Alex Verburg

PATER
VAN KILSDONK

Raadsman in delicate zaken

Memoires

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De afbeeldingen in het boek van molens De Dageraad en De Korenbloem komen uit het archief van respectievelijk de heemkundekringen ‘Zeeland’ en ‘Maasdorpen in de gemeente Lith’. De overige foto’s waarvan de bron niet al vermeld is, zijn afkomstig uit de privécollectie van de familie Van Kilsdonk.

© 2013 Alex Verburg

Omslagontwerp Marry van Baar

ISBN 978 90 450 2696 1

D/2013/0108/531

NUR 320

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, november 2013, ISBN 978 90 450 2203 1.

www.alexverburg.nl

www.atlascontact.nl

I

NAAR DE BLIKSEM

Mijn kindertijd was een tijd van onvermengd geluk. Tot mijn zeventiende ben ik niet anders dan bemind geweest.

Ik ben geboren in het heidedorp Zeeland, aan de bovenrand van de Peel. Na een paar jaar verhuisden wij naar Oijen, een schitterend Maasdorpje.

Van de details herinner ik mij weinig. Niets van de eerste heilige communie die ik ontving en evenmin weet ik welke klas het was die ik op de lagere school oversloeg – ik leerde spelenderwijs. Ik herinner mij alleen dat ik droomde, eindeloos droomde. Objectloos. Want ik droomde niet van iets, ik droomde vanúít iets, vanuit een soort vreugde. Dan zat ik in de uiterwaarden, op het zand uit de rivier, en zag ik een schip voorbijgaan. Een en al vage vreugde.

We waren met drie jongens thuis, de kinderen van de ‘mulder’ – ik kom uit een geslacht van molenaars. Wij waren niet wat men noemt rijke mensen, maar ook absoluut niet arm. We hadden in Oijen een groot huis, met grote kamers. Een eetkamer, een zitkamer, een deftige kamer, maar daar zaten we niet vaak. Daarnaast lag de slaapkamer van vader en moeder, achter de hoge ramen van het voorhuis. Wij sliepen boven. En even verderop draaiden de wieken van de molen.

In het slaapvertrek van mijn ouders was een muurkast die de hele wand omvatte en die met de rest van de kamer was meebehangen. Daarin stond de brandkast. Ik heb die een paar keer goed gezien. Niet een brandkastje was het, maar een kast van wel een meter hoog. Want er was altijd kapitaal in huis. Klanten betaalden met baar geld. Bovendien waren er na de Eerste Wereldoorlog wat banken failliet gegaan, dus mijn vader was waakzaam geworden.

In mijn kinderogen stond mijn moeder volstrekt buiten de zaken van mijn vader. Ze liet zich ook nooit op de molen zien, een vrouw kwam daar niet. Maar bij ietsje belangrijker betalingen liep mijn vader naar het woonhuis toe. ‘Vrouw,’ vroeg hij dan, ‘kun je geld halen uit de brandkast?’ Zij bewaarde de sleutel en wist precies wat erin zat. Ze had gevoel voor wat veilig was en wat niet en ze kende de risico’s die mijn vader nam. Dus ze wist in grote lijnen wel degelijk wat er in de zaken omging. Zo onmondig waren die vrouwen niet, dat is een waanidee. Een Turkse jongen vertelde mij over zijn moeder, die thuis alles besliste, maar buitenshuis graag achter vader aan liep. Het is het toneelspel van alle culturen. Vrouwen hebben een natuurlijke slimheid.

Ik had een tante, tante Miet, een ongetrouwd gebleven zus van mijn vader, die na de dood van hun moeder moeiteloos het heft in handen nam en het leven van haar broers beheerste. Ze woonde samen met een broer die iets minus valens was; hij hoefde niet naar een gesticht, maar telde wat minder mee in de vooruitgang, in de arbeid.

Trouwens, mijn moeders moeder was tamelijk vroeg weduwe geworden, een weduwe met twaalf kinderen. Zes zonen en zes dochters, alsof het allemaal door de Schepper berekend was. Ik heb haar nog gekend en die grootmoeder had een perfect gezag over haar kinderen, zelfs toen zij al dertig, veertig jaar waren. Een van de zonen, de jongste van de zes, was een beetje een woesteling, een wildeman. Bèr heette hij, van Lambertus, maar hij werd ook wel Beer genoemd, wat een beetje op zijn type wees.

De familie bezat zaken. Zo bediende ze het veer over de rivier. En bij het veer had ze een hotel, geen duur hotel, logies voor reizigers die ’s avonds niet verder konden en moesten wachten tot de volgende ochtend. Maar het grootste inkomen kwam uit een hengstenbedrijf. Dat stond in Overasselt, over de Maas dus, waar mijn moeder vandaan kwam; of eigenlijk kwam ze uit Beers, daar is ze geboren. Dat bedrijf was in handen van mijn ooms, maar het hengstenbezit – een deel van Gelderland werd ermee gedekt – was per persoon juridisch nooit helemaal goed geregeld. En daar had Beer gebruik van gemaakt, ‘Beer had de zaak even opgelicht’. Ik ken het verhaal van mijn vader, die wel vaker zulke verhalen had; ik denk ook een beetje om ons te leren hoe het gaat, bij moeders en zo.

Mijn grootmoeder was een klein vrouwtje. Natuurlijk kwam het verhaal haar ter ore, zoiets lekt altijd uit.

‘Bèr, Bèr!’ roept ze.

Beer komt.

‘Bèr, ik hoor wat er gebeurd is. Dat gebeurt nóóit meer, hè?’

‘Nee,’ zegt Beer.

Dertig, veertig jaar was hij.

Mijn ouders, Kees van Kilsdonk en Marie Martens, hadden elkaar ontmoet op de kermis. Dat was heel gewoon in Brabant. Ieder dorp, er waren wel acht omringende dorpen, hield op vaste zondagen in het jaar kermis. Daar kwamen de jongens naartoe, maar ook de meisjes, die zich altijd lieten vergezellen door vriendinnen, ze gingen nooit alleen. Was het raak, dan vroeg een meisje aan een jongen: ‘Vind je het plezierig om bij mijn ouders op de koffie te komen?’ Dat betekende dat ze iets in hem had gezien. Of andersom, maar zij koos evengoed als hij.

Mijn vader viel bij mijn moeder thuis in de smaak. Een betrouwbare jongen. Niet zo jong meer, al dertig, en hij had werk: de familie had twee molens, De Dageraad en de St. Victor, en bestierde een herberg annex eetgelegenheid, winkel en bakkerij – met wel acht knechts – op het meest opvallende punt van het dorp, naast de hoog oprijzende neogotische kerk met haar statige, al te royale en ontoegankelijke pastorie.

Van seksueel verkeer voor het huwelijk was geen sprake, er werden vooral brieven geschreven, van mijn moeder aan mijn vader. Ik heb ze gelezen, mijn broer had ze nog. Geen amoureuze brieven, dat zouden ze wat oneerbiedig hebben gevonden, maar wel met stijlvolle toegenegenheid en in een prachtig handschrift. Het Brabants kende geen verschil tussen u en jij, dus sprak mijn moeder mijn vader aan met gij. Dat was niet deftig, het was hun taal. Maar iets gereserveerds, ja, het waren geen echte wat wij tegenwoordig noemen liefdesbrieven. Maar wel brieven waaruit genegenheid sprak, eerbied, verwachting. Mijn moeder voelde al wel de zekerheid groeien dat hij haar ten huwelijk zou vragen.

Ze schreef haar brieven kundig en foutloos, je kon merken dat mijn moeder wel een ontwikkeling had. De meisjes in het gezin waaruit zij kwam, waren allemaal één jaar op kostschool geweest bij de ursulinen in Grubbenvorst, een beroemde orde van vrouwen. Daar leerden ze de betere keuken, de betere linnenkast en wat Frans.

Ze hadden dus een zekere cultuur, maar wilden niet naar een academisch milieu overstappen, dat was niet de bedoeling. Niet de bedoeling en niet de verwachting.

Mijn vader was lelijk, uitgesproken. Niet misvormd, maar hij had een dof en mat gezicht. Mede door de arbeid in die molen, denk ik. Na iedere werktijd onder de douche was er toen nog niet bij, en meel deed de huid aan. Mijn moeder daarentegen was van een ongelooflijke pracht. Niet ‘mooierig’, maar welgevormd en met een diepzinnige schoonheid.

Mijn vader was literair volstrekt onbegaafd, zei ook zeer weinig. Hij was diepgelovig, maar sprak nooit over God. Dat vond hij aanstellerig, opzichtig. Mensen die over God praatten, wilden zichzelf laten gelden, zei hij. Mijn moeder was echt godsdienstig, zij zong mooie liederen, had mooie beelden in huis en versierde die.

Het geloof had geen dwingende sociale betekenis bij dat type Brabantse katholieken, niet in de zin van ‘o, wij hebben de waarheid’. Ze hadden ook helemaal geen preekbehoefte. Ze gingen ’s zondags met vreugde naar de kerk, met vreugde ter communie – want communie, ja, dan nuttigde je Ons-Heer, zo heette dat. En de katholieken verstonden dat woord precies, de communie was iets heiligs.

Door Pius x, ook de paus van de kindercommunie, is in 1905 de dagelijkse communie zwaar gepropageerd. Maar mijn vader, die dus wel een absoluut vanzelfsprekend geloof had, deed daar niet aan mee. Hij had zo zijn eigen begrenzingen. Tot hier en niet verder. Wel nam hij, als hij door de week op de fiets of lopend langs de kerk kwam, op het moment dat hij vanaf de straat het tabernakel passeerde, zijn pet af.

Elke avond baden wij als gezin het rozenhoedje, dat is eenmaal de rozenkrans met vijftig Weesgegroetjes en vijf Onzevaders. Wij, de drie jongens, knielden ieder voor onze stoel, vader en moeder bleven zitten.

Ook als het zwaar onweerde, werd er gebeden. Er was nog weinig elektrische afweer in die dorpen, bij groot onweer kon gemakkelijk brand uitbreken. Dus sloot mijn vader de ramen, de luiken, ook van het achterhuis, en dan zei mijn moeder: ‘Jongens, we gaan nu bidden.’ Wij knielden voor onze stoel neer, net zoals ’s avonds bij het rozenhoedje, en mijn moeder bad dan tot het kruisbeeld dat in de kamer hing, tot Ons-Lieve-Heer.

Nu woonde net even buiten het dorp Piet, en Piet was na veel ruzie met de pastoor uit de kerk getreden. ‘Ik geloof niks meer,’ zei Piet, ‘het is allemaal onzin.’ Hij was de eerste, de enige afvallige buiten de parochie. Dus vroeg ik eens tijdens zo’n hevig onweer aan mijn moeder, ik was een jaar of negen: ‘Piet zal wel niet bidden nu?’

‘Nee,’ zei mijn moeder, ‘Piet bidt niet.’

‘Dus dan is Piet meer in gevaar dan wij.’

‘Nee,’ zei mijn moeder weer, ‘zo is Ons-Lieve-Heer niet.’

‘Maar waarom bidden wij dan wel?’

En toen antwoordde mijn moeder iets wat mij helemaal tevredenstelde, als kind en ik denk nu nog. Als ze bijgelovig was geweest, dan had ze gezegd: ‘Ja, dan loopt Piet inderdaad meer risico dan wij.’ Maar dat deed ze niet. Ze trok het niet in het fysiek wonderbare. Nee, ze antwoordde, en het frappeert me nu nog: ‘Als we dan toch naar de bliksem gaan, jongen, dan is het beter om mét de gekruisigde Christus naar de bliksem te gaan, dan zonder.’

Het gebed is geen bezwering. Echt gebed is dat nooit.

II

EEN MOOIE JONGEN EN DE ANDERE LEVENSWEG

Wij hadden altijd twee knechts die bij ons in huis woonden, ze sliepen in het achterhuis. Krachtige jongens van meestal rond de twintig jaar, die met paard-en-wagen meel gingen brengen bij boeren ver weg, in Teeffelen bijvoorbeeld, een subdorpje waar je geen molenaar had. Ze zaten ook bij ons aan tafel, maar ’s avonds niet in de huiskamer.

En we hadden een vaste meid, een dienstbode, die wel ’s avonds in de huiskamer zat en die net als wij, de drie jongens, in het voorhuis sliep. Voor- en achterhuis waren met vijf sloten van elkaar gescheiden, er was geen wederkerige toegang.

Maar wat gebeurt nu? Op een bepaald moment blijkt dat de meid zwanger is van een van de knechts, Henk, de beste en mooiste knecht. Een prachtjong van eenentwintig jaar. Een boerenzoon uit Wijchen die ooit molenaar hoopte te worden. Wat op zich al apart was. Een intelligente jongen, maar zonder intellectuele ambities. Iedereen hield van Henk. Ook de boeren bij wie hij langsging met de kar. En mijn vader, die toch ontzettend discreet was, kon niet anders dan ons laten merken dat hij van Henk hoge verwachtingen had. Henk kon alles, Henk ging uitstekend met de klanten om, Henk had alles mee.

Ik was niet in de echte zin verlegen en zag wel wat er allemaal speelde. En wist ook dat ik nooit deel zou nemen aan die wereld, ik zou nooit molenaar worden. Maar wat ik niet begreep, was hoe in godsnaam Henk door die dichte muur tussen voor- en achterhuis was heen gekomen om met de meid te vrijen. Vijf sloten!

Henk moest vertrekken. Onmiddellijk. Hoeveel mijn vader ook van hem hield. Maar daar werd niet over gepraat. Weg. Zonder pardon. Hij droeg de schuld. Dat was de code. En de meid, die overigens uit een heel eerzame familie in Schaijk kwam, maar die wij niet zo aardig vonden omdat ze wat autoritair was, mocht nog drie maanden blijven.

’s Zondags, de eerste zondag na Henks vertrek, bad de pastoor vanaf de preekstoel dat de werkgevers voortaan beter voor hun personeel zouden zorgen. Mijn vader boog het hoofd. Hij wist precies wat er bedoeld werd: hij had dit moeten voorkomen. En al wist de pastoor, net als iedereen, dat mijn vader natuurlijk de minste schuld had, hij hoorde dit toch te zeggen. Dit kon niet, zulke dingen mochten niet gebeuren.

Het was duidelijk dat ik in de omgang het meest op mijn moeder leek. Als zij iets moois kocht, een nieuwe tafel, een nieuw tapijt, dan vroeg ze mij dat te bewonderen, niet mijn oudste broer. Die had daar ook geen tijd voor. Hij was ontzettend sportlievend, een echte voetbaljongen. In uiterlijk leek hij wel op mijn moeder, sprekend zelfs. Tot op hoge leeftijd had hij nog glanzende, golvende haren, wit, vroeger zwart. Mijn jongere broer en ik, wij leken op vader. Later trok dat een beetje bij, maar wij waren gewoon lelijk. Niet apert lelijk, maar ook niets bijzonders. Dat wist ik en dat kon me niets schelen.

Mijn vader zei nooit iets wat intiem en persoonlijk was, hij was ook bang iemand te krenken. Maar op een zondagmiddag wandelden hij en de kinderen die wilden, een beetje in een kring om het dorp, langs de Maas. Mijn oudere broer liep tien meter voor ons en trapte tegen een balletje of een steentje – zo hield hij zich bezig. Ik liep zwijgzaam naast mijn vader, die ineens zei, in diep gepeins verzonken: ‘Wat is het toch een mooie jongen.’ Ik zei niets. Hij heeft waarschijnlijk niet begrepen dat ik het hoorde. Maar ik hoorde het goed. Ik was tien jaar, maar het is alsof ik het een week geleden hoorde. Ik was helemaal niet vernederd, ik dacht alleen: ik heb een andere levensweg.

Foto’s uit die tijd heb ik nooit bewaard, maar ze bestaan wel. Van De Korenbloem, de molen die mijn vader in Oijen had gekocht, van ons huis, het voorhuis, het achterhuis. En van ons, de drie jongens, allemaal in hetzelfde pak. Dat was in het dorp wel wat ongebruikelijk, zo’n pak uit de stad, uit Nijmegen. Het was een beetje chic.

Waarom mijn ouders niet méér kinderen hebben gekregen – de fleur van dochters heeft aan het kleine gezin altijd ontbroken –, daar is nooit over gesproken. Mijn moeder werd vroegtijdig ziek, tweemaal is ze in Den Bosch aan haar galblaas geopereerd, voor die tijd zware operaties. Ik denk dat mijn vader toen al heeft gedacht: nee, dat kan niet. Om haar hadden we ook Zeeland verlaten. Om moeder los te maken van de vele zaken daar, van de bakkerij, de winkel en herberg Het Zwaantje, waar zij gastvrouw was, en haar wat meer rust te gunnen in de hoop dat ze dan langer zou leven. Maar dat heeft niet geholpen. Al in 1927 is zij gestorven. Bij haar beaarding stond ik naast mijn vader en hield ik zijn jas vast omdat ik bang was dat hij haar zou naspringen, zo bewogen was hij.

Was het echt alleen de gezondheidstoestand van mijn moeder geweest die mijn vader ertoe had gedreven om vrij plotseling en met volkomen onzekere vooruitzichten Zeeland te verlaten en een molenbedrijf te kopen in het minder aanzienlijke Oijen? Want de Peeldorpen, oorspronkelijk arm, ontwaakten in de vaart van de industrie, terwijl de Maasdorpen langer slapend bleven.

Er zouden, maar dat is heel duister, spanningen zijn geweest tussen mijn moeder en de ongetrouwde, oudste zuster van mijn vader, onze heerszuchtige tante Miet. Haar dominantie tekent zich nog af in mijn herinnering. En de panische reactie om dan maar het eigen dorp, waar de familie sinds eeuwen huisde, ijlings te verlaten, kenmerkt het karakter van mijn rechtschapen vader. Hij was een man die bovenal prijs stelde op vrede. Hij heeft later met geen woord over de plotselinge uittocht gesproken. Ook niet met vijandige woorden over zijn oudste zuster, onze ongetrouwde tante.

Ik denk nog vaak aan mijn ouders. Aan allebei. Mijn broers zouden zonder meer in de voetsporen van mijn vader zijn getreden als het molenaarsberoep toekomst had gehad. Maar dat stierf uit. Ze zijn er wel altijd blijven wonen, op die dorpen daar. Duidelijk kiezend, de stad was niets voor hen. Ook voor hun kinderen niet.

Het merkwaardige is dat mijn oudste broer, die hypervoetbaljongen, later over een fabelachtige eruditie bleek te beschikken, weliswaar op gebieden waar ik geen persoonlijke interesse voor had – bijvoorbeeld de ontwikkeling van de danskunst in Duitsland, daar had hij allemaal boeken over –, maar dat hield ik natuurlijk voor me. Hooguit zal iets van mijn verbazing hem zijn opgevallen.

Mijn vader had een lichte voorkeur voor mijn broers. Niet ten nadele van mij, maar Theo en Wim waren meer van zijn genre, de sportwereld. Mijn kracht lag daar duidelijk niet. Hoewel ik vrij redelijk hockeyde. Maar dat kwam omdat ik ontzettend hard kon lopen. Dat konden wij alle drie, dat was aangeboren. Dus speelden we in het hockeyelftal. Maar in wezen boeide het me niet, de sport. Net als mijn moeder, zij stond ook buiten die wereld en haar voorkeur ging een tikje meer uit naar mij.

Mijn moeder had een grote fijngevoeligheid voor mensen, voor arme en zieke mensen in het bijzonder. Iedereen die dat kon betalen, hield vroeger een varken voor de slacht. Wij hadden er twee, die stonden bij de buurman. Elk halfjaar kwam de slager en werd er een geslacht. Dat gebeurde naast het huis, in het openbaar. Niet per se met toeschouwers, maar ook niet verborgen. Het was niet een soort halve misdaad. Ik heb er ook wel bij gestaan. Nadat zo’n varken was geslacht, moest ik van mijn moeder ’s avonds, in het donker, een pakket met het betere vlees naar de armste mensen brengen. Zogenaamd in het geheim.

Nu, als volwassen man, denk ik dat de buren van die arme mensen dat heus wel merkten, maar liever had mijn moeder dat niet. Ze was van een hoge, affectieve, morele cultuur. Het moest bescheiden en discreet gebeuren. Maar zagen of voelden de buren toch iets, ach, dan werd er gezwegen. In die dorpen heerste een zwijgcultuur. Men woonde naast elkaar, kon bijna alles van elkaar zien en weten, en zweeg. Zwijgzaamheid was het behoud van een dorp. Men voelde aan: als we eenmaal over elkaar beginnen te praten, zijn we allemaal de dupe, dan wordt het dorp onleefbaar. Het echte dorp van vroeger dan, daar spreek ik nu over. Het dorp dat zelden werd verlaten. Niet een buitenplaats van mensen die iedere ochtend naar de stad trekken voor hun werk.

Ik meen dit niet zwaartillend, maar in mijn geboortedorp staat een beeldje van mij, dat een jonge beeldhouwer, Dennis Coenraad, uit een zekere verering heeft gemaakt. Ik denk dat dat daar alleen kan staan omdat er geen enkele andere Van Kilsdonk meer woont. Er wordt dus niemand boven de ander gesteld. Ja, een pater die ze toch nooit meer zien.

Zo is de dorpscultuur.

Toen mijn moeder werd begraven, zeiden ze dat vrouw, niet mevrouw, dat vrouw Van Kilsdonk een edel mens was, een weldadige molenaarsvrouw. Terwijl zij niet eens in het dorp was geboren en van buiten kwam, waardoor er altijd iets van afstand bleef. Maar er bestond een grote eerbied voor haar. Dat wist ik ook wel, dat voelt een kind.

Het is geen nieuwsgierigheid naar details, maar het zou mij ontroeren als ik eens iemand spreken kon die met een zekere kundigheid over mijn moeder zou kunnen vertellen. Die zou zeggen: ‘Ja, dat heb ik toen in haar ontdekt.’ Een buurvrouw, een vriendin. Hoe zij haar heeft ervaren, dat zou ik graag horen. Maar ze zijn allemaal dood. Zelfs als ik terugkeerde in het dorp, zou ik niemand meer vinden die haar gekend heeft.

Jaren geleden kreeg ik een onverwacht telefoontje. Het was Henk, die schone jongen die bij de dienstmeid een kind had verwekt – gemaakt zeiden we niet, dat was een onwaardige uitdrukking – en moest vertrekken. Het was hem goed gegaan in het leven. Hij had een molen gekocht in West-Brabant, achter Breda, en was daarnaast een bedrijf in landbouwwerktuigen begonnen. Uiteraard was hij met het dienstmeisje getrouwd – in de cultuur van toen zou het misdadig zijn geweest als hij dat niet had gedaan, hij zou niet anders overwogen hebben. En nu naderde haar einde, vertelde Henk, en wilde ze me graag nog een keer spreken, eigenlijk om niets anders te zeggen dan dat ze een dankbare verering had voor mijn moeder, niet als hoogmogende dame maar als een heel menselijke vrouw. Dus ik ben naar ze toe gegaan. Vijf kinderen hadden ze gekregen, en, vertelde zij: ‘Alles wat ik met mijn kinderen heb kunnen doen, heb ik van jouw moeder geleerd.’

Dat mijn vader hen had weggestuurd, hadden ze nooit beschouwd als een persoonlijk initiatief van hem, maar als iets wat nu eenmaal hoorde in die cultuur. Dat waren de mores en de mores zitten diep, dat is niet de etiquette. Mijn vader was ook niet onbarmhartig. Evenmin was hij, noch mijn moeder, preuts, en zeker niet uit godsdienstige motieven of zo.

Dat zij, de meid, op hoge leeftijd nog mij wou spreken om te zeggen hoeveel zij aan mijn ouders te danken had, wijst erop dat zij zelf die min of meer gewelddadige verwijdering niet verkeerd hadden gevonden. Als je als knecht en meid met elkaar vrijt zodat er een kind komt, dan moet je weg.

Natuurlijk heb ik nooit, ook toen niet, aan Henk de vraag gesteld waar ik mij als kind zo het hoofd over had gebroken: ‘Zeg, hoe heeft dat nu kunnen gebeuren?’

III

GERED UIT DE CHAOS

‘Om zeven uur in de ochtend las de oude pastoor de mis, zacht murmelend in het Latijn. Niemand had last van de verstaanbaarheid. ’s Zondags in de hoogmis zongen we Gregoriaans. Een tante gaf mij een Romeins missaal ten geschenke, Latijn en Nederlands naast elkaar, met een beetje uitleg hoe het er toeging in de eerste eeuwen.

Terwijl op zondag mijn ouders in de kerk met de rozenkrans tussen de vingers knielend zaten te dromen, heel helder bij Kyrië, Gloria, Credo en vooral bij het gerinkel van de Consecratie-schel, niet gestoord door enig theologisch betoog, droomde ook ik verder met weetgierige ogen kijkend naar de teksten in het missaal. In een kleine schola zong ik met sopraanstem de wisselende gezangen van de mis, enkel en alleen bijbelwoorden, uitgesproken op z’n Italiaans, ongeëve naard melodieus. Thuis bezaten we geen bijbel, ook al las mijn vader als molenaar wel de toen fameuze katholieke krant uit Rotterdam, De Maasbode. Maar de bijbel kenden we alleen uit de liturgie.

Ondanks een ongeneeslijke leeshonger heb ik vóór mijn achttiende jaar de bijbel nooit anders gekend dan als gemurmeld en gezongen, gedragen ook in beelden en riten. Bij die gezongen mijmering hoorden glas-in-loodramen, waardoor het zonlicht gezeefd werd als nergens anders.

In geen enkele minuut van mijn jeugd verscheen voor mij de bijbel als leerboek, als geschiedboek of zo, nog minder als een boek vol morele voorschriften. Eerder als een droomboek en een onuitputtelijk libretto voor viering, naar mij toe gesneden door dat Romeinse missaal, één van de grootste kunstwerken, zo denk ik nu, van de westerse beschaving. In de Goede Week, bij het viertal Passieverhalen, even eenvoudig als dramatisch gezongen, bij de ontbloting van het altaar op vrijdag, bij de Paaskaars, op drie keer verhoogde toon binnentredend als Lumen Christi, ging mij een rilling over de rug.

Of ik als kind over uiterwaarden rondliep of dat ik bij de liturgie in het kerkje knielde, het maakt in mijn herinnering niet veel verschil. Het was alles schoonheid en droom, verrukking en aanbidding…’

Dit woordje vroeg Huub Oosterhuis mij eens te schrijven voor een bundel, De godsdienst van mijn jeugd. Ik was het eigenlijk vergeten, ook wie de andere auteurs waren. Toen ik het herlas, schaamde ik me een beetje. Het is zo kinderlijk en van alle bijdragen aan dat boek waarschijnlijk de meest romantische. Toch is het historisch. Ik wás zo. Wat zonderling. Esthetisch intellectueel. Maar hoe gek het ook klinkt, ik werd door al mijn leeftijdgenoten gewaardeerd. Waar klasgenoten grote moeite hadden met Latijnse teksten, daar zag ik geen probleem. Dus stond ik allerlei jongens en meisjes bij in hun studie. Uit vriendschap, al zal natuurlijk ook een zekere geldingsdrang wel een rol hebben gespeeld. Maar ik was uiterst sociaal, niet lichtelijk pathologisch eenzaam of zo, helemaal niet.

Ook mijn broers vonden mij niet onaangenaam, maar ze wilden niet op mij lijken. Ze zullen nooit het gevoel hebben gehad dat ik hen overtroefde, ik ben nooit door ze benijd, in niets was ik hun concurrent. Als ze iets hadden willen weten over literatuur, dan hadden ze me dat rustig gevraagd. Maar hun intelligentie was anders gericht. Ofschoon de oogappel van mijn vader, was mijn broer Theo ook in diens achting wat slordiger en minder stipt dan ik en daarom gebruikte mijn vader mij als tussenpersoon bij opstaan en naar bed gaan. Maar botsingen kan ik mij niet herinneren. We bleven, en dat hoorde echt bij de karakters van de Van Kilsdonken, voor elkaar zeer gesloten, zwijgzaam over emoties.

Ik voelde geen schroom omdat ik afweek. Zij gingen niet naar de kerk door de week, ik wel. In de schoolvakanties ging ik elke dag ter communie. ‘Introibo ad altare Dei, ad Deum qui laetificat iuventutem meam,’ las ik in het missaal van mijn tante: ‘Ik zal ingaan tot het altaar Gods, tot God, die mijn jeugd verblijdt’… Niet dat ik dat allemaal zo letterlijk nam – ik was vroom, maar niet in primitieve zin –, maar ik verstond het Latijn wel heel gauw en vond het mooi. Trouwens, de meeste teksten zong je. In de schola leerde ik met kopstem zingen, want zo’n koor had lange tijd hoge stemmen nodig en je kon weliswaar ieder jaar nieuwe jongens krijgen, maar zij kenden die teksten nog niet. Je moest geoefend zijn om iedere zondag zo’n mis te kunnen meezingen.

Mijn vader had geen ambities met mij of met de andere jongens. Wat wij werden, was hem goed. Ik was literair zeer vroeg ontwikkeld en kon zonder enige discussie alle boeken bestellen die ik wilde. P.C. Boutens, Herman Gorter, Jan Hendrik Leopold, Perk ook wel. Franse dichters toen ik zestien was. Van Henriette Roland Holst had ik het hele oeuvre, in een nieuwe uitgave, die tamelijk duur geweest moet zijn. Zij was mijn hoofdauteur. Mijn vader las het niet maar betaalde blindelings.

Godfried Bomans vertelde mij ooit dat ieder boek dat hij in huis bracht, door zijn vader kritisch werd bekeken of het voor of tegen het katholicisme was. Daar was bij ons geen sprake van, dat was helemaal geen norm. Hooguit of iets wel of niet obsceen was, zo mijn vader daar enige gedachten over had.

Mijn vader was zeker niet dom, zoals gezegd las hij De Maasbode, een katholiek dagblad van landelijke allure, net als De Tijd, die door de pastoor werd gelezen. Terwijl de dorpelingen het meestal hielden bij een provinciale krant.

Ik werd niet versleten voor een onaangename intellectueel, maar ik was wel een uitzondering tussen iedereen. Een beetje apart begaafd. Als ik daar zat in die uiterwaarden, tussen dijk en rivier, dan zat ik daar altijd in een zekere eenzaamheid. Niemand kwam daar. Stilte. Alleen dat stromende water, af en toe een schip. En de verzen van Henriette Roland Holst-van der Schalk. Zelf heb ik ook wel eens wat, maar weinig, geprobeerd, ik weet niet meer welke onderwerpen ik koos. Met Vondel voelde ik me niet echt verwant, maar een regel als deze van Revius, of nee, Camphuysen, ‘Daar moet veel strijds gestreden zijn’ – je verbaast je erover dat zo’n extreme simpelheid gepaard kan gaan aan zo’n voltage, zo’n geladenheid.

Vaak, als ik in de natuur liep en geloofde dat niemand mij zag, ging ik spontaan op mijn tenen lopen. Dansend bewoog ik mij dan voort, de handen geheven, bijna zwevend. Ik heb nog die neiging, maar ik doe het niet, want dat is sociaal onverstaanbaar in Nederland. Eén keer heb ik het nog gedaan, zo over straat, toen ik allang geen kind meer was. Het was na een oogoperatie, toen ik voor het eerst het licht weer zag. Ik was instinctief zo verblijd. Maar de hele buurt sprak erover. Eén buurman ging zelfs naar mijn huisarts om te vragen of ik nog wel bij zinnen was. Maar het ging vanzelf. Het zit in mijn lichaam.

Ondertussen was na een kort weduwnaarschap mijn vader, gespeend van elk huishoudelijk talent en ook niet opgewassen tegen de lichte intriges van de dienstbodes, op dringend advies van de beminde dorpspastoor Felet hertrouwd, met Hendrica Lange, een niet eerder gehuwde vrouw die, wat dor en zonder verbeeldingskracht, zonder speelsheid van ziel en zinnen, het huis op goede orde moest brengen en de drie zonen Theo, Jan, Wim zou redden uit de chaos.

IV

DE WITTE PATERS

De effenheid van mijn vaders tweede vrouw, haar ongerimpeldheid van karakter, was in ons gezin een heel nieuwe toonaard. Ze was een ongewoon nuchtere vrouw die niet veel sappige woorden tot haar beschikking had. Ik heb haar nooit toornig gezien, grimmig, opgewonden of oorlogszuchtig, en ook niet geestdriftig, tot tranen geroerd of visionair. Bij alle betrouwbaarheid en toegewijde zorg behield zij in onze ogen iets van een dor landschap.

Van de uitdrukkingskracht van mijn eerste moeder, Maria Martens, bezat zij niet veel. De Martensen waren warm en vurig van bloed, welsprekend, bemoeiden zich met alles en bekenden niet graag hun ongelijk, en onze moeder droeg daarvan het beste in zich: een ontroerbaarheid zonder grenzen, fijnheid van gevoel, smaak voor taal en schrift en voor alles wat schoonheid is. Door die artisticiteit van omgang waren wij gewoonweg verwend en zo heeft mijn nieuwe moeder voor ons nooit een mens kunnen zijn om bij uit te schreien, ongetemde vreugde te uiten of levensdromen mee te delen.

Van enige persoonlijke verstandhouding, persoonlijk in de zin van intiem, was geen sprake. Niets daarvan. Ik heb haar nooit beleefd als een moeder. Maar zonder ‘Ma’, zoals wij haar toch noemden, zou het huishouden een warboel zijn geworden. Mijn vader was radeloos, en emotioneel onhandig, ook met kinderen. In menig opzicht was hij een uitmuntend man, eerlijk, zonder arglist en uitzonderlijk onbaatzuchtig, maar hij miste alle talent om als weduwnaar een huiselijke sfeer te scheppen of zelfs maar een redelijke blik te werpen op het huishouden. Op onberispelijke wijze heeft zijn nieuwe vrouw die taak op zich genomen. Zij stak ons goed in de kleren en stuwde mijn vader om ons naar de beste scholen te sturen. Zij was handiger, praktischer en eigenlijk ook meer bij de tijd, minder agrarisch-patriarchaal dan hij.

Zeker is dat mijn vader door dit tweede huwelijk voor een geestelijke ineenstorting is behoed en dat hij het zelf hogelijk heeft gewaardeerd en misschien zelfs, maar dat is een gissing, met hart en ziel heeft genoten. Als dat zo is, dan is deze simpele genegenheid, dit geluk en deze vrede van mijn vader voor Hendrica Lange een dank, misschien een voldoende dank geweest. Voor ons, de drie jongens, is zij een vrouw gebleven die altijd gewaardeerd maar nooit geprezen is, altijd gerespecteerd maar nooit met tederheid is bemind. Dat zij deze afgeslotenheid en onmacht van gevoelens bij ons verdroeg zonder een zweem van verbittering, wrok of afkeer, kan wijzen op een primitieve eenvoud van gemoed die niet veel vragen kent. Maar het kan ook wijzen op een nederigheid en bescheidenheid die een mens eerbiedwekkend maken.

In ons dorp was de lagere school meestal het einde van de opleiding. Wilde je verder leren, dan kon je naar Oss gaan, maar verliet je wel het ouderlijk milieu. Dat deed bijna niemand. Wij wel. Theo en ik, en later ook Wim, hij was nog weer twee jaar jonger dan ik, wij werden alle drie aan een internaat uitbesteed, alle drie aan een andere kostschool, zodat we alleen in de betrekkelijk korte vakanties elkaar terugzagen. Daardoor is hun groei naar inwendige volwassenheid, en alle lief en leed daarmee gepaard, mij geheel ontgaan. We hebben elkaar natuurlijk bekeken, maar nooit intieme gevoelens uitgewisseld. Thé was soepeler gebouwd dan zijn twee broers, was een kop groter en had een overvloediger haartooi, zwart zoals in het Brabant van toen trendy was – de mensen daar hielden niet van Hollands blond. Maar van de rijkdom van bijvoorbeeld zijn erotische emoties in onze jongensjaren, van de aanbouw van zijn latere indrukwekkende kennis, van de avonturen in zijn gevoelens, wist ik niets, behalve dat ik de gloed van zijn gezicht bewonderde, zo anders dan het tot vale kleur verschoten gelaat van mijn vader, en de heftigheid van zijn betogende stem.

Mijn bloedeigen moeder had vijf zussen, onder wie een hoogst begaafde. Zij was missiezuster in Afrika, bij de zogenoemde Witte Zusters van Lavigerie, een congregatie waar Frans de voertaal was en die mede daardoor een internationale oriëntatie kende. Ze was er overste, van een gebied dat even groot was als Brabant en Gelderland samen, zo werd ons verteld. Zij was de tante die mij het Romeins missaal had geschonken.

Toen er voor mij een internaat moest worden gekozen, was zij toevallig in het land. Ik was vroeg intellectueel rijp, in de zin dat ik moeilijke boeken las en die ook verstond, Hadewijch en zo. En ik had sterk religieuze gevoelens, maar wist nog niet goed hoe ik die moest lokaliseren. ‘Ach,’ zei mijn tante tegen mijn vader, ‘Jan kan alles worden. Maar,’ was haar voorstel, ‘hij zal zeer goed opgevangen worden bij de Witte Paters in Sterksel.’

Mijn vader had geen concrete kennis op dat gebied, en nog minder concrete ideeën. Zijn broers waren óf niet getrouwd, óf hadden geen kinderen; er waren weinig modellen. Dus stemde hij in – geld was geen beletsel – en vertrok ik naar Sterksel.

Daar heb ik zes heerlijke jaren gehad. Ik herinner me niet één keer dat iemand mij pijn deed. Ik was beminnens-waardig en deed daar niets voor. Met schooltoneel kreeg ik de mooiste rollen, terwijl ik ze niet eens begeerde, met Grieks drama altijd de rol van het kind. Prachtige kleren, iedereen merkte je op. Welke stukken we precies speelden, dat ben ik eigenlijk vergeten, maar niet uitsluitend klassieke stukken, ook wel drama half blijspel. Ik ben een burgemeesterszoon geweest, het kind van een generaal, en was er toen niet zo’n president, van Mexico of zo? Was hij een held, dan was ik zijn zoon.

Ik kwam natuurlijk toch uit een ontwricht gezin en bij de Witte Paters voelde ik me vreselijk thuis. Zes jaar lang hoefde ik niets te kiezen, en dan is er ook geen probleem. Privacy was er weliswaar niet, op alle internaten had je slaapzalen, maar daar was je driekwart eeuw geleden als puber ook niet mee bezig. Het is maar de vraag of de meesten thuis wel iets voor zichzelf hadden.

Het seminarie lag helemaal in de natuur, in het bos – tot de Tweede Wereldoorlog was Brabant voor een deel vrijwel onontgonnen land. Een ideale omgeving. We wandelden veel, speelden in de open hei, en aangrenzend lagen fraaie dorpen als Heeze en Leende.

De dag begon er vroeg, we hadden zes uur klas en er was veel ruimte voor sport en spel. In sport was ik zoals gezegd niet sterk, ook niet geïnteresseerd, maar omdat ik hard kon lopen, werd ik toch gekozen. Dat vond ik leuk, ik had dus één nut en was niet helemaal een nul. Maar verder had ik op dat punt geen enkele trots, geen zelfwaardering.

In de vakanties ging ik naar huis, naar het grote huis in Oijen, met een echte bloementuin, die ook uiting gaf aan een zekere welstand, en waarachter nog een moestuin lag. Omdat het er zo rustig was, zat ik graag te lezen, ook wel met vrienden, in de beste kamer, de deftige kamer, waarin de mooiste meubelen stonden en waarin maar weinig werd gehuisd, alleen op hoogtijdagen, bij bruiloften en zo. Want bekenden en familie zouden zich er algauw opgelaten voelen, zij werden in een van de andere kamers ontvangen, meestal in de goed aangeklede huiskamer. Maar toen ik wat rijper was, mocht ik daar in die deftige kamer zitten studeren. Als ik mijn schoenen maar uittrok.

Toentertijd was onder katholieke Nederlanders een internaat heel gewoon. Katholieke scholen waren er maar weinig, dat begon te komen, en dus stuurden ouders hun jeugd graag naar een bekende en vertrouwde instelling als Rolduc, het Canisius College of Katwijk – dat waren grote in die tijd. Sterksel gold als modern, open, de verhoudingen waren er hartelijk. Een uiterst soepele groep, geen orde maar een nog jonge, zogenaamde sociëteit. De meeste leerlingen werden zelf ook Witte Pater en vertrokken kort na hun middelbare school al naar Carthago, wat in die tijd als een wereldreis werd beschouwd.

Een leraar die me altijd is bijgebleven, was mijn leraar Frans. Een mééster. Hij wist de moeilijkste romans te ontsluiten en had ook een groot gevoel voor Franse gedichten. Hoe hij die liefde overbracht, weet ik niet. Het leraarschap is meer dan een techniek, het is een toverkunst. Je moet niet alleen de eigen aandrift van de jeugdige ontmoeten – en die had ik, ik kende de Franse literatuur –, je moet die ook zien te vergroten. Die kunst verstond hij. Alle dichters die hij noemde, las ik. Ik zat soms uren verzen te lezen. Nu zou ik dat niet meer volhouden. Toen wel, en met een innerlijke vreugde en vervoering!… Trouwens, gedichten zijn per definitie vervoering, zeker wat men dan noemt de lyriek.

Een leraar is een tovenaar en is hij dat niet, dan is hij weinig. Men sprak vroeger wel van een pedagogische eros, en dat is iets…, dat is een gevoel. Ik heb later, als godsdienstleraar, ook een beetje van die pedagogische eros gehad. Dan gebeurde er wat met die jongens, ineens voelden ze dat ‘iets’ ze boven de pet ging, maar ondertussen kwam het wel aan hun pet toe.

Ik had in die dagen nog geen nauwkeurig omschreven voornemen aangaande mijn toekomst. Misschien verwachtten de Witte Paters wel dat ik mij bij hen zou aansluiten, maar dat was heel mild, ze oefenden geen druk op mij uit, integendeel. Ze voelden wel aan dat ik in een wat priesterlijke sfeer leefde, maar ik zei niet: ‘Ik word Witte Pater’, dat hebben ze mij nooit horen zeggen. En dat heeft niets afgedaan aan hun waardering voor mij, ik ben hun vriendschap altijd blijven voelen. Ik was er vertrouwd en bemind zoals ik dat daarna nooit meer ben geweest.