••

Een onvoltooide reis is het boek dat de Britse reisschrijver Patrick Leigh Fermor altijd nog wilde schrijven, maar helaas overleed hij voordat hij het boek kon afmaken. Leigh Fermor maakte faam met zijn Een voettocht langs Rijn en Donau en Tussen wouden en water, het verslag van de voettocht die hij op 18-jarige leeftijd maakte van Hoek van Holland naar Constantinopel.

Een onvoltooide reis is het laatste deel van de trilogie en begint waar Tussen wouden en water ophield; bij de IJzeren Poort, een kloofdal van de Donau bij de grens van Roemenië. Reisschrijver Colin Thubron en biograaf Artemis Cooper hebben zijn aantekeningen van deze laatste etappe bij elkaar gebracht en het verhaal af geschreven. Het resultaat is een indrukwekkende reis door Bulgarije en Roemenië naar de kusten van de Zwarte Zee.

••

Patrick Leigh Fermor

•••

Een onvoltooide reis

•••

Van de IJzeren Poort naar Athos

•••

Bezorgd door Colin Thubron en Artemis Cooper

•••

Vertaald door Barbara de Lange

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

De vertaler ontving voor het vertalen van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•••

© 2013 The Estate of Patrick Leigh Fermor

© 2013 Voorwoord Colin Thubron en Artemis Cooper

© 2014 Nederlandse vertaling Barbara de Lange

Oorspronkelijke titel The Broken Road

Oorspronkelijke uitgeverij John Murray

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Tim Hall/cultura/Corbis/Hollandse Hoogte

Kaarten Rodney Paull

E-book Zeno

•••

ISBN 978 90 450 2693 0

D/2014/0108/746

NUR 508

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2692 3

•••

www.atlascontact.nl

•••

•••

••

Ter nagedachtenis aan Joan

••

Voorwoord

•••

Onvolledige meesterwerken hebben altijd iets schrijnends en raadselachtigs. De twee boeken die aan dit werk voorafgingen – Een voettocht langs Rijn en Donau en Tussen wouden en water – vormen nog steeds de schitterende eerste twee delen van een onvoltooide trilogie. Ze zijn uniek in de reisliteratuur van de twintigste eeuw. Respectievelijk veertig en vijftig jaar na dato leest de reis – en de wonderbaarlijk goed bewaarde herinnering eraan – als de droomodyssee van iedere reislustige student.

In 1933 vertrok Leigh Fermor als achttienjarige uit Hoek van Holland voor een voettocht naar Constantinopel (zoals hij İstanbul hardnekkig bleef noemen). Maar pas tientallen jaren later begon hij aan de parallelle reis – de geschreven reis – waarin hij als volwassene terugkeek op zijn jeugdige rite de passage. In Een voettocht langs Rijn en Donau (oorspr. 1977) trok hij door Duitsland, Oostenrijk en Tsjechoslowakije. In Tussen wouden en water (oorspr. 1986) vervolgde hij zijn weg door Hongarije naar Transsylvanië en eindigde hij bij de IJzeren Poort van de Donau, dicht bij de plaats waar de Roemeense en de Bulgaarse grens elkaar ontmoeten. Hij was nog achthonderd kilometer verwijderd van zijn eindbestemming, Constantinopel.

De literaire voltooiing van dit epos zou een triomf zijn geweest te vergelijken met de zeetrilogie van William Golding of, in een ander genre, met Evelyn Waughs trilogie The Sword of Honour. Maar daar bij de IJzeren Poort bleven Leigh Fermors reisherinneringen steken. Ongeduldige lezers vermoedden dat hij was getroffen door writer’s block, verlamd door gebrek aan herinneringen of de taak zijn eigen imponerende stijl voort te zetten.

Maar bij zijn dood in 2011 liet hij een manuscript na met het uiteindelijke verhaal dat hem al die jaren had gekweld met zijn tekortkomingen of zijn ongrijpbaarheid. Hij kon het niet voltooien op de manier die hij had gewenst. De redenen daarvoor zijn niet duidelijk. Ook voor hemzelf was het een ondoorgrondelijk probleem, en Een onvoltooide reis is maar een gedeeltelijke afronding. Het fascinerende van het boek schuilt niet alleen in het feit dat het epos van zijn jeugd net niet is voltooid, maar ook in het licht dat het werpt op het scheppingsproces van deze briljante, teruggetrokken man.

•••

Paddy (zoals hij door vrienden en bewonderaars werd genoemd) vond zichzelf op zijn achttiende een mislukkeling. Zijn mentor op King’s School in Canterbury had voor hem de gedenkwaardige omschrijving: ‘een gevaarlijke combinatie van wereldwijsheid en roekeloosheid’; en van de meeste scholen die hij bezocht was hij weggestuurd. Zijn ouders waren gescheiden, zijn vader – een vooraanstaand geoloog – was ver weg in India, en hoewel Paddy speelde met het idee in het leger te gaan, stond het vooruitzicht van de militaire tucht hem tegen. Hij wilde liever schrijver worden. Op een huurkamer in Shepherd Market in Londen zat hij tussen de wilde feesten van de laatste Bright Young People van de jaren twintig door te worstelen met de compositie van adolescente gedichten en verhalen. Maar in de winter van 1933, schreef hij, werd hij overvallen door somberheid en verwarring. ‘Opeens leek alles ondraaglijk, walgelijk, banaal, onrustig… Opeens afkeer van feesten. Minachting voor iedereen, eerst en vooral voor mezelf.’

Op dat moment kwam het idee van een reis bij hem op – een eenzame voettocht in romantische armoede. In zijn fantasie ontvouwde zich een denkbeeldige kaart van Europa. ‘Een nieuw leven! Vrijheid! Iets om over te schrijven!’ Terwijl ‘duizend glinsterende paraplu’s werden schuin gehouden boven duizend bolhoeden op Piccadilly’, vertrok hij met een toelage van zijn ouders van één pond per week en in zijn rugzak het Oxford Book of English Verse en de Oden van Horatius.

Zijn tocht langs de Rijn naar het hart van Midden-Europa, langs de Donau en dwars door de Hongaarse Laagvlakte naar Transsylvanië, werd een afwisseling van nachten in hutjes en verblijven in kastelen van welwillende aristocraten. Maar de reis die hij – verrukt en nieuwsgierig – maakte door het landschap en de geschiedenis van het continent dat zich aan hem ontvouwde, was vooral de kennismaking van een jongeman met de rijke Europese cultuur. De tocht duurde een jaar. Maar pas veertig jaar later begon hij erover te schrijven.

Er kwamen andere kwesties tussen. Nadat hij in Constantinopel was geweest, woonde hij vier jaar lang in Roemenië bij zijn eerste grote liefde, prinses Balaşa Cantacuzene. In die periode begon hij te schrijven over zijn jeugdige voettocht, maar ‘de woorden wilden niet stromen’, schreef hij, ‘ik wist de juiste toon niet te treffen’. Van die eerste pogingen is niets bewaard.

Toen kwam de oorlog en zijn tijd als agent van de Britse Special Operations op het bezette Kreta, met als hoogtepunt zijn legendarische ontvoering van generaal Kreipe, de divisiecommandant van de centrale sector van het eiland. Pas in 1950 kwam het literaire succes met een reisboek over het Caribische gebied, gevolgd door een roman en het klinkende verslag van zijn retraite in kloosters, Een tijd om te zwijgen. Zijn reizen door Griekenland, waar hij zich met zijn echtgenote Joan Eyres Monsell vestigde, leverden twee boeken op – Mani en Roumeli – waarin hij niet de lof zingt van de vondsten uit de klassieke oudheid maar van de aardse, moderne Romiosyne, de volkscultuur van het land waar hij van was gaan houden.

Eind 1962 kreeg Paddy van het Amerikaanse tijdschrift Holiday (een serieuzer tijdschrift dan de naam doet denken) opdracht om een artikel van vijfduizend woorden te schrijven over ‘De genoegens van het wandelen’. Zonder te vermoeden waar hij aan begon, stortte hij zich in een beschrijving van zijn heroïsche tocht. Bijna zeventig bladzijden later was hij nog maar op twee derde van de hele reis – even voor de Bulgaarse grens bij de IJzeren Poort – en de tucht om zich in te houden viel hem te zwaar. Diepe mijnschachten in zijn geheugen gingen open. Van de ene zin op de andere schudde hij de beperkingen van een artikel van zich af. Die eerste zeventig bladzijden werden terzijde geschoven en toen hij het verhaal weer oppakte, nu schrijvend in het natuurlijke tempo van zijn tocht, was hij bezig aan een volwaardig boek – van Bulgarije naar Turkije. Alle details van zijn trektocht – de zijpaden in de geschiedenis en de taal, de kleurrijk getekende personages, de enthousiaste observaties van architectuur en landschap – dromden op de bladzijden samen. Op 1 januari 1964 schreef hij zijn uitgever, de trouwe, lankmoedige Jock Murray, dat het verhaal zich ‘volkomen verrassend had ontvouwen. Veel persoonlijker, en veel levendiger van tempo, en veel ervan, hoop ik, heel bijzonder.’

De ironie wil dus dat de laatste etappe van zijn reis – van de IJzeren Poort naar Constantinopel – juist het eerste deel van zijn voettocht was dat hij volledig probeerde te beschrijven. Hij wilde het boek ‘Parallax’ noemen, een (in de sterrenkunde bekende) term voor de vervorming die een voorwerp ondergaat wanneer het vanuit uiteenlopende standpunten wordt bekeken. Het gaf aan hoezeer hij doordrongen was van het verschil in perspectief tussen zijn jonge en zijn oudere ego. Jock Murray had echter bezwaar tegen die titel, die hij te ondoorzichtig vond (volgens hem klonk parallax als een geneesmiddel) en het werk kreeg de voorlopige titel ‘Een jeugdige reis’.

Halverwege de jaren zestig legde Paddy het nog onvoltooide manuscript terzijde en wijdde zich samen met zijn vrouw Joan aan de bouw van hun eigen huis op de Peloponnesos. Toen hij het project begin jaren zeventig eindelijk weer opvatte, besefte hij dat hij helemaal van voren af aan moest beginnen, bij de aanvang van zijn reis in Nederland, en dat er meer dan één boek zou komen. De daaropvolgende vijftien jaar zwoegde hij op de Grote Trek, zoals hij het noemde, met als resultaat de twee schitterende werken waarin hij tot de grens van Bulgarije kwam.

Het manuscript van ‘Een jeugdige reis’ lag intussen, met de hand geschreven op stevige vellen karton, half vergeten op een plank in zijn werkkamer te verstoffen, bewaard in drie zwarte ordners.

Door het spectaculaire succes van de eerste twee delen waren de verwachtingen van de lezers voor het derde deel hoog gespannen. Tussen wouden en water eindigde met de onherroepelijke woorden ‘wordt vervolgd’, en die belofte zou Paddy de rest van zijn leven achtervolgen. Toen hij zich weer aan ‘Een jeugdige reis’ wilde zetten – dat bij de IJzeren Poort begon, waar Tussen wouden en water was geëindigd – was hij al in de zeventig; de tekst zelf was zo’n twintig jaar oud en de herinnerde ervaringen lagen meer dan een halve eeuw achter hem. Dit eerste manuscript was in uitgesponnen vlagen geschreven, nauwelijks geredigeerd. De literaire verwerking ontbrak, net als het verfijnde schaafwerk en hier en daar de samenhang die hij inmiddels van zichzelf verlangde. Het langzame, ingespannen, perfectionistische geploeter waaruit de eerste twee delen waren voortgekomen – en ook daarbij waren de drukproeven zo volgeschreven met correcties en aanvullingen dat ze geheel opnieuw moesten worden gezet – leek nu een vrijwel onoverkomelijke inspanning. En er kwamen andere dingen tussen. Met de dood van Jock Murray in 1993 en die van Joan in 2003 had hij de twee mensen verloren die hem het meest hadden aangemoedigd. De lange ijstijd die toen inzette, was voor Paddy misschien wel net zo verwarrend als voor anderen. Zelfs de hulp van een psychiater mocht nauwelijks baten.

•••

Een van de verbazingwekkende aspecten van Een voettocht langs Rijn en Donau en Tussen wouden en water is dat ze vanuit de herinnering zijn geschreven, zonder steun van dagboeken of notities. Paddy’s eerste dagboek was in 1934 in een jeugdherberg in München gestolen, en de dagboeken daarna waren, samen met zijn picareske brieven aan zijn moeder, tijdens de oorlog opgeslagen in Harrods Depository, waar ze jaren waren blijven liggen, door niemand opgeëist, totdat ze werden vernietigd. Het was een verlies, zei hij altijd, dat ‘nog steeds steekt, als een oude wond bij regenachtig weer’.

Maar het ontbreken van ondersteunend materiaal werkte merkwaardig genoeg misschien juist bevrijdend. Bij een schrijver met Paddy’s visuele gaven mondde de combinatie van herinneringen en associaties uit in levendige, hernieuwde beelden. ‘Terwijl ik de fragmenten die twintig jaar en langer onberoerd zijn blijven liggen in elkaar pas,’ schreef hij in een reflecterende passage in Een onvoltooide reis, ‘komt er telkens onverwachts een detail boven met exact hetzelfde sterke effect als de smaak van een madeleine waardoor de hele jeugd van Proust zich ontvouwde. De oogst aan irrelevante details, in elkaar grijpende gedachtegangen en associaties, en de weergalmende, kaatsende echo’s van echo’s is verpletterend [...].’ Ongehinderd door dagelijks bijgehouden notities konden deze herontdekkingen zich ontwikkelen tot een door de herinnering gestuurde herschepping in plaats van een letterlijk verslag. Dichterlijke vrijheid en vermenging waren, gaf hij toe, praktisch onvermijdelijk.

In 1965, kort nadat hij het onvoltooide ‘Een jeugdige reis’ terzijde had gelegd om zijn huis op de Peloponnesos te bouwen, kreeg hij een opdracht voor een artikel over de Donau, van de bron tot de uitmonding in de Zwarte Zee bij Roemenië. Het communistische Roemenië stelde zich in die tijd voorzichtig open voor het Westen, en met beide handen greep hij de kans aan om Balaşa Cantacuzene weer op te zoeken. Het was de eerste keer dat hij haar zag sinds hij in 1939 wegens de oorlog was vertrokken. Hij sprak in het geheim met haar af, ’s nachts in het stadje Pucioasa, op de zolderflat die ze inmiddels deelde met haar zuster en zwager. Hij schrok van de tol die de afgelopen kwarteeuw had geëist, maar was ook ontroerd door het weerzien. In 1949, toen ze al van vrijwel al hun bezittingen waren beroofd, werden ze met slechts een kwartier de tijd om in te pakken van hun landgoed verbannen, en Paddy’s vierde en laatste dagboek, dat hij bij haar had achtergelaten, had ze in haar koffer gestopt. Dit waardevolle overblijfsel nam hij mee terug naar Griekenland. Het in verschoten potloodletters geschreven Groene Dagboek, zoals hij het noemde, volgt zijn leven tot in 1935, toen zijn voettocht voorbij was, en is aangevuld met schetsen van kerken, klederdrachten, vrienden, lijsten van Hongaarse, Roemeense, Bulgaarse en Griekse woorden, en de namen en adressen van vrijwel iedereen bij wie hij had overnacht.

Maar hoewel dit dagboek zijn hele voettocht van de IJzeren Poort tot Constantinopel en meer besloeg, heeft hij het vreemd genoeg nooit samengevoegd met ‘Een jeugdige reis’. Misschien vormde de onervarenheid een te schril contrast met het latere, meer bestudeerde manuscript, of brachten de feitelijke verschillen hem in verwarring. De twee verhalen wijken dikwijls van elkaar af. Hoe het ook zij, het dagboek – dat bijna de betekenis van een amulet voor hem kreeg – maakte zijn dilemma er niet minder op.

In 2008 stuitte Artemis Cooper bij haar onderzoek voor Paddy’s biografie op een typoscript van ‘Een jeugdige reis’ op het kantoor van John Murray in Londen. Paddy had haar nooit inzage gegeven in het manuscript in de zwarte ordners, en was vergeten dat hij jaren eerder een kopie van het onvoltooide werk naar Murray moest hebben gestuurd; nu verzocht hij haar echter het typoscript aan hem op te sturen. Hij was in de negentig. Hij had last van tunnelvisie en kon maar twee regels tekst tegelijk lezen. Maar Olivia Stewart, een trouwe vriendin sinds de dood van zijn vrouw, typte het in extra groot lettertype uit, samen met het dagboek.

Lezend met een vergrootglas en corrigerend met een zwarte vulpen begon Paddy het typoscript moeizaam opnieuw te reviseren. Gezien zijn perfectionisme was het een vrijwel ondoenlijke taak. Het hele verhaal, zei hij eens, moest worden ‘losgetornd’, en als hij genoeg tijd en doorzettingsvermogen had gehad, had hij een groot deel waarschijnlijk ingrijpend herschreven. Tot een paar maanden voor zijn dood was hij nog met een beverige hand aan het redigeren.

•••

Uit dit typoscript, gecontroleerd aan de hand van het oorspronkelijke manuscript van ‘Een jeugdige reis’, bestaat Een onvoltooide reis. Het is grotendeels ontstaan tijdens die vlaag van grote scheppingsdrang tussen 1963 en 1964, met hier en daar foutjes in grammatica, stijl en interpunctie – een groot verschil met Paddy’s gepolijste proza. Af en toe gooide hij gegevens op één hoop met de kennelijke bedoeling later helderheid te scheppen. Bepaalde passages wilde hij uitdrukkelijk geschrapt zien.

Als bezorgers en executeurs van Paddy’s literaire nalatenschap hebben we vooral getracht de tekst te verhelderen met minimale eigen toevoegingen. Er is haast geen zinsnede, laat staan een hele zin, die niet van hem is. In onze pogingen de hem kenmerkende stijl te behouden hebben we de opbouw van zijn veelal complexe zinnen met hun reeksen onderschikkende bijzinnen gerespecteerd. We hebben zijn karakteristieke interpunctie, zijn incidentele lijstjes en zijn lange alinea’s behouden. Hij had de tekst provisorisch in een groot aantal genummerde fragmenten opgedeeld; wij hebben er acht hoofdstukken van gemaakt, veelal met een geografische titel, zoals ook zijn gewoonte was. De voetnoten (een enkele is van hem) zijn voornamelijk ingelast ter verheldering van de geschiedenis en van de vertaling van talen (waarbij we de incidentele enthousiaste gissingen meestal in de hoofdtekst hebben gecorrigeerd).

Tot slot moeten we verantwoording afleggen voor de titel van het boek. The Broken Road is de erkenning van het feit dat Paddy in zijn beschreven reis zijn bestemming niet heeft bereikt. (De reis eindigt vlak voor de Bulgaarse stad Burgas, op nog geen honderd kilometer van de Turkse grens.) De titel is ook een erkenning van het feit dat het huidige werk niet het gepolijste en herziene boek is dat hij het liefst had gehad: verder konden we uiteindelijk niet gaan.

Paddy’s besluit om over de voettocht uit zijn tienerjaren te schrijven lijkt welhaast voorbestemd. Hij had een natuurlijke gevoelsband met zijn jongenstijd; in zekere zin is hij altijd merkwaardig argeloos gebleven. In Een onvoltooide reis gaan zijn grootmoedigheid, zijn jeugdige bravoure en zijn sporadische opschepperij hand in hand met een mild oordeel over anderen en diepe dankbaarheid voor ieder vriendelijk gebaar. Maar daartegenover staan glimpen van onverwachte kwetsbaarheid en sporen van depressiviteit en heimwee. Het boek is eerlijker en openhartiger dan het misschien met verder polijsten was geworden. Hij doet trouw verslag van het jongensachtige plezier waarmee hij in de hogere kringen van Boekarest verkeert – de naïviteit van een idealiserende tiener – en van een enkel vooroordeel.

Toch is de jongeman die uit deze pagina’s spreekt ook herkenbaar als de hoofdpersoon van Een voettocht langs Rijn en Donau en overigens ook van Mani. De interesses en obsessies van de volwassen man zijn al aanwezig: zijn fascinatie met het drama en de grillen van geschiedenis en taal, zijn enthousiasme over klederdracht, folklore en rituelen, zijn plezier in het veranderende landschap. Hoe ongelijkmatig de tekst ook is, sommige passages zijn net zo puur en typerend voor hem als zijn andere werk. Wie zal de hond vergeten die met hem mee tippelt in de Bulgaarse schemering, steeds weer blaffend naar de maan die boven de zigzaggende heuvels opkomt? Of de ooievaars op hun trek die de lucht boven de Balkan verduisteren, of de kletsmeier van een kappersleerling die hem door noordelijk Bulgarije achtervolgde, of de fantasie – een gril die alleen Paddy kon bedenken – over een mengvolk van mensen en meerminnen dat de tweede zondvloed overleeft?

Paddy’s geestdrift vond natuurlijk geen weerklank in het Europa waar hij doorheen trok. Het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk was nog maar vijftien jaar voordien uiteengevallen, en de oude rivaal, het Osmaanse Rijk, vormde in de zuidelijke Balkan nog een levendige herinnering. De naoorlogse vredesverdragen van Parijs hadden een kruitvat nagelaten. Bulgarije, ‘het Pruisen van het Oosten’ (zoals de Griekse premier Venizelos het land noemde), had aan de kant van Duitsland gevochten en was van zo veel grondgebied beroofd dat het zich gevaarlijk verraden voelde. Dit land van arme boeren, met een onafhankelijke Orthodoxe Kerk waarin het nationalisme welig tierde, had nog altijd een oude Slavische band met Rusland. Roemenië had zich daarentegen bij de geallieerden aangesloten en was beloond met een enorme uitbreiding van zijn grensgebieden die als buffer tegen de bolsjewieken moesten dienen.

Er was een hemelsbreed cultureel verschil tussen deze twee landen waar Paddy’s tocht eindigt – Bulgarije en Roemenië – maar ze waren allebei agrarisch en arm, met vooral veel kleine boeren, terwijl de heersende klasse niet meer uit landadel bestond. In Bulgarije had die klasse vrijwel nooit bestaan, terwijl de haut monde van Boekarest waarin Paddy verkeerde, steeds meer geïsoleerd raakte in een wereld die langzamerhand overging in handen van een jonge, kwetsbare bourgeoisie.

Achteraf gezien is het of het hele continent waar hij doorheen trok slaapwandelend op een ramp afliep. De Balkan was nog in de greep van de economische crisis, en van de onpeilbare misère op het platteland. Het dubbele monster van nazisme en bolsjewisme tekende zich al dreigend af. In januari het jaar ervoor was Hitler in Duitsland aan de macht gekomen en veel mensen die Paddy ontmoette – de zwierige aristocraten, de Roemeense Joden, de zigeuners – lijken achteraf gezien getekend door voorgevoelens.

Hoewel Paddy van plan was zijn reis pas in Constantinopel te beëindigen, bestaat het enige wat hij over die stad schreef uit een paar dagboekaantekeningen waarin onbegrijpelijk genoeg met geen woord wordt gerept over de Byzantijnse of Osmaanse luister. Zijn echte liefde en bestemming werden – en bleven – Griekenland. Al elf dagen na zijn aankomst in Constantinopel vertrekt hij volgens zijn overgebleven dagboekaantekeningen naar het religieuze hart van Griekenland, de kloosterstaat Athos. Vanaf 24 januari 1935 bestaat zijn dagboek niet meer uit impressionistische aantekeningen, maar wordt het een volledig uitgeschreven verslag, dat pas eindigt als hij de Heilige Berg verlaat. En daar – voorbij Constantinopel – hebben wij besloten het huidige werk te laten eindigen.

Het verslag over Athos is als enige praktisch ter plaatse geschreven. Paddy was pas twintig ten tijde van dit relaas, dat hij later nog hardnekkiger dan ‘Een jeugdige reis’ keer op keer heeft gecorrigeerd. Zelfs tegen het einde van zijn leven liet hij nog beverige aanwijzingen in de kantlijn achter (wellicht voor zichzelf): ‘Al deze pagina’s grondig inkorten’ bijvoorbeeld, en één raadselachtige: ‘Ogen openhouden.’

Meer dan in ‘Een jeugdige reis’ valt in het dagboek de jeugdige stem van de schrijver te beluisteren: de argeloze vreugden en twijfels van een jongeman. Het verraadt zijn onzekerheden, zelfs zijn angsten, maar ook de gretigheid waarmee hij met een Griekse wereld worstelde waar hij later zo veel over te weten zou komen en zo veel van zou gaan houden. In onze keuze van de gecorrigeerde versies van het dagboek – soms was er sprake van minstens vier – hebben we getracht het ongepolijste, frisse aspect te behouden en tegelijkertijd iets van de herhalingen weg te nemen. We hebben zelden het origineel behouden, behalve als de in zijn ouderdom aangebrachte correcties minder zeker leken dan eerdere.

Uiteindelijk moesten we natuurlijk de lastige vraag onder ogen zien: zou Paddy hebben gewild dat deze twee verslagen in boekvorm uitkwamen? Toen hij nog leefde had het antwoord misschien nee geluid. Maar in zijn laatste maanden waren er tekenen die erop wezen dat hij het redigeerwerk aan half denkbeeldige anderen overliet. Er waren stukken die eruit moesten, zei hij, en bepaalde indrukken die hij gewijzigd wilde hebben (daar hebben we natuurlijk voor gezorgd). Tussen zijn papieren lag een contract voor het boek, samen met Murray getekend in 1992.

Toen hij overleed, had hij al zo veel moeite en denkwerk in de teksten geïnvesteerd dat het jammer en verkeerd leek ze naar een archief te verwijzen. Een onvoltooide reis is misschien niet exact het ‘derde deel’ waar hij zo mee heeft geworsteld, maar het bevat in elk geval de vorm en de geur van het beloofde boek, en daar moet zijn reis bij blijven.

•••

Colin Thubron en Artemis Cooper

•••

Voorjaar 2013

•••

••

••

1 | Vanaf de IJzeren Poort

•••

Bij Orşova verscheen de Donau weer. Hij was inmiddels meer dan een kilometer breed, maar even verder, in het westen, stortte hij zich kolkend door de smalle bergkloof van de Cazan – de Ketel – die maar honderdvijftig meter breed is. Sinds ik hem bij Boedapest de rug had toegekeerd, waren de Sava, de Drava, de Tisza, de Maros, de Morava en allerlei minder bekende zijrivieren door deze onverzadigbare rivier opgeslokt. Een eindje stroomafwaarts van Orşova werd de rivier in het midden door het eilandje Ada Kaleh gesplitst. De lijn van houten daken, met pluimen van populieren en moerbeibomen, werd opeens onderbroken door een lage koepel en een minaret, en over de weggetjes wandelden vreemde figuren in Turkse klederdracht; want het eiland was etnisch nog steeds Turks – buiten de huidige Turkse grenzen het enige overblijfsel in Midden-Europa van het uitgestrekte rijk dat bij de poorten van Wenen was tegengehouden en teruggedreven. De steile, lage bergen die de tegenovergelegen oever vormen, hoorden bij Joegoslavië.

De volgende ochtend vroeg bleek er een brief uit Boedapest op het postkantoor op me te wachten1 – sinds ik op het treinstation in Deva afscheid had genomen, had ik een spervuur van brieven geschreven die ik in weinig hoopgevende brievenbussen had gedeponeerd – en in een opgewonden stemming ging ik aan boord van de rivierstomer. We voeren weg onder flitsen van voorbijschietende zwaluwen. De bergen aan beide zijden staken al gauw als steile wanden omhoog en naderden snel tot elkaar in de bochtige kloof van de IJzeren Poort. Opeens golfde en kolkte de rivier in protest. Onze stoomfluit galmde en echode in de imposante corridor. Na enkele kilometers weken de bergen uiteen en waaierde de Donau uit tot zijn normale breedte. Voorbij de flinke stad Turnu Severin – de toren van Severus, waar de keizer de Quadi en de Marcomanni versloeg – gleed zonder opvallende kenmerken de laagvlakte van Oltenië op de Roemeense oever voorbij, her en der omzoomd door riet en mistroostige, van malaria vergeven moerassen. De golvende Servische bergen op de rechteroever vormden de voorlopers van het Balkangebergte. De rivier slingerde in lange lussen om de Servische landtongen. Opeens vormden de bergen niet meer Joegoslavië maar Bulgarije. Zo nu en dan zochten we ons een weg tussen grote vlotten van boomstammen door en passeerden we aken in donkere, kilometers lange processies. Toen er in Orşova een stempel met 14 augustus in mijn paspoort werd gezet, had ik me in een ogenblik van schrik, die omsloeg in genoegen, gerealiseerd dat ik ruim drie maanden in Transsylvanië was blijven hangen. Terecht, dacht ik, toen ik de brief van die ochtend voor de tiende keer herlas.

Ik werd van mijn mijmeringen afgeleid door de muren en torens van de oude versterkte stad Vidin op de zuidelijke oever. Groepen jongens op de kade liepen luidkeels met watermeloenen te venten. Ik koos er een, maar moest hem enigszins teleurgesteld teruggeven omdat ik maar twee briefjes van een pond en een handjevol Roemeense lei in mijn zak had. Een medepassagier, een lang meisje met steil blond haar – een Engelse, drong opeens tot me door – bood me een paar Bulgaarse leva aan, en zo kliefden we de groene voetbal in bloedrode parten met zwarte pitten, die we samen deelden.

Het was vreemd en heerlijk tegelijk om na al die maanden Engels met iemand te spreken. Ze heette Rachel Floyd en ze werd een gewaardeerde reisgenote. Ze was onderweg naar de echtgenote van de Britse consul in Sofia, een oude vriendin van haar uit Oxford. Tussen koele, sappige happen door vertelden we elkaar onze levensgeschiedenis, en toen we die middag in Lom Palanka van boord gingen, spraken we af dat ik haar zou opzoeken wanneer ik in de hoofdstad arriveerde. Zij ging met de trein verder, en ik begon rond te dwalen door mijn eerste Bulgaarse stadje.

•••

In heel Midden-Europa, vanaf de besneeuwde Rijnoevers tot in Beieren en Oostenrijk, in de oude koninkrijken Bohemen en Hongarije en zelfs in de bosrijke grensgebieden van het vorstendom Transsylvanië, hing de aura van het verdwenen Heilige Roomse Rijk, van het keizerrijk van Karel de Grote en de mysteriën van het westerse christendom. De Turkse hegemonie in het oostelijke deel was allang voorbij en had er weinig sporen nagelaten. Maar hier, in de bergen op de zuidelijke oever van de Donau, waarde de geest van een andere heerschappij nog rond. Hier was het juk van Turkije nog maar kort geleden afgeschud, zodat Bulgarije niet zozeer de zuidoostelijke uithoek van Europa leek als wel de uiterste noordwestelijke grens van een wereld die zich verder uitstrekte over de Taurus, de woestijnen van Arabië en de Aziatische steppen. Dit was de Oriënt, en de sporen van de laatste eeuwen onder de Osmaanse Turken lagen wijd en zijd verspreid; al even overvloedig waren de aanwijzingen voor het rauwe Slavisch-Byzantijnse koninkrijk dat door de Turkse golf was overspoeld. Overal doken de kenmerken van deze verschillende elementen op: in de koepels en minaretten, in de scherpe, branderige geur van kebabs die aan het spit draaiden, in het overstek van de houten huizen en de Byzantijnse wijding van de kerken, in de zwarte hoge hoeden, de wijde habijten, het lange haar en de baarden van priesters en in het cyrillische schrift op de winkelpuien, dat vluchtig aan Rusland deed denken. De Bulgaren zelf, gedrongen, grof gebouwd en stevig, herinnerden aan een nog verder verleden, de woeste woongebieden voorbij de Wolga waaruit ze eeuwen geleden, in een wrede Aziatische horde, waren weggetrokken om zich hier te vestigen. Ruw gehouwen en gehard, geschoeid en omzwachteld met dezelfde koeienhuiden als de Roemenen, liepen ze zacht als beren over de stoffige keien. Ze gingen in dikke, harige wol gehuld, soms donkerblauw, maar meestal aardebruin, hier en daar opgesierd door zwart borduursel met stijve krullen: grote, wijde broeken, gekruiste vesten, een kort jasje en het middel omgord door een dikke, helrode sjerp van dertig centimeter breed, waarin soms een mes was gestoken. Als muts droegen ze de platte kolbak van bruine of zwarte schapenvacht van de kozakken.

Onder de pergola van het eethuisje op het pleintje waar ik ging zitten voor een erg lekkere, vette stoofschotel van schapenvlees, aardappelen, tomaten, paprika, courgette en okra, die uit reusachtige bronzen ketels werd geschept, viel me op dat een paar jongemannen aan het tafeltje naast me hun linkerpinknagel had laten groeien – het symbool voor hun bevrijding van de ploeg, dat haast net zo lang was als bij een mandarijn. Drie oude mannen met een witte snor en mocassins aan zaten zwijgend boven het barnstenen mondstuk van hun waterpijp te puffen terwijl ze suf met een kettinkje van barnstenen kralen speelden en de kogeltjes een voor een met een sussend geklik op elkaar lieten vallen. Officieren in een witte tuniek met goudkleurige epauletten – die op zijn Russisch onder het linkeroor sloot – en met op hun hoofd een zwarte Russische pet met een rode band en een korte klep, en aan hun voeten laarzen met een schacht van stof en hoge sporen, zaten in groepjes te roken en te praten of slenterden onder de bomen met het gevest van hun in de schede gestoken sabel in de kromming van hun arm. Geen vrouwen. Honden vochten om het kaakbeen van een schaap. Een rijtje gevilde schapenkoppen lag deerniswekkend op een plank voor een slagerij te staren, de levers, longen en onthoofde karkassen dropen van het bloed en de darmen hingen in slingers, als lugubere guirlandes. Uit de radio klonken ophitsende marsen afgewisseld met het intrigerende gejammer van liederen in oriëntaalse mineur. De lucht geurde naar jasmijn. De muggen zoemden en gonsden.

Het was een gedenkwaardig moment. Ik besefte dat alles was veranderd.

•••

De route liep naar het zuiden door de golvende heuvels en vlakten van het Donauland waarop groepjes bomen groeiden. Hier en daar verspreidde zich het groene waas van moerassen, en langs de weg stonden de pluimen van Lombardische populieren. Laten we deze oeverlanden met zevenmijlslaarzen doorkruisen naar het Balkangebergte. Deze immense strook – Stara Planina, of Oud Gebergte, zoals hij in Bulgarije wordt genoemd – klimt, kromt en trekt sprongsgewijs vanuit Servië dwars door Noord-Bulgarije naar de Zwarte Zee, als een geweldige, leeuwgele barrière van indrukwekkende, afgeronde welvingen met zelden een piek of een kloof: open, brede bogen en afgeronde glooiingen die almaar hoger klommen naar uitgestrekte komvormige dalen en valleien, waar je de witte weg kilometers ver voor je uit zag lopen, slingerend tussen heuvels en hellingen en langs wijdverspreide kuddes, totdat hij achter de laatste lichtbruine top verdween. Af en toe sloot ik me aan bij een lange karavaan van ezels en muilezels – die in het zuidoosten, in de buurt van Haskovo plaatsmaakten voor kamelen – en reeksen karren. De lichtere soorten werden door paarden getrokken – taaie, kleine dieren en slungelige knollen met ingevallen flanken – en de zwaardere, beladen met timmerhout, door hotsend onder een zwaar juk voortsjokkende zwarte ossen met rollende ogen en hun als snorren opgedraaide hoorns, die botsten met hun buren. De houten zadels van de paarden, in amazonezit bereden met bungelende mocassins, zagen er net zo onhandig uit als het baldakijn op een olifant. De voornaamste koopwaar bestond uit watermeloenen, naast immense manden vol tomaten, komkommer en alle andere tuingewassen waar de Bulgaren op de hele Balkan beroemd om zijn. Elk dorp werd omgeven door terrassen met moestuinen, en elke druppel water werd gekanaliseerd en door miniatuuraquaducten van holle boomstammen geleid. ‘Waar ik vandaan kwam?’ vroegen de mannen met hun bontmutsen en eelthanden telkens. ‘Ot kăde? Ot Evropa? Da, da’, uit Europa. ‘Nemski?’ Nee, niet Duits: ‘Anglitsjanin.’ Vaak wisten ze blijkbaar niet precies waar Engeland lag. En wat was ik? Een vojnik, een militair? Of een student? Een sjpion misschien? In ruil voor hun vragen lukte het me in een verhoor van gebarentaal een basiswoordenschat af te persen: brood, chleb; water, voda; wijn, vino; paard, kon; kat, kotka; hond, koetsje; geitenkaas, sirine; komkommer, krastavitsa; kerk, tsjerkva. Met deze woordenwisselingen konden we kilometers voort.

De eerste nacht sliep ik in de openlucht bij een boerderij en de twee volgende in de stadjes Ferdinandovo en Berkovica: twee door ongedierte geteisterde nachten. Toen de vierde nacht aanbrak, waren we over de laatste en hoogste waterscheiding heen en voegden we ons bij een karavaan op de weg naar Sofia, bij een plataan die beschutting bood aan een oude Turkse fontein. Het bronwater gutste in een kom vanuit rotsplaten waarin met gebutste, kalligrafische krullen Arabische letters waren gegrift die niemand meer kon lezen. Naar verluidde vormden ze een gedenkteken voor een lang geleden gestorven pasja. We kregen bij het vuur gezelschap van een groepje herders, en terwijl een bolvormige houten wijnfles van hand tot hand ging, speelde een van die ruige mannen op een houten fluit van een meter lang – kaval – en een andere op een doedelzak – gajda. Die bestond uit een opgeblazen schapenhuid met een houten mondstuk, en de melodiepijp was een met vel omwikkelde koehoorn waarin met een gloeiend hete vleespen de gaten waren gebrand. Hun lievelingslied was een lofprijzing van hadji Dimitar uit Sliven, een leider van de guerrilla tegen de Turken in de ravijnen rond de Šipkapas in het Balkangebergte. De gestalten in kleermakerszit met hun omhoogstekende schoenneuzen, de vijftig schapenwollen mutsen, de door het vuur beschenen gezichten met hun brede jukbeenderen, de sjerpen, de bewegende dieren, het eenzame klingelen van de bel van een schaap of een geit, en de nabije schittering van zwermen sterren deden denken aan streken veel oostelijker dan Europa, alsof Samarkand, Khorasan, Tasjkent of Karakorum onze bestemming was.

•••

De volgende dag bereikte ik Sofia en ik vervolgde mijn weg door een wereld van zigeunerhutten, in elkaar getimmerd van oude planken en olieblikken, daarna door een markt met reusachtige koperen weegschalen, waar alle vee van West-Bulgarije bijeen leek te zijn gedreven in één groot hinnikend en balkend tumult. Ik passeerde de koepel, de vele metalen gewelven en de hoog oprijzende minaret van een fraaie moskee, en kwam onder een web van tramleidingen aan in het hart van de hoofdstad.

Een permanent verblijf hier zal misschien ontzet gekreun oproepen, maar deze kleine hoofdstad is toch wel bekoorlijk qua aanzien en sfeer. Er heerst hier de lichte, frisse ambiance van een stad op een hoogvlakte, en boven alles uit verrijst de schitterende piramide van de Vitoša, de berg die het zonlicht in zijn vele facetten terugkaatst, een baken net zo verheven en onontkoombaar als de Fujiyama. Daarna kwam het paleis van tsaar Boris2 met de vlaggenmast waaraan de klimmende leeuw van Bulgarije wapperde, dan de Săbranie, waar het parlement zitting hield, en een groot staatstheater, tuinen, bomen en een kleine populatie van standbeelden van Bulgaarse helden; vervolgens het ruiterstandbeeld van keizer Alexander II3 van Rusland, de Bevrijder zelf, die uitzag op de brede, lommerrijke laan, de Boulevard Tsar Osvoboditel, de as van de stad; en daarachter de gouden koepel en de beschilderde gipszuilen van de Alexander Nevskikathedraal. Hier liepen alle inwoners van de stad, uit hun siësta ontwaakt, in de koelte van de avond loom te slenteren in dat rituele getij dat wegebt en toestroomt in elke schemering van alle Europese steden ten oosten van Boedapest of ten zuiden van Biskaje. In de cafés zat de intelligentsia bij eindeloze vingerhoedjes Turkse koffie haar barnstenen kralen te tellen en het hoofdartikel in de Oetro te bespreken. Achter hen schoot de straat strak als een kogel door naar een leeuwgeel plateau bezaaid met de dorpjes van de Sjopi – naar verluidt de afstammelingen van de Petsjenegen, de vervaarlijke barbaarse horde van achter de Oeral die eeuwenlang langs alle grenzen van het Oost-Romeinse Rijk hebben gemoord en geplunderd om uiteindelijk hier tot rust te komen en hun leven te beteren.

Dankzij Rachel Floyd, mijn meloen meeëtende landgenote van de Donauboot, werd ik de volgende dag uit het krot bij de markt waar ik mijn intrek had genomen gered door de Engelse consul en zijn vrouw, Boyd en Judith Tollinton, die me liefdevol opnamen. Het waren dagen van geluk en overdaad. Het voelde vreemd om weer onder Engelsen te zijn en weer Engels te spreken, net zo vreemd als wanneer je je na een lang verblijf in Engeland weer te midden van buitenlanders bevindt, en net zo stimulerend. Wat was het aangenaam alles over Bulgarije te horen van mijn vriendelijke, deskundige gastheer, een oud-leerling van Rugby, en na mijn ontbijt op te staan met een kopje Earl Grey in mijn hand en neer te kijken op de Koninklijke Garde die in paradepas over de Boulevard Tsar Osvoboditel liep. De ongelimiteerde baden, de schone lakens, de reus van een Russische butler, het terras, de boeken, het uitzicht over de stad op de oprijzende hellingen van de Vitoša: het was allemaal even geweldig. En het allerbeste: de Encyclopaedia Britannica; ik stortte me erop als een luipaard. Wat een wonderen lijken dergelijke dingen na een primitief bestaan! Het Congres van Byzantijnse Studies hield dat najaar zijn bijeenkomsten in Sofia. Het was heerlijk te luisteren naar de erudiete, venijnige verhalen van professor Whittemore,4 die de pure essentie van het Boston van James combineerde met de mozaïeken van de Aya Sophia. Daar waren ook Roger Hinks5 en Steven Runciman,6 beminnelijk met hun suède schoenen, en smetteloos en betamelijk gekleed in een wit tropenpak met gepaste strohoed – de een zo vriendelijk achter zijn voorbehouden en bedenkingen, zijn vermakelijke regionale vooroordelen, de ander zo aangenaam gracieus. De meeste van hun boeken waren nog niet geschreven, behalve, denk ik, Runcimans First Bulgarian Empire. We zouden elkaar vele jaren later nog vaak spreken. Het is eigenaardig hoe scherp een eerste indruk in het geheugen gegrift wordt. Toch herinner ik me alleen nog de bijzonderheden van een late, vreemde avond in een café, door een spiegel, in raadselen.

•••

Ik rukte me voor een paar dagen los van de genoegens van deze hoofdstad, trok over de heuvels en dalen van de oostelijke hellingen van de Vitoša en overnachtte in de Amerikaanse School van Simeonovo: een groot, schoon, fris gebouw met een mooie bibliotheek – ondanks de vakantietijd bewoond door jonge, vriendelijke medewerkers die kennelijk allemaal aan een scriptie werkten. Aan de andere kant van de heuvels, in Dolni Pasarel, dat ik de volgende dag tegen het vallen van de avond bereikte, logeerde ik bij een vriendelijke boer die ik had leren kennen in de kretsjma, de bouwvallige kroeg midden in het dorp waar een aantal dorpelingen slivo zat te drinken – scherpe pruimenbrandewijn die als een rondgeslingerde lasso kringen van stank verspreidt. We strompelden naar zijn huis, en zijn vrouw maakte op een vuur van doorntakken een ratjetoe van kruiden, aardappelen en jonge komkommers in één pan waar hij, zij, hun kinderen en ik allemaal uit aten: we zaten in kleermakerszit op het tapijt rond een lage ronde tafel en namen om beurten een hap terwijl we de tussenpozen vulden met dikke sneden heerlijk zwart brood en witte geitenkaas. Zijn vrouw had de uiteinden van haar lange blonde vlechten opgebonden onder haar driehoekige hoofddoek. Ze droeg een kleurig gestreept schort met een rood met blauw lijfje dat diep en rond was uitgesneden zoals het vest bij een ouderwetse smoking, en dat met tal van lange linten was afgezet. Het eindigde bij haar ellebogen, waar enkele centimeters lange geplooide kanten ruches tevoorschijn kwamen uit brede stroken lint, oud en versleten, maar toch mooi en bijzonder. We strekten ons alle vijf uit op kleden met paarse, gele, felrode en groene chevrons, die op de bank langs de muren waren uitgespreid, alle vijf geheel gekleed en, op mij na, allemaal met mocassins aan en riemen en windsels om. Al snel na het wederzijdse leka nosjt [welterusten] klonk het gesnurk en heerste de duisternis, slechts doorbroken door het oliepitje dat voor een hoekicoon van de heilige Maagd en één van de heilige Simeon flakkerde. Ik liep midden in de nacht naar de binnenplaats en struikelde over een zacht en groot ding; het licht van een aangestreken lucifer viel op het verwijtende oog van een liggende buffel.

Voor zonsopgang, bij het eerste ezelgebalk, stonden we op, goten Turkse koffie naar binnen met een brandende slok slivo en een stuk brood en witte kaas. Klakkend met zijn tong terwijl hij zijn hoofd achterover bewoog – in dat typische ontkennende gebaar dat je in de hele Balkan en de Levant tegenkomt – weigerde Mirko betaling. Vergezeld van de beste wensen vertrok ik weer. Die ruimhartige gastvrijheid tegenover iedereen die op reis is, leeft in de hele Balkan en de hoogste vorm is in Griekenland te vinden. De rest van mijn weg door Bulgarije wemelde van nachten zoals deze. Op die dag volgde ’s avonds een vrijwel identieke nacht in het stadje Samokov na een lange mars langs een rivierdal en heuvels die steeds steiler werden, terwijl in de verte een stugge bergrug opdoemde: de Rilska Planina.

De volgende dag zat ik er middenin. Dit waren geen grote, afgeronde barrières zoals de Balkanketen, maar een scherpgerande, steile siërra, doorkruist door sombere dalen met een donker dek van sparren en dennen, en bovengekomen na urenlang uitputtend klimmen zag ik dat dit de stutten waren voor een menigte cordillera’s die naar het zuiden toe chaotisch aangroeide. Ze bereikten hun hoogste punt ongeveer een kilometer ten oosten van mijn route, in de hoge, kale mespunt van de Musala, en in het westen in een lagere piek die, geloof ik, de Rupite heet, hoewel ik er op kaarten tevergeefs naar heb gezocht. Dit massief is de noordwestelijke boog van de Rhodopen. Deze bergen buigen met de zuidgrens mee naar het zuidoosten, en de scheidslijn tussen Bulgarije en Griekenland loopt langs deze waterscheiding; daarna smelten ze weg in Europees Turkije.

Na de volgende waterscheiding daalde ik af naar een hooggelegen omsloten streek. Dit was weer een wereld van wolven en beren, met adelaars die op roerloze vleugels van het ene ravijn naar het andere zweefden. Hier en daar lagen nog wat kleurloze plakken sneeuw in de zonloze luwte van een woest rotsuitsteeksel. De rest was een brandende wildernis van zwerfkeien en drooggevallen rivierbeddingen die ’s winters een wirwar van stromen moesten vormen. De dode bomen, wit gebleekt in de zon, leken op de afgehakte beenderen van prehistorische beesten. Mijn voetstap deed een lange slang naar de beschutting van een tijmstruikje schieten. De hele middag daalde de vallei als een reuzentrap van de ene richel naar de andere af. Het geluid van een kleine grondverschuiving echode en weerkaatste nog secondelang tussen de rotswanden, nam langzaamaan af in de afgrond om in de alomvattende stilte te verstommen. De naaldbomen gingen over in schaduwrijke loofbomen. In kommen van steen, de een boven de ander, weerspiegelden twee ronde bergmeertjes het heldere blauw van de lucht. Kuddes verdwenen klingelend uit het zicht, er begon zich een pad af te tekenen en de slag van een houthakkersbijl kondigde de bewoonde wereld aan.

•••

Na een bocht in het dal kwam in een door blad omzoomd doorkijkje mijn bestemming in zicht. Het was een bouwwerk als een burcht, haast een kleine stad met torens, ingebed tussen glooiingen vol berkenbomen en dennen. De zuidelijke wallen zonken in de afgrond weg en de vijf hoge muren en pannendaken vormden een schuine pentagoon rond de diepe schacht van een binnenplaats, bekleed met verscheidene opklimmende verdiepingen van ranke galerijen die op halfronde bogen rustten. Midden op die binnenplaats zweefde de imposante metalen koepel van een kerk, balancerend op een cilinder met smalle vensterspleten, boven een borrelende massa minder hoge satellietkoepeltjes, die in het zachte strijklicht van de namiddagzon lagen te glanzen. In de zonnestralen schitterden de kunstige versierselen van het hoogste kruis en wierp een taxusboom zijn schaduw op de door muren ingesloten vloertegels. Terwijl ik van mijn havikshoogte afdaalde, verschrompelden en vervaagden de gouden lichtvlekken binnen de muren en de schaduwen lengden in de ommuurde schacht. Opeens klonk uit de omheining een metaalachtige taptoe, alsof een muzikale smid een ritmisch patroon op zijn aambeeld sloeg. Het tempo nam langzaamaan toe tot een steeds snellere roffel en tegen de tijd dat ik de donkere boog van de vesting bereikte, weergalmden de muren. Het lawaai brak abrupt af en zoemde na in de schemering. Een monnik in een zwart habijt plaatste de hamer van zijn oproep weer op een metalen, gongachtige plaat, die aan een boog van de kruisgang hing. Andere monniken, met een wapperende zwarte sluier aan hun hoge hoed, gingen de kerk binnen, die al vol zat met een horde leken in alle klederdrachten van noordelijk Macedonië, door de galm opgeroepen van onder de bomen waar ze hun kamp hadden opgeslagen. Deze ruwe gongs of semantra – klapka in het Bulgaars, geloof ik – worden soms vervangen door lange houten balken; ze vervullen in de meeste orthodoxe kloosters de functie van klokken, zoals nu voor het feest van Sveti Ivan Rilski.

De heilige Johannes van Rila wordt volgens de Bulgaarse hagiografie in eerbiedwaardigheid slechts overtroffen door de heiligen Cyrillus en Methodius, de bedenkers van het cyrillische schrift, en door de heilige Simeon. Het machtige klooster dat hij nabij zijn kluizenaarshut in deze verlaten bergen stichtte, is in zekere zin het belangrijkste religieuze centrum van het koninkrijk. De kerk, keer op keer platgebrand in het woelige verleden van Bulgarije, is vorige eeuw herbouwd. De slechte kwaliteit van de fresco’s waarmee elke centimeter van de binnenmuur was beschilderd, en de schelle overdaad van de iconostase werden verzacht door het kaarslicht. De Slavische liturgie van vespers, uitgegalmd door een twintigtal in het zwart geklede, langharige en langbaardige monniken die in hun misererebank bogen of stonden, klonk schitterend. Ze ging urenlang door. Na afloop kreeg ik een eigen kleine cel, omdat ik als vreemdeling uit barmhartigheid was uitverkoren, hoewel het klooster zo vol zat dat er dorpelingen met hun spullen buiten op de binnenplaats en onder de bomen sliepen. De volgende dag arriveerden er nog veel meer mensen en de kerk barstte haast van de vrome mensenmassa. Behalve de abt en zijn gevolg waren er een aartsbisschop en verscheidene bisschoppen en archimandrieten. Ze vierden de mis in mantels zo stijf en glanzend als kevervleugels, en de hogere geestelijken, getooid met een bolvormige gouden mijter zo groot als een pompoen die glinsterde van de edelstenen, leunden op een staf met twee gekrulde slangen aan het uiteinde. Ze bewogen en zongen in geurige rookwolken die diagonaal door banen zonlicht werden doorsneden. Toen het allemaal voorbij was, schuifelde een compacte sliert gelovigen door de kerk om de icoon te kussen van de heilige Ivan en zijn wonderdoende hand, die in zijn met juwelen bezette reliekschrijn inmiddels zo zwart was als bruyèrehout.

De rest van de dag vormde de open plek voor het klooster een melkwegstelsel van feestende bedevaartgangers. In de kern cirkelde een onvermoeibare kring die de hora danste op de melodie van een viool, een luit, een citer en een klarinet, bekwaam bespeeld door zigeuners. Een andere zigeuner had zijn beer meegebracht; hij danste een vreugdeloze horlepiep, klapte in zijn poten en speelde tamboerijn op het ritme van zijn meesters trom. Het gekletter van castagnetten kwam van een rondtrekkende Albanees, die twee koperen kommetjes tegen elkaar sloeg terwijl hij porties zoete, op kwas gelijkende boza7 uitschonk uit de tap van een met kwastjes getooid koperen vat van meer dan een meter hoog in de vorm van een moskee, waarvan de Taj-Mahalkoepel was bekroond met een koperen vogeltje met gespreide vleugels.

In culinaire loofhutten, zo rijk met vlees aan spitten en pennen gevuld als de provisiekamer van een klauwier, werden kebab en gevulde ingewanden geroosterd. De vloed van slivo en wijn bereikte een hoogtepunt. De strompelende dorpelingen met hun kolbakken boden iedere nieuwkomer hun bolvormige flessen van bewerkt hout aan. (Rijk versierd houtwerk speelt een belangrijke rol in het leven van de bergbewoners op de Balkan van de Karpaten tot de Pindus in Griekenland, waar het zijn hoogste vormen van versiering bereikt. Hetzelfde verschijnsel doet zich voor in de Alpen: de combinatie van strenge winters, lange avonden, zacht hout en scherpe messen.) Onder het bladerdak zat een groepje vrouwen in vrolijke schorten aan de voeten van een ruige doedelzakspeler die adembenemende melodieën blies.

Aan de rand van dit geweldige Balkanse drinkgelag voegde ik me bij een clubje studenten uit Plovdiv. Ze waren net als ik van over de bergen gekomen en overnachtten in de openlucht. De opmerkelijkste van hen was een amusant, heel knap, ernstig kijkend blond meisje dat Nadezjda heette en Franse letterkunde studeerde aan de universiteit van Sofia: een lichtvoetige hora-danseres begiftigd met een onverzadigbare levenslust. Ze bleef nog drie dagen extra in het klooster om te studeren, precies de duur van mijn voorgenomen verblijf. We sloten meteen vriendschap. Behalve onder de strenge regel van Athos zijn vrouwen in de meeste orthodoxe kloosters net zulke welkome gasten als mannen. Gastvrijheid verlenen lijkt wel de enige monastieke functie te zijn, en de sfeer in deze kloosters verschilt totaal van de stilte en meditatie in de abdijen van het westelijke christendom. Met het geklepper van hoeven, het constante komen en gaan en de montere hartelijkheid van de monniken leek het leven er eerder op dat van een kasteel in de Middeleeuwen. De planken op de etages van galerijen en veranda’s waren zo sleets en gammel dat het hele stelsel bij een te stevige tred als een spinnenweb begon te schudden. De binnenplaatsen waren één en al geklepper van muilezels. De abt, de Otets Igoemen – een beminnelijke persoonlijkheid met een Olympische witte baard en zijn lokken in een knotje bijeengebonden als een dame die uit jagen gaat – besteedde zijn dag grotendeels aan de ontvangst van ceremoniële visites: gelegenheden die altijd, zoals overal ten zuiden van de Donau, werden bezegeld met het aanbod van een lepel sorbetijs of rozenblaadjesjam, een poederig blokje rahat loukoum, een slokje slivo, een kopje Turkse koffie en een glas water ter bevordering van de officiële beleefdheden van het bezoek.

De volgende dag verviel het klooster weer in relatieve rust. Na een hele nacht dansen en snurken in het gras laadde het enorme gezelschap pelgrims zijn lastdieren weer op en nam honderden katers mee naar het dal.

•••

Nadezjda bleek uitstekend gezelschap. Elke ochtend pakten we onze boeken en tekenspullen en kochten kaas, brood, wijn, paarse en groene vijgen en druiven (die in immense manden van de vlakten kwamen) in een kampwinkeltje buiten de muren, en op weg naar de bossen kwamen we langs de steen waaronder J.D. Bourchier8 ligt begraven. (Dankzij zijn populariteit onder de Bulgaren verwierf deze correspondent van The Times, en tevens voormalig hoofd van Eton, een zekere status in dit land, waar zijn herinnering voortleeft ongeveer zoals die van Byron in Griekenland, zij het in mindere mate.) Op een schaduwrijke richel zaten we te lezen, te praten en ten slotte te picknicken. Het huiswerk van Nadezjda leek vooral te bestaan uit het uit het hoofd leren van Lamartines Le Lac – ‘Hij heeft in Plovdiv gewoond,’ vertelde ze tot mijn verbazing, ‘ik zal je zijn huis een keer laten zien’ – en het volstrekt ontoepasselijke Nous n’irons plus aux bois van Théodore de Banville. Ik moest haar keer op keer overhoren en corrigeren. Dan boog ze zich weer over haar boeken, met een ijzeren bril op, die iets onverwachts had op dat excentrieke gezicht en volkomen uit de toon viel, totdat ze er genoeg van had en voorstelde iets anders te doen, in een boom klimmen bijvoorbeeld, wat ze vlug en vaardig deed, of, op de laatste dag voor ze wegging, in een van de poelen in het ravijn zwemmen, of gewoon in het gras gaan liggen praten. We ontdekten tot ons plezier dat het maar één dag scheelde of we waren een tweeling geweest.

In haar komische, charmante gezelschap vlogen die heerlijke bosdagen voorbij. Toen de semantron op de avond voor haar vertrek uit de kruisgang klonk, liepen we de helling af naar het klooster. Ze vertelde dat het geluid moest herinneren aan Noach, die met zijn hamer op de latei sloeg om de dieren naar de ark te roepen. ‘Daarom zijn ze meestal van hout.’ Ik vroeg welke dieren er waren. Ze dacht even na, liet toen haar tanden zien en keek me strak aan met dreigende bruine ogen en zei: ‘wolven’, en even later, ‘jonge wolven’, en brullend stormden we tussen de bomen door naar beneden.

•••

Ik vertrok kort na Nadezjda en volgde het ravijn bergafwaarts totdat het uitkwam in het diepe dal van de Struma. Deze imposante rivier, de Strymon uit de oudheid, stroomt het hart van Macedonië binnen tussen het Pirinmassief en de bergketens van het Joegoslavische grensgebied. (Die ketens strekken zich golvend uit naar het westen, door Joegoslavisch Macedonië, totdat ze het uitgestrekte gebied van Albanië en Montenegro bereiken en zich in de verre Adriatische Zee storten.) Daarna slingeren de weg en de rivier door de onheilspellende kloof van fort Rupel naar het zuiden en verder naar Griekenland onder de kantelen van Siderokastron: het Demir Hisar uit de Turkse tijd, het IJzeren Kasteel. De hele streek wordt fel betwist door deze landen, die er alle drie aanspraak op maken en elkaar vanaf hun bergketens dreigend, vol onverzoenlijke haat aankijken. Deze draaikolk van bergen is altijd het toneel van oorlogshandelingen geweest. In de laatste decennia van het Osmaanse Rijk tot de Balkanoorlogen werd hier een gevecht op leven en dood gevoerd tussen de Bulgaarse komitadzji’s – de partizanen van het afvallige Bulgaarse Exarchaat, dat uit zijn middeleeuwse slaap was gewekt – en de Griekse Antartes van het Oecumenisch Patriarchaat, dat in de orthodoxe Kerk het meest vergelijkbaar is met het pausdom. Deze godsdienstige factoren waren net zo wezenlijk als ras en taal ter ondersteuning van territoriale aanspraken en als leidraad bij het trekken van grenzen toen het gedaan was met de Turkse heerschappij in Europa. Met het kortstondige akkoord na de Eerste Balkanoorlog werd die voorgoed weggevaagd door de eendrachtige actie van de koninkrijken van de Balkan: een akkoord dat in de tweede oorlog omsloeg in bloedige strijd om de oorlogsbuit. De grenzen zijn keer op keer veranderd in alle volgende geschillen, en elke stap in die schermutselingen werd gekenmerkt door wreedheden: hinderlagen, moord, platgebrande dorpen, verdrijving en bloedbaden, die de vloek van angst, haat, irredentisme en wraakzucht achterlieten.

De volkeren van de Balkan lopen in Macedonië dwars door elkaar langs grillige lijnen; etnologische enclaves en minderheden leven her en der in vijandige gebieden verspreid, ver van hun moedervolk. De oude haatgevoelens laaien tegenwoordig nog net zo hoog op als vroeger: om die heftigheid te voelen hoef je het venijn maar te horen waarmee het woord Gărtski door een Bulgaar wordt uitgespuugd, of het woord Voulgaros door een Griek. Aan de wand van veel koffiehuizen in deze streek hing een ingekleurde afdruk van Todor Aleksandrov, een Bulgaarse Macedoniër die via propaganda en guerrillaoorlog had getracht een semionafhankelijke staat Macedonië vorm te geven met Petrič (dat nu in Joegoslavië ligt) als hoofdstad en hemzelf als leider: op de foto ziet hij eruit als een angstaanjagende man met zwarte baard en fronsende wenkbrauwen onder een bontmuts, met patroongordels en een verrekijker over zijn schouders en een geweer in zijn hand. In 1924 werd Aleksandrov vermoord, zoals veel prominente Bulgaren – de eerste die je te binnen schiet is Stamboeliski,9 die in de hoofdstraat van Sofia met jatagans in stukken werd gehakt. Maar zijn geheime genootschap, de Vatresjna Makedonska Revolutsionerna Organizatsia – de Binnenlandse Macedonische Revolutionaire Organisatie – leidde nog steeds een clandestien, bloeiend bestaan, zo werd heimelijk gefluisterd. Ook prominent aanwezig op vele muren waren kaarten met daarop de terra irredenta die Bulgarije van haar buurlanden opeiste: brokken Joegoslavië, de Dobroedsja in Roemenië en, absurd genoeg, het Griekse Macedonië inclusief Thessaloniki.

Toen ik leunend over de brug over de Struma uitkeek, kon ik niet vermoeden hoe sterk de Griekse kant van die vraagstukken me later zou aanspreken. Het zou me nog meer hebben verrast als ik had kunnen voorzien dat ik vijf maanden later over een andere brug over dezelfde rivier, honderdvijftig kilometer stroomafwaarts bij Orliako, in de Venizelos Revolutie mee zou marcheren met een eenheid van de Griekse cavalerie met de blanke sabel. Maar nu liet ik een druivenblad midden in de stroom vallen en vroeg me af of het ooit de Egeïsche Zee zou bereiken.

•••

De weg terug naar Sofia liep door de westelijke uitlopers van de Rilska Planina: golvend grijsbruin land, dat bij zonsondergang rood kleurde, met prehistorische houten ploegen getrokken door buffels of ossen. Aan de huizen in de dorpen hingen slingers van tabaksbladeren in de zon te drogen, met de grootte, de kleur en de vorm van gerookte haringen. Ik sliep de eerste nacht in een hooiberg, bereikte het stadje Dupnica voor de tweede nacht en arriveerde de volgende schemeravond in Radomir. Ik zat eenzaam een slivo te drinken en was moe en wat neerslachtig toen er tegenover me een bus stopte met de letters СОФИЯ op de bovenkant en een dak afgeladen met een berg touwmanden en pakketten. Binnen leek hij wel de ark van Noach, want in alle hoeken en gaten die niet door mijn medepassagiers met hun hoofddoeken en kolbakken waren bezet, zaten samengebonden kippen en eenden, een kalkoen en twee volgroeide lammeren die van tijd tot tijd schril blaatten. We reden schommelend en rammelend door het donker. Een stuk of vijf passagiers naast me zat de hele weg zacht te zingen: verdrietige, ondulerende flarden van klanken in mineur, totaal anders dan de krachtige melodieën die ik de laatste tijd veel had gehoord. Ik luisterde gefascineerd. Ik vroeg keer op keer om een bepaald liedje – ‘Zasjto mi se sirdisj, ljoebe?’10 luidde de eerste regel – en nam me voor het later te proberen te leren.

Na die korte afwezigheid in de bergen flonkerden de lichtjes van Sofia net zo fel als die van Parijs, Londen of Wenen, zo schitterend en mondain leek de stad. Ik moet een ongelikte indruk hebben gemaakt met mijn lange, warrige haardos, stijf van stof en tot een ruwe touwkleur gebleekt, met mijn gezicht dat door de zon was verbrand tot het bruin van een walnotenhouten buffet, en mijn verfomfaaide kleren, mijn rugzak en mijn gesneden Hongaarse wandelstok, met daarbij mijn – nu schaam ik me het op te schrijven, maar de eerlijkheid gebiedt het – rood met gele gevlochten riem, gekocht in Transsylvanië, mijn dolk met stalen gevest en een bruine kolbak van de markt in Berkovica. Ik had zelfs mijn zware, met spijkers beslagen schoenen verruild voor een paar van die mocassins van koeienhuid die tservoeli worden genoemd, om die eens te proberen, maar behalve op gras waren ze– zonder de lappen stof die de boeren eromheen wikkelen – na een kilometer al een kwelling. Deze hybride pseudo-Balkanvermomming leek nog sterker op iets uit een nachtmerrie door een spookachtig laagje wit stof en ongetwijfeld door de minder tastbare maar verreikende uitwaseming van aarde, zweet, uien, knoflook en slivo.

De Alexander Nevskikathedraal sloeg elf toen ik de grote mand vijgen die ik als cadeautje voor mijn gastheer en gastvrouw had gekocht, plus een langs de weg gevonden schildpad op de grond zette om mezelf binnen te laten in het appartement van de Tollintons. In het zachte lamplicht, waarin het beschaafde gemurmel van een diner klonk, doemde hier en daar het beeld op van een overhemdfront in een leunstoel, de glans van lakleren schoenen, avondjurken van de dames en goudgele schijfjes brandy die op de bodem van ballonglazen cirkelden. De stroom koffie uit een tuit naar een kopje in de handen van butler Ivan, de reusachtige kozak, werd halverwege onderbroken en de goudgele schijfjes, gestopt door de verschijning van deze verschrikkelijke indringer, cirkelden niet langer in hun ballonglazen. Alles was bevroren in een moment van consternatie aan de ene en van ontzetting aan de andere kant. De dooi zette snel in dankzij Judith Tollintons vriendelijke stem: ‘O, mooi, daar ben je, precies op tijd voor de brandy’ – en de ban was verbroken.

•••

•••

1PLF hoopte een brief te krijgen van Xenia (‘Angela’) Tsjernovitsi, een Hongaarse met wie hij een relatie had, die hij in Tussen wouden en water liefdevol heeft beschreven.

2Boris III, tsaar van Bulgarije (1894-1943).

3Tsaar Alexander II van Rusland, die Bulgarije in 1877-1878 bevrijdde op zijn veldtocht tegen het Osmaanse Rijk.

4Thomas Whittemore (1871-1950), een Amerikaanse archeoloog en kenner van Byzantium, die kort daarvoor was begonnen de mozaïeken in de Aya Sophia in İstanbul bloot te leggen.

5Roger Hinks (1903-1963), een kunsthistoricus die berucht was om zijn latere betrokkenheid bij de onzorgvuldige schoonmaakbeurt van de Elgin Marbles.

6Steven Runciman (1903-2000), de befaamde historicus van Byzantium en de kruistochten.

7Boza: een Bulgaarse moutdrank van gegist graan met suiker.

8James David Bourchier (1850-1920), jarenlang correspondent op de Balkan voor The Times, en uitgesproken pleitbezorger voor de nationale aanspraken van Bulgarije.

9Aleksander Stamboeliski (1879-1923), Bulgaars premier, in 1923 afgezet. Hij werd door het leger gemarteld en geëxecuteerd.

10Waarom ben je boos op me, mijn lief?

••

2 | Een hangende glazen kist

•••

Uit Sofia moeten we iets zuidelijk aanhouden en met de stappen van een passer op een landkaart in een boog oostwaarts over de bruine centrale vlakte van Bulgarije; bergaf langs het brede, geleidelijk aflopende keteldal van de Marica, een gloeiend heet bekken omzoomd door het silhouet van de koele, golvende toppen van het Balkangebergte in het noorden en de Rhodopen in het zuiden. Zo ver de geschiedschrijving reikt, is dit de hoofdroute van Europa naar de Levant: de weg naar Constantinopel en de poorten van Azië. Het is het pad van honderden legers en het traject van die wonderbaarlijke karavanen uit Ragusa11 op hun sjokkende tocht naar de Zwarte Zee en Anatolië, terwijl haar grote vrachtschepen vol koopwaar – toen de kleine ommuurde republiek slechts door Venetië werd overtroffen in de mediterrane handel – in alle havensteden van de Zwarte, de Middellandse en de Rode Zee voor anker gingen. Hier waren de Bulgaarse inwoners ook het meest weerloos in de lange nacht onder het juk van Turkije. Het hof en het garnizoen van de Osmaanse beglerbeg of onderkoning van de Balkan, in de rang van pasja met drie staarten, bevond zich in Sofia, en van deze streek tot de hoofdstad stonden de Bulgaren machteloos; de geringste ongeregeldheden ontketenden een wervelwind van janitsaren, spahi’s en later basjıbozuks, die misschien wel de ergsten waren. Zij tooiden de steden met lanen van galgen, de gebrandschatte dorpen met piramides van hoofden en de wegbermen met gespietste lijken. Een Arabisch gezegde luidt geloof ik: ‘Waar de Osmaanse hoef neerkomt, groeit nooit meer gras’; en na de bezetting van de Balkan – die in Bulgarije vóór de Rozenoorlogen begon en pas na de Frans-Duitse Oorlog eindigde – bleef er inderdaad een woestenij achter. Het is nog steeds een arme streek zonder samenhang, met een geschiedenis die aan gruzelementen ligt. De Turken waren het op één na laatste oosterse barbarenvolk dat dood en verderf zaaide in oostelijk Europa.

Daarover liep ik te peinzen terwijl ik me in de schemering naast de spoordijk voortsleepte, toen gegons in de rails en aanzwellend geratel achter me duidden op een naderende trein. De schommelende cilinder werd almaar groter en algauw raasde hij boven me voorbij; alle raampjes waren verlicht in een slang van stralende rechthoeken, en op het koetswerk stond toen hij voorbijstormde te lezen: Parijs – München – Wenen – Zagreb – Belgrado – Sofia – İstanbul en Compagnie Internationale des Wagons-Lits. De Oriënt-Express! De roze lampenkapjes in de restauratiewagon gloeiden zacht, het koper blonk. De passagiers zullen hun boek of puzzel hebben weggelegd toen de obers in hun bruine jasje met een dienblad vol aperitieven naar hen toe kwamen. Ik zwaaide, maar het halfduister was te diep voor een antwoord. Ik vroeg me af wie de passagiers waren – zij hadden in twee dagen een afstand afgelegd die mij meer dan negen maanden had gekost, en ze zouden over een paar uur in Constantinopel zijn. Het snoer van schitterende lichtjes vervaagde in de verte met zijn last van weggelopen minnaars, variétémeisjes, Maltezer ridders, vamps, acrobaten, smokkelaars, pauselijke nuntii, privédetectives, docenten over de toekomst van de roman, miljonairs, wapenfabrikanten, irrigatiespecialisten en spionnen, en liet een mistroostige stilte achter op het uitgedroogde Roemelische plateau.

•••

In Pazardžik overnachtte ik in een oude Turkse khan. Veel Balkansteden zijn voorzien van dergelijke karavanserais. Deze bestond uit houten galerijen in een vierkant, als de kruisgang van een klooster. De verbleekte dakpannen gingen hier en daar schuil onder ooievaarsnesten, waar het nu ritselde van een of twee jongen die sinds april waren uitgebroed. Net als een boerenerf stond de omsloten binnenplaats vol vee. De families kampeerden en kookten naast hun kar en tussen hun dieren; er waren vastgebonden paarden, ossen, muilezels, ezels, blatende kuddes schapen en geiten en roedels honden. De mannen maakten koffie en rookten, de vrouwen hurkten en kropen bijeen als een conclaaf van kraaien, sommigen met een baby op de rug in een draagbare houten wieg, terwijl ze roddelend of zacht zingend de ruwe wol zaten te spinnen die van de ruggen van hun kuddes was geschoren. Ze trokken de vezels van een gevorkte spinstok, gestoken in hun ceintuur met zilveren gesp, draaiden ze tussen duim en vinger tot garen dat ze wikkelden om een verzwaarde spoel die tollend rees en daalde in de sturende vingers en duim van hun andere hand. Deze omsloten plek, de opeengedrongen groepjes, de dieren, de gloed van de houtskoolvuurtjes her en der en het vibrato van zwaarmoedige liederen verleenden het nachtelijk duister een uitheemse, nomadische betovering.

De hele dag daarna volgde de weg de Marica. Deze brede, diepe rivier, na de Donau de grootste van de Balkan, steekt schuin van het noordwesten naar het zuidoosten door Bulgarije en verder door de oostelijke Rhodopen naar Griekenland, waar ze de Grieks-Turkse grens vormt totdat ze in de Egeïsche Zee uitmondt, en neemt voor de laatste, Griekse etappe van haar loop weer haar klassieke, gewijde naam Hebrus aan. Voor de Bulgaren was de imposante stroom het symbool van hun land, en de eerste regel van hun ophitsende, krijgszuchtige volkslied (dat ik bij menige vlaggenmast heb horen brullen als de Bulgaarse driekleur werd gehesen of gestreken, onder gepresenteerd geweer en het saluut van officieren met de sabel in de hand) luidde Sjoemi Marica – ‘Ruis, Marica’. Ik sliep midden op de dag een uur onder een wilg aan haar oever en vol verwachting bereikte ik bij het vallen van de avond Plovdiv.

•••

Nadezjda, mijn bijna-tweelingzusje, dook de volgende ochtend vrolijk op en liet me – precies zoals ze had beloofd – het huis van Lamartine zien, een aantrekkelijk, witgepleisterd bouwwerk in Turkse stijl met naar voren springende bovenverdiepingen. Beter nog, ze nodigde me uit bij haar te logeren, in net zo’n huis. Hier geen sprake van het oude Bulgaarse gezegde ‘Een ongenode gast is erger dan een Turk’. Wetende hoe streng, rigide en oriëntaals de Balkanlanden zijn als het gaat om hun dochters en echtgenotes, had ik me bij Rila al verbaasd over Nadezjda’s vrijmoedigheid en onafhankelijkheid. Als ik deze streken toen zo goed had gekend als ik ze later zou leren kennen, zou ik helemaal verrast zijn geweest door deze vriendelijke, toeschietelijke uitnodiging. Ik dacht dat die voortkwam uit een van nature onafhankelijk karakter, en dat klopte, maar er waren nog meer redenen. Haar vader – die, vertelde ze, een rijke boer in Stenimaka was geweest – en haar moeder waren een paar jaar eerder bij een aardbeving omgekomen, samen met een broer die een jaar ouder was dan zij en aan wie ze erg gehecht was geweest.

Ze woonde alleen bij haar grootvader van moederszijde, die zwak en bedlegerig was, een charmante oude heer met een witte baard en bovendien een Griek. Hij behoorde tot een vroeger bloeiende Griekse gemeenschap, die hier al is sinds de stad door Philippus van Macedonië werd gesticht, ‘toen de Bulgaren,’ zoals hij me al snel voorhield, ‘nog een stam van plunderende hutbewoners achter de Wolga waren!’ Hij had het grootste deel van zijn leven een drogisterij gedreven in de Taksimwijk in Constantinopel. Hij sprak vloeiend Frans en was doordrongen van de principes van het westerse liberalisme. De namen Voltaire, Rousseau, Anatole France, Zola, Poincaré, Clemenceau en Venizelos lagen regelmatig op zijn oude lippen, net als die van Canning, Gladstone en Lloyd George, merkte ik blij verrast. Maar de Engelsman over wie hij met het meeste ontzag sprak, waarbij zijn uitgemergelde hand uit zijn verstelde pyjamamouw stak terwijl ik mijn rituele lepeltje slatko aan zijn bed at, was Byron. Dat ik zo hartelijk werd verwelkomd had ik, denk ik, grotendeels te danken aan het gelukkige toeval van deze gedeelde nationaliteit. Voor het eerst, maar niet voor het laatst, begreep ik en werd ik getroffen door de schitterende aureool, als van een apotheose, die voor Grieken rond de naam van deze dichter hangt. Bovendien was mijn gastheer de eerste Griek die ik ontmoette, voor mij een gedenkwaardige kennismaking zoals in de jaren daarop zou blijken. Van hem hoorde ik de trieste geschiedenis van de ontberingen van het Griekse volksdeel onder Bulgaarse heerschappij: een hartverscheurend verhaal over onderdrukking, vervolging en massamoord, dat een geschikt tegengif vormde voor de vele overeenkomstige verhalen die ik andersom van Bulgaren had gehoord en nog zou horen. Veel Grieken waren de afgelopen twintig jaar uit Plovdiv weggetrokken naar Griekenland, en er vertrokken er nog steeds meer. Hij was te oud en te ziek, zei hij, en te diep geworteld om zich nu nog los te rukken. Dankzij zijn politieke gezindheid studeerde zijn kleindochter Frans in plaats van Duits, de gebruikelijke tweede taal onder de Bulgaarse intelligentsia. Haar onafhankelijkheid was deels toe te schrijven aan zijn minder bekrompen, meer kosmopolitische wereldbeeld, deels aan zijn ziekelijkheid en deels aan het feit dat ze met de hulp van een zwart gesluierd oud vrouwtje zelfstandig het huishouden bestierde. Bij wijze van grillige uitzondering werd haar drieste, zorgeloze manier van doen, haar onconventionele leefwijze, getolereerd en zelfs bewonderd: een bijzonder fenomeen in de verstikkende sfeer van het provinciale Balkanbestaan. Als half Griekse en half Bulgaarse was ze het wandelende strijdtoneel van de wedijver tussen het Patriarchaat en het Exarchaat: een last die haar, moet ik zeggen, niet zwaar viel.

Hoewel ze tot armoede waren vervallen, vertoonde het huis in de achterafstraatjes van het Griekse kwartier van het stadje tal van vervallen sporen van voormalige luister. De hele bovenverdieping stak op zware balken uit in die Turkse stijl die, naar ik vermoedde, in de Byzantijnse woonhuisarchitectuur is geworteld, zoals de moskeeën zijn afgeleid van de kerkbouw. Onzichtbaar vanaf de straat liep er een galerij met een buitentrap rond een binnenplaatsje met een pergola van wijnranken vol zware druiventrossen, geribbelde potten vol welig tierende basilicum en een granaatappelboom beladen met een klein arsenaal aan roodbruine bommen. Aan de balken kleefden zwaluwnesten. Binnen kronkelden afbrokkelende gipsen arabesken in barokke patronen langs lateien en vensters. Langs alle wanden van de langwerpige kamer waaruit de overstekende bovenverdieping bestond, liep een lage brede divan, bereikbaar via een smalle trede, en het houten plafond was versierd met kunstig uitgesneden rozetten zo groot als wagenwielen. De ruimte boven de divan was meer glas dan muur; in de Turkse haremlık zou deze erker schuilgaan achter een raster waardoor de bewoners ongezien in de keistraatjes konden kijken uit de in vele ruitjes verdeelde lichte vierkanten waar het zonlicht door binnenstroomde. Een geheime, stille, ijle wereld, die deed denken aan de vele facetten in de kampanje van een galjoen. De ene kant keek uit op de golvende roze dakpannen, de geulen van de straalvormig uitwaaierende straatjes en over de schoorstenen, de nesten, de klokkentorens en koepels en de steile granieten rotswanden die, als je in de richting van de Stara Planina keek, de stad binnendrongen; daarachter lag de reusachtige bergrug zelf. Voorbij de binnenplaats, in het zuiden, lag de Marica met groengouden pluimen van populieren, en op de andere oever stonden nog meer populieren en wilgen met, klaar en helder in het ochtendlicht, de verre keten der Rhodopen. Thracië! Twee ooievaars zweefden boven de bomen, en terwijl we toekeken, zeilden ze naar de oevers van de Marica, streken neer, vouwden hun vleugels op en schreden met afgemeten passen door het riet, met hun snavel naar de grond op jacht naar de kikkers die zich verrieden door hun gekwaak dat onze oren bereikte; de drijvende mistsluier bood geen bescherming tegen de schrandere dakbewoners. ‘Ze zijn dit jaar laat,’ zei Nadezjda. ‘Ze zullen wel gauw vertrekken.’

•••

Het wakker worden in deze hangende glazen kist – want daar, in een van de hoeken van de divan, was mijn bed opgemaakt – was een hemels ontwaken. Wat was het verleidelijk om hier te blijven liggen, zwevend onder de lange, vlakke banen ochtendlicht die met hun dansende stofdeeltjes van het ene naar het andere raam schoten, en op te kijken naar de plafonddecoratie, zo precieus als op het deksel van een sigarendoos, of in deze kristallijnen cocon door de ochtendschittering van de ruiten naar buiten te staren naar de bleke lucht vol vogels. Maar het geluid van hoeven op keien, de wielen van karren, het schreeuwen van straatventers en het gerinkel van weegschalen vormden een te onweerstaanbare verleiding. Na een vlugge wasbeurt onder de koperen kraan op de binnenplaats stond ik op straat.

Ik verkende de stad zowel alleen als met Nadezjda als gids. Het middelmatige centrum stond vol moderne openbare gebouwen; er waren een Bulgaarse en een Griekse kathedraal en een goed onderhouden, niet onaardig park. Deze alledaagse kern maakte al snel plaats voor een ongeordende, fascinerende periferie. Het hele stadje is tegen, tussen en rond de hellingen van drie steile granieten uitlopers – de tepes – gebouwd, en van hun flanken stroomden de daken naar beneden, terwijl de huizen vervaarlijk op richels balanceerden en het gesteente in wiggen en pieken uitstulpte: daaromheen en tussendoor rees en daalde een warrig web van keistraatjes. Boven sommige hingen luifels die schaduw gaven op het plaveisel, waardoor ze in kronkelende tentengangen veranderen; ijzerslagers, tabakssorteerders en wolkaarders zaten met gekruiste benen in de open pui van hun werkplaats. Die stegen vormden een koel schemerdonker, kriskras doorsneden door geknikte en verwrongen tijgerstrepen van zonlicht. De wolkaarders, in kleermakerszit in een zee van vacht, werkten met opvallend gereedschap – enorme, kromme bogen die bijna drie meter oprezen en met één ijzerdraad strak waren gespannen, waardoor ze leken op de harp uit Bijbelillustraties waarmee David de woedende Saul suste. Hoefsmeden, kopersmeden, ketellappers, leerbewerkers, wapensmeden, tuigmakers, ezelzadelmakers – van wie één verrassend genoeg een neger was – schaafden aan hun baldakijnzadels of stopten wol in de bultige vulling van schapenleren zadels. Groene en gele meloenen waren als kanonskogels opgetast, druiven en vijgen lagen in reusachtige korven uitgestald, rode en groene paprika’s, okra’s en courgettes vormden hoge bergen. De slagerijen toonden hun gebruikelijke beulswerk, die middeleeuwse uitstalling van bloederige koppen met glazige ogen, trofeeën met net zo’n paardengebit als Engelse reizigers in Franse spotprenten, terwijl de stenen ervoor een netwerk van rode stroompjes waren, vergeven van de vliegen. De immense schommelende ezelmanden vormden een gevaar voor de kramen, en af en toe was de steeg één vloedgolf van op hol geslagen schapen, hele kuddes die blatend overstroomden naar de winkels en weer voorwaarts werden gedreven, achtervolgd door herders en blaffende honden. Dezelfde Albanese bozaji die ik bij Rila had gezien, baande zich gebukt onder zijn gigantische koperen vat weer klingelend een weg door de menigte. Hier en daar raakten de huizen elkaar bijna boven de straat. Vanuit dit pandemonium gaven poorten toegang tot rustige binnenplaatsen of boden een blik op een binnenhuis met weefsters aan hun klikkende getouw, of op de tafeltjes van een koffie- of wijnhuis met eromheen groepjes schapenwollen mutsen, brede, felrode sjerpen en mocassins onder een pergola van druivenbladeren.