Wanneer Heinrich Himmler en Marga Siegroth elkaar in 1927 leren kennen, is er meteen sprake van wederzijdse genegenheid. Ze delen een antisemitische overtuiging en de droom van een leven op het platteland. Himmler, als partijfunctionaris vaak met ‘zijn baas’ Hitler op reis, adviseert haar op afstand om ‘de vlierbes tot moes te verwerken’. Marga schrijft trots dat haar huis een ontmoetingsplaats voor nationaalsocialisten is.

Terwijl Himmler als hoofd van de Duitse politie de ‘definitieve oplossing van het jodenprobleem’ organiseert, stuurt hij zijn ‘vrouwtje’, dat voor het Rode Kruis door het bezette Polen reist, lieve gevoelens.

In Heinrich Himmler privé zijn hun brieven verzameld. Ze verbergen een gebrek aan empathie en zijn schokkend in hun onschuld. Maar nooit vergeet je dat ze geschreven zijn door een moordenaar met een nietsontziende machtshonger.

Katrin Himmler en Michael Wildt (samenstelling)

Heinrich Himmler privé

Brieven aan zijn vrouw 1927-1945

Vertaald door
Marten de Vries

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© Plon, 2014

© 2014 Nederlandse vertaling Marten de Vries

Oorspronkelijke titel Himmler privat. Briefe eines Massenmörders

Oorspronkelijke uitgeverij Piper Verlag

Omslagontwerp Bart van der Tooren

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2723 4

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2722 7.

Inhoud

Inleiding

Opzet van het boek

Dankwoord

Brieven 1927-1928

‘[...] van ons huis, onze burcht,

wordt alle vuiligheid verre gehouden.’

Heinrich Himmler op 15 februari 1928

Brieven 1928-1933

‘De bijeenkomst was heel goed,

vervolgens formeerde ik een SS,

daarna nog naar het café.’

Heinrich Himmler op 4 april 1930

Brieven 1933-1939

‘Het was allemaal heel plezierig. De Führer kwam.

[...] Het was geweldig om eens met hem

in kleine kring aan tafel te zitten.’

Dagboek van Marga Himmler, 3 mei 1938

Brieven 1939-1945

‘[...] een paar fotootjes van mijn

laatste reis naar Lublin – Lemberg –

Dubno – Rowno – Luck voeg ik bij.’

Heinrich Himmler op 25 juli 1941

Epiloog – Na de oorlog

Bronnen en geraadpleegde literatuur

Afkortingen

Beknopt biografisch woordenboek

Noten

Personenregister

Over de auteur

Inleiding

I.

In het voorjaar van 1945, de oorlog was nog maar net achter de rug, liep een Amerikaanse inlichtingenofficier in Gmund am Tegernsee toevallig twee Amerikaanse soldaten tegen het lijf die zich in Haus Lindenfycht, de woning van Heinrich Himmler, klaarblijkelijk van ‘souvenirs’ hadden voorzien. De officier, een historicus, had al gauw door wat die twee bij zich hadden en probeerde de vondst van hen te kopen. Een van beiden ging daarop in en zo kwam de officier in het bezit van een map met privédocumenten van de familie Himmler, waaronder de handgeschreven dagboeken van de jonge Heinrich uit de jaren 1914-1922. De andere soldaat wilde niets verkopen en ging er met zijn buit vandoor.

De officier stuurde de dagboeken en de overige documenten naar huis en schonk er verder geen aandacht aan tot hij in 1957 bij een discussie met een bevriende Duits-Joodse historicus, Werner Tom Angress, weer aan de dagboeken werd herinnerd. Hij gaf ze mee aan Angress voor historisch onderzoek. Met een jonge collega, Bradley F. Smith, transcribeerde deze het manuscript en gezamenlijk publiceerden ze in 1959 een artikel over de vondst in het Journal of Modern History.1

Er zijn ook andere versies van dit verhaal. Welke versie de juiste is, zal wel nooit duidelijk worden, omdat beide soldaten ongetwijfeld niet meer te vinden zijn. Later stelde Angress de dagboeken en overige documenten ter beschikking van het Hoover Institution on War, Revolution and Peace van de Stanford University in Californië, die ze ook voor het publiek openstelde. Jarenlang vormde deze Himmler Collection, waaronder de brieven van Marga Himmler aan haar echtgenoot, een ware goudmijn voor de geschiedwetenschap. Na langdurige onderhandelingen kwam het Bundesarchiv in Koblenz halverwege de jaren negentig in het bezit van de originelen. Ze maken er nu deel uit van het Himmler-archief.

Aan het begin van de jaren tachtig dook in Israël een tweede collectie met privédocumenten van de Himmlers op, kennelijk de ‘souvenirs’ die de andere soldaat had buitgemaakt. Dit materiaal omvat ongeveer tweehonderd op microfilm opgenomen brieven van Heinrich aan zijn vrouw uit de jaren 1927-1945 plus de eveneens op film gezette dagboeken van Marga Himmler over de periode 1937-1945. Tegenwoordig zijn de originele dagboeken in bezit van het United States Holocaust Memorial Museum in Washington. Bovendien bevat de in Israël opgedoken collectie de originelen van het NSDAP-partijboekje van Marga Himmler, van haar jeugddagboek over de jaren 1909-1916, van een kinderdagboek dat ze over haar dochter Gudrun bijhield, en van het poëziealbum en het meisjesdagboek over de periode 1941-april 1945 van deze dochter. En verder boekjes waarin Marga huishoudelijke uitgaven, kerstgeschenken en kookrecepten noteerde, rapporten en Hitlerjugend-diploma’s van haar pleegzoon Gerhard von der Ahé, en een grote hoeveelheid privéfoto’s, deels los, deels in een album.

Hoe dit materiaal in Israël is beland, blijft onduidelijk. De jarenlange eigenaar, een Holocaustoverlevende, zou het in de ene versie van het verhaal aan het eind van de jaren zestig op een rommelmarkt in België op de kop hebben getikt en in een andere versie in Mexico van de vroegere secretaris van Himmlers vertrouweling Karl Wolff hebben gekregen. Op basis van het materiaal zou een Israëlische regisseur een film over Heinrich Himmler hebben willen maken, maar door zijn voortijdig overlijden was daar niets van terechtgekomen. Een tijdlang was het Bundesarchiv in Koblenz kennelijk in onderhandeling over aankoop van de documenten. Waarschijnlijk om die reden liet het Bundesarchiv in 1982-1983 uitvoerig onderzoek doen naar de authenticiteit ervan. Het kwam tot de conclusie dat ze zonder enige twijfel echt waren. Hoewel de originele brieven ontbraken, kon toch, zowel op basis van het handschrift als op basis van de chronologische en inhoudelijke verbanden tussen deze brieven en die van Marga Himmler, eenduidig worden vastgesteld dat ze van Himmler zelf afkomstig waren.2

Inmiddels is het materiaal eigendom van de Israëlische documentairemaakster Vanessa Lapa, die op basis ervan de film Der Anständige maakte (Berlinale 2014) en hiermee voor het allereerst deze nooit eerder getoonde documenten aan het publiek presenteerde.3

Met beide bronnenverzamelingen is dus een grote bron met privédocumenten van Heinrich Himmler beschikbaar gekomen. Meer dan van welke andere nazileider ook. Terwijl Hitler zoals bekend geen dagboeken of privénotities heeft nagelaten, Hermann Göring – de in 1945-1946 in Neurenberg hoogstgeplaatste terechtstaande nationaalsocialist – alleen schriftelijke sporen in officiële stukken uit het Derde Rijk naliet en Joseph Goebbels weliswaar een megalomaan dagboek van vele duizenden pagina’s schreef, maar daarbij vooral zijn eigen rol als prominent nationaalsocialist wilde vastleggen en zijn dagboek als basis voor latere publicaties bedoelde, is het privéleven van geen enkele nazileider zo goed gedocumenteerd als dat van Heinrich Himmler.

De in dit boek voor het eerst gepubliceerde brieven van Heinrich Himmler aan zijn vrouw Marga vormen tezamen met haar antwoordbrieven aan hem een omvangrijke correspondentie, die zich uitstrekt over de periode van hun eerste ontmoeting in 1927 tot aan het oorlogseinde in 1945. De vroege brieven maken aanvankelijk een heel gewone, alledaagse indruk. Niets wijst erop dat de Heinrich Himmler van 1927 zich later tot massamoordenaar zou ontwikkelen: twee eerder eenvoudige mensen, een partijfunctionaris van de NSDAP en een gescheiden verpleegster leren elkaar aan het eind van de jaren twintig kennen en betuigen elkaar in een groot aantal brieven hun liefde; ze trouwen, vullen Heinrichs salaris aan met de verkoop van producten van eigen tuin en erf, krijgen een kind en nemen later nog een pleegkind in huis. Terwijl de echtgenoot de daaropvolgende jaren meestal weg is voor zijn werk, blijft zijn vrouw aanvankelijk thuis om voor het kind, het huis en de boerderij te zorgen. In de loop der tijd worden de brieven nuchterder van toon, de man maakt carrière, de echtgenoten wisselen alledaagse zorgen uit, bellen elkaar vrijwel dagelijks, ook als de man allang een minnares heeft en bij haar nog twee kinderen. De oorlog klinkt in deze brieven maar vaagjes door; zij schrijft over de nachtelijke bombardementen op Berlijn, hij over het ‘vele werk’ aan het oostfront. Wanneer het ook tot hem doordringt dat de oorlog is verloren, komt er met een afscheidsbrief van hem een eind aan de correspondentie.

Hoe onschuldig dit alles ook klinkt, bij zorgvuldig lezen wordt duidelijk hoeveel deze alledaagse briefwisseling tussen Heinrich en Marga Himmler ook iets zegt over wat ze waarnamen, over hoe ze de wereld en zichzelf begrepen. Zelfs de discrepantie tussen de nagenoeg geheel verzwegen moorddadigheid van alledag en de in hun brieven bezworen privé-idylle wordt kleiner naarmate machtsuitoefening en gebrek aan empathie ook zichtbaar worden in het kleinburgerlijke leven van alledag dat de Himmlers leidden.

II.

Heinrich Himmler werd op 7 oktober 1900 als middelste zoon van gymnasiumleraar Gebhard Himmler en diens vrouw Anna in München geboren. Met zijn broers Gebhard en Ernst groeide hij op in een goedburgerlijk milieu. De drie zonen kregen een grondige klassieke vorming, waarbij in de opvoeding veel nadruk werd gelegd op deugden als gehoorzaamheid en plichtsvervulling. Nadat Heinrichs wens om officier te worden stuk was gelopen op de Duitse nederlaag aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, studeerde hij landbouwkunde en werd hij actief als spreker, eerst voor volks-nationalistische groeperingen en later voor de nationaalsocialistische ‘beweging’. In 1929 werd hij Reichsführer-SS en in 1930 lid van de Rijksdag voor de NSDAP. Na de machtsovername van de nationaalsocialisten stond hij vanaf 1936 aan het hoofd van de Duitse politie en werd hij verantwoordelijk voor terreur en vervolging en vernietiging van de Europese Joden. In 1939 werd hij als ‘Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums’ belast met de planning van grootschalige deportatie- en moordplannen in zowel Oost- als West-Europa. Nadat de oorlogskansen voor Duitsland waren gekeerd, schopte hij het in 1943 ook nog tot minister van Binnenlandse Zaken en in 1944 uiteindelijk tot bevelhebber van het reserveleger. Na zijn arrestatie pleegde hij op 23 mei 1945 zelfmoord.

Marga Siegroth, meisjesnaam Boden, werd op 9 september 1893 in het Pommerse Goncerzewo (Goncarzewy) in de buurt van Bromberg (Byd-goszcz) geboren als dochter van landgoedeigenaar Hans Boden en diens vrouw Elfriede. Ze groeide op in een gezin met twee broers en drie zussen. In de Eerste Wereldoorlog verloor zij haar oudere broer, zelf deed ze een opleiding voor verpleegster en werkte ze in oorlogslazaretten. In 1920 trouwde ze en na haar scheiding werkte ze vanaf 1923 als hoofdverpleegster in een Berlijnse privékliniek, waar ze dankzij haar vader vennoot had kunnen worden. Na haar huwelijk met Himmler werd ze in 1928 lid van de NSDAP, beviel ze in 1929 van hun enige dochter Gudrun en zorgde ze sinds 1933 ook voor hun pleegzoon. In de Tweede Wereldoorlog werkte Marga Himmler als Oberführerin van het Duitse Rode Kruis in Berlijn. In die functie reisde ze door heel bezet Europa. Na de oorlog werden zij en haar dochter geïnterneerd, later woonde ze in Bielefeld en bij haar dochter in München, waar ze op 25 augustus 1967 overleed.

Heinrich Himmler en Marga Siegroth hadden elkaar op 18 september 1927 leren kennen in de trein tussen Berchtesgaden en München. Marga had in Berchtesgaden vakantie gevierd en Heinrich was er voor zijn werk geweest. Met haar blonde haar en blauwe ogen beantwoordde ze qua uiterlijk aan Himmlers vrouwenideaal en bovendien hielden ze er veel dezelfde opvattingen op na: afkeer van democratie en haat tegen ‘het Berlijnse systeem’, antisemitisme (‘dat Jodentuig’) en mensenverachting (‘wat zijn de mensen slecht en gemeen’). Al gauw droomden beiden van een leven op het land – niet alleen om zo Himmlers bescheiden partijsalaris aan te vullen met het houden van dieren en het verbouwen van groente, maar ook omdat het paste bij hun volks-nationalistische idealisering van ‘terugkeer naar de grond’. Het ‘schone, zuivere huis’ dat ze wilden stichten, moest ook een ‘veilige burcht’ zijn, waarvan ze ‘alle vuiligheid’ verre hoopten te houden.

En toch ontbreekt er iets in deze vroege brieven: Heinrich noch Marga heeft echt belangstelling voor de ander. Ze stellen elkaar geen vragen over wat ze zoal doen, en ook niet over elkaars familie, hun verleden of de verlangens van de ander. In de brieven wordt soms melding gemaakt van ‘uiterst belangwekkende’ belevenissen of gesprekken zonder verder duidelijk te maken wat daar zo ‘belangwekkend’ aan is – kortom, van beide kanten is sprake van een volkomen gebrek aan nieuwsgierigheid en empathie. Ze betuigen elkaar hun liefde in stereotiepe formuleringen en eindeloze herhalingen die tegelijkertijd van mateloos egocentrische eisen vergezeld gaan (‘Vergeet niet, dan ben je alleen nog van mij’). Dat er elke dag een brief van de ander komt, vinden ze belangrijker dan dat deze brieven qua inhoud steeds weer op elkaar lijken; deze eindeloze herhaling moet juist onderstrepen hoe goed hun verstandhouding is. De van tijd tot tijd opkomende twijfel aan die eensgezindheid is taboe, omdat dit niet past in het beperkte wereldje waarin beiden zich bewegen (‘wij moeten toch dezelfde opvatting hebben, dat kan toch gewoon niet anders’). Geen van beiden kan aangeven waarop zijn of haar genegenheid voor de ander eigenlijk is gebaseerd. Gevoelens worden hooguit in sentimentele bewoordingen naar voren gebracht (‘zo rijkelijk met liefde en goedheid bedacht’), bij de schaarse ontmoetingen voor hun huwelijk wapenen ze zich tegen de dreigende verveling met puzzelboekjes.

Uit de brieven wordt duidelijk hoe consequent Himmler al die jaren naar zijn ideologische overtuiging leefde en handelde. Na 1924 kende hij maar één doel: de nationaalsocialistische ‘beweging’ tot een succes maken door een onvermoeibare inzet als spreker en door de consequente opbouw van structuren en netwerken in heel Duitsland. Hij was allesbehalve de onbetekenende, altijd maar weer in geldnood zittende secretaris van een splinterpartij, die pas na 1933 vanuit het niets carrière maakte. Duidelijk wordt juist hoe belangrijk zijn positie binnen de partij was en hoe vaak hij al in de jaren twintig in Hitlers omgeving verkeerde: Himmler organiseerde Hitlers optredens en was dikwijls met hem op reis (‘ben met de baas op pad’). Zelf trad hij jarenlang op als spreker voor de partij, waarbij hij als afgestudeerd landbouwkundige vooral in de voor de NSDAP zo belangrijke landelijke gebieden ageerde. En passant bracht hij via de SA en de SS lokaal structuur aan en legde hij de persoonlijke contacten, waarop hij na 1933 zijn machtige terreurapparaat van SS, politie en Gestapo kon bouwen.

Zelf betitelde hij zijn werk graag romantiserend als ‘strijd’ en noemde hij zichzelf in zijn brieven aan Marga een ‘landsknecht’, waarmee hij zich ook probeerde af te zetten tegen het ‘saaie burgermannetje’ dat alledaags bureauwerk doet. Uit de jarenlange briefwisseling en het feit dat hierin al vroeg personen voorkomen die later deel van de nazileiding zouden uitmaken, komt duidelijk naar voren hoezeer Himmler zich al die jaren onder zijn ‘oude kameraden’ is blijven bewegen – en hoe belangrijk dit onderlinge contact voor de latere carrières van die kameraden was. Himmlers informele contacten binnen de ‘beweging’ waren onlosmakelijk verbonden met zijn privéleven: al voor zijn huwelijk ging hij vrijwel alleen nog maar met gelijkgestemden om; met zijn terugkeer naar het platteland verwezenlijkte hij ook voor zichzelf wat hij in zijn redevoeringen en met zijn lidmaatschap van de volks-nationalistische Artamanenbond propageerde.

Jaren voor de machtsovername leefde het echtpaar al in een wereld van gelijkgezinden. Die wereld kenmerkte zich door verachting voor democratie, door antisemitisme, door geloof dat via constante ‘strijd’ de nationaalsocialistische ‘beweging’ zou zegevieren en door een niet te schokken overtuiging van hun eigen gelijk . Ook Marga Himmler was zeker geen apolitieke echtgenote. Na haar huwelijk werd ze onmiddellijk lid van de door haar man opgerichte NSDAP-afdeling in het iets ten oosten van München liggende Waldtrudering. En al gauw liet Marga haar man trots weten dat haar huis een ‘ontmoetingsplaats voor alle nationaalsocialisten’ ter plaatse was.

Met belangstelling volgde Marga vanuit huis de politieke ontwikkelingen (‘wat zou ik graag eens bij al die grote gebeurtenissen zijn’), na 1928 las ze regelmatig het partijorgaan de Völkischer Beobachter en kwam ze zelfs via advertenties in deze rechtse lasterkrant aan haar dienstmeisjes. Een enkele keer wist ze Heinrich zover te krijgen dat ze met hem mee mocht op reis.

In hun eerste huwelijksjaren worden de brieven nuchterder van toon: ze gaan vooral over alledaagse dingen en zijn weinig meer dan een opsomming van feiten en namen zonder al te veel inhoud. Toch wordt wel duidelijk dat Marga onder de veelvuldige afwezigheid van haar man leed. Himmler had maar zelden tijd om zich met hun landbouwbedrijf te bemoeien. Hoewel hij vanuit alle hoeken van Duitsland betreurde dat zijn vrouw – eerst in verwachting en later met een klein kind – al het zware werk thuis in haar eentje moest opknappen, wordt tegelijkertijd de noodzaak van zijn voortdurende afwezigheid alsmaar onbetwistbaarder – vooral omdat hij na 1930 als lid van de Rijksdag niet alleen dikwijls in Berlijn moest zijn, maar ook vanwege het met dit lidmaatschap verbonden gratis openbaar vervoer nog vaker dan voorheen door de Partij werd ingezet als spreker.

Uit de jaren 1933-1940 zijn maar een paar brieven van Marga en geen enkele van Heinrich bewaard gebleven. In die periode maakte hij carrière als hoofd van de Duitse politie, van de SS en de Gestapo, het gezin kwam in bezit van Haus Lindenfycht in Gmund en betrok een dienstwoning in Berlijn; na 1937 was dit villa Dohnenstieg in Berlijn-Dahlem. Privé vernemen we enkel iets uit het kinderdagboek dat Marga over haar dochter Gudrun en pleegzoon Gerhard bijhield, en uit de na de oorlog opgetekende herinneringen van Lydia Boden, Marga’s zuster, die na 1934 bij hen in Gmund woonde en voor de beide kinderen zorgde wanneer de ouders in Berlijn waren. Terwijl het kinderdagboek in 1936 eindigt, bevat Marga’s eigen dagboek vanaf 1937 informatie over haar nieuwe sociale leven, dat ze aan de carrière van haar man te danken had en waarvan ze met volle teugen genoot, zoals wanneer ze dames uit de hogere kringen uitnodigde voor de thee of een bridgedrive, dan wel zelf voor een diner werd uitgenodigd. Meestal komen we niet meer te weten dan de pure feiten: welke personen bij welke gebeurtenis aanwezig waren en verder hooguit nog dat het ‘heel plezierig’ was geweest. Naast al die onbenulligheden en Marga’s bekrompen kleinburgerlijkheid blijkt uit deze dagboeken ook nog iets anders: de trots om zo dicht bij de macht te zitten (‘het was fijn om eens rustig met de Führer te kunnen praten’), de vaste overtuiging met recht deel te zijn van deze elite (‘ik weet zeker dat ik mijn plaats onder de zon zelf heb verdiend’) en het goedkeuren van de meedogenloze vervolging van wie als ‘vijand van Duitsland’ werd beschouwd, zoals wanneer ze zich voor ‘luie dienstboden’ het volgende wenst: ‘waarom komt dit soort mensen niet allemaal achter slot en grendel en moeten ze werken tot ze eronder bezwijken’; of wanneer ze na de pogrom van 9 november 1938 ongeduldig schrijft: ‘Dat Jodengedoe, wanneer laat dat tuig ons eindelijk met rust zodat ook ons eigen leven prettig wordt.’

III.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef Himmler nog maar weinig in Berlijn of München, maar – evenals andere nazileiders – vooral in speciale treinen die, op korte afstand van het wisselende oorlogstoneel, als hoofdkwartier functioneerden. Bij de veldtocht naar het westen was hij met het voorjaar van 1940 twee maanden in een speciale trein op pad; de overige maanden van dat jaar woonde hij nog in Berlijn, maar met de vernietigingsoorlog tegen de Sovjet-Unie werd de mobiele veldcommandopost Himmlers definitieve woonplaats. Enkele dagen na de overval op de Sovjet-Unie in juni 1941 betrok hij al met Sonderzug Heinrich kwartier vlak bij Hitlers Wolfschanze in de omgeving van Angerburg (Oost-Pruisen). Toen Hitler in juli 1942 zijn hoofdkwartier naar Winniza (Vinnytsja) in de Oekraïne verplaatste, liet Himmler bij Schitomir (Zjytomyr) een nieuwe commandopost onder de schuilnaam Hegewald inrichten. Hoewel Himmler de daaropvolgende jaren steeds weer voor even naar Berlijn of München terugkeerde, lag zijn verblijfplaats nu permanent in het oosten.

Na het begin van de Tweede Wereldoorlog werkte Marga weer als verpleegster; ze verbleef vaak weken achtereen in Berlijn, want – zo meende zij – ‘als iedereen goed meehelpt, zal de oorlog wel gauw voorbij zijn’. Ze deed veel meer dan alleen ‘apolitiek’ vrouwelijk verpleegwerk, als Oberführerin van het Duitse Rode Kruis hield ze ook toezicht op een groot aantal militaire hospitalen. In gezelschap van andere Rode Kruis-functionarissen reisde ze door de bezette landen van Europa om zich een beeld te vormen van de verzorging van de Duitse soldaten, maar ook van de door haar man georganiseerde verhuizing van Volksduitsers.

Voor het jaar 1941 zijn er weer veel brieven van beide echtgenoten bewaard gebleven, na 1942 alleen nog brieven van Heinrich Himmler, waarin hij echter wel vaak op brieven van zijn vrouw reageert. In de oorlogsjaren telefoneerde Himmler ook nog elke twee of drie dagen met ‘Poppie’, zijn dochter Gudrun in Gmund, en vrijwel elke dag met Marga wanneer ze in Berlijn verbleef.

In tegenstelling tot de veronderstelling in de onderzoeksliteratuur dat het huwelijk van de Himmlers al vroegtijdig ontwricht was, beperkte Heinrich het contact dus beslist niet alleen tot zijn dochter in Gmund. Uit de brieven en de overige beschikbare documenten blijkt hoe eensgezind Marga en Heinrich waren in hun antisemitisme en racisme (‘die polakken’, ‘onbeschrijfelijke viezigheid’), in hun oorlogsenthousiasme en in hun onvoorwaardelijk geloof in Hitler (‘De oorlog gaat heerlijk voorwaarts. Dat alles danken we aan de Führer’). Als altijd bleef Himmler bezorgd over Marga’s gezondheid, hij vond het belangrijk dat ze de tekst van zijn toespraken las en stuurde haar snoepgoed, terwijl zij hem op zijn verblijfplaatsen in het oosten zelfgebakken koekjes stuurde. Hoewel Marga’s werkzaamheden voor het Rode Kruis een voortdurende bron van conflict met haar man vormden, die haar liever in Gmund bij hun dochter zag, gaf ze die niet op – ‘in oorlogstijd zou ik niet zonder werk kunnen zijn,’ schreef ze.

De vertrouwelijkheid tussen beiden had ook niet te lijden onder de heimelijke relatie die Himmler kerst 1938 met zijn secretaresse, de twaalf jaar jongere Hedwig Potthast, was aangegaan; samen kregen zij tijdens de oorlog twee kinderen. Hoewel Marga al in 1940 klaagde dat haar man ‘geen avond meer thuis’ was en Heinrichs brieven aan haar na 1942 vaak alleen haastig aan een adjudant meegegeven briefjes waren, besteedde hij heel wat tijd en geld om niet alleen hun dochter, maar ook zijn vrouw snoepgoed, bloemen en nuttige zaken te sturen, zoals allerlei soorten papier die in oorlogstijd nog maar moeilijk verkrijgbaar waren. Hij bleef zich met zijn eerste gezin verbonden voelen. Zo betreurde hij het dat hij in 1944 voor het eerst met hen geen kerst kon vieren, of sprak hij telefonisch met zijn vrouw en dochter af dat zij op precies hetzelfde moment in de veldcommandopost, in Berlijn en in Gmund, hun ‘joellicht’ zouden aansteken, om ‘aan elkaar te denken’ en hun onderlinge band te versterken.

De vele in zijn dienst- en zakagenda vermelde korte bezoekjes aan Gmund en Berlijn tonen aan dat hij Marga en haar dochter Gudrun in deze oorlogsjaren niet minder zag dan Hedwig Potthast en haar beide kinderen, die eerst in de buurt van de SS-kliniek Hohenlychen in Mecklenburg en later in Schönau bij Berchtesgaden woonden. Al in 1939-40 had Himmler besloten om kinderen met Hedwig Potthast te krijgen – in dezelfde tijd dat hij met zijn ‘voortplantingsbevel’ ook publiekelijk het verwekken van buitenechtelijke kinderen of liever nog het sluiten van een tweede huwelijk verdedigde. Bij dergelijke Friedelehen 4 moest de eerste vrouw alle rechten behouden. Voor zover zijn vele functies en de oorlog dat toelieten, leefde Himmler dus in volle overtuiging conform het tweegezinnenconcept dat hij ook voor zijn SS voorstond. De standaardformuleringen in zijn liefdesbetuigingen en zijn al in zijn eerste brieven aan Marga duidelijk blijkende gevoelsarmoede komen ook terug in een bewaard gebleven brief aan Hedwig Potthast. Niet alleen is die qua inhoud en stijl volledig vergelijkbaar met zijn vroege brieven aan Marga, hij beëindigt zijn brief zelfs met dezelfde woorden die hij zestien jaar eerder aan zijn vrouw schreef: ‘Ik kus Jouw lieve, goede handen en Je zoete mond.’

Marga vond het – in tegenstelling tot andere echtgenotes in haar nazi-entourage zoals Gerda Bormann – moeilijk om een ‘bijvrouw’ te accepteren. Maar zelfs in haar dagboek uitte ze haar onvrede alleen in bedekte termen (‘wat er buiten de oorlog verder nog allemaal gebeurt, kan ik niet opschrijven’). Omdat ze een even overtuigd aanhanger van de nazi-ideologie was als Heinrich – en dus ook overtuigd van de noodzaak om zonen ‘voor Duitsland’ voort te brengen –, kon ze tegen zijn beslissing niet echt bezwaar maken. Aan de andere kant ondervond ze de situatie ongetwijfeld als vernederend – niet alleen omdat zij zijn ontrouw als verraad aan het ooit door beiden zo geïdealiseerde huwelijk beschouwde, maar ook omdat zijzelf na de zware bevalling van haar dochter geen kinderen meer kon krijgen.

In de brieven aan zijn vrouw schrijft Himmler alleen in bedekte termen over de alledaagse moordpartijen in de oorlogsjaren (‘De strijd is, juist ook voor de SS, heel hard’). Bij voorkeur benadrukte hij, zoals hij voor die tijd ook al placht te doen, de enorme ‘werklast’ die op hem drukte (‘Ik heb het heel druk’) en stuurde hij onschuldige foto’s van zijn reisjes langs het oostfront (‘een paar fotootjes van mijn laatste reis naar Lublin – Lemberg – Dubno – Rowno – Luck voeg ik bij’). Alleen uit de historische context wordt duidelijk dat de door hem in zijn brieven genoemde reizen niet alleen verband hielden met zijn functie van kolonisatiecommissaris en de hiermee gepaard gaande deportatie- en kolonisatieplannen (‘de reis naar het Baltische gebied was buitengewoon boeiend; het is een gigantische taak’), maar hem ook regelmatig naar SS-eenheden voerden die al direct na de overval op de Sovjet-Unie begonnen waren met het massaal executeren van Joodse mannen, vrouwen en kinderen (‘Mijn reis gaat nu naar Kowno – Wilna – Mitau – Dünaburg – Minsk’) of vanaf 1941-1942 naar de vernietigingskampen (‘Ik zal de komende dagen in Lublin, Zamosch, Auschwitz en Lemberg zijn’).

In het laatste oorlogsjaar, toen Himmler niet alleen minister van Binnenlandse Zaken was, maar bovendien nog bevelhebber van het reserveleger en commandant van een legergroep werd, klaagde hij tegenover zijn vrouw over de alsmaar groter wordende verantwoordelijkheid die ‘zwaar’ op hem drukte. Niettemin liet hij zich tegenover Marga tot het eind toe zien als een vrolijke, optimistische man vol dadendrang, die ondanks zijn slechte gezondheidstoestand – chronische maagklachten – ‘onbaatzuchtig’ steeds meer lasten op zijn schouders nam, omdat hij deze als een noodzakelijke ‘dienst aan het Duitse volk’ beschouwde. Dat zijn vrouw trots was op zijn groeiende verantwoordelijkheid blijkt uit haar dagboek (‘wat heerlijk dat hij tot zulke grote taken is geroepen en ze aankan’).

Verwijzingen naar zijn ‘onvermoeibare ijver’ en de ‘zwaarte’ van zijn taken zijn ook steeds vaker in Gudruns dagboek aan te treffen: ‘Het hele volk let op hem. Hij is altijd zo bescheiden, doet nooit dik.’ De ‘grote verantwoordelijkheid’ van de vader kwam kennelijk niet alleen in de gesprekken van moeder met dochter ter sprake, maar ook in de telefoontjes tussen vader en dochter. Door zijn permanente afwezigheid werd de vader voor Gudrun steeds meer een verre held, en ondanks haar verdriet hierover was ze trots op hem en op het feit dat ze de ‘dochter van zo’n belangrijk man’ was. Van diens echte bezigheden had ze vermoedelijk weinig idee.

Toch worden achter de kleinburgerlijke façade een autoriteit en een onverbiddelijkheid zichtbaar die zowel voortkomen uit de zwarte pedagogiek5 waardoor Heinrich en Marga en hun hele generatie werden gevormd, als uit de nationaalsocialistische ideologie die geweld, hardheid en meedogenloosheid als de hoogste deugden in het leven beschouwde. Hard zijn voor jezelf ‘rechtvaardigde’ een even onverbiddelijke houding tegenover anderen, ook en juist tegenover de eigen kinderen.

Die gezindheid komt vooral naar voren in de notities van Marga over de eerste kinderjaren van haar dochter: over de rigide zindelijkheidstraining, over de klappen die de ouders in geval van ongehoorzaamheid uitdeelden, over de strenge omgang van Heinrich met zijn dochtertje (‘naar pappie luistert ze veel beter dan naar mij’). Toen hun pleegzoon Gerhard op vierjarige leeftijd bij hen in huis kwam, hoopte Marga dat dit een positieve invloed op haar driejarige dochter zou hebben: ‘Het joch is heel gehoorzaam, hopelijk leert Poppie het ook gauw.’

Maar haar aanvankelijke enthousiasme over de volgzaamheid van de jongen sloeg al gauw om, omdat hij met zijn streken regelmatig pleegouders, leraren en andere autoriteiten tegen zich in het harnas joeg. Daarentegen voldeed Gudrun, die als kleintje haar moeder nog had gesmeekt om niets aan vader te vertellen als ze wat had ‘uitgehaald’, kennelijk steeds perfecter aan de verwachtingen die aan haar werden gesteld. Hoewel ze vaak ziek was en op school slechte cijfers haalde, waren haar ouders toch trots dat Poppie al ‘urenlang bij het inmaken’ hielp, dat ze handwerkjes voor de soldaten aan het front maakte en dat ze de ideologisch correcte lectuur las die de vader regelmatig aan zijn vrouw en dochter stuurde.

De houding tegenover pleegzoon Gerhard was heel wat minder liefdevol en werd naarmate hij ouder werd, steeds strenger – kennelijk om hem als jongen op zijn toekomstige rol als soldaat voor te bereiden. Uit de dagboeken, de overige beschikbare documenten en de herinneringen van hun pleegzoon wordt duidelijk dat hij jarenlang in angst zat wanneer Himmler in Gmund op bezoek kwam, omdat zijn pleegvader hem met een flink pak slaag strafte – wat overigens niet uitsloot dat hij soms ook gezellig met de jongen ging vissen: ‘Hij kon ook een normale vader zijn.’ Marga Himmler liet al gauw geen spaan meer heel van de jongen (‘hij liegt dat het gedrukt staat’) en betitelde de tienjarige als een ‘misdadige natuur’. Ten langen leste adviseerde Himmler zijn vrouw om de brieven aan haar zoon voorlopig niet meer met ‘moeder’ te ondertekenen – ‘mocht hij zich beteren’, dan kon dat later misschien wel weer. Kort voor het eind van de oorlog stuurde hij de zestienjarige Gerhard voor een SS-opleiding naar een tankdivisie, wat hun pleegzoon voor het eerst weer eens wat waardering van Marga opleverde (‘Hij is heel moedig en heel graag bij de SS’).

Zo komt Himmler in zijn privécorrespondentie niet alleen naar voren als een zorgzame echtgenoot en vader, maar ook als een harde nationaalsocialistische opvoeder, waarbij hij tot het eind toe zijn vrouw achter zich wist. Aan beide kinderen werden hoge eisen gesteld, aan de jongen als toekomstig soldaat nog veel hogere dan aan het meisje. Gehoorzaamheid was het hoogste gebod, wangedrag leidde tot straffen, tot aan het onthouden van liefde toe – een vorm van machtsuitoefening die ongetwijfeld even destructief op het invoelingsvermogen uitwerkt als een pak slaag.

IV.

Uit deze privécorrespondentie wordt duidelijk dat Heinrich Himmler uit overtuiging handelde. Hij hoefde zijn persoonlijkheid niet te splijten, hij was geen dr. Jekyll en mr. Hyde. Voor hem bestond er geen onderscheid tussen zijn privéleven en zijn vernietigingswerk als SS-baas, ook al moest hij dat verborgen houden. Hij ging er tegenover zijn vrouw ook niet prat op, maar beschouwde de massamoord als een hem opgelegde noodzakelijke plicht waaraan hij nauwgezet had te voldoen.

In zijn brieven aan haar komt geen zweem van twijfel boven, geen spoor van gewetenswroeging. Veeleer wist hij dat Marga en hij allebei overtuigd waren van de ‘juistheid’ en de ‘noodzaak’ van zijn handelen. Van meet af aan had ze niet alleen zijn antisemitisme en racisme gedeeld, maar na de machtsovername ook de uitsluiting van communisten, Joden en ‘asocialen’ uit de volksgemeenschap goedgekeurd. De groeiende radicalisering in de Jodenvervolging, van verwijdering uit het dagelijkse leven tot aan systematische massamoord, kan haar, gezien haar nabijheid tot de macht, vrijwel niet zijn ontgaan – zelfs niet als haar man hier niet openlijk met haar over sprak. Ook in haar brieven en privénotities komt geen enkele twijfel over de juistheid van zijn handelen naar voren.

Het is niet de ‘banaliteit van het kwaad’ die in deze brieven doorklinkt. Himmler was geenszins – wat Hannah Arendt ten onrechte in Adolf Eichmann meende te zien – een radertje in een op arbeidsdeling gebaseerd totalitair bedrijf, een mens die niet meer kon weten wat hij met zijn bezigheden aanrichtte. Himmler wilde hetgeen hij deed en hij wilde het grondig, zorgvuldig en ‘fatsoenlijk’ doen.

‘De meesten van Jullie zullen weten wat het betekent wanneer er honderd lijken bijeen liggen, wanneer er vijfhonderd liggen of wanneer er duizend liggen. Dat we dit hebben doorstaan en daarbij – afgezien van gevallen van menselijke zwakheid – fatsoenlijk zijn gebleven, dat heeft ons hard gemaakt. Het vormt een nimmer geschreven en nimmer te schrijven roemrijke bladzij uit onze geschiedenis’ – deze op 4 oktober 1943 uitgesproken woorden vormden de kern van de eerste van Himmlers twee beruchte toespraken in Posen. Deze massamoord beging hij met dezelfde soort zelfverzekerde moraal waarmee hij eerder ook al over de leefwijze van zijn broers en vrienden waakte, zijn eigen kinderen opvoedde en zich in zijn brieven eensgezind wist met zijn vrouw. Terecht hebben Raphael Gross en Werner Konitzer benadrukt dat het geen psychische misvorming, maar overtuiging en ‘fatsoen’ waren die Himmler deden besluiten tot massamoord, wanneer deze in zijn ogen noodzakelijk was.

Van deze misvorming van de normaliteit, van deze zich achter onschuld verbergende machtsuitoefening, van deze ijzige kilte achter een masker van zorgzaamheid, van deze zelfs in geval van massamoord onwankelbare morele zelfovertuiging, geven deze brieven blijk. ‘Fatsoen’ en plichtsvervulling vormden het richtsnoer voor Himmlers handelen, zelfs wanneer hiermee de afgrijselijkste misdaden werden begaan. Hij wilde zelf een voorbeeld zijn, als echtgenoot en als SS-baas, als familievader en als voltrekker van de Endlösung. In deze brieven openbaart zich de onwrikbaarheid van een Duits echtpaar dat denkt deel te nemen aan ‘grote tijden’ en niet in staat is in te zien dat het grote misdaden zijn. Ook al zullen wij de brieven vandaag de dag soms lachwekkend vinden, in wezen moeten we beducht zijn voor de ogenschijnlijke kleinburgerlijke normaliteit ervan.

Opzet van het boek

Centraal in dit boek staat de correspondentie tussen Heinrich en Marga Himmler over de periode 1927-1945. De met de hand geschreven brieven van Heinrich Himmler uit de in Israël aangetroffen collectie en die van Marga Himmler uit het Bundesarchiv in Koblenz werden volledig getranscribeerd en worden hier in de oorspronkelijke versie gepubliceerd – dus met alle erin voorkomende grammaticale fouten, zoals het regelmatig ontbreken van komma’s en hoofdletters. Wel hebben we een selectie gemaakt. Vooral voor het jaar 1928 hebben we ons inkortingen veroorloofd omdat de brieven uit deze levensfase waarin ze elkaar leerden kennen, steeds weer in herhaling vervallen. De brieven uit de jaren voorafgaand aan de machtsovername en ook de brieven uit de oorlogsjaren zijn veel korter en daarom vrijwel volledig opgenomen.

Ter aanvulling hebben we gebruikgemaakt van andere documenten uit de collectie in Tel Aviv, vooral van passages uit het dagboek van Gudrun en uit het kinderdagboek dat Marga Himmler over haar dochter, en later ook over haar pleegzoon, bijhield. Uit het Himmler-archief bij het Bundesarchiv Koblenz hebben we beter gebruikgemaakt van Himmlers zakagenda’s, van brieven van Gudrun aan haar vader en van documenten en brieven van Hedwig Potthast. Ook hebben we veel informatie ontleend aan de uitvoerige Himmler-biografieën van Peter Longerich (2008) en van Klaus Mües-Baron (2011) en aan de diverse uitgaven van Himmlers Dienst- und Taschenkalender uit de jaren 1937, 1940 en 1941-1942.

De teksten van de getranscribeerde brieven worden onderbroken door thematisch geordend commentaar, zodat bij het lezen van de brieven verbanden en achtergronden van de belangrijkste personen, gebeurtenissen en plaatsen direct duidelijk worden. Uitvoeriger informatie over de in de brieven vermelde personen is ook opgenomen in het beknopte biografische woordenboek achter in het boek. Daarbij hebben we ons beperkt tot diegenen die voor het begrip van de brieven van belang zijn. Voor uitgebreidere levensbeschrijvingen verwijzen we naar een biografisch woordenboek van het Derde Rijk.

Voor ons commentaar en het beknopt biografische woordenboek hebben we vooral gebruikgemaakt van het omvangrijke bestand NS 19 (persoonlijke staf Reichsführer-SS) en een groot aantal andere bestanden uit het Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde. Deze bestanden omvatten documenten met betrekking tot de leiding van de SS, tot leden van de NSDAP en tot personeel van het Rasse- und Siedlungshauptamt.

Ter wille van de leesbaarheid hebben we maar weinig voetnoten opgenomen en ook volledig afgezien van bronvermeldingen. Een uitgebreid overzicht van gebruikte bronnen en literatuur is opgenomen in de bijlage bij het boek. In het commentaar hebben we de destijds gangbare Duitse plaatsnamen aangehouden en de huidige namen tussen haakjes geplaatst.

Dankwoord

In de allereerste plaats gaat onze dank uit naar Vanessa Lapa, die ons in de gelegenheid stelde om deze unieke documenten te bewerken. Maar vooral de vele met haar over het materiaal gevoerde gesprekken waren heel vruchtbaar voor ons. Zonder de onvermoeibare inzet die zij de afgelopen jaren aan de dag heeft gelegd, zou ons gezamenlijk boek- en filmproject nooit tot stand zijn gekomen.

Hartelijk dank ook aan haar medewerkers bij de productie van de film; onze bijzondere dank gaat uit naar Hermann Pölking-Eiken, van wiens grondige onderzoek ten behoeve van de film ook wij vaak profijt hebben gehad. Sharon Brook, Dorothea Otto en Sarah Strebelow willen we bedanken voor de goede samenwerking bij het uitwisselen van informatie; speciale dank daarbij gaat uit naar Sharon voor de kinderopvang in Tel Aviv, Berlijn en Lübeck.

Horst van der Ahé willen we bedanken voor zijn bereidheid om met ons over zijn vader Gerhard te praten en voor het ons ter beschikking stellen van diens omvangrijke archief.

Onze dank geldt ook Anne Pütz en Alexandra Wiersch voor het uittypen van de getranscribeerde brieven.

De vele medewerkers van diverse archieven – het Staatsarchiv München, het Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde, het Bundesarchiv Koblenz met inbegrip van het fotoarchief – hebben steeds accuraat en snel gevolg gegeven aan onze vele aanvragen en wensen. Onze heel bijzondere dank geldt hier Michael Hollman van het Bundesarchiv Koblenz.

Dank ook aan de medewerkers van diverse bibliotheken, vooral van de bibliotheek van de stichting Topographie des Terrors in Berlijn en van de universiteitsbibliotheek van de Humboldt-Universität aldaar.

Linde Apel heeft kritisch de inleiding gelezen en ons met haar opmerkingen erg geholpen.

Christina Wittler zijn we dank verschuldigd voor belangrijke aanwijzingen met betrekking tot Marga Himmler, datzelfde geldt voor Jens Westemeier met betrekking tot Hedwig Potthast.

Dank ook aan Amir Gilan, dankzij wiens hulp we vele onderzoeksdagen op archieven en in bibliotheken konden doorbrengen.

En ten slotte willen we onze beide redacteuren bedanken: Kristin Rotter van uitgeverij Piper en Cécile Majorel van uitgeverij Plon-Perrin in Parijs. Dankzij hun grondige leeswijze en talrijke waardevolle tips werd ons manuscript een echt boek.

Brieven 1927-1928

‘[...] van ons huis, onze burcht,
wordt alle vuiligheid verre gehouden.’

Heinrich Himmler op 15 februari 1928

Na lang zoeken vond Heinrich Himmler in de zomer van 1924 eindelijk een baan – bij de illegale NSDAP. De vooraanstaande partijfunctionaris Gregor Strasser, die in Landshut een apotheek bezat, was in mei voor het als nationaalsocialistische mantelorganisatie fungerende Völkischer Block in de Beierse landdag gekozen en in december onder de vlag van de Nationalsozialistische Freiheitsbewegung eveneens in de Rijksdag. Omdat hij niet langer tijd had om de NSDAP in Niederbayern te organiseren, kreeg de jonge Heinrich Himmler de leiding van het partijbureau.

Over zijn nieuwe werk schreef hij in augustus 1924 aan een kennis: ‘Ik heb het verschrikkelijk druk, moet immers de organisatie in heel Niederbayern leiden en uitbouwen en wel in elke richting. Tijd voor mijzelf, bijvoorbeeld toekomen aan het tijdig beantwoorden van een brief, daar is geen denken aan. Het organisatiewerk waar ik helemaal zelfstandig leiding aan geef, ligt me goed en de hele zaak zou zonder meer mooi zijn als we de komende zege of de komende vrijheidsstrijd zouden kunnen voorbereiden, maar nu moeten wij, mensen met een volks-nationalistische overtuiging, ons opofferen voor een werk dat in de nabije toekomst nooit zichtbaar vrucht zal dragen, steeds in het bewustzijn dat we de vrucht van dit werk pas over vele jaren zullen oogsten en dat we onze bezigheden van nu op een op dit moment wellicht hopeloze post verrichten.’

Maar zo hopeloos was die post niet. In mei had het Völkischer Block in Beieren 17,4 procent van de stemmen behaald, evenveel als de sociaaldemocraten, en ook bij de Rijksdagverkiezingen hadden de rechtsextremisten een bovengemiddeld percentage kiezers achter zich weten te krijgen. In december 1924 werd Adolf Hitler uit de gevangenis ontslagen6 en in februari 1925 richtte hij de NSDAP opnieuw op, ook al had hij nog enkele maanden een spreekverbod – in Beieren zelfs tot maart 1927 en in Pruisen tot november 1928.

Aan Himmler nu de taak om de ongeveer duizend Niederbayernse nationaalsocialisten die in vijfentwintig plaatselijke afdelingen van de Nationalsozialistische Freiheitsbewegung waren georganiseerd, weer de NSDAP binnen te loodsen, wat gelet op het omzetten van partijboekjes, het innen van contributiegelden enzovoort, geen eenvoudige opgave was.

Dat betekende ook dat hij veel in Niederbayern op pad was, er lokale afdelingen bezocht, toespraken hield en ter plekke organisatorische zaken moest regelen. Alleen al tussen november 1925 en mei 1926 sprak hij op zevenentwintig bijeenkomsten in Beieren en op nog eens twintig andere, in West-falen, Hamburg, Mecklenburg, Sleeswijk-Holstein en elders. In die rusteloze reisactiviteit was hij niet de enige. Ook Joseph Goebbels was in 1925-1926 onvermoeibaar op pad om op tal van plaatsen in het Duitse Rijk toespraken te houden en lokale afdelingen van de NSDAP van de grond te tillen. Zo kwam Goebbels in april 1926 ook naar Beieren. ‘Vanmiddag met Himmler in Landshut,’ noteerde Goebbels op 13 april in zijn dagboek. ‘Himmler: prima kerel, zeer intelligent. Ik mag hem graag.’

Op de in juli 1926 in Weimar gehouden Rijkspartijdag van de NSDAP werd Georg Strasser tot Rijkspropagandaleider benoemd en weer maakte Himmler promotie: hij werd plaatsvervangend Rijkspropagandaleider, kwam te werken op het hoofdbureau van de partij in München en werd tevens plaatsvervangend gouwleider van Niederbayern. Was hij tot dan toe vooral verantwoordelijk geweest voor Beieren, nu breidden zijn werkzaamheden zich uit tot heel Duitsland. Omdat Gregor Strasser het vanwege zijn verplichtingen als vooraanstaand partijlid en Rijksdagafgevaardigde heel druk had, kwam het dagelijkse propagandawerk neer op Himmler. Hij zorgde ervoor dat het propagandamateriaal werd verstuurd, onderhield contact met de lokale afdelingen en moest de inzet coördineren van partijsprekers binnen heel Duitsland en met name van de ‘Hitler-bijeenkomsten’. Daarmee was hem binnen het partijapparaat een heel bijzondere rol ten deel gevallen, want zo bepaalde hij welke afdelingen Hitler op bezoek kregen en onderhield hij bovendien nauw contact met Hitler om diens optredens met hem af te stemmen. Hoewel Himmler achteraf wel eens als een kleurloze partijfunctionaris werd afgeschilderd, maakte hij in de praktijk deel uit van het machtscentrum van de NSDAP en beschikte hij over uitstekende contacten met de ‘baas’, zoals Hitler niet enkel in Himmlers brieven werd aangeduid.

Op zijn reizen las Himmler onder andere Hitlers boek Mein Kampf, dat destijds nog in twee delen verscheen: het eerste in 1925 gepubliceerde deel bevatte een politiek gestileerde autobiografie van Hitler; het tweede deel, dat het politieke programma van de nationaalsocialisten schetste, verscheen in 1927. Onmiddellijk nadat het was verschenen had Himmler zich in juli 1925 het eerste deel aangeschaft en was hij kennelijk – zijn handgeschreven aantekeningen in de marge getuigen hiervan – onmiddellijk met lezen begonnen. Vervolgens was hij daar weer mee opgehouden om het, zoals blijkt uit zijn leeslijst, pas in februari 1927 helemaal uit te lezen. ‘Er staan ontstellend veel waarheden in,’ schreef hij. Maar ook: ‘De eerste hoofdstukken over zijn eigen jeugd bevatten veel zwakheden.’ Mogelijk had hij om die reden het boek niet in één ruk uitgelezen.

Ook het tweede deel kocht Himmler onmiddellijk na verschijnen. Op 17 december 1927 was hij tot het eind van het derde hoofdstuk gevorderd en op 19 december – hij had inmiddels een dag in Berlijn met Marga doorgebracht – tot het eind van hoofdstuk acht, wat erop wijst dat ook Marga in die dagen mogelijk in Mein Kampf heeft zitten lezen.

Himmler was – afgaand op hetgeen hij markeerde en onderstreepte – vooral geïnteresseerd in Hitlers betogen over ‘volksgezondheid’ en racisme. Hij onderstreepte de zin: ‘De eis dat minderwaardige mensen het voortbrengen van andere minderwaardige mensen onmogelijk wordt gemaakt, is een eis van zeer helder verstand en betekent in zijn systematische uitvoering de meest humane daad aan de mensheid.’7 In de kantlijn schreef hij ‘Lex Zwickau’. Daarmee verwees Himmler naar het initiatief van de Zwickause arts Gustav Emil Boeters, die in de jaren twintig radicale wetgeving voor gedwongen sterilisatie had geëist. Destijds had Boeters’ initiatief niets opgeleverd, maar de wetgeving die hij wilde zou in juli 1933 wel door het kabinet-Hitler tot stand worden gebracht. Naar aanleiding van Hitlers heftig waarschuwen tegen ‘rassenvermenging’ en het gevaar van ‘mengproducten’ voor ‘mensen van zuiver ras’, schreef Himmler: ‘Er is een mogelijkheid voor ontmenging.’ En Hitlers eis van ‘erkenning van het bloed’, dus van het ‘rassenbeginsel in het algemeen’, ook ‘voor ieder afzonderlijk individu binnen de volksgemeenschap’, dat overeenkomstig zijn ‘raskenmerken’ beoordeeld zou moeten worden, becommentarieerde hij met de vraag: ‘Worden hieruit nog consequenties getrokken?’

Himmler onderstreepte ook Hitlers idee dat alle opvoeding en vorming erop gericht zouden moeten zijn om aan elke jonge Duitser ‘de overtuiging te geven absoluut superieur aan anderen te zijn. In zijn lichamelijke kracht en behendigheid moet hij het geloof in de onoverwinnelijkheid van alles wat zijn volk betreft herwinnen.’ In de kantlijn noteerde Himmler: ‘Opvoeding door SS en SA.’

Nog altijd was hij veel op reis, in Beieren maar ook in heel Duitsland. In januari 1927 hield hij vanwege de aanstaande landdagverkiezingen toespraken in Thüringen, in februari in Westfalen, in april in het Roergebied. In mei was hij in Mecklenburg en in Saksen, in juni in Noord-Duitsland, in juli in Wenen. Op een van die reizen leerde hij in september 1927 in de trein op de terugreis van Berchtesgaden naar München Marga Siegroth, geb. Boden, kennen.8

Marga Siegroth, geb. Boden, had een week vakantie in Berchtesgaden achter de rug en logeerde, alvorens terug te keren naar Berlijn, nog een weekje in München. In 1920 was ze met een zekere Siegroth getrouwd, over wie verder niets bekend is. In 1923 was ze weer van hem gescheiden. Dankzij haar vader Hans Boden, een voormalig landgoedeigenaar uit Goncerzewo (Goncarzerwy) in de buurt van Bromberg (Bydgoszcz) in Pommeren, had zij zich op het hoogtepunt van de inflatie, in de herfst van 1923, voor duizend dollar aan goudaandelen kunnen inkopen in een ‘particuliere vrouwenkliniek’ in Berlijn. Deze kliniek was gehuisvest in een woongebouw aan de Münchner Straße 49 in de gegoede stadswijk Schöneberg. Sindsdien woonde en werkte Marga er als hoofdzuster.

Ongetwijfeld waren het niet alleen haar blonde haar en blauwe ogen die Himmlers belangstelling wekten, maar ook haar vak en dit des te meer omdat ze in de Eerste Wereldoorlog een in zijn ogen bij uitstek vrouwelijke taak had vervuld. In hun latere brieven zouden ze regelmatig naar de oorlog verwijzen, bijvoorbeeld wanneer Marga schrijft: ‘Van het slagveld uit ben ik gewend om zonder tafel te schrijven’ (22 december 1927).

Als hoofdzuster in de privékliniek leidde ze een zelfstandig, heel plezierig leven, waarbij ze maar enkele uren per dag hoefde te werken, over een eigen dienstmeisje beschikte en haar eten van de kokkin van de kliniek kreeg. ’s Middags en ’s avonds bleef er tijd over om in de stad te gaan winkelen of zich met kennissen aan culturele genoegens te wijden. Toch lijkt ze met haar leven niet gelukkig te zijn geweest. Hoewel ze nog een arbeidscontract had tot april 1929, overwoog ze telkens weer om haar werk in de kliniek voortijdig op te geven of in een andere kliniek te gaan werken. Kennelijk was dat omdat ze met de artsen die er werkten niet overweg kon: ‘Waren die onmogelijke artsen er maar niet,’ klaagde ze herhaaldelijk. Mogelijk beschouwde ze het werk in de kliniek vooral ook als een noodoplossing na het stuklopen van haar huwelijk, ook al omdat het aanzien van een gescheiden vrouw in die tijd gering was. En hoewel ze financieel niet te klagen had, was ze voor haar tweede huwelijk al snel bereid haar werk op te geven.

Marga Siegroth ging niet alleen het contact met mensen uit de weg, maar ze ‘gruwde’ ook van vrijwel alles wat haar dagelijkse rust en routine verstoorde. Contact met anderen betekende voor haar – later zal dat nog duidelijk worden – vrijwel altijd ‘ergernis’ en ‘teleurstelling’. Haar mensenverachting (‘er bestaan nog heel andere exemplaren’, brief van 4 november 1927), gepaard aan extreem hoge eisen aan anderen, en verder haar eigen stijfheid en gebrek aan beminnelijkheid in de omgang met mensen, deden ook de relatie met Himmlers familie, die haar aanvankelijk hartelijk had opgenomen, al gauw bekoelen, en beperkten het contact tot een enkel formeel bezoek.

Haar scepsis tegenover mensen in het algemeen en mannen in het bijzonder komt vooral in haar eerste brieven vaak naar voren, waarbij Himmler meer dan eens wenst dat ze in elk geval haar wantrouwen tegenover hem zou laten varen. Maar dat valt haar zwaar, omdat ze naar eigen zeggen ‘het geloof vooral in de eerlijkheid en oprechtheid van een man tegenover een vrouw verloren’ heeft (brief van 26 november 1927).

Op hun treinreis van drie uur hadden ze ongetwijfeld gelegenheid genoeg om te ontdekken waarin ze van elkaar verschilden: Pruisisch versus Beiers, protestant versus katholiek, en het feit dat Marga niet alleen gescheiden was, maar ook nog eens zeven jaar ouder dan Heinrich. Daar stond tegenover dat ze eensgezind waren in hun afkeer van de Weimardemocratie en ‘de Joden’ (‘dat tuig’), en dat ze ook eenzelfde belangstelling deelden. Blijkens zijn dagboek had Heinrich er als student landbouwkunde ooit van gedroomd om met ‘een lief meisje’ een stuk grond te bewerken. Met Marga kwam deze oude droom ineens weer boven, want hoewel ze op dat moment een fervent stadsbewoonster was, had ze van het werkelijke leven op het platteland heel wat meer benul dan hij – en meer dan welk jong meisje uit gegoede kringen ook. Ze was opgegroeid op een landgoed en had praktijkervaring met het telen van groente en fruit en het houden van dieren, ze kon voedsel voor de winter inmaken, maar ook de tuin omspitten en zelfs varkens slachten. Daar kwam nog bij dat ze als hoofdzuster iets van boekhouding wist – en vooral ook het voor Himmler aanlokkelijke vooruitzicht dat ze zich over zijn zwakke gezondheid zou kunnen ontfermen. Ook Marga was al gauw enthousiast over het idee om weer op het platteland te gaan wonen en daar samen met haar nieuwe man een bestaan op te bouwen.

Kennelijk begrepen ze elkaar direct al zo goed dat Marga een afspraak wilde maken en hem meteen de volgende dag een ansichtkaart (met een afbeelding van Berchtesgaden) stuurde waarop ze schreef dat ze in München in het vlak bij het centraal station gelegen hotel Stadt Wien logeerde. Op een lange wandeling langs de Isar traden de eerste meningsverschillen aan de dag (‘het pad waar we elkaar destijds direct in de haren vlogen’, 25 december 1927). Op die eerste ruzies zullen beiden later herhaaldelijk terugkomen. Zo schrijft Himmler eens: ‘Weet je, wij hebben die eerste dagen geruzied en hoeven het nu ons hele leven niet meer te doen’ (13 februari 1928). En zij beaamt dat: ‘Ik geloof ook dat je gelijk hebt, we hebben in de eerste tijd genoeg geruzied voor de rest van ons leven. Elke zin betekende ruzie en twijfel’ (14 februari 1928).

19.9.19279

De heer

Heinrich Himmler

Doctorandus landbouwkunde

München

Barerstr. 44/II

Verblijf in hotel Stadt Wien.

Met vriendelijke groet

M. Siegroth

Himmlers eerste brieven zijn verloren gegaan, maar uit het correspondentieschrift dat hij bijhield, weten we dat hij zijn eerste brief aan Marga Siegroth (‘M.S.’) op 26 september 1927 schreef. Zoals bij al zijn post, schreef hij achter de datum van Marga’s brieven de datum van ontvangst. Deze ontvangstdatum hebben we in het vervolg steeds tussen ronde haken vermeld; alle overige ronde haken in de briefteksten zijn afkomstig van Heinrich Himmler of Marga Siegroth zelf, opmerkingen van de samenstellers zijn cursief tussen vierkante haken geplaatst.

Berlijn W.[est] 30, 29.9.27 (Mü. 4.10.27, 9u)

Beste meneer Himmler!

Dank voor Uw vriendelijke regels. Ze troffen me in een weinig beste stemming, daar ik toch meer ergernis voelde dan ik voor mogelijk zou hebben gehouden. Ik wil en moet er een eind aan maken. Maar het is moeilijk nog eens van voor af aan te beginnen; daarom gaan we gewoon door.

Hoe gaat het met U? qua gezondheid? Wat doet de mosterd, azijn, uien, etc.?

Was U alweer in de ‘goede’ koffie? zo ja, stuur me alstublieft toch een kaart.

Doe de groeten aan mijn Hof-bioscoop. (Nog altijd spot!!) Ik wacht op de beloofde brief. Veeleisend als altijd, nietwaar?

Uw teksten heb ik met grote belangstelling gelezen. Wat moet ik ervan terugsturen? Toch alleen het rode boek?

Het weer is zo heerlijk. En in M.[ünchen] regende het zo vaak.

Hartelijks Uw

Mevrouw M. Siegroth

Berlijn W. 30, 16.10.27 Münchenerstr. 49

Beste meneer Himmler!

Vandaag de eerste rustige dag en ik heb hem met volle teugen genoten. Verder alleen werk en ergernis. Hoe gaat het met U? Vast veel te doen, en qua gezondheid? Maar waar een wil is, is een weg en waar een weg is, is een wil.

Ik heb het me nu al zo vaak voorgehouden, als ik dacht dat het niet meer ging.

Wat moet het weer bij U nu nog heerlijk zijn. Bent U veel op reis? Wanneer komt U naar Berlijn?

Verder gaat het goed met me.

Hartelijks Uw

M. Siegroth

Berlijn 2.11.27 (Mü. 4.11.27, 24u)

Beste meneer Himmler,

Eindelijk klaar met de maandbalans, nu wil ik U nog bedanken voor Uw regels en de kranten. Die kun je in B.[erlijn] ook kopen, dat heb ik ook gedaan en daarom vraag ik U mij er een paar uit München te sturen. De Weimarer [Zeitung] heb ik ook gelezen.

Over Uw brief wil ik er verder het zwijgen toe doen, gelachen heb ik bepaald niet. ‘Eigenlijk zou je niet fatsoenlijk en braaf hoeven te zijn.’ Geweldig wat u zich allemaal voorneemt. Uw maag wreekt zich alleen voor het hem steeds weer aangedane onrecht. Begrijpelijk, daar het recht aan zijn kant is.

Men werkt om belasting te kunnen betalen, in elk geval een genoegen, die belastingen!

Ik las Ludendorfs boek over de vrijmetselaars.

Het boek geeft af op de Joden, ik vind dat de feiten al boekdelen spreken, waarom dat dan nog opschrijven. Het leven heeft aan vreugde al genoeg te bieden.

Veel groeten Uw

Mevrouw M. Siegroth

Marga las kennelijk de pas verschenen brochure van de voormalige opperbevelhebber van het keizerlijke leger, de bevlogen rechts-nationalistische, antisemitische politicus Erich von Ludendorff. Deze brochure, Vernichtung der Freimaurerei durch Enthüllung ihrer Geheimnisse (München 1927), stak vol Jodenhaat: doel van de vrijmetselarij was volgens Ludendorff de ‘verjoodsing der volken en de vestiging van de Joden- en Jehova-heerschappij’. Hoewel de door hem in eigen beheer uitgegeven brochure door de burgerlijke pers vrijwel volkomen werd genegeerd en door de boekhandels aanvankelijk geboycot, bestond er volgens Ludendorff zelf veel vraag naar. Eind 1927 zouden er meer dan 100000 exemplaren van verkocht zijn.

Berlijn 4.11.27 (Mü. 9.11.27, 11u)

Beste meneer Himmler.

Nu hebben we weer op dezelfde dag geschreven. Maar ditmaal mag dat niet het geval worden, daarom schrijf ik al vandaag.

Een ietwat slecht geweten heeft U dus toch, lijkt het dus ‘toch’ nog niet zo heel ver met Uw nieuwe verworvenheid te zijn. Dat U niet braaf wilt zijn, zou ik wel kunnen begrijpen, niet jong en onafhankelijk, maar niet fatsoenlijk, dat wil er bij mij niet in. Wacht in elk geval nog tot U in mijn aanbeden Berlijn bent geweest. Alles in een keer zou ook te veel van het goede zijn.

U zult zien dat de maag goed behandeld, beter wordt.

Wees maar blij wanneer U alleen met van binnen onfatsoenlijke mensen te maken heeft. Er bestaan nog heel andere exemplaren, op wie het woord mens niet eens van toepassing is. Ik zou het lot al dankbaar zijn als het me maar een paar mensen zou laten zien wier leven inhoud is. Door wie je tot het bewustzijn komt dat het leven wat het ook brengt, een opdracht kent, een doel.

Ik kijk uit naar de dag dat ik een bijeenkomst bijwoon, (nog nooit heb ik een politieke bijeenk. bijgewoond), wat een indruk zal dat op mij maken! Zal ik niet met het gevoel weggaan van alles alleen maar frases? Is het toch niet romantiek om mensen te willen helpen die absoluut niet willen dat je hen helpt! Toch moet je het doen, ter wille van jezelf. Omdat er veel schoften zijn, hoef je er zelf nog niet een te zijn. Ja, het bloed komt daartegen in opstand. Ik kan het boek van Ludendorf niet nog eens opslaan, alles in mij komt in opstand tegen het feit dat er vrije Duitse mannen waren en zijn die zich niet alleen qua uiterlijk gedrag onwaardig tonen.

Laat me over mijn eigen zorgen er zo veel mogelijk het zwijgen toe doen. Mijn contract loopt tot 29 april en tot dan wil ik het nog doen. En ik denk dat ik het zal kunnen. Waar een wil is, is een weg!! Soms heb ik wel eens gedacht dat het niet gaat, maar het moet. Maar waarom het dan ‘moet’, weet ik alleen niet. Ik ben vast te laf om door te zetten. Als je iets nieuws begint, zal het ook beter zijn! Ik betwijfel het.

Nu moet ik het tweede deel van mijn brief toch nog eens schrijven. Hij was in de eerste versie te veel mijn eigen ‘ik’. Bent U ook voorzichtig met mijn brieven?

Over een maand bent U dus hier. Zal het lange verblijf in Berlijn U bevallen? Natuurlijk zouden we vreedzamer voor elkaar kunnen zijn, maar of we het zullen zijn, wel de toekomst zal het leren. Ik verheug me op strijd en spot. [...]

Vele groeten

Altijd Uw

M. Siegroth

W.30, 13.12.27 (Bützow 17.12.27)

Beste meneer Himmler, nu hebt u al twee keer ‘Klein-Parijs’ voorspoedig overleefd en wanneer U in B.[erlijn] bent, zal ik zien hoe goed!10 Ja toch!!

Toen ik in de V.(ölkischer] B.[eobachter] las dat U aanstaande zaterdag in Stolpe spreekt, begreep ik ook Uw telegram dat me natuurlijk aanvankelijk heel vreemd voorkwam. Veel dank daarvoor, ook voor de brief.

Wat zult U wel ‘gedacht’ hebben, vast heel slecht, omdat U het niet schrijft, of heeft U het bewaard voor als U komt? Uw voorstel is heel goed. Laat me alstublieft niet te lang wachten. Anders wordt ook Potsdam erg laat, maar om ½12 uur kunt U er haast nog niet zijn, want U komt immers aan op het Stettiner Bahnhof. En dat het hier een wereldstad is bent u vergeten, het is niet zoals in München. Lacht U maar, U kunt het even goed als ik. Een compliment?!

U krijgt mijn brief nu zaterdag, voor Parchim was het te laat. Ik ben gisteravond pas heel laat thuisgekomen van mijn vaders verjaardag.

Wat een ergernis weer dezer dagen. Kerstmis, wat je allemaal niet in huis moet halen, hoe graag ik anders ook winkel, soms vind ik er helemaal niets aan. Theater, ik was aangenaam ontgoocheld.

Over januari – München hebben we het nog.

Waarom bevalt mijn Stolp-Pom.[mern] wel en mijn Berlijn U niet, of permitteert Uwe ‘stijfkop’ zichzelf niet toe te geven dat Berl.[ijn] toch plezieriger is dan U dacht. Blaas het alstublieft niet op. Wellicht kent U me nu toch al een beetje, en?! Omdat het anders op deze toon verdergaat, zal ik stoppen!

Ik moet deze week nog een keer gasten thuis ontvangen, ik denk dat het heel plezierig wordt. Eigenlijk toch jammer dat U zo weinig van mij begrijpt, ik zou zo graag nog ‘spotten’. Maar het kan immers anders gelezen worden dan bedoeld. Ik zal alles wat verzuimd is inhalen.

Mijn god, wat ziet dr. Goebbels er ‘Joods’ uit, alleen al dat achterovergekamde haar, al mijn zonden schoten me te binnen. Uw potlood heb ik nog. Wat zult U allemaal niet in ‘Klein-Parijs’ beleefd hebben?! Nieuwsgierig, ach!

Tot weerziens Uw

M. Siegroth

Van 18 tot 21 december was Heinrich bij Marga in Berlijn. Als altijd had hij tevoren al een druk programma uitgestippeld, zo gingen ze kennelijk al op de dag dat hij arriveerde naar Potsdam om er slot Sanssouci te bezichtigen. Uit de eerstvolgende brief van Marga blijkt dat hun verhouding duidelijk was veranderd. Niet alleen tutoyeren ze elkaar, ook de vriendelijk-spottende omgangstoon van vluchtige kennissen is in één keer veranderd in de vertrouwelijk-bezorgde toon van minnaars.

Hoe intiem ze werkelijk waren geworden, of ze elkaar alleen maar hun liefde hadden betuigd of ook al met elkaar naar bed waren geweest, valt uit de gereserveerde bewoordingen van Marga niet op te maken. En ook Heinrichs eerstvolgende brief biedt geen duidelijkheid.

Himmler had altijd veel belang gehecht aan onthouding voor het huwelijk, maar mogelijk zag hij dit in geval van een gescheiden vrouw minder strikt. Wel zou zijn voortdurend ophemelen van Marga als ‘verheven, zuivere vrouw’ (ook al was ze vanuit traditioneel gezichtspunt niet meer zuiver, omdat hij niet haar eerste man was) erop kunnen wijzen dat onthouding voor het huwelijk nog altijd belangrijk voor hem was. Daarom is het heel wel mogelijk dat ze in Berlijn elkaar hun liefde hadden betuigd en dit alleen met wat kussen en het over en weer tutoyeren hadden bezegeld. In elk geval maakten ze alweer een afspraak voor januari in München.

1.11 W.30, 21.12.27 (Mü. 23.12.27, ½8u)

Nu is het toch laat geworden voor ik ertoe kwam Jou, mijn lieve stijfkop, te schrijven. Ik voel Je teleurgestelde gezicht en zou zo graag eerder hebben geschreven, maar dat was niet mogelijk. Morgen hebben we immers hier kerstfeest en daarna wordt het wel rustig. Vandaag kreeg ik nog bezoek van een aardige zuster en ik kon haar toch niet zomaar buiten de deur zetten. Gelukkig ben Je nu in ‘Jouw’ München beland, en druk aan het werk. Wees alsjeblieft braaf, laat Je met kerst verwennen en verzorgen zodat Je een beetje op verhaal komt. Wees lief en vergeet niet dat er oneindig veel ligt tussen doldriest en laf. Gisteren zaten we nog te praten, nu zijn we ruimtelijk gescheiden. Op vragen komt geen antwoord. Morgen krijg ik een brief van Je, schat, en ik. Ik zal me beteren, d.w.z. ik wil het. En waar een wil is, is een weg en waar een weg is, is een wil, nietwaar?! Wat was het koud vannacht, Je zult wel gebibberd hebben. Was Je ook bij ‘oom dokter’? In januari, bij Jou!

Lieve schat van me.

Jouw Marga