich over de literaire vorderingen van zijn zoon en borg wat hem geslaagd leek zorgvuldig op in een map. Dat bleef hij ook in latere jaren doen. Niet toevallig had Johann Caspar voor zijn nieuw ontworpen familiewapen de lier gekozen, het teken van de muzen en de schone kunsten.

Ongetwijfeld wenste hij dat zijn zoon ook jurist zou worden, net als hij, en daarbij zelfs dezelfde etappes zou afleggen – Leipzig, Wetzlar, Regensburg –, maar het gevoel voor de kunsten mocht daarbij niet tekortkomen. In Goethes advocatentijd betaalde hij een secretaris voor zijn zoon, die hem moest ontlasten, zodat hij zich ook in het vervolg aan de schone letteren kon wijden. De eerste roemrijke daden van zijn zoon op literair vlak registreerde hij met veel welbehagen. Hij wenste dat zijn zoon in zijn voetsporen zou treden en naar Italië zou afreizen. Ik moest, schrijft Goethe, dezelfde weg afleggen, alleen comfortabeler en verder. Hij schatte mijn aangeboren talenten des te hoger in naarmate ze hemzelf ontbraken: hij had zich alles immers slechts door onnoemelijk veel vlijt, volharding en stugge herhaling eigen gemaakt. Hij verzekerde me meermaals, zowel vroeger als later, in ernst en in scherts, dat hij met mijn aanleg heel andere dingen had gedaan en daar niet zo slordig mee was omgesprongen.

Toen Goethe in 1773 samen met zijn vader een advocatenkantoor runde, werd de normale hiërarchie volledig omgedraaid. Want het was de vader die, langzaam van begrip en in de uitvoering als hij was, als een soort geheim referendaris optrad, die de ook op juridisch vlak geniaal-snelle zoon de stukken voorlegde. Het opmaken daarvan, schrijft Goethe, ging mij zo vlot af, dat ik hem daarmee de hoogste vaderlijke vreugde bereidde en hij ook niet naliet een keer uit te spreken dat als ik een vreemde voor hem was geweest, hij mij erom zou benijden.

Vanzelfsprekend was de vader voor de jongen een respectabel persoon, maar hij was niet zo’n autoriteit waartegen men zich met veel moeite moest zien te weren. Een symbolische vadermoord was niet nodig. Het in tyrannos-pathos van de Sturm und Drang zal men bij Goethe niet aantreffen. Zijn latere rebellie, zoals die in ‘Prometheus’ tot uiting komt, komt vermoedelijk ergens anders vandaan en heeft andere geadresseerden.

De zoon hoefde zich dus nauwelijks los te maken van zijn vader, en in allerlei opzichten nam hij diens eigenaardigheden over. Zijn pedanterie en nauwlettendheid, die aanvankelijk eerder als hinderlijk werden ervaren, kwamen bij de zoon later ook tevoorschijn. Uitdrukkelijk looft hij zijn vaders hardnekkigheid en consequentie – eigenschappen die hij aanvankelijk niet tot de zijne rekende. En toch bereikte Goethe een hoge mate van consequentie en ernst – via het spel. Ook de consequentie van zijn vader had immers iets speels, want ook voor hem was die niet opgelegd door een uiterlijke professie. Het waren liefhebberijen, die hij echter in alle ernst en met een pedante consequentie bedreef. Zo was het ook bij zijn zoon, die naar believen aan van alles begon, sommige dingen onaf liet liggen, maar het meeste toch een keer afmaakte, ook al duurde dat, zoals bij ‘Faust’, een heel leven.

Van vader heb ik het postuur,/de ernst een doel te stellen./Van moedertje het goed humeur/en ’t glundere vertellen. Qua leeftijd stond moeder dichter bij haar kinderen Wolfgang en Cornelia dan bij haar echtgenoot. Tijdens het huisonderwijs zat zij ook in de hoek van de kinderen. Ze moest zelf nog veel leren. Correct spellen leerde ze nooit. Later heeft ze daarmee gekoketteerd en kapittelde ze haar zoon diens eigen zoon daar niet mee te kwellen: ‘Plaag de jongen niet met schrijven – hij heeft misschien de aanleg van zijn grootmoeder voor schrijven.’ Ze schreef consequent zoals ze sprak en zoals ze iets hoorde, ‘we zijn zelf door Napoleon neuteraal verklaard’, staat in een brief van februari 1806. Maar ze weet ook dat ze de juiste toon treft en het talent heeft dingen levendig voor te stellen. ‘Ik heb het van God gegeven talent alle dingen die bij mij aanslaan, groot en klein, waarheid en sprookjes enzovoort levendig weer te geven, waardoor iedereen opgewekt en vrolijk wordt als ik me bij een gezelschap voeg en begin te vertellen.’

Zo was het. Ze vertelde de kinderen sprookjes. Op een mooie zomerdag zette Wolfgang haar stoel, de sprookjesstoel, op de binnenplaats en versierde die met bloemen. Moeder genoot ervan zich in de wereld van de kinderen te verplaatsen, omdat ze voor zichzelf nog een rest kinderlijkheid had bewaard. Vandaar haar talent om verhalen te vertellen, haar glundere vertellen. Ze was zelf ‘uiterst gretig’ zo mogelijk elke avond voort te borduren op het verhaal, terwijl Wolfgang aan haar voeten zat en haar met zijn ‘grote zwarte ogen’ verslond, met van boosheid opgezwollen aders op zijn voorhoofd als er iets gebeurde wat hem niet zinde. De volgende dag vertelde hij dan aan zijn grootmoeder hoe het verhaal eigenlijk verder moest gaan, en die briefde het aan zijn moeder over, die dezelfde avond het verhaal naar wens van de kleine verder vertelde. Die was dan gelukkig en ‘keek met brandende ogen uit naar de verwezenlijking van zijn gedurfd uitgedachte plannen.’

Moeder bracht een sprookjesachtige betovering in huis en stichtte waar nodig ook vrede. Toen de Thoranc-affaire in huis tot ernstige spanningen leidde, bracht zij de gemoederen tot bedaren. Bij conflicten tussen vader en zoon trachtte zij te bemiddelen. Ze hield van vrolijk gezelschap, en toen in de tijd van de Sturm und Drang door de kersverse roem van haar zoon veel vrienden over de vloer kwamen – Klinger, Lenz, Wagner –, noemde ze hen haar ‘zonen’ en liet ze zich graag ‘moeder Aja’ noemen, naar de moeder in het volksboek over de vier Heemskinderen. Ze gaf levenswijze adviezen. Als Klinger bijvoorbeeld klaagt over het saaie Gieβen, waar hij studeert, schrijft ze hem: ‘Ik dacht altijd dat het voor jullie dichters een peulenschil was om alle plaatsen, ook de slechte, te idealiseren en ook van niets nog iets te maken, dus het zou wel raar moeten lopen als er van Gieβen niet een feeërieke stad te maken viel. Daar ben ík tenminste heel sterk in.’ Die kracht van de moeder de werkelijkheid te poëtiseren wist Goethe naar waarde te schatten. Haar aard heeft hem behoed voor de verleiding de poëzie met valse ernst te willen beoefenen. In ‘Dichtung und Wahrheit’ schrijft hij: Hoe opgelucht en monter ik me ook voelde als ik de werkelijkheid in poëzie had veranderd – mijn vrienden raakten daarvan maar in verwarring, doordat zij dachten dat men de poëzie in werkelijkheid moest veranderen.

De realistische inslag van Goethes moeder was poëtisch verluchtigd en daarom niet benauwend. Ze liet zich graag verrassen en nam elke gelegenheid te baat voor vrolijkheid. Ze kon zich openen voor het hier en nu en liet zich het leven niet door zorgen vergallen. Ze had ‘plechtig gezworen’, schrijft ze een keer aan de hertogin-moeder Amalia, ‘iedere dag een keer tegen de anderen te zeggen alle kleine vreugdes te omhelzen en ze juist niet te analyseren – kortom elke dag meer op te gaan in het gemoed van het kind’. Hulpmiddelen die de stemming verhogen versmaadt ze niet. Weliswaar stuurt ze haar zoon in Weimar later de beste flessen uit haar wijnkelder, maar ‘om de transportkosten uit te sparen’ zal ze de ‘minder goede wijnen tot de laatste druppel opdrinken.’ Ook snuiftabak, die men haar had afgeraden, kan ze tot op hoge leeftijd niet laten staan, want, zo rechtvaardigt ze zich tegenover haar schoondochter, ‘zonder een pietsje tabak waren mijn brieven als stro – als vrachtbrieven – terwijl nu! nu lopen ze gesmeerd’.

Ze gunde ook anderen iets. Christiane Vulpius noemde ze in brieven aan haar zoon diens ‘beddenschat’, en Christiane zelf schreef ze in 1803: ‘Je bent dus wat aangekomen, bent lekker corpulent geworden, en daar ben ik blij om, want dat is een teken van goede gezondheid – en gebruikelijk in onze familie.’ Ze sprak zonder schroom over lichamelijke dingen, ook als het over kunst ging. De antieke beelden die haar zoon verzamelde, noemde ze oneerbiedig ‘blote konten’.

Op haar natuurlijkheid liet ze zich veel voorstaan, koketteerde daar ook wel enigszins mee. Aan de toneelspeler Groβmann schreef ze een keer: ‘Maar omdat God me zo genadig is geweest dat mijn ziel niet van jongsaf in een keurslijf werd geperst, maar naar hartenlust kon groeien en gedijen, zodat ze haar takken in alle richtingen kon uitspreiden en niet zoals de bomen in de saaie siertuinen werd verknipt en verminkt tot een zonnescherm, ervoer ik alles wat waar en goed en rechtschapen is.’

Ze hield van de theaterwereld, omdat het er daar ongedwongener toeging. Toen het huis aan de Hirschgraben na Goethes verhuizing naar Weimar en de dood van zijn vader leeg begon te worden, trok ze het toneelvolkje naar zich toe. Met sommigen had ze nauw contact en wisselde ze brieven uit. Maar dat duurde nooit lang. Het was een komen en gaan. Uit het oog, uit het hart. Ze leefde echt in het hier en nu en liet zich door de wisseling der tijden dragen. Deze wil bij het hier en nu te blijven heeft ze aan haar zoon overgeërfd. Want ook voor hem was de onvoorspelbaarheid van het ogenblik het natuurlijke. Plichtsbesef en zorg voor de toekomst moest hij zich met veel moeite eigen maken. Daarvoor diende dan eerder zijn vader als voorbeeld.

Hoe spontaan en in het hier en nu moeder ook leefde, haar zoon liet ze nooit los, al zorgde ze er wel voor hem niet tot last te worden. Ze had hem graag in Weimar opgezocht, maar Goethe nodigde haar niet uit, op één keer na, tijdens de Franse Revolutieoorlogen, toen er om Frankfurt werd gevochten en het voor haar gevaarlijk kon worden in de stad. Toen raadde hij haar aan naar Weimar te komen en trof daarvoor ook al voorbereidingen. Maar zij hield het wel uit in Frankfurt, in het huis aan de Hirschgraben, waar Franse militairen al eerder ingekwartierd waren geweest. Aan die ergernis was ze gewend en ze kon zich er ook heel goed in schikken.

Goethe heeft zich er nooit direct over uitgelaten waarom hij zijn moeder niet bij zich in de buurt wilde hebben. Misschien was hij bang dat ze met haar natuurlijkheid aanstoot zou kunnen geven in de voorname en vormelijke wereld van Weimar en wilde hij zichzelf en zijn moeder dat ongenoegen besparen. Anderzijds, dat wist hij ook, stelde men haar aanwezigheid in zijn kringen op prijs. Met Anna Amalia bijvoorbeeld voerde ze een hartelijke, bijna onstuimige briefwisseling.

In elk geval wilde de zoon, nadat hij het ouderlijk huis had verlaten, zijn moeder niet meer om zich heen hebben. Hij wilde niet meer de ‘troetelhans’ zijn – zoals zij hem noemde. Tussen 1775 en 1808, het jaar van haar dood, zocht hij haar maar vier keer op. Ze maakte hem daarvan geen verwijten, maar tegenover intimi toonde ze zich teleurgesteld. Als hij er was, waren dat voor haar feestdagen. De bankier Abraham Mendelssohn, de vader van de componist, kwam hen in 1797 samen tegen in de buurt van het theater. ‘Hij geleidde zijn moeder, een oude opgemaakte trotse dame, naar de komedie.’

De zoon was de lieveling van zijn moeder, en dat bleef hij. Snel achtereen kwamen er nog twee broertjes en drie zusjes ter wereld, van wie alleen de anderhalf jaar jongere Cornelia de volwassenenleeftijd bereikte. Zij en Wolfgang hadden een nauwe band, een heikele relatie, die bij Goethe belangrijke sporen heeft nagelaten. Als kind maakte hij mee hoe achter elkaar twee broertjes en twee zusjes stierven. Na de dood van de zesjarige Hermann Jakob verbaasde zijn moeder zich – zo vertelde ze aan Bettine – dat Wolfgang ‘geen traan liet’, maar eerder een soort irritatie toonde. Toen hem werd gevraagd of hij niet van zijn broertje had gehouden, rende hij naar zijn kamer en haalde van onder zijn bed een stapel paperassen tevoorschijn, die waren volgeschreven met lesoefeningen, en verklaarde ‘dat hij dat allemaal had gedaan om het zijn broer te leren’.

Zijn broer kon hij dus niets meer leren, maar Cornelia, die een jaar jonger was, kreeg les van hem. Wat hij had geleerd, gelezen of op een andere manier had opgepikt, moest hij meteen doorgeven. Leren door anderen iets te leren. Dat bleef zo bij hem. Cornelia was een dankbare leerlinge, die haar broer bewonderde. Zij speelde ook mee bij de kleine toneelstukjes die Wolfgang met buurkinderen organiseerde. Wat er in zijn vroege jeugd te beleven viel, deelden en doorstonden broer en zus hand in hand, staat te lezen in ‘Dichtung und Wahrheit’.

Goethe vertelt daar ook een verhaal dat niet door hemzelf, maar door latere interpreten, in het bijzonder door Sigmund Freud, in verband is gebracht met de relatie tussen broertjes en zusjes. De jongen had met keukengerei gespeeld bij het raam dat uitzag op de straat. Hij begon met het serviesgoed te gooien en klapte bij het mooie geluid waarmee het aan scherven viel in zijn handjes van de pret. Buren stookten hem op en dus sleepte hij al het aardewerk aan dat hij maar te pakken kon krijgen en gooide het ene bord na het andere stuk op straat, tot zijn ouders thuiskwamen en een eind maakten aan het vertier. Het onheil was geschied, schrijft Goethe, en men had aan al dat gebroken aardewerk in elk geval een leuk verhaal overgehouden.

De ouders vonden het verhaal niet zo leuk, maar Sigmund Freud ook niet. Die ontdekte daarin de onderhuidse agressie van een kind dat de aandacht van de moeder niet met broertjes en zusjes wil delen. Hij interpreteert het stuksmijten van porselein als een substituuthandeling, als uiting van een onbewuste doodswens: de hinderlijke concurrent om de aandacht van de moeder moest verdwijnen. Vandaar dat Wolfgang zich niet zo bedroefd toonde bij de dood van zijn jongere broertje. Volgens Freud had Goethe het porseleinverhaal verteld om achteraf nog een keer onbewust zijn triomf te vieren dat hij de enige lieveling was gebleven van zijn moeder. ‘Als men de onbetwiste lieveling van zijn moeder is geweest, houdt men levenslang het gevoel de wereld te kunnen veroveren, het vertrouwen op succes, dat niet zelden werkelijk succes aantrekt.’ Ongetwijfeld was Goethe de lieveling van zijn moeder en kon hij daardoor een sterk gevoel van eigenwaarde ontwikkelen. Maar daar gaat het hem in dit verhaal duidelijk niet om. Hij plaatst het nadrukkelijk in een ander verband. Hij beschrijft de leefwijze van de kinderen die niet opgesloten in huis opgroeiden, maar direct met de straat en de openlucht in verbinding stonden. Met name de keuken was in de zomer alleen door een hekwerk van het leven op straat gescheiden. Men voelde zich vrij door deze verbinding met de buitenwereld. Het verhaaltje over het stuksmijten van het porselein moest als voorbeeld dienen van al datgene waar die heerlijke vrijheid ook toe kan leiden. Misschien zijn de buren wel de eigenlijke hoofdpersonen: het publiek waarvoor de kleine het vaatwerk op straat gooit. Goethe zal er later telkens opnieuw voor waarschuwen zich niet al te zeer door de belangstelling van het publiek van de wijs te laten brengen en te laten leiden. Openbaarheid maakt vrij en stimuleert, maar zet je ook onder druk. Zo bezien kan deze anekdote ook als een soort oerscène van een levensthema van Goethe worden opgevat: de ambivalentie tegenover de publieke opinie, die men nodig heeft, maar waartegen men zich ook moet beschermen.

Wolfgang groeit op als stadskind. Niet eenzaamheid, niet het stille leven in de natuur waren de indrukken die hun stempel op hem hebben gedrukt, maar het gewemel van mensen, waar je in een belangrijke handelsstad als Frankfurt met zijn dertigduizend inwoners, zijn drieduizend huizen, zijn doolhof van nauwe stegen, pleinen, kerken, haveninstallaties, bruggen en stadstorens niet omheen kon. Goethe beschrijft nadrukkelijk zijn wandelingen in deze als een labyrint beleefde wereld, de geuren van de marktkramen, kruiden, leer, vis, de geluiden van het handwerk, van de wevers, de smeden, het geroep van de kooplui, het gegons van vliegen rond de uitgestalde waren van de slagers. De jongen bezag het met afgrijzen. Een warboel, alles leek van toeval en willekeur aan elkaar te hangen, zonder een regelende geest die dit alles had voortgebracht. En toch hoorde het op een of andere manier bij elkaar. Boven al die huidige drukte torende het verleden uit, eerbiedwaardig en geheimzinnig, de kerken, kloosters, het raadhuis, de stadstorens, stadswallen en grachten. Graag ging de jongen mee met zijn vader, die bij de boekenstalletjes zocht naar oude houtsneden, handschriften en prullen. De kinderen vonden bij de uitdragers verfomfaaide exemplaren van hun lievelingsboeken, zoals de later door de romantici hogelijk gewaardeerde verhalen over de vier Heemkinderen, Tijl Uilenspiegel en de Volksboeken: de verhalen van de mooie Magelone, de mooie Melusine en dokter Faustus. Als knaap vatte ik een zekere voorliefde op voor het oude, schrijft Goethe. Daarom bladert hij met zijn vader door oude kronieken, waarbij hij vooral geboeid is door de beschrijvingen van de keizerskroningen ter plaatse. Al snel is hij zo vertrouwd met de herkomst en betekenis van oude gebruiken en ceremoniën, dat hij ze trots aan zijn kameraden kan verklaren.

Dat was de wereld van de stad, verwarrend aanwezig, luidruchtig en geheimzinnig fluisterend vanuit het verleden. Men was door mensen en mensenwerk omringd, de natuur was daarbuiten, als doel van uitstapjes. Het stadskind moest de natuur speciaal opzoeken of verlangende blikken in de verte richten, bijvoorbeeld vanuit de tweede verdieping van hun huis, waar hij als klein kind zijn huiswerk maakte en aan het raam zat om over de daken van de huizen, de tuinen en stadsmuren uit te kijken op een prachtige vruchtbare vlakte, die zich uitstrekte in de richting van Höchst. Van de zonsondergangen die hij daar zag kon hij maar geen genoeg krijgen.

Wolfgang was een hoogbegaafde jongen, maar geen wonderkind, zoals bijvoorbeeld Mozart, die hij ooit bij een virtuoos optreden meemaakte. Wolfgang pakte de dingen snel op, vooral talen kwamen hem aanwaaien, Italiaans, Frans, Engels, Latijn en Grieks beheerste hij al als jongetje behoorlijk goed en Hebreeuws kon hij in elk geval lezen. Met Cornelia, die ook zo’n talenknobbel had, vatte hij op prille leeftijd het plan op een roman in zes talen te schrijven. Zover kwam het niet, maar in hun correspondentie uit de tijd dat Goethe in Leipzig verbleef gingen beiden moeiteloos over op Frans en Engels. De Bijbel werd in het Latijn en in het Grieks gelezen en de jongen was vooral gefascineerd door de oudtestamentische verhalen uit de tijd van de aartsvaderen. In ‘Dichtung und Wahrheit’ vertelt hij het verhaal van Jozef na, zoals het vanuit zijn jeugd bij hem was blijven hangen en zoals hij het toen al had opgeschreven. Hij had daarbij, vertelt Goethe in een terugblik, innerlijke rust en vrede gevonden, hoe wild en wonderlijk het buiten ook toeging.

Hij schreef onafgebroken zijn kladschriften vol, en het kwam hem goed van pas dat hij doctor Clauer kon dicteren, een hulpeloos, psychisch zwaar gestoord mens, die als beschermeling door Goethes vader in huis was genomen. Clauer liet zich graag dicteren en schreef ook dingen over, dat maakte hem rustig. Op slechte dagen hoorde je hem razen op zijn kamer. De waanzin huisde onder hetzelfde dak.

De jonge Goethe verslond alle literatuur die hij te pakken kon krijgen, van de juridische, in varkensleer gebonden handboeken die hij in zijn vaders bibliotheek aantrof, via Klopstocks ‘Messias’ en Schnabels ‘Insel Felsenburg’ tot de deels pathetische, deels gewaagde Franse toneelstukken van Racine of Voltaire. En steeds weer las hij in de Bijbel, die voor hem een boek was boordevol prikkelende verhalen – net als later de verhalen uit ‘Duizend-en-een-nacht’. Daarbij probeerde hij steeds alles wat hij had gelezen en zich eigen gemaakt meteen te verwerken, te herhalen, te herscheppen. Op die manier ontstonden tal van kleine toneelstukken, gedichten, epische fragmenten – allemaal snel neergepend, waarbij hij met een opmerkelijke behendigheid gangbare vormen hanteerde en gangbare thema’s aansneed. Hij kon zich klaarblijkelijk moeiteloos inleven in stijlvormen, bijvoorbeeld in het protestants-orthodoxe pathos van de ‘poëtische gedachten over de hellevaart van Christus’, een elaboraat van de zestienjarige, die in huiveringwekkende beelden het helse moeras bezweert en zich genotvol uitput in fantasieën van straf en boetedoening, om ten slotte met de triomferende Christus ten hemel te varen: De bliksem gloeit./De donder grijpt de overtreders/en smijt hen pal de afgrond in.//De Godmens sluit de helse poorten,/verrijst boven de duist’re oorden/en keert terug naar zijn heerlijkheid. Een paar jaar later, in Leipzig, vond hij dit gedicht pijnlijk en betreurde hij dat hij het niet had vernietigd, zoals veel andere vroege pennenvruchten.

De vroege schrijfoefeningen zijn meest schools en braaf, maar soms ook frank en vrij, zoals de dialoog met een kameraad genaamd Maximilian, oorspronkelijk in het Latijn geschreven en door Goethe zelf in het Duits vertaald. Hoe verdrijven we de tijd tot de leraar komt, vraagt Maximilian, en Wolfgang antwoordt: met grammatica. Maximilian vindt dat te saai en stelt voor om op elkaar af te rennen en met de koppen tegen elkaar te slaan en te kijken wie dat het langst uithoudt. God bewaar me, antwoordt Wolfgang, de mijne is daarvoor althans niet geschikt [...] laten we dat spel aan de bokken overlaten. Maar van die oefening krijg je tenminste een hard hoofd, antwoordt Maximilian. Waarop Wolfgang: Dat zou ons niet tot eer strekken. Ik wil het mijne liever zacht houden.

Zulke ‘dialogen’ hoorden in het vak retorica thuis, waarin men zich moest oefenen. Even vanzelfsprekend was het verzen smeden. Ook dat ging de jongen gemakkelijk af, en hij raakte er snel van overtuigd dat hij de beste gedichten schreef. Hij droeg ze graag voor, in het gezin en ook bij vrienden. Die hielden met enige regelmaat zondagse bijeenkomsten, waar ieder zijn verzen voordroeg, en tot zijn verrassing merkte de jongen dat de anderen, die heel slappe dingen inbrachten, deze blijkbaar ook erg goed vonden en er trots op waren, zelfs als hun huisleraar ze voor hen had geschreven. Die overduidelijk dwaze zelfbeoordeling van zijn kameraden maakte hem onzeker. Is het waardeoordeel van zijn eigen verzen misschien even ongegrond? Is hij zelf echt zo goed als hij denkt? Die onzekerheid, schrijft hij, verontrustte mij zeer en gedurende lange tijd: want het was voor mij onmogelijk een uiterlijk kenmerk van de waarheid te vinden. Ik staakte zelfs mijn pogingen iets te produceren een poos, tot luchthartigheid en gevoel van eigenwaarde me eindelijk [...] geruststelden. Weer dat uiterst stabiele gevoel van eigenwaarde.

Door zijn handigheid in het verzen smeden raakte de jongen verstrikt in een dubieus avontuur en in zijn eerste Gretchen-affaire. Men kan betwijfelen of het precies zo is gegaan, aangezien er geen andere bronnen beschikbaar zijn. Maar het is in elk geval een mooi verhaal over de macht van woorden.

Een aantal jongelieden, die van de bekwame rijmelaar hadden gehoord, pappen met hem aan en verlangen bij wijze van proef een aangrijpende liefdesbrief in versvorm, opgesteld alsof die door een verlegen meisje aan een jongeman was geschreven. In een handomdraai levert hij het gewenste. Hij krijgt nog meer opdrachten, het is duidelijk dat zijn bedrevenheid wordt gebruikt voor doeleinden die hij niet doorziet. Zo hield ik mezelf voor de gek, terwijl ik dacht met een ander de draak te steken, en daaruit zou voor mij nog menige vreugde en menig ongemak voortkomen. Het ongemak bestaat eruit dat een aantal leden van de groep de kleinzoon van de schout overhalen hen bij zijn grootvader aan te bevelen. Uiteindelijk raakt hij verstrikt in een netwerk van corruptie, valsheid in geschrifte en oplichterij – en te midden daarvan de getalenteerde rijmelaar als nietsvermoedende medeplichtige. Hij had bij die gelegenheid voor het eerst in de maatschappelijke afgrond gekeken, merkt Goethe iets te veelbetekenend op.

Het in eerste instantie verheugende aspect van de gebeurtenis betrof de kennismaking met een mooi, iets ouder meisje, vermoedelijk een serveerster. Hij werd verliefd op het meisje, dat ‘Gretchen’ wordt genoemd. Het vijfde boek van ‘Dichtung und Wahrheit’, een hoogtepunt van het hele werk, beschrijft twee vernuftig met elkaar verweven verhalen: dat van die louche zaakjes waarin hij terecht was gekomen en dat van de glansrijke kroningsfestiviteiten, die de jongeling hand in hand met Gretchen bijwoonde, als ging het om een voor beiden gearrangeerde liefdegave.

Als gevolg van de ontdekking van die omineuze intriges moest Gretchen Frankfurt verlaten. Zij zou gezegd hebben: Ik kan niet ontkennen dat ik hem vaak en graag heb gezien, maar ik heb hem altijd als een kind beschouwd en mijn genegenheid voor hem was als die van een zuster voor haar jongere broer. De verliefde vond dit zo krenkend dat hij er ziek van werd. Hij kon nauwelijks nog slikken en liet zijn gevoelens in gehuil en geraas de vrije loop. Tegelijk vond hij het vernederend dat hij slaap, rust en gezondheid had opgeofferd voor een meisje dat er genoegen in schiep mij als een zuigeling te beschouwen en meende zich als een kinderjuffrouw jegens mij te moeten gedragen.

Hij probeerde zich van de ban van die gemoedstoestand te bevrijden. Een huisleraar beval filosofie aan. Maar hij vond de zaken daarin op een manier met elkaar in verband gebracht die er bij hem niet in ging. Hij wilde het gevoel van geheimzinnigheid en onverklaarbaarheid bewaren. Religie en poëzie waren daarvoor geschikter, de filosofie daarentegen met haar opdringerige verklaringen stond hem tegen. Hoogstens voelde hij zich in zijn trots uitgedaagd te bewijzen dat hij in staat was zulke filosofieën te doorgronden. Zo’n zelfbevestiging had hij op dat moment nodig.

De Gretchen-affaire had hem buiten zichzelf gebracht. Met het nog half kinderlijke naïeve zelfvertrouwen was het afgelopen. Hij was op een pijnlijke manier geattendeerd op het oordeel van anderen. Hij bekeek zichzelf nu van buitenaf. Ooit had hij, zo kwam het hem voor, ook in de grootste drukte niet aan bespieders hoeven denken, terwijl hij nu werd gekweld door het hypochondrische waandenkbeeld dat alle blikken waren gericht op mijn wezen, met de bedoeling het vast te leggen, te onderzoeken en te hekelen.

Met dit verlies van onmiddellijkheid en de benauwende ervaring te worden gadegeslagen, zowel door anderen als door zichzelf, hangt ook een kenmerkend voorval samen, waarover in ‘Dichtung und Wahrheit’ niet wordt verteld, maar waarvan in brieven getuigenissen bewaard zijn gebleven.

Een van die brieven schreef de nog niet vijftienjarige aan de voorzitter van een ‘Deugdenbond’, waartoe een aantal jongelieden uit de hogere kringen zich als in een soort geheim genootschap aaneen hadden gesloten. Hij vroeg of hij lid mocht worden. Deze brief aan de zeventienjarige Ludwig Ysenburg von Buri is trouwens de eerste bewaard gebleven brief van Goethe. Hij biecht daarin zijn ondeugden op. Hij weet: gewetensonderzoek hoort bij het ritueel. Hij noemt drie ondeugden. Ten eerste zijn cholerische temperament, hij was opvliegend, maar niet haatdragend; ten tweede deelt hij graag de lakens uit, maar als ik niets te zeggen heb, kan ik het ook achterwege laten. Ten derde zijn onbescheidenheid; hij praat ook met onbekenden alsof hij ze al honderd jaar kent.

De sollicitatie liep op niets uit. Men wil deze jongeheer, die zich zo zelfbewust opdringt, er niet bij hebben. Er zijn een paar brieven die tussen de leden van de bond zijn uitgewisseld bewaard gebleven. ‘Attacheer u in godsnaam niet aan hem,’ schrijft de een. Een ander: ‘Ik hoorde dat hij sterk neigt naar buitensporigheid en een groot aantal andere mij onaangename ondeugden, die ik liever niet opnoem.’ Weer een ander merkt op: ‘Voor het overige is wat hij schrijft eerder goed babbelwerk dan dat het getuigt van grondigheid.’

De vijftienjarige Goethe had aansluiting gezocht bij de Deugdenbond, omdat hij zich tot oudere en naar hij veronderstelde rijpere mensen voelde aangetrokken. Bij zijn leeftijdsgenoten voelde hij zich de meerdere en ging hij zich snel vervelen. Hij had een paar vrienden: Ludwig Moors, de zoon van een schepen en burgemeester; Adam Horn, de zoon van een lagere ambtenaar bij de gemeente, en Johann Jakob Riese, die van goeden huize was. Met deze drie maakte hij uitstapjes in de omgeving en zij vormden een kring, waarin werd voorgelezen en gediscussieerd. Goethe was de onbetwiste aanvoerder. ‘Wij waren ook altijd de lakeien,’ herinnert Moors zich later, en Horn, die zijn vriend naar Leipzig volgde, schrijft van daaruit in een brief aan Moors dat men Goethe nog altijd niet kon bijhouden: ‘Waar hij ook partij voor wil kiezen, hij wint, want je weet hoe goed hij zelfs schijnargumenten kan onderbouwen.’

Men merkt, de jonge Goethe wekte bewondering, maar ook afgunst. Je kunt je ook heel goed voorstellen dat een jongen voor wie zijn moeder elke ochtend drie sets kleren moest klaarleggen – een voor in huis, een voor gewone uitstapjes en voor de visite, en een voor galaoptredens, dus haarnet, zijden kousen en een sierdegen – niet overal geliefd was.

In zijn vriendenkring was de jonge Goethe steeds het middelpunt en de meeste ideeën om te spelen en dingen te ondernemen gingen van hem uit. Alleen het ‘Mariagespel’ was vermoedelijk niet zijn idee. Om te vermijden dat de spontaan beginnende paarvormingen zich al te vroeg consolideerden, werd er geloot wie voor een bepaalde termijn afwisselend een paar zouden vormen, dus een oefening in saamhorigheid die niet helemaal ernstig bedoeld was. Dit beantwoordde goed aan Goethes nieuwsgierige, speelse geest. Zo kon hij na de onaangename Gretchen-affaire nog een tijdje flirten en oefenen en de ernst in liefdesaangelegenheden – en niet alleen daarin – voor zich uit schuiven, wat hij ook noemde: aan de alledaagse voorwerpen een poëtische kant ontlokken.

==

Hoofdstuk 2

Leipzig. Op grote voet. De grote mannen van gisteren. De affaire met Kätchen. Vooroefeningen voor een roman in briefvorm. Behrisch. Therapie tegen de jaloezie. ‘De nukken van de verliefde’. Praktische oefeningen in de kunst. Dresden. In het beeld verdwijnen. Inzinking.

==

Na de beschamende Gretchen-affaire en de afwijzing door de Deugdbond groeide de aversie van de zestienjarige Goethe tegen zijn thuisstad Frankfurt. In tegenstelling tot vroeger beleefde hij weinig plezier meer aan de wandelingen door de straten. De oude muren en torens, maar ook de mensen – vooral degenen die van zijn tegenspoed op de hoogte waren – stonden hem tegen. Hij zag alles opeens in een duister licht, ook zijn vader. En zag ik niet hoe hij, na zoveel studies, beslommeringen, reizen en opleidingen uiteindelijk opgesloten tussen zijn brandmuren een eenzaam leven leidde, zoals ik dat voor mezelf niet kon wensen? Hij wil weg, naar de universiteit. Ook zijn vader was van mening dat zijn begaafde zoon, die inmiddels op speelse wijze al zoveel had geleerd, nu maar eens aan een serieuze studie moest beginnen. De zoon wilde het liefst naar Göttingen, naar de beste leraren in de Oudheidkunde, Heyne en Michaelis. Door een grondige studie van de ‘Ouden’ wilde hij zijn sneldichten meer gewicht en substantie verlenen. Hij zocht discipline en strengheid en streefde een academische aanstelling in de ‘schone wetenschappen’ na. Zijn vader drong er echter op aan dat hij rechten zou gaan studeren in Leipzig, waar hij zelf ooit had gestudeerd. Hij onderhield daar nog een aantal contacten die hij kon inschakelen. Urenlang vertelde hij over zijn belevenissen en zijn studie aldaar. De zoon liet zijn vader praten en had geen gewetenswroeging dat hij intussen heimelijk aan zijn literair-filologische plannen vasthield. Een impiëteit noemt hij dat in een terugblik.

In de herfst van 1765 nam hij feestelijk afscheid van zijn jeugdvrienden. Ook zij mochten niet naar de studentensteden van hun voorkeur. Johann Jakob Riese ging naar Marburg, Ludwig Moors naar Göttingen en Johann Adam Horn moest nog een half jaar in Frankfurt blijven vóór hij aan zijn studie in Leipzig mocht beginnen. Daarom moest ‘Hoorntje’, zoals hij werd genoemd, voor de scheidende vrienden het afscheidsfeest organiseren. Ook hij was een rijmelaar, en omdat hij wist dat Goethe andere plannen had dan rechten studeren, gaf hij hem bij zijn vertrek de volgende hakkelige verzen mee: ‘Nu naar het hupse Saksen je schreden vlot gericht,/het land waar men de mooiste en beste verzen dicht. [...]/Al sinds je kinderjaren trok jou de dichtkunst aan,/wees dus de rechtsgeleerdheid niet te zeer toegedaan. [...]/Laat zien dat jou de Muze niet vergeefs verwent/en dat je ook in Leipzig, als hier, een dichter bent.’

Goethe beschrijft hoe hij als een kleine jongen, ingepakt in een jas en een deken, in de koets van een boekhandelaar naar Leipzig reist, met veel bagage, want de aankomend student had zijn lievelingsboeken, zijn manuscripten en een omvangrijke garderobe meegenomen. Zes dagen waren ze onderweg. In de buurt van Auerstedt bleef de wagen in de modder steken: Ik verzuimde niet me tot het uiterste in te spannen, en mogelijk heb ik daardoor mijn borstspieren verrekt, want ik voelde vlak daarna een stekende pijn, die wegzakte en weer terugkwam en pas na vele jaren helemaal over was.

De stad Leipzig was indertijd ongeveer even groot als Frankfurt en telde ongeveer dertigduizend inwoners. Maar in tegenstelling tot Frankfurt bestond ze niet, zoals de meeste oude steden, uit een doolhof van straten en steegjes, maar had ze een modern karakter: brede straten, strakke voorgevels, op de tekentafel ontworpen woonwijken, met de beroemde omsloten binnenplaatsen, die de indruk wekten van pleinen, waarop zich een druk maatschappelijk en sociaal leven afspeelde. Ook de woning van de student was aan een van die binnenplaatsen gelegen. Zij was comfortabel en licht, bestond uit twee kamers en was slechts een paar stappen verwijderd van ‘Auerbachs Keller’, waar de jonge student al snel kind aan huis was. Leipzig was net als Frankfurt een jaarbeursstad, die een gemêleerd publiek uit heel Europa aantrok. Men kon er schilderachtige, opvallende kledij zien en allerlei talen door elkaar heen horen spreken. Alles was er nog bonter, veelzijdiger en luidruchtiger dan in Frankfurt, schreef Goethe met enige trots aan Cornelia. Vooral de Grieken, deze nazaten van een oud volk, dat hij alleen uit boeken kende, hadden hem betoverd. Als het erg druk was tijdens de jaarbeurs, moesten de studenten hun kamers en woningen aan de kooplui afstaan. Dat overkwam ook Goethe, die zich een tijdje tevreden moest stellen met een kleine zolderkamer in een stallencomplex aan de rand van de stad. Men was in Leipzig minder goed beschermd tegen de wind dan in de doolhof van straten en steegjes van Frankfurt. Daardoor werd Goethe hier steeds weer geplaagd door verkoudheden. Men dreef de spot met zijn rode neus.

De vestingwallen rond de stad waren in het begin van de eeuw geslecht en met lindebomen beplant. Hier werd geflaneerd, hier trok men bekijks. Men toonde zich galant, en ook de studenten, die elders gewoonlijk door hun lompe gedrag opvielen, liepen daar, voor zover ze het zich konden veroorloven, rond op schoenen en in zijden kousen, met gepoederd haar, de hoed onder de arm en de sierdegen opzij. Leipzig was beroemd om zijn elegantie, die de plaatselijke dichter Just Friedrich Zachariä, die Goethe kende, met de volgende woorden heeft bezongen: ‘Doe als een Leipziger, gooi weg dat kledingvod,/dat schonen lelijk maakt, je loopt compleet voor zot./Geen pruikje! Draag je nekhaar in een zwarte buidel,/geen hoed bedekke meer je gladgeschoren schedel. [...]/Je degen sierlijk, klein, omwikkel met een lint/ten teken dat ook jij je aan de mode bindt./Vermijd elk handgemeen en praat zoals het heurt/en zorg dat je voldoende naar lavendel geurt.’

De jonge Goethe was ervoor toegerust op grote voet te kunnen leven. Van zijn vader kreeg hij een maandelijkse toelage van honderd gulden (zoveel verdiende een hardwerkende ambachtsman in een heel jaar). De student at duur aan een rijkelijk gevulde dis. In een brief aan zijn vriend Riese van oktober 1765 gaat hij daar prat op: Kip, gans, kalkoen, eend, patrijs, snip, hoen, forel, haas, wildbraad, snoek, fazant, oesters etc. Dat staat iedere dag op tafel. Duur was ook de schouwburg als men zich goede plaatsen kon veroorloven en daar, zoals Goethe, ook medestudenten voor uitnodigde. Hij was trouwens in het algemeen erg gul, ook tijdens de uitstapjes in de omgeving en in de pensions. Voor zijn garderobe waren stoffen van uitmuntende kwaliteit gebruikt, maar op het maken van de kostuums had zijn vader bezuinigd en de huisbedienden opgedragen ze te naaien. Het resultaat was ouderwets, stijf, onbeholpen pronkerig. Het kwam lachwekkend over, en dus verruilde Wolfgang de kostuums, rokjassen, hemden, vesten en sierdoekjes tot het laatste stuk voor de nieuwste Leipzigse chic. Toen Horn zijn vriend weer ontmoette herkende hij hem nauwelijks. Aan hun gemeenschappelijke vriend Moors schreef hij in augustus 1766: ‘Als je hem nu zou zien, zou je ziedend worden van woede of je te barsten lachen. [...] Hij is behalve trots ook een fat, en al zijn kleren, hoe mooi ze ook zijn, zijn zo zot van smaak dat hij op de hele universiteit uit de toon valt.’ Goethe zelf had aan Riese, het vierde lid van de vriendenclub, geschreven: Ik sla hier een goed figuur, en daaraan toegevoegd: Maar voorlopig ben ik nog geen fat.

Hij was het vermoedelijk toch geworden, in elk geval voor de geïntimideerde blik van de kleine Horn. Hij hechtte waarde aan indrukwekkend uiterlijk vertoon en stapte als een pauw rond, omdat hij hier in het vreemde, ook mondaine Leipzig van zijn kant tegen intimidatie moest vechten: te pas en te onpas liet men hem voelen dat het hem aan elegantie, welgemanierdheid en aan de lichte conversatietoon ontbrak. Met zijn tongval gaf hij aanstoot bij de Saksen, die hun dialect bizar genoeg als het summum van schoonheid beschouwden, en omdat het kaartspel hem tegenstond, beschouwde men hem als een saaie piet, die bovendien ergernis wekte: Ik heb iets meer smaak en kennis van het schone dan onze galante lieden en kon het niet laten hen in groter gezelschap vaak op de armzaligheid van hun oordelen te wijzen, schrijft hij aan zijn zuster Cornelia. Zo kwam het dat hij na enige aanvankelijke successen zelden in de huizen van de gegoede burgerij werd uitgenodigd. De studenten daarentegen bekeken hem met grote ogen, als een intellectueel wonderdier, en met zijn nog onbeholpen charme was hij populair zowel bij jongere als rijpere vrouwen. De eersten wilden met hem flirten, de laatsten hem bemoederen. Met name de echtgenote van hofraad Böhme, professor in de geschiedenis en het staatsrecht, bij wie hij vanuit Frankfurt was aanbevolen, ontfermde zich over hem, zij gaf hem advies hoe hij zich moest kleden en gedragen en probeerde zijn vrijpostige aard wat in te tomen. Haar las hij ook zijn gedichten voor, die ze behoedzaam bekritiseerde. Op milde toon raadde ze hem aan wat hij van sommige professoren minder welwillend te horen kreeg: hij moest bescheiden blijven en zich vlijtig aan zijn vakstudie wijden. Maar dat verveelde hem. De Romeinse uittreksels hebben dit halve jaar een aanslag gepleegd op mijn geheugen en ik heb er waarlijk niet veel van onthouden, schrijft hij aan Cornelia. De rechtsgeschiedenis had hem wel geïnteresseerd, maar de professor was bij de Tweede Punische Oorlog blijven steken. Grondige kennis ontbreekt hier. Ik geef het op, ik weet niets. Hij geeft zichzelf niet de schuld dat het met zijn studie niet wil vlotten. Dat is een steek onder water tegen zijn vader, die hem immers deze studie hier had opgedrongen.

Al in de eerste weken in Leipzig waren er ondanks de beklemming en het gemis aan vertrouwdheid toch ook momenten geweest van overmoed en vrolijkheid. Bij een brief aan Riese sloot Goethe een van zijn gedichten in, die hem zo makkelijk van de hand gingen, aangezien hij ze terloops en zonder speciale ambitie opschreef, en die juist daarom bijzonder goed lukten: Zoals een vogel, wiegend op een tak,/zijn vrijheid ademend in ’t mooiste bos,/volop genietend van de zoele lucht,/of zwierig onderweg van boom tot boom,/van struik tot struik, zijn vogelliedje zingend. Een half jaar later klaagt hij dezelfde vriend zijn leed. Eenzaam, eenzaam, volstrekt eenzaam was hij. En wederom schildert hij in een klein gedicht zijn gemoedstoestand: Dit is het enige plezier dat het alleenzijn mij kan schenken:/stil aan de beekrand tussen bosjes hier aan mijn beminden liggen denken. In proza beschrijft hij waar hij onder gebukt gaat en wat hem eenzaam maakt, en al na een paar zinnen gaat hij weer over op verhalende poëzie. Je weet hoezeer ik tot de dichtkunst neigde,/hoe wild de haat steeds klopte in mijn borst,/waarmee ik hen bestookte die zo vroom/slechts in de tempels der juristen kerkten. [...]/hoe vaak ik mij (zeer onterecht!) verbeeldde/dat mij de Muze liefhad, dat ze mij/een lied zou gunnen [...]/Maar ’t duurde geen twee dagen of de mist/die voor mijn ogen hing trok op toen ik/de roem der grote geesten zag, de moeite,/vereist om die roem ook te verdienen./Toen pas begreep ik dat mijn grootse vlucht,/niet méér was dan het knoeiwerk van een worm/die, kruipend in het stof, de adelaar/omhoog ziet stijgen naar de zon en denkt/ook zo omhoog te kunnen [...]

Net voordat het klagen monotoon wordt valt de schrijver gelukkig nog een geestige wending in. De worm, die de hoge vlucht van de adelaar met afgunst gadeslaat, wordt opeens door een wervelwind opgetild en samen met het stof ook naar boven gedragen. Zo kan hij zich ook verheven voelen – voor eventjes, tot de wind de adem inhoudt. Helaas, het stof daalt neer/en met het stof de worm. Nu kruipt hij weer.

De jonge schrijver doet zich overigens rouwmoediger voor dan hij is, want hij dicht nog altijd monter voort. Het zijn gedichten waarin hij met zijn dichterschap overhoopligt en twijfel aan zichzelf tot uitdrukking brengt. Voorlopig wil hij, zoals hij in september 1766 aan zijn zuster schrijft, zijn gedichten alleen als opluisterende toegift in zijn brieven gebruiken.

Hij voelt zich nog geïntimideerd door de grote mannen van de literatuur, die in Leipzig de toon aangeven. De belangrijkste, Lessing, durft hij niet eens onder ogen te komen. Er had zich een gelegenheid voorgedaan, toen Lessing naar aanleiding van de opvoering van ‘Minna von Barnhelm’ een poosje in Leipzig op bezoek was.

Een andere plaatselijke coryfee was professor Gellert. Gellert was door zijn fabels, blijspelen en zijn roman ‘Das Leben der schwedischen Gräfin von G.’ indertijd waarschijnlijk de beroemdste en meest gelezen schrijver in Duitsland. Klopstock werd vereerd, maar Gellert las men. Het gedachtegoed van de Verlichting werd met veel gevoel uitgedragen en kon daarom op bijval rekenen, opvoedkundige bedoelingen werden verstopt in een onderhoudende conversatietoon. Gellert maakte het zijn lezers niet moeilijk, hij vermeed al het extreme en was op een redelijke manier vroom, bijvoorbeeld als hij de lof op de schepping aanheft: ‘En wie ontsluit des aardrijks schat,/ Om ons met spijs te zeeg’nen?’ Zijn gedichten zijn geschikt voor het liedboek en zijn fabels voor de boekenlijst op school. Gellert schrok niet terug voor morele raadgevingen en praktische levenslessen. Dichters vermaande hij: ‘Zal uw vernuft de ziel verrukken,/ Zing dan, als ’t dichtvuur gloeit, met vlijt.’5 Hijzelf had, enkele jaren voor zijn dood, zijn sprankeling inmiddels verloren en schreef geen gedichten meer, toen Goethe hem in de collegezaal hoorde, waar hij hoofdzakelijk college gaf over moraal, sukkelend met zijn gezondheid, bescheiden, met een dunne stem en behoedzaam in zijn bewegingen. Voor het grote publiek was hij nog iemand, en men bejegende hem met veel respect. Hij kwam op een schimmel, een geschenk van de keurvorst, op zijn gemak aandraven als hij college moest geven. De studenten mochten hem hun proeven van schrijverschap voorleggen. Hij nam ze mee naar huis en corrigeerde ze met rode inkt en besprak een keuze van de werkstukken tijdens het volgende college. Hij ging daarbij te werk volgens het principe dat de jongelui eerst maar eens moesten leren zich in duidelijker proza uit te drukken. Dichtregels nam hij alleen schoorvoetend aan. In ‘Dichtung und Wahrheit’ proef je nog de krenking dat Gellert zo weinig nota nam van de jonge Goethe, die hem zijn gedicht voor de trouwdag van zijn oom Textor had voorgelegd. Gellert had het meteen aan zijn plaatsvervanger en opvolger Clodius doorgegeven. Die was royaal met het gebruik van de rode inkt, omdat Goethe er in zijn gedicht de halve Olympus bij haalde, zij het met een humoristisch oogmerk, wat Clodius ontging.

Gellert was een autoriteit wiens ster begon te doven. Dat gold nog sterker voor Johann Christoph Gottsched, deze man die zo groot was als een reus en die de Pruisische ronselaars maar wat graag voor de ‘Lange Kerls’6 gestrikt zouden hebben. Gottsched had tussen 1730 en 1750 de heersende literaire smaak naar zijn hand gezet en de hansworst van het toneel verdreven. Hij had er over het algemeen naar gestreefd de literatuur door aanpassing aan het Franse voorbeeld respectabel te maken. Hij wilde de literatuur tot verheven nabootsing, zedelijk nut en geloofwaardigheid verplichten. Homerus bijvoorbeeld, zo verklaarde hij, zondigt tegen elke natuurgetrouwe weergave, als hij ons in de ‘Ilias’ wil doen geloven ‘dat twee dappere volken elkaar omwille van één mooie vrouw tien jaar lang de hersens inslaan’. Daarom was aan Homerus ‘geen redden aan’. Zo’n leer moest de jonge Goethe, die zijn Homerus vol geestdrift las, wel tegen de borst stuiten. Het werd hem duidelijk dat geloofwaardigheid en natuurgetrouwheid niet zo gedefinieerd mochten worden dat er zoiets plats uitkwam. Gottsched paste voor hem simpelweg niet meer in zijn tijd. Een ontmoeting met hem beschrijft hij in ‘Dichtung und Wahrheit’ als een scène uit een komedie. Hij wordt in de ontvangstkamer ontboden. Juist op dat moment komt Gottsched, reusachtig, in een groen, met rode taf gevoerd nachtgewaad, zijn hoofd kaal, het vertrek binnen. De bediende springt door een zijdeur naar binnen en reikt hem ijlings de enorme allongepruik aan. Met één hand zet Gottsched die op zijn hoofd, met de andere geeft hij de bediende een oorveeg omdat hij te laat was. Deze gaat wankelend de deur uit, waarop de imposante aartsvader ons in alle plechtstatigheid uitnodigde te gaan zitten en op waardige toon een nogal lange verhandeling begon af te steken.

Zo groot als in het ootmoedige gedicht aan Riese schenen de matadors van de literatuur in Leipzig hem inmiddels niet meer toe. Maar ook dat kan een probleem worden. En zo kwam, zo lezen we verder, langzaam maar zeker het moment dichterbij waarop alle autoriteit me gestolen kon worden en ik zelfs aan de grootste en beste individuen die ik had gekend, of die ik me had voorgesteld, begon te twijfelen, sterker nog: alle vertrouwen in hen verloor.

Toen Goethe in de herfst van 1767 het grootste deel van zijn jeugdwerken met enig ceremonieel in de kachel gooide en door de rookontwikkeling zijn hospita in paniek bracht, voelde hij zich niet meer ontmoedigd door de grote mannen, maar liet hij zich leiden door de hoge eisen die hij aan zichzelf stelde en waar niets van wat hij tot dan toe had gepresteerd aan beantwoordde. Als motto voor 1767 heeft Goethe voor de geplande autobiografie genoteerd: Jezelf ontwikkelen door belevenissen om te zetten in een beeld. Met deze paar woorden duidt hij zijn poëtica uit die tijd aan: overeenstemming met de gewone realiteit volstaat niet, net zo min als pure uitdrukking van het innerlijk leven. Het beleefde moet worden omgezet in een beeld. Het beleven is vluchtig, het artistieke scheppen bewaart een duurzaam spoor, inderdaad een beeld, vorm geworden beleving. De jonge Goethe was al bedreven in het hanteren van vormen, maar hij wist inmiddels ook dat je die met je eigen leven moest vullen. Dat noemde hij naar de natuur werken, en dat betekende voor hem ook vrij worden gelaten, opdat iets kan groeien en gedijen. Hij bezat eigenschappen die voor een poëet vereist zijn, maar men moest hem laten begaan en hem niet door voortijdige kritiek de pas afsnijden. Alleen dan zou zijn natuur zich kunnen tonen. Laat me toch begaan, als ik iets van een genie in me heb, zal ik poëet worden, en als geen mens me verbetert, heb ik het niet in me; dus helpen alle kritieken geen fluit.

De jonge Goethe, die zichzelf hier uitdrukkelijk het recht toekent zich ongestoord te mogen uitdrukken, had inmiddels de brief als favoriet oefenterrein voor het subjectieve schrijven ontdekt. Men merkt hoe hij ervan geniet zijn zuster middels taal zijn nieuwe werkelijkheid voor ogen te stellen: Hij doet zijn ogen open, en kijk! – Hier staat mijn bed! Daar mijn boeken! Daar een tafel, zo schoongeboend als jouw toilet met geen mogelijkheid kan zijn. [...] Daar bedenk ik me net: jullie kleine meisjes kunnen niet zo ver zien als wij poëten. Maar een sterke taal om dingen voor de geest te halen volstaat niet, er moet ook belevingsstof bij komen, die voldoende uitdaging biedt voor de kunst van de literaire weergave.

De grote belevenis, en daarmee de stof voor een vloed van brieven, deed zich voor toen in het voorjaar van 1766 de liefdesgeschiedenis met de drie jaar oudere Anna Katharina Schönkopf begon. ‘Kätchen’, zoals ze algemeen werd genoemd – bij Goethe heet ze ‘Ännchen’ of ‘Annette’ – was de dochter van wijnhandelaar en herbergier Schönkopf. Johann Georg Schlosser, advocaat en literator uit Frankfurt en later Goethes zwager, had daar voor de Paasjaarbeurs zijn intrek genomen, net als vriend Horn, die nu ook in Leipzig aan zijn studie begon. Dat was voor Goethe aanleiding daar met hen beiden het middagmaal te gebruiken. Zo leerde hij de dochter van de waard kennen. Na een paar dagen stond hij in vuur en vlam. Kätchen wordt eensluidend als een knappe, enigszins kokette, schrandere jonge vrouw afgeschilderd, die zich ongedwongen gedroeg en toch ook afstand hield. Voorlopig hield Goethe zijn gevoelens voor zich. Zelfs Horn merkte er in eerste instantie niets van en liet zich zelfs op een dwaalspoor brengen: Goethe had hem een flirt met een adellijke juffrouw voorgespiegeld, waar Horn in trapte. Toen Goethe hem een half jaar later vertelde hoe de vork echt in de steel zat, was hij daar ondersteboven van. ‘Als Goethe mijn vriend niet was,’ schrijft hij aan Moors, ‘was ik zelf verliefd op haar geworden.’ Horn weet ook te vertellen dat Goethe de dochter van de waard ‘zeer teder’ bemint, zij het ‘met de volstrekt eerlijke bedoelingen van een deugdzaam mens, die meteen weet dat ze nooit zijn vrouw kan worden.’ En inderdaad beklemtoont Goethe in een brief aan Moors dat hij de genegenheid van het meisje niet had verworven door haar cadeautjes te geven en ook zijn sociale overwicht niet in de schaal had geworpen: Alleen door mijn hart heb ik haar bereikt, schrijft hij trots. Het voortreffelijke hart van het meisje stond voor hem borg dat ze me nooit zal verlaten, behalve als plicht en noodzaak ons zullen gebieden uit elkaar te gaan.

Dat klinkt al te verstandig. Geen liefde die kranig over alle beperkingen heenstapt. Geen Werther-liefde, eerder de vroegrijpe bedachtzaamheid van Werthers tegenstrever Albert, die er zoals bekend in de roman slecht vanaf komt. Goethe wist dat zijn vader het vermoedelijk niet goed had gevonden als de verhouding met de dochter van een waard duurzaam zou blijken te zijn. Daarom schreef hij hem er niets over, alleen zijn zuster werd ingewijd, maar ook zij slechts terloops en alsof het een volstrekt onschuldige relatie betrof. De kleine Schönkopf, schrijft hij in het Frans aan Cornelia, verdiende van al zijn kennissen niet onvermeld te blijven. Zij was zijn huishoudster, bekommerde zich om de was en om zijn kleren, daar was ze heel goed in en het deed haar genoegen hem bij die dingen behulpzaam te zijn, daarom had hij haar lief. Hij wilde zijn zuster niet jaloers maken, daarom verzon hij deze versie: hoe anders verschijnt deze liefde in Goethes brieven aan Behrisch, zijn beste vriend tijdens zijn jaren in Leipzig!

Goethe had de elf jaar oudere Ernst Wolfgang Behrisch in dezelfde tijd als Kätchen in huize Schönkopf leren kennen en had contact met hem gezocht. Behrisch werd voor hem een vriend en geestelijk leidsman. De jonge Goethe, die vrienden van dezelfde leeftijd meestal de baas was, zocht de eerstvolgende jaren ook verder eerder oudere vrienden met meer ervaring en levenswijsheid dan hij, bij wie hij begrip hoopte te vinden voor zijn verwarrende innerlijk leven en hulp om daarin zijn weg te vinden, zoals Salzmann in Straatsburg of Merck in Darmstadt.

Behrisch was als huisleraar van de twaalfjarige graaf Von Lindenau naar Leipzig gekomen en had met zijn pupil in pension Auerbach, een paar stappen van Goethes woning verwijderd, zijn intrek genomen. Hij was een merkwaardige snuiter en een markante verschijning, rijzig, mager en met een lange spitse neus. Hij gedroeg zich voornaam en had voor een galante heer van de rococo kunnen doorgaan, als het bonte hem niet had tegengestaan. Hij kleedde zich in het grijs, in alle mogelijke tinten, blauwgrijs, groengrijs, muisgrijs. Met een zekere plechtstatigheid in zijn optreden contrasteerde een schalkse natuur, die graag tegen geijkte gewoontes schopte. Zo had hij bijvoorbeeld minachting voor dichters die hun werk in druk lieten verschijnen. Het beste moest alleen in een fraai handschrift circuleren. Daarom schreef hij de gedichten van de jonge Goethe, die hem bevielen, eigenhandig over en maakte er een bundeltje van onder de titel ‘Annette’, als geschenk en vermaning voor zijn vriend, die hij aanraadde in het vervolg zo te werk te gaan. Zijn belangrijkste eis was: je mag van jezelf geen doorsneemens maken, noch door je kleiner noch door je groter voor te doen. Hij dreef de spot met het holle en geaffecteerde in optreden en in schrijverij. Hij was gevreesd om zijn kwinkslagen. Hij verbond raffinement in uiterlijk voorkomen met gevoel voor het natuurlijke, maar zonder in het onbehouwene te ontaarden, zoals later bij de voorvechters van de Sturm und Drang schering en inslag was. Hij maakte met Goethe tochtjes naar de lusthoven buiten de stad en verkeerde daar graag in het gezelschap van meisjes die, zoals Goethe in ‘Dichtung und Wahrheit’ verontschuldigend schrijft, beter waren dan hun reputatie. Af en toe nam Behrisch daar ook zijn pupil mee naartoe, wat hem in oktober 1767 zijn baantje als huisleraar kostte. Maar dat pakte niet in zijn nadeel uit, want daarna kreeg hij een aanstelling als pedagoog aan het hof van Dessau. Voor Goethe was dat een pijnlijk verlies. In een aan Behrisch gerichte ode laat hij zijn woede de vrije loop: Eerlijk man,/ontvlucht dit land.//Dode moerassen,/broeiende oktoberdampen,/verweven hun afscheiding,/onontwarbaar verstrengeld.//Broedplaats/van schadelijke insecten,/moordend omhulsel/van hun kwaadaardigheid.

Goethe had Behrisch van meet af aan over zijn verhouding met Kätchen in vertrouwen genomen. Eerst was er overwinningsnieuws te melden. Hij had het hart van het meisje, dat van alle kanten het hof werd gemaakt, veroverd. In het Frans (pas later, als de hartstocht en daarmee de jaloezie toeneemt, wordt er Duits geschreven) schrijft hij dat het heel aangenaam was te merken hoe de ander zich inspant hem te behagen, terwijl hijzelf onaangedaan in een hoekje zit, geen galante opmerking maakt, niet flirt, zodat de ander hem voor een domoor aanziet die geen manieren heeft – en hoe die domoor uiteindelijk over gaven blijkt te beschikken waarvoor de ander de wereld zou hebben afgestroopt.

Deze zelfverzekerdheid hield geen stand. Kätchen had alleen al beroepsmatig voortdurend met jongemannen te maken. In oktober 1767 nam een student uit een van de Baltische landen, een zekere Ryden, zijn intrek in het pension. Een Duitstalige Rus met een imposant voorkomen en zelfbewust in zijn optreden, een vrouwentype. Goethe werd onrustig, zijn argwaan groeide. Kätchen kende dat inmiddels al van hem en probeerde hem gerust te stellen: Ze heeft me onder de vurigste liefkozingen gevraagd haar niet lastig te vallen met uitbarstingen van jaloezie, ze heeft me gezworen dat ze altijd de mijne zal zijn. En wat neem je niet allemaal voor zoete koek aan als je liefhebt. Maar wat kan ze zweren? Kan ze zweren nooit anders te kijken dan nu, kan ze zweren dat haar hart niet meer zal kloppen? Maar ik wil graag geloven dat ze dat kan.

Goethe beschrijft zijn vriend een scène die hem razend maakt. Ryden komt binnen en vraagt aan de moeder om de tarotkaarten. Kätchen is erbij. Ze wrijft in haar ogen alsof er iets in is gekomen. Hij kent dat gebaar en denkt precies te weten hoe hij dat moet interpreteren. Zo doet ze als ze gaat blozen en ze haar verwarring wil verbergen. Waarom is ze verward, waarom begint ze te blozen? Voor hem is het antwoord duidelijk. Er speelt iets tussen Ryden en Kätchen. Verliefde ogen zien scherper, schrijft hij aan Behrisch, maar vaak te scherp. Zeg me wat ik moet doen [...] en troost me [...] Drijf alleen niet de spot met me, ook al heb ik het verdiend.

We weten niet welke raad Behrisch hem heeft gegeven, want zijn brieven zijn niet bewaard gebleven. Hij zal wel niet erg gealarmeerd zijn geweest, aangezien hij uit de volgende brief al kon opmaken dat de jaloerse minnaar op zijn minst genoeg kalmte had bewaard om een ‘bruiloftslied’ te kunnen schrijven, waarin het hebben van een vrouw als een groot genot wordt afgeschilderd: In ’t slaapvertrek, ver van het feest,/zit Amor, jou getrouw, en waakt,/dat niet een gast, brutaal van geest,/het bruidsbed je afhandig maakt.

In oktober vertrekt Behrisch uit Leipzig. Dat is het startschot voor een ware vloed aan brieven. Minutieus beschrijft Goethe het op-en-neergaan van zijn gemoedstoestand, de razernij van de hartstocht, de ogenblikken waarop hij tot bedaren komt. Het valt op dat de beschrijvingen in toenemende mate een doelbewust literair karakter krijgen, alsof de brievenschrijver een personage wordt in een briefroman. Zo klaagt hij bladzijden lang zijn liefdesnood, beschrijft scènes die zijn jaloezie opwekken, momenten van verzoening en overgave, dan is de vrede weer verstoord en zucht en klaagt hij, maar het lukt hem ook weer daar afstand van te nemen en dan schrijft hij weer verstandig en weloverwogen, alsof hij zichzelf vanuit de coulissen gadeslaat: Liefde is kommer en kwel, maar kommer en kwel wordt wellust als we het beklemmende, stekende gevoel dat ons hart beangstigt door klagen lenigen en in een lichte kitteling omzetten. De schrijver van deze opgewonden en tegelijk bedachtzame brieven heeft er zelf plezier in. Men zou ze eigenlijk voor later gebruik in een roman moeten bewaren, denkt hij. Ik kan er niets aan doen, ik heb veel goede ideeën en kan ze nergens kwijt, behalve bij jou. Als ik schrijver was zou ik er zuiniger op zijn, om ze ooit aan het publiek te kunnen verspillen.

De brieven schrijvende verliefde is werkelijk overmand door zijn gevoelens; hij is acteur en notulist in één persoon. Het is niet zo dat hij op zoek is naar belevenissen en zich er doelbewust door laat meeslepen, om ze vervolgens om te zetten in taal. Hij zwelgt niet in liefdesgevoelens om erover te kunnen schrijven, maar ze krijgen wel een extra kitteling doordat hij erover schrijft. Hij ensceneert zijn liefdesperikelen in zijn brieven, verlengt en intensiveert ze en creëert in het schrijven een imaginair toneel. Het is dus niet alleen Behrisch aan wie deze brieven zijn gericht, ze zijn ook aan hemzelf, de toekomstige schrijver gericht. Hij zit zelf in het publiek en speelt zichzelf voor wat hij daar schrijft. Een ingewikkeld proces: hij maakt iets mee, maar daarbij hoort het genot dit om te zetten in taal, waardoor het pas ten volle werkelijkheid wordt. De serie dagboekachtige verslagen aan Behrisch, die op 2 november 1767 begint en tot het eind van de maand doorloopt, lijkt al bijna op een briefroman à la ‘Werther’. Hij wil liefst zo schrijven dat de beide afstanden tegelijk overbrugd worden, zowel die tot de liefdeservaring als die tot zijn vriend. Deze hand die nu het papier raakt om jou te schrijven, deze gelukkige hand drukte zij aan mijn borst. De hand van de liefkozing is ook die van het schrijven. Hij brengt de aanraking van de geliefde over op zijn lezende vriend. Het schrijven sticht een intieme band. Op 10 november ’s avonds om zeven uur noteert hij, ja roept hij uit: Ha Behrisch, daar heb je een van die ogenblikken! Jij bent weg, en het papier is slechts een koude toevlucht vergeleken met jouw armen. En vervolgens kunnen we over de schouder van de brievenschrijver meekijken (en hij kijkt ook zelf mee) hoe hij met zijn woorden en zinnen het vuur aanwakkert: Mijn bloed stroomt stiller, ik word rustiger als ik met jou kan praten. Verstandig? God mag het weten. Nee, niet verstandig. Onophoudelijk valt hij zichzelf in de rede, hapert, begint weer opnieuw. Ik heb een pen gesneden om op verhaal te komen. Eens kijken of we verder komen [...] Annette maakt – nee, niet maakt. Stil, stil, ik wil je alles in de goede volgorde vertellen. En dan volgt een van de jaloeziescènes. Kätchen was naar de schouwburg gegaan, zonder hem. Hij achter haar aan. Ik vond haar loge. Ze zat op de hoek. Achter haar stoel de heer Ryden, in een zeer aanhalige houding. Ha! Verplaats je in mij! Verplaats je in mij! Op de galerij! Met een toneelkijker – terwijl ik dat zie! Vervloekt! O Behrisch, ik dacht dat mijn hoofd uit elkaar zou spatten van woede. Men speelde Miss Sara7 [...] mijn ogen waren in de loge en mijn hart bonsde in mijn keel. Af en toe leunde hij naar voren [...] en dan veerde hij weer terug, af en toe leunde hij over haar stoel en zei iets tegen haar, ik knarsetandde en keek toe. Ik had tranen in mijn ogen, maar dat kwam door het scherpe kijken, ik heb deze hele avond nog niet kunnen huilen. De eerste gedachte die in hem opkwam was om naar huis te snellen en zijn vriend te schrijven wat hij meemaakte. Maar dan blijft hij toch nog even, twijfelend of hij ziet wat hij ziet, of wat hij denkt te zien: Ik zag hoe ze hem kil bejegende, hoe ze zich van hem afwendde, hoe ze hem nauwelijks antwoord gaf [...] Ah, mijn kijker vleide me niet zoals mijn ziel, ik wenste het te zien! Met die twijfel stormt hij naar huis en gaat aan zijn tafel zitten om te schrijven. Weer een nieuwe pen. Weer een paar ogenblikken rust. O mijn vriend. Al het derde vel papier. Ik zou je er duizend kunnen schrijven zonder moe te worden. Dan wordt hij toch moe, valt in slaap op zijn stoel, wordt weer wakker en vermant zich: Maar het vel moet deze avond nog vol. Ik heb nog veel te zeggen. Maar eigenlijk is de beleving al weggeëbd. De verbeeldingskracht, die hij een paar dagen tevoren in alle toonaarden had geroemd, moet een handje helpen: De verbeeldingskracht schept er genoegen in op het weidse mysterieuze terrein van de beelden rond te dwalen en daar op zoek te gaan naar uitdrukkingen, als waarheid de eerste de beste weg niet mag bewandelen. Omdat de belevenissen zijn uitgeput, geeft hij zich over aan de verbeeldingskracht, die het verloop van de komende dagen tevoorschijn tovert. Wat ga ik morgen doen? Dat weet ik. Ik zal rustig zijn tot ik het huis binnenstap. Dan zal mijn hart gaan bonzen, en als ik haar hoor lopen of praten zal het harder gaan bonzen, en na het eten zal ik opstappen. Als ik haar dan zie, zal ik tranen in mijn ogen krijgen en zal ik denken: laat God je vergeven zoals ik jou vergeef en je alle levensjaren schenken waarvan je mij berooft; dat zal ik denken, haar aankijken, me verheugen dat ik half en half kan geloven dat ze van me houdt, en weer gaan. Zo zal het morgen zijn, en overmorgen, en almaar voort.

Zo schrijft hij nog een tijdje verder, voor hij eindelijk naar bed gaat. De volgende dag leest hij de brief nog een keer door. Hij is er tevreden mee. Dit hevige verlangen en dit even hevige verafschuwen, deze razernij en deze wellust zullen je de jongeling voor ogen voeren, en je zult hem beklagen. En dan volgt de zin die in de ‘Werther’ als een gevleugeld woord zal terugkomen: Wat de wereld gisteren voor mij tot een hel maakte, maakt haar vandaag tot een hemel. Hier zijn we getuige van het proces hoe uit de vloed van het ontketende schrijven een prachtige betekenisvolle zin opwelt, die vervolgens in het innerlijke archief voor later literair gebruik bewaard zal worden. Twee dagen later, de kolossale brief is nog altijd niet verstuurd, noteert hij, na hem nog een keer te hebben doorgelezen: In mijn brief zit wellicht een leuke opzet voor een werkje.

Na de eerste grote storm van jaloezie die door dit kleine werkje raast, laat hij er wat nuchterder zijn gedachten over gaan. Het zakken van de jaloezie ontspant, maar betekent ook, zoals hij ongerust vaststelt, dat de hevigheid van de liefde vergeleken met eerder aanzienlijk is verflauwd. De jaloezie zorgt kennelijk voor de nodige bedrijfstemperatuur van de hartstocht. Ook stelt hij vast dat Kätchen lijkt te genieten van de macht die ze over hem heeft. Ze geniet ervan een trots mens zoals ik aan haar voetenbankje gekluisterd te zien. Zolang hij er maar rustig bij ligt, let ze verder niet op hem, maar als hij zich wil losrukken, schiet hij haar weer te binnen en ontwaakt ook haar liefde weer, samen met de aandacht. Het best is dus te proberen van zijn kant Kätchen jaloers te maken. Een gelegenheid daarvoor dient zich aan bij de familie Obermann en bij de familie Breitkopf, waar hij veel over de vloer kwam en die knappe dochters hadden, waarmee men kon flirten. En inderdaad werd Kätchen jaloers en maakte ze scènes.

Zo ging het op en neer, tot het voorjaar van 1768. Toen kwam het tot een breuk, met wederzijds goedvinden, zoals Goethe in een brief aan Behrisch benadrukt: We zijn met de liefde begonnen en houden er in vriendschap mee op.

In dezelfde brief stuurt hij zijn vriend het blijspel ‘Die Launen des Verliebten’, ‘De nukken van de verliefde’, waarvan hij de opzet al had geschreven toen hij nog in Frankfurt woonde. Oorspronkelijk moest het een conventioneel rococo-herdersspel worden, maar daarna heeft Goethe het meermaals omgewerkt en kwam het steeds dichter bij zijn eigen liefdesperikelen te staan, tot het uiteindelijk een komedie over de hartstocht werd, die de auteur zo goed beviel dat ze de grote autodafe van het jaar daarop doorstond. Tegenover zijn zuster noemt hij de komedie een goed stukje [...] omdat het nauwgezet naar de natuur is getekend.

Twee koppels zijn met elkaar gelieerd en tegelijk als volslagen tegendelen neergezet. Lamon en Egle hebben een ongecompliceerde, stoeierige, bevallige en frivole manier om hun liefdesspel te spelen. Lamon: Is het zo erg om iemand anders mooi te vinden/of leuk of grappig? Zeg het maar gerust hardop,/ik zie geen reden mij daarover op te winden. Egle: Dat hoeft ook niet, het overkomt ons allebei,/ik luister graag naar iemand die ik aardig vind/en schaam me niet hem dat te laten blijken [...]/Ik heb met jaloezie nog minder op dan jij.

Heel anders zijn Eridon en Amine. Zij hebben problemen met elkaar, omdat Eridon zijn geliefde volledig wil bezitten en Amine achterdochtig in het oog houdt, waarbij de jaloezie op alles wat maar in haar buurt komt of haar na staat voortdurend op de loer ligt. Egle tegen Amine over de hartstocht van de verliefde: Geen wonder dat/hij jou het feestvieren belet,/jaloers is op het gras waar jij je voet op zet,/en elke vogel haat waar jij plezier in hebt. Eridons jaloezie kwelt Amine, maar ze is eerlijk genoeg om toe te geven dat haar trots er toch ook door wordt gestreeld: Ik zie zijn jaloezie als een bewijs van liefde,/het streelt mijn trots, dat maakt toch alles goed. Haar vriendin beschouwt dat als zelfbedrog: Kind, ik krijg meelij, je omhelst je ondergang,/Je rinkelt met je ketenen en beeldt je in/dat er niets mooiers is dan die muziek.

In Eridon had Goethe zijn eigen hartstocht gespiegeld, en het is des te opmerkelijker hoe weinig sympathiek deze figuur overkomt. Hij werkt de anderen, vooral zijn geliefde, op de zenuwen. Amine klaagt over Eridon, deze heerszuchtige, hypochondrische, vaak slecht gehumeurde kerel: Als hij onaardig wordt en mij wil koeioneren,/volstaat een enkel woord om het getij te keren,/dan is zijn naar gedrag op slag voorbij,/en als ik dan ga huilen, huilt hij aan mijn zij,/knielt voor me neer en smeekt of ik hem wil vergeven.

Haar meer ervaren vriendin Egle geeft Amine de paradoxale raad Eridons jaloezie niet te bestrijden door haar onschuld te onderstrepen, maar door zich eerder dubbelhartig voor te doen. Eridon zou zich namelijk alleen maar sterker door zijn jaloezie laten meeslepen omdat hij er zo weinig aanleiding toe heeft. Omdat hij geen ellende heeft, praat hij zichzelf de ellende aan. Dus moet men hem in homeopathische doses het gif inenten dat zijn ziekte moet genezen. Eridon was simpelweg veel te zeker van zichzelf, dus moest hij onzeker worden gemaakt. Je moet zo doen alsof je zonder hem kunt leven,/natuurlijk wordt hij woest, maar zoiets duurt maar even,/zorg dat hij lijdt, geen kus, doe hem een tijdje pijn,/en hij zal voor één blik weer innig dankbaar zijn.

Een al te geraffineerde strategie voor Amine, dat ziet ook Egle uiteindelijk wel in, daarom kiest ze een andere therapie. Ze maakt tegenover Eridon gebruik van haar verleidingskunsten. Als hij haar eindelijk om de hals vliegt en met kussen overlaadt, laat ze dat in eerste instantie gebeuren, om hem vervolgens te beschamen door hem te vragen: Je houdt van Amine? [...] En kunt mij zoenen?/O wacht maar, voor deze snoodheid moet je boeten! Hij moet aan den lijve ondervinden dat beide samengaat, de liefde en een kusje hier of daar, of in de woorden van Eridon: Dat beetje lust zal jou mijn hart niet roven.

Maar zo onschuldig is de kwestie ook weer niet. Er speelt namelijk een motief doorheen dat bij Goethe later – denk alleen maar aan ‘Die Wahlverwandtschaften’ – grote betekenis zal krijgen: de gefantaseerde trouwbreuk. Men omhelst de een en denkt aan de ander. Wie is nu bedoeld? De anonimiteit van de begeerte is ondoorgrondelijk. De personen lijken inwisselbaar te zijn. De objecten van de begeerte worden obscuur. Zulke aspecten zijn al bijna te beladen voor een rococospel. Goethe komt daar in zijn memoires zelf over te spreken, als hij wijst op de krenkende en vernederende ervaringen waaruit dit luchtkasteel is ontstaan. Ik werd niet moe na te denken over vluchtigheid en neigingen, over de veranderlijkheid van de menselijke aard, over moraliteit en zinnelijkheid en over al het hoge en lage, waarvan de vraag hoe die in onze natuur samengaan als het raadsel van het mensenleven beschouwd kan worden.

Het stuk over de genezen jaloezie eindigt vrolijk. Het einde van de affaire met Kätchen was minder vrolijk, hoewel in de brief aan Behrisch staat: we zijn uit elkaar, we zijn gelukkig. In deze brief volgt na de schijnbaar gelaten vaststelling dat ze met de liefde zijn begonnen en in vriendschap eindigen een abrupte verandering van toon. Maar niet ik, staat er verder, ik houd nog van haar, zoveel, God zoveel. Goethe is nog lang niet klaar met haar. Hij wil het meisje niet verlaten, maar kan ook geen verwachtingen bij haar wekken. Hij voelt zich schuldig, daarom hoopt hij, om zichzelf te ontlasten, dat ze een rechtschapen man zal vinden – hoe blij zou hij dan zijn! Hij zal haar, belooft hij, niet de pijn aandoen een relatie aan te knopen met een andere vrouw. Hij zal wachten tot hij haar in de armen van een ander ziet, dan pas zal hij zich vrij voelen voor een andere liefde.

De brieven aan Behrisch wekken de indruk alsof de jonge Goethe uiteindelijk het initiatief heeft genomen tot de scheiding. Maar als men de latere beschrijving in ‘Dichtung und Wahrheit’ volgt, doemt een ander beeld op. Daar beschrijft Goethe zichzelf als een kwelgeest in de lijn van Eridon, in de ban van die ziekelijke neiging in het kwellen van de geliefde vermaak te scheppen en met willekeurige en tirannieke grillen misbruik te maken van de genegenheid van een meisje. Hij had bijvoorbeeld zijn slechte humeur vanwege een aantal mislukte gedichten op haar botgevierd, omdat hij zich al te zeker van haar voelde. Dit slechte humeur was in smakeloze kleingeestige uitbarstingen van jaloezie tot expressie gekomen, die het meisje een tijdlang met ongelooflijk geduld had verdragen. Toen had hij echter moeten merken dat ze zich, ook om zichzelf te beschermen, innerlijk van hem afkeerde. En toen was er pas echt reden geweest tot jaloezie, die eerder ongegrond was. Het kwam tot vreselijke scènes. Vanaf dat moment moest hij echt zijn best doen haar voor zich te winnen en voor haar te vechten. Maar het was te laat. Hij had haar al verloren.

Zo scherp had hij het echter indertijd niet gezien, in elk geval heeft hij het tegenover Behrisch niet zo afgeschilderd. Tegenover hem kiest hij zoals gezegd de voor hem gunstiger versie dat de scheiding van hem uitging.

In de weken van de liefdesturbulentie wijdde Goethe zich op zoek naar tegenwicht aan praktische artistieke oefeningen, aan tekenen en schilderen op de kunstacademie bij Adam Friedrich Oeser en kopergravures maken en etsen bij Johann Michael Stock. Oeser had hij al in het derde semester leren kennen en leren waarderen. Hij was directeur van de pas opgerichte Akademie van Leipzig in kasteel Pleissenburg, een theoretisch goed onderlegd en praktisch veelzijdig schilder, die ook vanwege zijn sociale talent en zijn humor geliefd was bij zijn studenten en klanten. Hij werd overstelpt met opdrachten. Hij schilderde altaarstukken en toneeldoeken, maakte boekillustraties en miniaturen en adviseerde vorsten en voorname lieden bij de versiering van hun kastelen en tuinen. In Dresden, waar Oeser vroeger had gewerkt, was Johann Joachim Winckelmann zijn beste vriend en huisgenoot geweest, en in de zomer van 1768 wachtte hij op diens terugkeer uit Italië. Ook Goethe, aan wie Oeser Winckelmanns geschriften met een uitdrukking van groot respect te lezen had gegeven en die ze ijverig en met bewondering bestudeerde, keek ernaar uit deze inmiddels beroemde man in levenden lijve te ontmoeten. Toen kwam het bericht dat Winckelmann in Triëst was vermoord. Oeser was een paar dagen voor niemand aanspreekbaar, en de jonge Goethe betreurde het dat hij na Lessing, met wie hij uit schuchterheid een ontmoeting uit de weg was gegaan, nu ook deze andere held van de geest misliep.

Oeser was er nog eerder dan Winckelmann mee begonnen een geïdealiseerde Oudheid – ‘nobele eenvoud, stille grootsheid’, zoals het daarna bij Winckelmann heette – boven de barokstijl te verkiezen. Maar in tegenstelling tot Winckelmann had Oeser niets missionairs, ook geen passie voor het onvoorwaardelijke. Zijn kunst had eerder iets speels, hij bekommerde zich nauwelijks om het oordeel van het nageslacht en bediende zijn opdrachtgevers gewoon zo goed als zij bediend wilden worden. Het vrije, ongekunstelde en in intellectueel opzicht originele optreden van Oeser deed de jonge Goethe goed, het moedigde hem aan bij zijn schilderoefeningen en stimuleerde zijn eigen gedachtevorming over kunst. Eenmaal terug in Frankfurt schreef hij hem een uitvoerige dankbrief. Hij had, schrijft hij, bij hem meer geleerd dan in alle jaren op de universiteit. Mijn oog voor schoonheid, mijn kennis, mijn inzichten, heb ik die niet allemaal aan u te danken? Hoe vast ben ik ervan overtuigd, hoe lichtend waar is voor mij de merkwaardige, bijna onbegrijpelijke uitspraak geworden, dat de werkplaats van de grote kunstenaar de ontluikende filosoof, de ontluikende dichter meer stimuleert dan de collegezaal van de geleerde en van de criticus.

Bij zijn pogingen op literair vlak hadden Gellert, Clodius en anderen zitten muggenziften, maar Oeser had hem kennelijk goed aangepakt: Ofwel totaal afgekraakt, of de hemel in geprezen, en niets kan talent zo de nek omdraaien. Aansporing na de terechtwijzing is zon na regen, vruchtbaar gedijen. Ja, meneer de professor, als u mijn liefde voor de muzen niet overeind had geholpen, had ik gewanhoopt. In zijn terugblik in ‘Dichtung und Wahrheit’ is Goethes oordeel overigens minder laaiend. Zijn leer beïnvloedde onze geest en onze smaak, maar zijn eigen tekeningen waren te vaag om mij, die nog slechts in een schemertoestand verkeerde tegenover de onderwerpen van de kunst en de natuur, tot een strenge en vastbesloten kunstbeoefening te kunnen aansporen.

Bij Oeser had Goethe, vooral tijdens de verwikkelingen met Kätchen, rust en een middelpunt gevonden. Het was ook Oeser die hem de idee aan de hand deed een uitstapje te maken naar het nabije Dresden, om de schilderijenverzameling daar te bezichtigen. Eind februari 1768, in de tijd waarin de scheiding van Kätchen plaatsvond, ging Goethe op weg. Hij logeerde bij een ontwikkelde, zonderlinge schoenmaker, die in ‘Dichtung und Wahrheit’ als een mengeling van Hans Sachs en Jacob Boehme wordt afgeschilderd. Dagenlang vertoefde hij bij de schilderijen. Voor de oude Italianen, waaronder de ‘Sixtijnse Madonna’ van Rafaël, had hij nog geen oog, de Hollanders met hun huiselijke genrestukken trokken hem meer aan. Opeens kwam ook zijn huisbaas hem voor als een personage op een schilderij van Van Ostade. Het was de eerste keer, staat in ‘Dichtung und Wahrheit’ te lezen, dat ik me zo sterk de gave gewaarwerd die ik later met meer bewustzijn oefende, namelijk om de natuur te bekijken door de ogen van deze of gene kunstenaar, aan wiens werken ik zojuist speciaal aandacht had geschonken.

De reis naar Dresden was een pelgrimstocht naar de kunst geweest en had hem het wonderbaarlijke gevoel gegeven dat hij bij zijn schoenmaker in een schilderij had gewoond. Deze zelfmystificatie paste heel goed bij de manier waarop hij tegenover zijn vrienden en bekenden in Leipzig van zijn uitstapje naar Dresden iets mysterieus maakte. Het kwam hem voor alsof hij in de schilderijen was verdwenen en nu weer uit de schilderijen in de werkelijkheid stapte en door de anderen werd aangestaard als een verloren gewaand mens. De nieuwe distantie die dit opleverde kon hem na de scheiding van Kätchen mogelijk wat verlichting schenken. En toch bleef die scheiding blijkbaar zo moeilijk en pijnlijk dat hij, waar hij er in zijn autobiografie op terugkijkt, zijn zware ziekte tot zijn liefdesverdriet herleidde: Ik had haar echt verloren, en de dwaasheid waarmee ik voor mijn fouten wraak nam op mijzelf, door op allerlei onzinnige manieren mijn fysieke gestel geweld aan te doen om mijn morele aard te straffen, heeft veel bijgedragen tot de lichamelijke kwalen waardoor ik een paar van de beste jaren van mijn leven verloor.

Daar kwam nog iets anders bij. Goethe was nu drie jaar in Leipzig, zonder dat hij een studie had afgerond. De rechtenstudent moest zichzelf voorlopig als gesjeesd beschouwen. Ook al maakte hij er op frivole toon melding van, toch drukte het wel zijn stemming. Tegenover Behrisch uitte hij zijn wanhoop: En het gaat met mij nu elke dag meer bergafwaarts. 3 maanden Behrisch, en daarna is het afgelopen.

Lichamelijk was hij verzwakt. Het zware Merseburger bier dat men in Leipzig dronk en de koffie waarvoor men elkaar bij elke gelegenheid uitnodigde, veroorzaakten spijsverteringsproblemen. Bij de kopergraveur Stock had hij giftige dampen ingeademd. Hij wist niet of de steken in zijn borst daardoor kwamen, of nog steeds het gevolg waren van de verrekking die hij drie jaar eerder bij het ongeval op weg naar Leipzig had opgelopen.

Op een nacht, eind juli 1768, werd hij wakker door een hevige bloedspuwing. Er werd een dokter bij gehaald, die een levensgevaarlijke longaandoening diagnosticeerde. Aan de linkerkant van zijn nek vormde zich een gezwel. Een paar dagen worstelde hij met de dood. Hij werd liefdevol verpleegd. Nu bleek dat een aantal families inmiddels genegenheid hadden opgevat voor deze jongeman. De Breitkopfs, Obermanns, Stocks, Schönkopfs en Oesers en uiteraard ook de kleine Horn en zijn tafelgenoten zagen naar de zieke om. Maar vooral Ernst Theodor Langer, de opvolger van Behrisch als opvoeder van de jonge graaf von Lindenau, onderscheidde zich hierin. Deze Langer was een vroom man, die neigde naar mystieke speculaties, maar te eigenzinnig was om zich aan te sluiten bij een piëtistische groepering of bij de hernhutters. Hij verscheen vaak in de ziekenkamer. Hij was geen dweper en wilde ook niemand bekeren, maar streefde er wel naar het hart van de jonge en nu zo zieke man, die misschien snel zou sterven, voor Jezus te winnen. In ‘Dichtung und Wahrheit’ spreekt Goethe heel vriendelijk over deze metgezel in bange dagen. Zijn woorden, aangenaam en consequent, vonden bij een jongmens die door een nare ziekte van aardse zaken was afgezonderd en niets liever wilde dan de levendigheid van zijn geest op het hemelse te richten, een gewillig oor. De persoonlijke omgang met Langer en de daarbij aansluitende briefwisseling zullen nog doorwerken in Goethes latere pogingen zijn houding tegenover de vroomheid te bepalen.

Goethes toestand ging vooruit. In augustus 1768 durfde hij eindelijk weer naar buiten. Uitgeteerd, dun, bleek als een spook sloop hij rond. Zo schildert hij zichzelf een paar weken na zijn vertrek af in een brief aan Friederike Oeser, de dochter van de schilder. Zij was het ook die de zieke enigszins bruusk overeind had proberen te helpen. Zij begroette mij juichend en wilde zich doodlachen hoe een mens op het karikaturale idee kon komen voor zijn twintigste aan een longaandoening te sterven!

Op 28 augustus 1768, zijn negentiende verjaardag, vertrekt Goethe. Hij staat voor Kätchens huis, maar gaat niet naar binnen, neemt geen afscheid. Nog steeds ziek en zwak, door Langer van een beetje hemelse troost voorzien, verlaat hij Leipzig. Een treurige student zonder diploma.

==

Hoofdstuk 3

Nagalm van Leipzig. ‘De medeschuldigen’. Ziekte. Wegen die naar religie leiden. Poging tot vroomheid. Twee mentoren: Ernst Theodor Langer en Susanna von Klettenberg. Zonder zondebesef. De vrome magiër. De ziekenkamer wordt omgetoverd tot een laboratorium. Op zoek naar chemische openbaringen.

==

In een opmerking uit 1810, die niet in zijn autobiografie werd opgenomen, reflecteert de zestigjarige Goethe op de wanverhouding tussen het gemak waarmee hij zich in zijn jeugd de wetten en paradigmatische modellen in de wereld van de poëzie, de retoriek en het theater eigen kon maken en de moeilijkheden bij de poging het leven zelf op een geslaagde manier gestalte te geven. Hier miste hij de magneetnaald, die ik des te harder nodig had, aangezien ik steeds bij ook maar enigszins gunstige wind met volle zeilen voer en dus elk ogenblik het gevaar liep te stranden. Het lot had hem weliswaar voortreffelijke mentoren doen toekomen, maar helaas hadden die hem verschillende kanten op gestuurd. De een beschouwde goedmoedigheid en tederheid als belangrijkste levensbeginselen, de ander eerder een zekere behendigheid, de derde onverschilligheid en lichtzinnigheid, de vierde vroomheid, de vijfde vlijt en je plicht doen, de volgende een onverstoorbare opgewektheid en ga zo maar door, zodat ik voor mijn twintigste bijna alle scholen van de moraalfilosofen had doorlopen.

De leerstelsels en houdingen die hem achtereenvolgens of ook tegelijkertijd werden aangeraden, bleken vooral tegenstrijdig te zijn als ze tot hoofdprincipe werden verheven en hij elk gevoel voor proportie, waardoor ze met elkaar in overeenstemming gebracht hadden kunnen worden, verloor. Hij had zich, schrijft hij, in zijn jeugd steeds helemaal op iets gestort, opgewekt, vrij en levendig. Het modereren en uitzuiveren was nog niet aan hem besteed. Dat kwam later.

Het jaar 1769 betekende voor de jonge Goethe een moratorium. Zijn mentoren kwamen dat jaar, zoals we dadelijk zullen zien, uit religieuze hoek. Het uiterlijke leven stokte. Het was onzeker of hij er weer bovenop zou komen. Zelf dacht hij een tijdje dat hij ten dode was opgeschreven. Het zou goed kunnen, schrijft hij eind 1768 aan Kätchen Schönkopf, dat hij nog voor Pasen sterft. Men moest hem dan in Leipzig begraven, dan kon Kätchen op zijn naamdag het overleden Johannismännchen8 bezoeken. Voor het geval hij in leven blijft, weet hij niet hoe het met hem verder moet. Hij zou graag naar Parijs gaan, om te kijken hoe het Franse leven wordt geleid. Over voortzetting van de rechtenstudie wordt nauwelijks gerept, hoewel zijn vader daarop staat en nauwelijks zijn teleurstelling kan verbergen over het feit dat hij in plaats van een kranige, actieve zoon, die nu zou moeten promoveren en de voorgeschreven levensweg zou moeten doorlopen, een ziekelijk type aantreft.

Niet alleen zijn vader, ook hijzelf is niet tevreden over zichzelf. Hij leest de brieven die hij uit Leipzig had geschreven en die zijn vader zorgvuldig in een mapje had bewaard nog een keer door. Hij merkt daarin een zekere zelfingenomen eigendunk, een na-aperij van het deftige taalgebruik. De talrijke gedichten die bij de brieven waren ingesloten zijn hem veel te oppervlakkig. Hij zoekt een eigen geluid, hij zoekt zichzelf.

Vermagerd en zwak, in bed of in dekens gehuld, vijlt hij aan de gedichten die hij uit Leipzig had meegebracht. Sommige waren in de kalligrafische bundel van Behrisch verschenen, andere had hij Friederike Oeser bij wijze van afscheid geschonken. Daaruit stelde hij in 1769 een bundel samen, waarbij Theodor Breitkopf, een vriend uit Leipzig, melodieën componeerde. Het geheel verscheen onder de titel ‘Neue Lieder, in Melodien gesetzt von Bernhard Theodor Breitkopf’. Goethes eerste publicatie, nog zonder naamsvermelding van de auteur.

Op zijn ziekbed werkt Goethe aan het stuk ‘Die Mitschuldigen’. Het idee daarvoor was nog ontstaan tijdens zijn verblijf in Leipzig. Hij werkte de klucht, in eerste instantie een eenakter, om tot een heuse komedie in drie bedrijven, die hem zo goed beviel dat hij haar in latere uitgaven van zijn werk opnam. Het stuk, oordeelt hij in ‘Dichtung und Wahrheit’, was een opgewekte burleske tegen een duistere familieachtergrond. Een welgestelde reiziger, Alcestus, wordt in een herberg bestolen. Söller, een nietsnut en verkwister, die leeft op kosten van zijn schoonvader, de waard, begaat de diefstal en moet daarbij tevens aanzien hoe zijn echtgenote Sophie, de dochter van de waard, een rendez-vous heeft met Alcestus. Ook de waard zelf, die uit nieuwsgierigheid in de bagage van de reiziger wil rondneuzen, komt aangeslopen. Zo lopen ze elkaar allemaal in de kamer van Alcestus tegen het lijf, Söller, de waard en Sophie. Ieder acht de ander tot de diefstal in staat. Als aan het slot Söller als dader wordt ontmaskerd, moeten ze zich allemaal op een of andere manier medeschuldig voelen. De uiterlijke orde wordt slechts schijnbaar hersteld. Dit keer is het met een sisser afgelopen, verklaart de dief opgelucht, het was beter tot hoorndrager te zijn gemaakt dan als dief te worden opgehangen. Het stuk beeldt, zo luidt Goethes latere commentaar, in enigszins wrange en grove bewoordingen op speelse wijze dat bij uitstek christelijke spreekwoord uit: wie zonder zonde is, werpe de eerste steen.

Deze morele gebruiksaanwijzing paste bij de omslag die in die tijd plaatsvond bij de jonge Goethe, die op zoek naar oriëntatie een poging deed of hij die in vroomheid kon vinden. Het was overigens niet de eerste keer dat Goethe zich tot de hemelse dingen wendde. In zijn autobiografie vertelt hij over zijn betovering door het Oude Testament. Als jongen had hij onder leiding van een leraar geprobeerd de eerste boeken van Mozes in het Hebreeuws te lezen. Voor hem waren dat gewoon wonderbaarlijke verhalen over lief en leed van de geloofshelden, die leefden vanuit het onwankelbare geloof in een God die hen terzijde stond, die hen kwam bezoeken, met hen meeleefde, hen leidde en redde. God is in deze verhalen een vertrouwde, bovenmenselijke, maar met zijn toorn en jaloezie toch ook weer uiterst menselijke persoon, met wie de geloofshelden vertrouwelijk omgaan, en als je daarover leest raak je zelf ook, net als zij, vertrouwd met hem. Deze God leeft in de verhalen als een romanpersonage, en zolang je deze mooie verhalen uit de wereld van de patriarchen leest, geloof je in deze God van de woestijnvaders, zoals je in Störtebeker, de Vier Heemskinderen, Tijl Uilenspiegel of Gelukkige Hans gelooft. Dat zijn simpelweg mooie verhalen. Daar was de jongen al eerder in gevlucht, en daar had hij zich te midden van de verspreide herdersstammen zowel uiterst eenzaam als in groots gezelschap bevonden.

Dat is overgave aan een sprookjeswereld. Daarvan verschilt de algemene, natuurlijke religie die de jongen van andere leraren kreeg voorgeschoteld en die vermoedelijk ook de religie was van zijn vader. Zij bestaat in de overtuiging dat een groot, scheppend, ordenend en leidend wezen als het ware achter de natuur verborgen zit, en hij voegt daar de opmerking aan toe dat een dergelijke overtuiging zich aan iedereen opdringt. Of die overtuiging legitiem is, zal hij op deze plaats niet bespreken. Dat er iets achter de natuur zou zijn, is voor Goethe op zijn minst ongewoon. Hij beklemtoonde anders altijd dat men God niet achter maar in de natuur moest zoeken. Maar het was hem ook duidelijk dat het alledaagse en ook het kinderlijke verstand zich de natuur graag voorstelt als een werkstuk dat de grote meester heeft gemaakt en beheerst. Deze natuurlijke religie, zoals hij haar noemt, behoorde tot de leerstof die men zich als jongen kon en moest eigen maken. De verhalen uit de tijd van de aartsvaders daarentegen waren poëzie.

De jongen had een poging gedaan deze tamelijk droge natuurlijke religie een persoonlijk en ceremonieel-poëtisch aspect te verlenen. In ‘Dichtung und Wahrheit’ vertelt Goethe hoe hij op de cilindervormige, roodgelakte en met goudkleurige bloemen versierde muzieklessenaar van zijn vader vruchten, bladeren en bloemen opstapelde als offergave voor een god, die hij zich niet anders dan als natuurgod kon voorstellen en die hij, aangezien hij hem geen gestalte kon geven, juist in zijn werken wilde eren. Natuurproducten moesten de wereld symboliseren, daarboven moest een vlam branden en het naar zijn Schepper reikhalzende gemoed van de mens verbeelden. Bij zonsopgang moesten met behulp van een brandglas wierookkaarsen worden aangestoken. Dat lukte in eerste instantie ook heel goed, aangename geuren verbreidden zich, maar uiteindelijk brandden de kaarsen in de rode lak, het begon te stinken en het mooie meubel van zijn vader liep schade op bij de poging adequaat uitdrukking te geven aan het reikhalzende gemoed. Dus besluit hij aan het eind van zijn beschrijving van het kinderlijke offerritueel: Bijna zou men dit toeval als een teken en waarschuwing beschouwen hoe gevaarlijk het eigenlijk is langs zulke wegen dichter bij God te willen komen.

Volstrekt verkeerd was deze benadering echter ook weer niet. Het beeldverbod was nageleefd, hij had de onzichtbare God in zijn werken vereerd. Deze God was voor hem een God die in rechtstreeks contact staat met de natuur, een God van het groeien en gedijen. Een God van de zonsopgang. De dankbaarheid voor het licht, de zonnecultus die de jongen half speels, half serieus in scène zet, blijft voor Goethe zijn leven lang van alle functies de meest religieuze. Als oude man typeert hij in de annotaties en verhandelingen tot ‘beter begrip’ van zijn ‘West-östlicher Divan’ de zonnecultus aan de hand van het voorbeeld van de religie der oude Perzen: Zij keerden zich, in aanbidding van de Schepper, naar de opgaande zon, als de voor het oog meest schitterende verschijning [...] De glorie van deze hartverheffende dienst kon iedereen, ook de minste, zich iedere dag voor ogen stellen. Zij die het gebed als dagelijks geschenk kunnen aanvaarden, schijnen hem door God uitverkoren mensen toe, die hun verheven gevoelens nog niet door vrome verveling hebben laten afstompen.

Ook tegen zo’n vrome verveling was de godsverering van de jongen gericht, tegen het protestantse godsdienstonderwijs, dat alleen een soort droge moraal overdroeg, een leer die noch de ziel noch het hart kon bekoren. Dat was juist de reden waarom hij zijn persoonlijke godsverering had verzonnen, door zich in plaats van tot de god van de moraal tot de natuur-scheppende god te wenden, eerbiedig tegenover hem en zichzelf.

Het volgende belangrijke contact met het religieuze vond plaats in het jaar voor Goethe verhuisde naar Leipzig, toen hij in die dubieuze affaire met baantjesjagers en verduistering verstrikt was geraakt en hij als gevolg daarvan van ‘Gretchen’ werd gescheiden. De jongeling voelde zich door zijn medeburgers wantrouwig in de gaten gehouden. Die onbekommerde gelukzaligheid waarmee ik kon rondlopen, onbekend en van onbesproken gedrag, was ik kwijt. Hij voelt zich gevolgd door de spiedende blikken van de maatschappij. Daarvoor vlucht hij in een beschermd gebied, in een mooi lommerrijk bos. Pas later wordt hij zich ervan bewust dat hij hiermee een heilige plek heeft verkozen, die op natuurlijke wijze zo is afgeschermd dat een arm gewond hart er een schuilplaats kan vinden.

Deze heilige plek moet hem beschermen tegen de verstrikking in een kwaadwillende maatschappij. De banbliksem daarvan bereikt hem hier niet, gelooft hij. Een heiligdom, dus een religieus verband dat uitdrukkelijk tegen het maatschappelijke is gericht en verlichting belooft. Tegenover een vriend, die hem weer onder de mensen wil brengen, rechtvaardigt hij zichzelf: waarom zou men geen hek om deze plek heen mogen zetten om zichzelf te heiligen en af te zonderen van de wereld! Er is ongetwijfeld geen schoner verering van God denkbaar dan die waarbij geen beeld nodig is en die louter voortspruit uit het tweegesprek met de natuur in ons gemoed!

Maar een dergelijk streven om een heilige plek af te zonderen van het gewone leven, om de spirituele verticaal van de maatschappelijke horizontaal af te schermen, is defensief. De gelukzaligheid die men hier voor korte tijd ervaart, is werkelijk begrensd, want de blik blijft gericht op de grenzen, zowel die in de ruimte als die in de tijd. Het is als bij het gebed, waarover in de annotaties en verhandelingen tot ‘beter begrip’ van de West-östlicher Divan staat dat het doorgaans niet het hele leven doordringt. Gewoonlijk volgt op een vlammend, bezielend gevoel van het moment de ontnuchtering, waarbij de onbevredigde [...] mens, op zichzelf teruggeworpen, terugvalt in de diepste verveling. De verveling is het profane.

Maar hoe kan een sterk gevoel bestendigd worden, hoe kan de magie van de heilige plek een doorslaggevende rol spelen in de profane ruimte? Zo had de jongen de vraag waarschijnlijk niet gesteld. Maar de schrijver van de autobiografie stelt zich die vraag – en geeft een dubbel antwoord.

Het is de kunst die aan het profane iets duurzaam heiligs ontlokt, en het is de kerk die met haar liturgische orde het heilige introduceert in het alledaagse leven.

Wat de kunst betreft vormt de schoonheid het aan het heilige analoge aspect waaronder een ogenblik of een plek duurzaam in beeld of in woorden kan worden gevierd en vastgehouden. Het heilige verdwijnt voor onze waarneming, staat in ‘Dichtung und Wahrheit’ te lezen, als het niet het geluk heeft in het schone te kunnen vluchten en zich daar ten diepste mee te verenigen, waardoor beide even onsterfelijk en onverwoestbaar zijn. In aansluiting op deze passage beschrijft Goethe in zijn autobiografie hoe hij als jongen, nadat hij zijn toevlucht had gezocht in het heilige bos, met schilderen begint, in beelden en woorden. Juist omdat het heilige als zoiets vluchtigs wordt ervaren, voelt de jongen de drang iets soortgelijks in woord en beeld vast te leggen. Zo ontstaat zijn esthetische religie van de aanschouwelijkheid. Het oog was het belangrijkste orgaan waarmee ik de wereld vatte.

In Leipzig ging de student zelfs regelrecht op beeldenjacht. Maar omdat er tijdens zijn eenzame wandeltochten voor de toeschouwer niet veel moois of verhevens te beleven viel, en hij ook nog eens flink werd geplaagd door muggen, richtte hij zijn aandacht op het microleven van de natuur en wende zich aan daarin betekenis te zien, die nu eens naar het symbolische, dan weer naar het allegorische neigde, naargelang observatie, gevoel of reflectie de overhand had. De naar betekenis zoekende kijk op de natuur als voortzetting van de religie met esthetische middelen, als artistieke cultivering van het heilige, werkt bij Goethe levenslang door. De Epifanie van de natuurlijke wereld vindt plaats in haar artistieke weergave, wat ook een soort openbaring is.

De andere vorm van bestendiging van het heilige, naast het esthetische, is die van de sacramenten en de liturgie, zoals die in de kerk, vooral de katholieke kerk, gevierd wordt. De begripvolle, zelfs lovende passages daarover in ‘Dichtung und Wahrheit’ kwamen als een verrassing, want tot aan de publicatie van het tweede deel van zijn autobiografie in 1812 stond Goethe slechts bekend als een verbitterd criticus van de katholieke kerk, waarvan hij de dogma’s – van de leer van de erfzonde tot het geloof in de duivel – als verderfelijk bijgeloof had gehekeld. Het lot van de katholiek Caldéron bijvoorbeeld bestempelde hij als het allertreurigste geval van een geniaal auteur die zich gedwongen zag het absurde te moeten vergoddelijken, en hij prijst Shakespeare gelukkig, omdat de bigotte waan van het katholieke hem bespaard was gebleven.

De passages over het rijke liturgisch-sacramentele leven van de katholieke kerk in contrast met de protestantse armzaligheid staan in de context van zijn beschrijving van zijn jaren in Leipzig. In die tijd zal Goethe waarschijnlijk niet zo diepgaand als in zijn autobiografie over de aard van de katholieke kerk hebben nagedacht, maar het schrale moralisme van de protestantse kerk vond hij al vroeg afstotend. Dat was geen religie naar zijn smaak, het miste de aanschouwelijke en feestelijke rijkdom. Het orthodoxe protestantisme was voor hem eigenlijk helemaal geen religie, maar alleen een moraalleer.

In een terugblik merkt Goethe op dat zijn kinderlijke offercultus, de natuurmeditatie bij de omheining van een heilig bos, de natuurvrome beeldenjacht, de cultus met de schoonheid, uiteindelijk religieuze gebaren zijn die het gebrek aan een sacraal geordend leven moesten compenseren. Hoe zo’n leven eruit zou kunnen zien, beschrijft hij in het zevende boek van ‘Dichtung und Wahrheit’. De kerkelijk-religieuze mens, staat daar, moet eraan gewend zijn de innerlijke religie van het hart en die van de uiterlijke kerk als een en dezelfde te beschouwen, als het grote algemene sacrament, dat op zijn beurt in zoveel andere wordt gesplitst en aan die delen zijn heiligheid, onverwoestbaarheid en eeuwigheid verleent. En verderop: En zo zijn door een stralende kring van gelijkwaardige heilige handelingen [...] wieg en graf, hoe ver ze ook uit elkaar liggen, in een doorlopende cirkel met elkaar verbonden.

Zo’n leven kan hij zich goed voorstellen, maar zo’n leven leidt hij niet. Hij was, schrijft hij, al vroeg begonnen voor zichzelf een eigen religie te vormen, ver van de kerk en haar sacramenteel geordende leven. Hij maakte van alledaagse verrichtingen rituelen en stelde ceremonieel vertoon en ceremoniële handelingen op prijs. Wittgenstein noemde cultuur ooit een soort ‘orderegel’. Voor Goethe was ze dat in elk geval, en des te meer naarmate hij ouder werd.

In het protestantisme had Goethe geen onderkomen gevonden. Men had geprobeerd, zoals hij het in een terugblik ziet, hem met de angst voor de zonde binnenboord te houden. Dat lukte een tijdje. Duistere scrupules kwelden hem. Toen hij in Leipzig woonde ontworstelde hij zich daaraan. Op vrolijke momenten schaamde hij zich zelfs last te hebben gehad van zulke scrupules, zo ver stonden die nu van hem af. De merkwaardige gewetensangst rond kerk en altaar had hij achter zich gelaten.

De poging tot vroomheid had feitelijk weinig met kerk en altaar van doen. Het waren liefdesgevoelens en geenszins zielskwellingen die de geesteswereld van de hernhutters en de piëtisten voor hem een tijdje aantrekkelijk hadden gemaakt.

Een mentor in deze levensfase was voor korte tijd Ernst Theodor Langer, zijn vriend gedurende de laatste maanden in Leipzig. Langer, die zelf niet tot de hernhutters behoorde, had hernhutterse vrienden in Frankfurt, die probeerden de jonge Goethe te bewegen toe te treden tot de broedergemeente. Deze Langer had de jonge Goethe tijdens lange wandelingen het evangelie met veel vuur verklaard en daarvoor menig uur opgeofferd die hij eigenlijk met zijn geliefde had willen doorbrengen. Ik beantwoordde zijn bereidwilligheid met de grootst mogelijke erkentelijkheid, schrijft Goethe en bekent dat hij onder invloed van Langer ten slotte bereid was wat ik tot dan toe als menselijk had beschouwd voortaan voor goddelijk te verklaren. Deze opmerking heeft betrekking op het beeld van Christus in de evangeliën. Tot dan toe had Jezus hem een wijsheidsleraar toegeschenen, nu probeert hij de mens geworden God als belichaming van een openbaring te aanvaarden. Een openbaring die, zoals gebruikelijk bij de piëtisten, direct tot het hart zou spreken, die dus eerder ervaren dan begrepen wilde zijn.

De sociale sfeer van zo’n vroomheid van het hart trok Goethe een tijdje aan. Omdat ook zijn moeder in die tijd toenadering zocht tot de hernhutters, werden er op haar verzoek, en door Goethes vader schoorvoetend geduld, bijeenkomsten gehouden in het huis aan de Hirschgraben. In zijn brieven aan Langer merkt Goethe opgelucht op dat de plaatselijke hernhutters op het punt van de kleding niet zo streng waren en dat hij naar de samenkomsten ging en daar werkelijk iets van zijn gading vond. Het ontging hem echter niet dat men hem slechts met de nodige reserve toeliet, als Abbadonna, de gevallen engel. En men was terecht achterdochtig. Want hoewel hij zich behoorlijk inspande de religie met liefde, het evangelie met vriendschap en het heilige woord met eerbied tegemoet te treden, was hij toch nog geen christen. Maar misschien kon hij het nog worden.

In een brief aan Langer analyseert Goethe de hindernissen vanuit piëtistisch oogpunt. Volgens de piëtistische instructie moet men zich vrijmaken van eigenliefde, want die belemmert het instromen van God in de ziel. Maar die eigenliefde, schrijft hij, was nu juist zijn probleem, die was nog sterk in hem. Hij kon niet afzien van eigenliefde, omdat ze tot zijn eigenlijke hartstocht behoorde, en die was meer gericht op zijn schrijverschap dan op God. De beslissende zin in deze zelfanalyse luidt: Mijn vurige hoofd, mijn geest, de moeite die ik doe en de redelijk gefundeerde hoop om mettertijd een goed schrijver te worden, zijn thans, als ik eerlijk ben, de belangrijkste hindernissen om mijn levenshouding totaal te veranderen. Zijn levendige alertheid en vindingrijkheid maakte hem bij de vromen tot een mens die nog te wispelturig was en te zeer gehecht aan de wereld.

Maar hij wil deze gehechtheid aan de wereld niet kwijt. Hij weet dat die hem tot een dichter naar zijn smaak maakt. Hij houdt van het licht, terwijl de piëtisten de voorkeur geven aan schemeruren. Tijdens een samenkomst in het vaderlijk huis onderbreekt hij de gebedsdienst: ‘Wat moet die duisternis hier?’ zei ik en ik stak een kroonluchter aan die boven ons hing, waarna zich een prettig licht verspreidde.

Goethes toenadering tot het piëtisme bevordert de wantrouwige zelfbeschouwing. Het ontrafelen van de subtiele zielenroerselen in de intieme verhouding van de ziel tot God is typisch piëtistisch. Er is daarvoor een eigen terminologie gevormd, die de jonge Goethe overneemt en waarvan hij met zoveel gemak gebruikmaakt, dat hij deze spoedig ook als soepele uitdrukkingsmogelijkheid voor zielenroerselen zonder vrome intentie benut. Bijvoorbeeld als hij over openhartigheid spreekt en daarmee niet alleen, zoals in piëtistische zin, de opening van de ziel voor God bedoelt, maar ook de hartelijke openheid tussen de mensen. Ook beschrijft hij in zijn brieven aan Langer zijn erotische hartsaangelegenheden – de gevolgen van de scheiding van Kätchen – in het taalspel van de piëtistische liefde van het Heilig Hart. Dan voelt hij zich zo koud rustig, alsof hij Kätchen helemaal was vergeten; de ziel is stil, zonder verlangen. Zo noemen de piëtisten in de regel de verstoktheid van de ziel tegen Jezus, maar Goethe beschrijft met deze woorden het uitdoven van zijn liefde voor Kätchen. De geschiedenis van mijn hart, zo noemt Goethe tegenover zijn vriend zijn schriftelijke ontboezemingen, en soms is bij liefdeszaken Kätchen bedoeld, soms ook Jezus. Kätchen is verloren, misschien is Jezus gewonnen. Begin 1769 komt er een succesmelding: Kijk beste Langer [...] de Heiland heeft mij eindelijk te pakken, ik rende te lang en te snel voor hem weg, nu grijpt hij me bij de lurven. Maar hij is er niet zeker van. In dezelfde alinea de verzuchting: Maar zorgen! zorgen! Altijd zwakte in het geloof.

Een echte bekeringservaring in piëtistische zin heeft vermoedelijk niet plaatsgevonden. Maar hoe mooi zou het zijn als hij zo’n ervaring zou opdoen. Hij kan het beschrijven zonder het te hebben beleefd. Hij leeft zich in en hij kan zijn taal op de Heilig-Hart-toon afstemmen. Van Jezus zelf hoeft dan helemaal geen sprake te zijn, maar alleen van het eigen hart. Hierop is alle aandacht gericht, of, zoals het niet veel later in ‘Werther’ zal heten: Ik hoed mijn hartje dan ook als een ziek kind; het krijgt zijn zin in al wat het wil.9

Langer was bij de poging tot vroomheid zijn geestelijk leidsman uit de verte. Susanna von Klettenberg, een vriendin en verre verwante van zijn moeder, was zijn mentrix in de buurt. Zij was midden veertig en woonde in een groot familiehuis in de stad, ongetrouwd, met bedienden die voor haar zorgden en hernhutters die haar voor hun zaak trachtten te winnen. Ze liet het zich welgevallen en gaf er toch de voorkeur aan een vroom leven naar eigen smaak te leiden. Ooit was ze verloofd geweest met de stadschout Ohlenschlager, maar hun wegen hadden zich weer gescheiden, omdat zij al te geestelijk en de bruidegom al te werelds gezind was. Zij koos voor Jezus als innerlijke bruidegom, omringde hem met een liefdescultus en onderhield met mannen, met wie ze het verder goed kon vinden, alleen zusterlijke of, zoals bij de jonge Goethe, moederlijke betrekkingen. In ‘Dichtung und Wahrheit’ lezen we over haar: Haar dierbaarste, ja misschien wel enige gespreksonderwerp betrof de morele ervaringen die de mens door zelfbeschouwing kan opdoen, waar vervolgens haar religieuze overtuigingen bij aansloten, die op uiterst gracieuze, zelfs geniale wijze voor haar als natuurlijk én bovennatuurlijk golden.

In het zesde boek van ‘Wilhelm Meisters Lehrjahre’ schetst Goethe onder de titel ‘Bekentenissen van een schone ziel’ een portret van deze vrouw, waarbij hij haar aantekeningen en brieven gebruikte en het geheel de vorm gaf van een autobiografisch relaas. Je proeft in deze tekst wat voor soort vroomheid Goethe indertijd aantrekkelijk vond.

Susanna von Klettenberg had haar heiland niet door gewetensangst gevonden en in de armen gesloten. Theologische subtiliteiten speelden evenmin een rol. Zij stelde wel belang in natuurwetenschap en theoretische speculaties, maar vond het niet nodig enige fundering te zoeken voor haar God. God was voor haar eenvoudig iets evidents, een geluksgevoel, een openbaring van het hart. Jezus leefde in haar als innerlijke vriend, met wie ze in een erotisch getinte liefde verbonden was. Ik herinner me nauwelijks een gebod, staat in de ‘Bekentenissen van een schone ziel’, niets doet zich aan mij voor in de vorm van een wet, het is een aandrift die me leidt en me steeds de juiste kant op stuurt; ik volg vrijelijk mijn overtuigingen en weet even weinig van beperking als van spijt.

In Susanna von Klettenberg vond Goethe een bevallige vroomheid zonder bigotterie, vrijelijk vanuit zichzelf geleefd, zonder het beklemmende dualisme tussen gevoel en morele rede, directe ervaring en dogmatische grondbeginselen. Zij geloofde niet in een uiterlijke goddelijke realiteit, maar ze geloofde in zichzelf, een zelf dat in de vereniging met Jezus een beter zelf wordt, boven zichzelf uitrijst en daarbij aan spontaniteit, levenslust en uitdrukkingsmogelijkheden wint. ‘Schoon’ is deze ziel, omdat ze door niets gedwongen wordt en zichzelf ook niet hoeft te dwingen. Het morele verschijnt bij haar als gratie.

Voor de schone ziel speelt, anders dan bij de rest van de hernhutters, ‘kruis, dood en grafkelder’ (Nietzsche) slechts een geringe rol. Zij typeert zichzelf daarom ook als een hernhutterszuster voor eigen rekening. Ongetwijfeld geloofde ze in de offerdood van Christus aan het kruis, maar dan vraagt ze: Maar wat is geloof eigenlijk? en antwoordt: Het relaas van een gebeurtenis voor waar houden, wat kan mij dat baten? Ik moet me de effecten, de gevolgen ervan eigen kunnen maken. Ze praat over de trek waardoor haar ziel naar een afwezige geliefde toe wordt getrokken. Ze ervaart zogezegd aan den lijve een bevrijdend effect, en dat wordt haar waarheid, die pas daarna in de vorm van geloofsartikelen kan worden gegoten. Maar als men niets heeft ervaren, moet men niet om de waarheid van leerstellingen twisten, al zijn het de heilige leerstellingen van de evangeliën. Bij zulk geruzie over dogma’s kunnen ook de vromen onrechtvaardig worden, doordat ze, om een uiterlijke vorm te verdedigen, het beste in hun innerlijk bijna verwoestten.

Bijna te vaak is bij Von Klettenberg sprake van de opgewektheid waarmee ze, ondanks ziekte, haar leven leidt en haar geloof leeft. In de roman is het Wilhelm die deze opgewektheid in verband brengt met de zuiverheid van haar bestaan. Wat mij in dit geschrift het meest opviel was, zou ik willen zeggen, de zuiverheid van het bestaan, niet alleen van haarzelf maar van alles wat haar omgaf; haar zelfstandigheid en de onmogelijkheid iets in zich op te nemen wat niet in overeenstemming was met haar nobele, liefdevolle aard.

In een terugblik vraagt Goethe zich af wat Susanna von Klettenberg dan van haar kant in hem zo aantrekkelijk had gevonden. Ze verheugde zich over wat mij van nature was gegeven, evenals in sommige dingen die ik me eigen had gemaakt. Zijn onrust, ongeduld, zijn streven en zoeken stootten haar niet af, maar interpreteerde ze als uitdrukking van het feit dat hij nog geen God had met wie hij zich kon verzoenen. Die moest hij immers nog vinden. Belangrijk was voor haar dat men zichzelf trouw bleef. En ze wilde al helemaal niet dat men iets ter wille van haar deed. In de jonge Goethe bespeurde en waardeerde ze deze kordate eigenwilligheid. Ze wilde hem niet bekeren. Het geloof moest uit hemzelf komen. Als hij zich tegenover haar soms als een heiden gedroeg, had ze dat liever dan vroeger, toen ik me nog van de christelijke terminologie bediende, wat me nooit echt goed afging.

Goethe miste het rouwmoedige zondebesef – en dat hield hem op afstand, niet van Von Klettenberg, maar van de hernhutters. Hij was een verklaard aanhanger van het pelagianisme, dat in de christelijke dogmageschiedenis staat voor de welwillende beoordeling van de menselijke natuur en deze niet als in de kern verdorven en zondig beschouwt. Dat was naar Goethes smaak. Voor hem was de natuur, zowel de uiterlijke als de innerlijke, in haar heerlijkheid geen last maar een lust. Hij zou niet weten waarvoor hij God om vergeving moest vragen, zei hij een keer tegen Von Klettenberg, hij was zich niet van enige schuld door eigen opzet bewust, en wat niet uit zijn wil voortkwam, daarvoor voelde hij zich ook niet verantwoordelijk.

Goethe kon zich tegenover Von Klettenberg veel veroorloven en zij nam hem niettemin onder haar hoede. Zij begreep iets van zijn ziekte, want ze had zelf aan tuberculeuze longbloedingen geleden. Haar tijdelijke genezing dankte ze aan de kunsten van dokter Metz, een hernhutter van strenge observantie, een ondoorgrondelijke, sluw ogende, vriendelijk pratende en voor het overige abstruse man. Er hing iets geheimzinnigs om hem heen en hij had de reputatie over bijna toverachtige middelen te beschikken. Een vrome man, die experimenteerde op het grensgebied tussen natuurwetenschap en magie.

Toen Goethe begin 1769 aan een beangstigend groeiend tuberculeus gezwel in zijn hals leed, kwam Metz ’s nachts met zijn wondermiddel aanzetten, een glaasje gekristalliseerd droog zout, dat alkalisch smaakte en meteen hielp. Het gezwel slonk, en de dankbare patiënt verdiepte zich in de mystieke, chemisch-alchemistische boeken die de arts hem had aanbevolen, met de opmonterende tip dat men door zelfstudie heel goed zou kunnen leren dit genezend kleinood zelf te bereiden. De jongeman bestudeerde dus vlijtig de aanbevolen werken, die hem niet alleen chemische kennis bijbrachten, maar hem ook bekend maakten met een ook toen al bijna verdwenen universum van apocriefe geleerdheid, neoplatoons en kabbalistisch gedachtegoed, alchemistische en magische recepten, evenals natuurfilosofische speculaties over het ontstaan van de wereld uit materie en licht, over levenskiemen en hoe je die kunt kweken. Hier vond hij inspiratie die voor hem zijn leven lang belangrijk bleef. Bij de auteurs die hij nu voor het eerst bestudeerde, zoals Welling, Paracelsus, Basilius Valentinus, Athanasius Kircher, Helmont en Starkey, vond hij de natuur, zij het misschien op fantastische wijze, in een fraai verband weergegeven. Behalve genezing, wat het directe doel was, werd Goethes theoretische nieuwsgierigheid geprikkeld. Ook de fantastische dromen over de bereiding van goud trokken hem aan. Dat alles zal niet veel later ingang vinden in de eerste ontwerpen voor ‘Faust’.

Terwijl hij met Von Klettenberg stichtelijke gesprekken voerde, hielp Metz hem bij de inrichting van een klein laboratorium voor de bereiding van wonderbaarlijke en wonderlijke essences. Maar ook de vrome juffrouw had een windoven, kolven en reageerbuizen, evenals een kleine voorraad quasi werkzame minerale substanties. Zo werd Goethes ziekenkamer omgetoverd tot een laboratorium. Het ging er daarbij heel genoeglijk toe, doordat wij [...] meer genoten van deze geheimen dan we hadden kunnen genieten van de onthulling ervan.

De chemische openbaringen lieten dan ook op zich wachten. Men verhitte witte kiezel uit de Main, in de hoop dat het kiezelsap in verbinding met bepaalde zouten een zeldzame substantie zou opleveren, namelijk de gezochte mysterieuze overgang tussen het minerale en het organische. Maar het kiezelstof werd weer afgescheiden en er kwam niets productiefs uit waaruit men de hoop had kunnen putten deze maagdelijke aarde tot de moederstaat te zien overgaan. En dat was toch waarop men had gehoopt – dat men de kracht die later in ‘Faust’ aardgeest zal worden genoemd langs chemische weg zou kunnen bereiden.

Ondanks menige teleurstelling was de zieke zowel bij zijn poging tot vroomheid als bij zijn chemisch-alchemistische praktijken vol goede moed. Er gingen nieuwe werelden voor hem open, de vroomheid van een schone ziel en een mystiek getinte natuurkunde.

De natuurkunde bleef Goethe trouw, maar wat de vroomheid betreft, de innig doorleefde relatie tot de christelijke religie, bleef het bij deze poging in 1769.

Hoofdstuk 4

Vroomheid en Kätchen vervagen. Straatsburg. Euforie. De geest van de plek. De domkerk als sportieve uitdaging. ‘Over Duitse bouwkunst’. Salzmann. Lersé. De invloedrijke ontmoeting met Herder. De nieuwe waarden: leven, scheppingskracht, individualiteit, uitdrukking. Kaartspelen met Herder.

==

In september 1769 bezocht Goethe een synode van de broedergemeente van de hernhutters in het naburige Marienborn. De bijeenkomst verliep voor hem teleurstellend. De sektarische geest van de ‘stillen in den lande’ stootte hem af. Hij ergerde zich eraan, zal hij zelfs een jaar later nog aan Susanna von Klettenberg schrijven, als iemand de zaak van zijn grillen en de zaak van God met elkaar vermengde. Hij merkte dat hij er niet bij hoorde en er ook niet bij wilde horen. Deze vrome lieden waren zo stomvervelend dat zijn vitaliteit het bij hen niet uithield, bekent hij aan zijn geestelijke mentrix. Bovendien miste hij, zoals eerder gezegd, het zondebesef, en daarom richt hij de intensiteit van zijn gevoelens weer sterker op wereldse zaken. Zelfs uit de brieven aan de vrome Langer verdwijnt het thema van de navolging van Christus.

Maar ook Kätchen Schönkopf begint uit Goethes leven te verdwijnen. In een brief aan haar schrijft hij dat hij die nacht over haar had gedroomd en haar alleen om die reden nog een keer schrijft, en hij vraagt haar hem nu niet meer te antwoorden. Hij herinnerde zich haar alleen nog schimmig, met zo weinig gevoel, alsof ik aan een vreemde denk. Het vervagen van de herinnering hing vermoedelijk ook samen met het feit dat Kätchen zich inmiddels had verloofd met de jurist Christian Karl Kanne, die Goethe zelf ooit bij de familie Schönkopf had geïntroduceerd. In deze brief van eind 1769 zinspeelt hij op een spoedige verhuizing naar een andere plaats.

Een maand later was het besluit om naar Straatsburg te gaan gevallen. Zijn vader wenste dat, hij had daar immers ook een tijdje op de universiteit gezeten. Ondanks zijn voornemen Kätchen niet meer te schrijven, stelde Goethe haar onmiddellijk van deze beslissing op de hoogte. Hij zou niet alleen naar Straatsburg gaan, maar van daaruit ook verder trekken, de wijde wereld in, naar Parijs. En zou hij dan een vrouw vinden en gaan trouwen, dan zou hij met zijn gezin bij zijn ouders intrekken, ik zou 10 kamers krijgen, allemaal even mooi en rijkelijk gemeubileerd, naar Frankfurtse smaak [...] Ik heb een huis, ik heb geld. Hart, waar verlang je naar? Een vrouw!

Opgewekt en fysiek enigszins hersteld kwam Goethe begin april 1770 in Straatsburg aan en nam zijn intrek eerst in pension Zum Geist en later vond hij een woning bij de oude vismarkt. Een huisvriend van zijn moeder, raadsheer Moritz, die bij de hernhutters zat, had hem een gebedenboek meegegeven. Goethe sloeg het op de dag van zijn aankomst open en stuitte daar op een Bijbelvers dat hem zo aansprak dat hij het meteen aan zijn moeder meedeelde, die het zich dertig jaar later nog zou herinneren: ‘Maak de plaats uwer tent wijd, en dat men de gordijnen uwer woningen uitbreide, verhinder het niet; maak uwe koorden lang, en steek uwe pinnen vast in. Want gij zult uitbreken ter rechter- en ter linkerhand!’10

Goethe duidt deze woorden als bevestiging van zijn voorgevoel van kracht en welslagen. Ook hij zal uitbreken, overvloeien, denkt hij. Hij heeft het gevoel dat hij grote stappen gaat zetten. Een ander gevoel dan toen in Leipzig, waar hij aanvankelijk nogal geïmponeerd was. Een straatarme studievriend uit Leipzig, de door het vele lezen halfblind geworden theoloog Johann Christian Limprecht, stuurt hij een Louis d’or, met de opmerking dat hij tegenwoordig zorgeloosheid in overvloed had. Daar wilde hij graag iets van weggeven.

In zo’n stemming lukt het hem in zijn brieven zinnen te schrijven die vooruitwijzen naar de Werther-stijl, lange, breed uithalende volzinnen, die proberen te vatten wat iemand omvat. Aan een vriendin van zijn zuster, Katharina Fabricius, beschrijft hij zijn indrukken tijdens een wandeling in de omgeving: Hoe ik aan mijn rechterhand uitkeek over het groene dal, waar de rivier in de schemering grijzig en stil voortstroomde, en aan mijn linkerhand de diepe duisternis van het beukenbos vanaf de helling boven mij omlaag hing, hoe rond de duistere rotsen de glanzende vogeltjes stil en geheimzinnig door de struiken vlogen – toen werd het zo stil in mijn hart. In ‘Werther’ zal het vervolgens luiden: Als het lieve dal rondom mij wasemt [...] als ik het gewemel van die kleine wereld tussen de halmen [...] dichter bij mijn hart voel [...] als het dan voor mijn ogen schemert en de wereld om mij heen en de hemel geheel en al in mijn ziel verankerd liggen.

Anders dan Werther is de brievenschrijver op het moment dat hij dit schrijft nog niet verliefd. Het hart is stil, schrijft hij, omdat het nog vrij is: Wat een geluk is het een licht, een vrij hart te hebben! Terwijl men, als men verliefd is, met bloemenkettingen is geketend en zich uit angst ze kapot te scheuren niet meer durft te bewegen. Hij vergelijkt de liefde met een hobbelpaard, altijd in beweging, altijd werkend en nooit van zijn plek. Maar hij wil vooruitkomen. Eerst maar eens bij de juristerij.

Uit Leipzig was hij zonder diploma vertrokken. In Straatsburg moest het verzuim worden goedgemaakt, hij moest examen doen en promoveren. Hij ging naar repetitors bij wie de examenstof er werd ingestampt. Dat kostte hem niet veel moeite, temeer daar hij veel daarvan al als kind met zijn vader had bestudeerd. Aan Langer: Wat ik studeer? In de eerste plaats de distincties en subtiliteiten waardoor men recht en onrecht nogal gelijk aan elkaar heeft gemaakt. Dus ik studeer voor doctor in beide rechten.11

Op 27 september 1770 slaagde Goethe voor zijn kandidaatsexamen, zijn eerste met succes afgeronde academische toetsing. Hij was nu kandidaat in de rechten en hoefde geen colleges rechtsgeleerdheid meer te volgen. De volgende stap was het schrijven van een dissertatie. Daarvoor nam hij weer de tijd. Er waren belangrijker dingen die hij wilde doen en belangrijker zaken die nu op hem afkwamen.

Van de stad zelf was hij in eerste instantie niet erg onder de indruk. Ze was ongeveer even groot en even oud als Frankfurt en bestond ook uit een doolhof van straten en steegjes, heel anders dan Leipzig, met zijn recentelijk gebouwde prachtige stadswijken. Sinds bijna een eeuw hoorde Straatsburg bij Frankrijk. Goethe werd daar meteen bij aankomst met zijn neus op gedrukt, toen hij meemaakte hoe Marie Antoinette, die als bruid van de koning met haar entourage op weg was naar Parijs, hier werd ontvangen. Het was een volksfeest, op de Rijnoevers had men tenten opgezet met pronkstukken, waaronder een kopie van Rafaëls ‘De school van Athene’ uit de Sixtijnse kapel. Er valt helemaal niets over te zeggen, schrijft hij aan Langer, maar één ding weet ik wel, namelijk dat ik vanaf het moment dat ik het voor het eerst zag met een nieuw tijdperk in de ontwikkeling van mijn kennis zal rekenen. Zo’n stuk is een afgrond van kunst. De feestelijke stemming, de drukte, de deinende mensenmassa in de steegjes en op de pleinen, de vlaggen en wimpels uit de ramen – dat herinnerde hem allemaal aan de kroning van de keizer, die Goethe een paar jaar eerder in Frankfurt had meegemaakt, maar hier was het geen sentimentele reminiscentie, maar een luisterrijk zelfvertoon van de Franse monarchie, een alom aanwezige macht. Ongestoord was het genoegen niet. Meegesleurd en in een kring van lust en onzin rondgedraaid, zo voelde Goethe zich. Met moeite kon hij weer tot zichzelf komen. Pas nu begin ik er weer aan te denken dat ook ik besta. Tegenover de macht is het zoals in de liefde. Men wordt betoverd en raakt de kluts kwijt en weet niet meer wie men is: als we geroerd zijn, is onze trots krachteloos, dat weten onze vorsten en onze meisjes, en doen met ons wat ze willen.

De officieren van de hier gestationeerde troepen zijn Fransen, net als de hogere koninklijke beambten. Maar de overgrote meerderheid van de bevolking spreekt Duits, al is het dialect moeilijk te verstaan. Het ‘jammerlijkste Duits dat men kan horen, in de meest grove, stuitende, afschuwelijke tongval’, oordeelt de schrijver Friedrich Christian Laukhard, die een paar jaar na Goethe in Straatsburg verblijft. Goethe houdt wel van het dialect, bij Friederike Brion zal hij het natuurlijk allerliefst vinden. Het wemelt in de stad van de gasten en mensen op doorreis. Wie uit het zuiden of midden van Duitsland naar Parijs wilde, maakte hier een tussenstop, om zich op de grens tussen twee cultuurkringen op de Franse dan wel Duitse volksaard voor te bereiden. Ook Goethe had zijn zinnen gezet op Parijs, ook voor hem was Straatsburg een tussenstation. Maar het duurde niet lang voor hij de stad en haar vrolijke en ongedwongen leefwijze leerde waarderen. Omdat overal werd gedanst, op de pleinen, in de kroegen en in de tuinen van de uitspanningen, nam hij dansles. Hij was ook gek op paardrijden. Hij had het geld om een paard te huren, waarmee hij de omgeving afstruinde. Dit paard zal hem later ook naar zijn geliefde dragen.

In de stad leidde zijn eerste wandeling hem naar de domkerk. Deze gold toen al als een bezienswaardigheid. Voor hem was de hoge toren echter in eerste instantie alleen een uitdaging om zijn moed te bewijzen. Hij beklom de 330 treden om boven over zijn hoogtevrees te triomferen, net zoals hij ’s avonds bij de taptoe de nabijheid van de trommels opzocht om zijn gevoeligheid voor geluid te trotseren. Ik beklom geheel alleen de hoogste spits van de domtoren en zat in de zogenaamde hals, onder de knop of kroon zoals men dat noemt, wel een kwartier lang, tot ik het aandurfde weer naar buiten te gaan, in de openlucht, waar men staande op een plateautje van nog geen vierkante meter, zonder noemenswaardig houvast, het oneindige land voor zich ziet, terwijl ondertussen de directe omgeving en de versieringen, de kerk en alles waarop en waarboven men staat aan het oog is onttrokken. Het is precies alsof men in een montgolfière12 zou zitten, hoog in de lucht. Ik herhaalde deze angst en kwelling net zo vaak tot de indruk me helemaal niets meer deed.

Zich lichamelijk harden, zijn moed bewijzen, zelfoverwinning – zij speelden ook later een rol bij de wandelingen in het hooggebergte of bij het beklimmen van de ruïnes in Rome, waar men over vrij liggende balken moest balanceren om bepaalde kunstwerken van nabij te bekijken. Zo was voor hem ook de dom van Straatsburg allereerst – nog vóór hij oog kreeg voor zijn artistieke betekenis – een sportieve uitdaging. Ook daarvan is in het essay ‘Von deutscher Baukunst’ over Erwin von Steinbach, de legendarische architect van de dom, sprake. Goethe schreef dit essay vlak na zijn verblijf in Straatsburg en Herder bezorgde de tekst enige roem door hem in zijn boek ‘Von deutscher Art und Kunst’ op te nemen.