Aan de westkust van Turkije ligt het eiland Lesbos, dat door een lagune vrijwel in tweeën is verdeeld. Dit is de plek waar, 2400 jaar geleden, Aristoteles besloot zich te gaan verdiepen in de natuurlijke wereld.

Iedereen kent Aristoteles als filosoof – maar dat hij ook voor de biologie van enorm belang is geweest, is een beetje vergeten. Hij schreef alles op wat hij over de dierenwereld kon zeggen, teksten die bekendstaan onder de naam Historia Animalium. Eeuwenlang trokken wetenschappers er niet meer op uit om te kijken hoe de natuur erbij lag: ze sloegen simpelweg Aristoteles erop na. Vanaf de zeventiende eeuw kwam het tegengeluid: ‘Bestudeer de natuur! Niet de boeken!’ Zo verdween Aristoteles langzaam uit de wetenschappelijke canon. Nu is het tijd voor een herwaardering: Armand Leroi herstelt in dit boek de reputatie van Aristoteles de wetenschapper. Niet alleen was hij de eerste bioloog, hij is nog steeds een van de grootste. Met De lagune geeft Leroi werkelijk een nieuwe visie op leven en werk van de filosoof.

==

‘Leroi brengt Aristoteles naar de biologen, en hoe. De lagune is een ontdekkingsreis door de wetenschappelijke werken van Aristoteles, en een interpretatie van zijn biologische theorieën. Leroi is een intelligente verteller, zijn interpretaties zijn ontwapenend. De lagune is een onmisbaar boek.’ ***** NRC Handelsblad

Armand Marie Leroi

De lagune

Hoe Aristoteles de wetenschap uitvond

Vertaald door Paul Syrier

Met oorspronkelijke illustraties van David Koutsogiannopoulos

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Armand Marie Leroi

© 2015 Nederlandse vertaling Paul Syrier

Oorspronkelijke titel The Lagoon. How Aristotle Invented Science

Oorspronkelijke uitgeverij Viking

Illustraties David Koutsogiannopoulos

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto auteur Jonathan Ring

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2727 2

NUR 738

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2726 5.

==

www.atlascontact.nl

Voor mijn ouders, Antoine Marie Leroi (1925-2013) en Johanna Christina Joubert-Leroi

#

==

Lesbos (Mytilini)

#

Onder de eilanden van Griekenland is er één, insula nobilis et amoena, dat Aristoteles goed heeft gekend. Het ligt aan de Aziatische kant, voor de kust van Troas en Mysië, en heel diep in het binnenland, bij het stadje Pyrrha, strekt zich een brede en beschutte lagune uit.

==

D’Arcy Wentworth Thompson

Over Aristoteles als bioloog (1913)

Bij Erato

#

==

Charonia variegata

#

i

Er is een boekhandel in het oude Athene. Het is de heerlijkste die ik ken. Hij bevindt zich in een straatje bij de Agora, naast een winkel waar kanaries en kwartels worden verkocht, die in kooitjes aan de gevel hangen. Brede louvredeuren laten banen licht binnen die op Japanse houtsneden op een schildersezel vallen. Achter in de winkel, in het halfdonker, staan dozen met litho’s en liggen stapels topografische kaarten. Terracotta tegels en gipsen borstbeelden van antieke filosofen en toneelschrijvers doen dienst als boekensteunen. Er hangt een geur van warm, oud papier en Turkse tabak. De roerloze stilte wordt alleen verstoord door het gedempte getjilp van de zangvogels van de winkel ernaast.

Ik ben er zo vaak terug geweest, en het tafereel is zo onveranderlijk, dat het me moeilijk valt me precies te herinneren wanneer ik voor het eerst de boekhandel van Giorgos Papadatos binnenliep. Ik weet echter nog wel dat het de laatste lente van de drachme was, toen Griekenland nog arm en goedkoop was en je op Ellinikon landde, waar op de kletterende vertrekborden de bestemmingen Istanbul, Damascus, Beirut en Belgrado stonden aangegeven en je nog het gevoel had dat je naar het oosten reisde. Giorgos, met sluik grijs haar en het buikje van de boekenman, zat aan zijn bureau een oud Frans politiek traktaat te lezen. Jaren daarvoor, vertelde hij me, had hij lesgegeven in Toronto, ‘maar in Griekenland hadden ze nog dichters’. Hij was teruggegaan en had zijn boekhandel naar de muze van de poëzie genoemd.

Zijn boekenplanken afzoekend zag ik de Odyssee van Andrew Lang en de drie delen Plato van Jowett staan. Het was het soort boeken dat eigendom zou kunnen zijn geweest van een Engelsman, misschien een leraar, die voor zijn oude dag naar Athene was verhuisd, van zijn pensioen had geleefd en er met een puntdicht van Callimachus op zijn lippen was gestorven. Wie hij ook geweest moge zijn, hij had, in een Clarendonblauwe rij, de volledige Works of Aristotle Translated into English, nagelaten, onder redactie van J.S. Smith en W.D. Ross, en tussen 1910 en 1952 uitgegeven. Antieke filosofie had me nooit erg geïnteresseerd; ik ben een wetenschapper. Maar ik hing gewoon een beetje rond en had geen haast om de rust van de winkel achter me te laten. Bovendien was mijn blik op het vierde deel van de reeks gevallen: Historia Animalium.1 Ik sloeg het open en las een stukje over schelpen.

==

En wat de schelpen zelf betreft vertonen de schelpdieren verschillen als men ze met elkaar vergelijkt. Sommige hebben een gladde schelp, zoals de zwaardschede, de mossel en enkele gapers, namelijk die welke de bijnaam ‘melkschelpen’ hebben, terwijl andere een ruwe schelp hebben, zoals de poeloester ofwel eetbare oester, de oorschelp en sommige soorten kokkels, en de trompetschelp; en sommige hiervan zijn geribbeld, zoals de sint-jakobsschelp en een bepaalde soort mossel of kokkel, en sommige hebben geen ribbels, zoals de oorschelp en een andere soort mossel.

==

De schelp, voor mij is het altijd dé schelp, had in het zonlicht op een vensterbank in de badkamer gelegen, begraven onder afgezette lagen scheerpoeder van mijn vader, schijnbaar voor altijd. Mijn ouders moesten hem ergens aan de Italiaanse kust hebben opgepikt, maar of dat in Venetië, Napels, Sorrento of Capri was gebeurd konden ze zich geen van beiden meer herinneren. Een souvenir van een zomer dus, toen ze nog jong en pasgetrouwd waren; ik was echter niet in dergelijke associaties geïnteresseerd en koesterde het ding vanwege het ding zelf: de chocoladebruine vlammen van zijn spiralende winding, het diepe oranje van de voet, de melk van de onbereikbare binnenkant.

Ik kan hem, hoewel het zoveel jaren geleden is, zo precies beschrijven omdat hij nu voor me ligt. Het is een volmaakt exemplaar van de Charonica variegata (Lamarck), de schelp van de minoïsche fresco’s en de Venus en Mars van Sandro Botticelli. Het is de trompet van Egeïsche vissers: verweerde schelpen met een in de top geboord gat, die men nog steeds in kraampjes in Monastiraki kan vinden. Aristoteles kende hem als de keryx, dat ‘heraut’ betekent.

Het was de eerste van vele: schelpen, ogenschijnlijk oneindig gevarieerd, en toch gekenmerkt door een fundamentele, formele orde van kleuren en texturen, die eindeloos in schoenendozen konden worden herschikt, tot mijn vader ten slotte, omdat hij zag dat er geen einde aan die manie zou komen, een kastje liet bouwen om ze allemaal in onder te brengen. Een lade voor de oplichtende porseleinslakken, een andere voor de opwindend giftige kegelhoorns, een voor de filigraanvormige purperslakken, weer een andere voor de olijfslakken, marginella, wulken, kinkhoorns, Tonnae, littorinen, Neritidae, tulbanden en schaalhoorns, ettelijke voor de tweekleppigen en twee, mijn trots, voor de Afrikaanse landslakken, reusachtige beesten die niet meer op een gewone tuinslak lijken dan een olifant op een konijn. Pure verrukking. Mijn moeders heldhaftige bijdrage bestond erin dat ze de catalogus uittikte en zo leidsvrouw van mijn Aronnax werd, een expert in de van latinisme vergeven hiërarchie van weekdierentaxonomie, zij het dat haar kennis geheel theoretisch was, want ze kon de ene soort nauwelijks van de andere onderscheiden.

Op mijn achttiende ging ik me, ervan overtuigd dat mijn bijdrage aan de wetenschap zou bestaan uit geweldige malacologische monografieën die voor (minstens) honderd jaar het laatste woord zouden zijn over de Achatinidae van de Afrikaanse oerwouden of misschien, want mijn aandacht vertoonde de neiging aan de zwerf te gaan, over de Buccindae van de noordelijke Stille Oceaan, in zeebiologie verdiepen bij een onderzoeksstation dat hoog op de rand van een kleine inham in Canada lag. Daar liet een zee-ecoloog, een ontzagwekkende blauwbaardachtige figuur wiens opvliegende ongeduld uitsluitend in toom werd gehouden door een even grote vriendelijkheid, me zien hoe ik de lagen weefsel van een gastropode, brozer dan rijstpapier, met een naaldscherp geslepen tang moest afpellen om de strenge functionele logica bloot te leggen die erin besloten lag. Een ander, een hooggeleerde cowboy-estheticus – de combinatie lijkt ongerijmd maar hij was heel erg één geheel – leerde me hoe ik over evolutie, wat wil zeggen over bijna alles, moest denken. Ik hoorde een legende spreken, een wetenschapper met de uitgeteerde wangen en vlokkige baard van Lao Tse, die, al sinds zijn kindertijd blind, het enige deel van de empirische wereld had ontdekt dat niet gezien hoeft te worden om toch te kunnen worden gekend, natuurlijk de vorm van schelpen, en de verhalen ervan had verteld door ze alleen maar aan te raken. Er was ook een meisje. Ze had een door de wind rood geworden huid en zwart haar en kon zonder met haar ogen te knipperen een door twee Johnson-60s aangedreven opblaasboot door een twee meter hoge branding sturen.

Dit alles speelde zich, zoals ik al zei, lang geleden af. Ik schreef die taxonomische monografieën overigens niet. De wetenschap brengt je altijd op volledig onvoorspelbare wegen, en tegen de tijd dat ik de boekhandel van Giorgos Papadatos binnenwandelde had ik mijn schelpen al lang weggedaan. Toch kwam het allemaal weer bij me naar boven toen ik Aristoteles over schelpen las en, doorlezend, belandde bij zijn beschrijving van de interne anatomie van de dieren die ze maken:

==

De maag komt meteen na de mond en dit orgaan lijkt bij een slak overigens op de krop van een vogel. Eronder zitten twee witte formaties, met een kaakachtige of papilachtige vorm; en soortgelijke formaties zijn ook te vinden bij inktvissen, zij het dat ze [bij slakken] van een steviger materiaal zijn dan bij de inktvis. Na de maag komt de slokdarm, eenvoudig en lang, die zich uitstrekt tot de zogenaamde lever, die in de diepste uithoek van de schelp is gelegen. Al deze beweringen kunnen worden gecontroleerd in het geval van de purperslak en de keryx door de binnenkant van de winding van de schelp te observeren. Wat hierna komt [...].

==

Je kunt je afvragen of dergelijke gevoelloze woorden ook schoonheid kunnen overbrengen, maar voor mij gold dat wel. Het was niet alleen nostalgie, hoewel dat zeker een rol speelde. Nee, het kwam doordat ik begreep, begreep tegen elke verwachting of waarschjnlijkheid in, wat hij bedoelde. Hij was duidelijk naar de kust gelopen, had een slak opgeraapt, gevraagd: ‘Wat zit erin?’; hij had gekeken en gevonden wat ik had gevonden toen ik drieëntwintig eeuwen later de exercitie had herhaald. Wij wetenschappers zijn meer geneigd rond te rommelen op de zijpaden van de geschiedenis dan ons over te geven aan metafysische speculatie. We zijn van nature meer een club die vooruitkijkt. Maar dit was te mooi om te laten liggen.

ii

De wijk die als het Lyceum bekendstond lag vlak buiten de stenen muren van Athene. Het was een heiligdom voor Apollo Lyceus, Apollo van de Wolven, en omvatte onder meer een militair exercitieterrein, een renbaan, een verzameling schrijnen en een park. Waar de wijk precies lag is onzeker. Strabo is er vaag over, met Pausanias is het nog erger gesteld, en bovendien schreef de een twintig jaar en de ander twee eeuwen nadat Sulla, een Romeinse generaal, het geheel met de grond gelijk had gemaakt. Sulla hakte ook de oeroude platanen om die langs de kronkelende paden stonden en bouwde van het hout belegeringswerktuigen. Cicero, die de omgeving in 97 v.Chr. bezocht, trof er alleen braakliggend terrein aan. Zijn bezoek was een eerbewijs aan Aristoteles, die er meer dan tweehonderd jaar daarvoor een paar gebouwen had gehuurd en er zijn school had ingericht. Het verhaal ging dat Aristoteles altijd over de beschaduwde paden van het Lyceum wandelde en onderwijl lesgaf.

Hij praatte over de juiste bestuursvorm voor de stad: de gevaren van tirannie, en ook van democratie. En hoe de Tragedie de geest reinigt door middel van mededogen en angst. Hij analyseerde de betekenis van het Goede, to agathon, en sprak erover hoe mensen hun leven dienden te leiden. Hij legde zijn studenten logische puzzels voor en eiste vervolgens dat ze de aard van de fundamentele werkelijkheid opnieuw bezagen. Hij sprak in bondige syllogismen en illustreerde zijn bedoelingen dan met eindeloze lijsten voorbeelden. Hij begon zijn lezingen met de meest abstracte principes en liep urenlang de gevolgen ervan na tot er weer een deel van de wereld ontleed en verklaard voor hen lag. Hij onderzocht het denken van zijn voorgangers – de namen Empedocles, Democritus, Socrates en Plato lagen voortdurend op zijn lippen – soms met zuinige erkenning, dikwijls met minachting. Hij bracht de chaos van de wereld terug tot orde, want Aristoteles was bij uitstek een man van systemen.

Zijn studenten zullen hem met ontzag en misschien een tikkeltje angst hebben bezien. Sommige van zijn uitspraken suggereren een vlijmscherpe tong: ‘De wortels van onderwijs zijn bitter, maar de vrucht is zoet.’ ‘Opgeleide mannen zijn in vergelijking met niet-opgeleide even superieur als de levenden in vergelijking met de doden.’ Over een concurrerende filosoof zei hij: ‘Het zou een schande zijn als ik zou zwijgen als Xenocrates nog spreekt.’ Er is nog een beschrijving, een niet erg aantrekkelijke. Het is die van een dandy die tal van ringen droeg, zich te goed kleedde en voortdurend met zijn kapsel bezig was. Op de vraag waarom mensen schoonheid in anderen zoeken antwoordde hij: ‘Dat is een vraag die alleen een blinde zou stellen.’ Men zegt dat hij magere benen en kleine ogen had.

Misschien is dit alleen maar roddel: de Atheense scholen waren in voortdurende veten verwikkeld en de biografen zijn onbetrouwbaar. We weten echter wel waar Aristoteles over sprak, want we beschikken over de aantekeningen van zijn lessen. Daaronder bevinden zich de werken Categoriae, De Interpretatione, Analytica Priora, Analytica Posteriora, Topica, De Sophisticis Elenchis, Metafysica, Ethica Eudemia en Ethica Nicomachea, Ars Poetica, Politika – die als een bergketen boven de geschiedenis van het westerse denken uittorenen. Soms duidelijk en didactisch, dikwijls ondoorzichtig en raadselachtig, vol gaten en wemelend van de overbodigheden, zijn dit de boeken die Aristoteles’ naam onsterfelijk hebben gemaakt. Dat we erover kunnen beschikken is geheel te danken aan Sulla, die de bibliotheek van een bibliofiel in Piraeus heeft geplunderd en de boeken mee naar Rome heeft genomen. Maar deze filosofische teksten zijn slechts een deel, en niet eens het belangrijkste deel, van wat Aristoteles heeft geschreven. Bij de boeken die Sulla heeft gestolen zaten er minstens negen die helemaal over dieren gingen.

Aristoteles was een intellectuele omnivoor, een veelvraat van informatie en ideeën. Het onderwerp waar hij het meest op gesteld was, was echter biologie. In zijn werken komt de ‘bestudering van de natuur’ tot leven, want hij wijdt zich aan een beschrijving en verklaring van de planten en dieren die in al hun veelsoortigheid onze wereld bevolken.2 Natuurlijk hadden er vóór hem wel enkele filosofen en artsen in de biologie rondgestruind. Aristoteles wijdde er echter een flink deel van zijn leven aan. En hij was de eerste die dit deed. Hij bakende het terrein af. Hij heeft de wetenschap uitgevonden. Men zou zelfs kunnen betogen dat hij wetenschap als zodanig heeft uitgevonden.

Aan het Lyceum gaf hij een prachtige leergang natuurwetenschappen. In het voorwoord bij een van zijn boeken staat een schets van het programma: eerst een abstract verhaal over de natuur, daarna de beweging van de sterren, daarna snel achter elkaar chemie, meteorologie en geologie, en daarna, het overgrote deel, een verhaal over levende wezens: de schepsels die hij kende, waaronder wijzelf. Zijn zoölogische werken vormen de aantekeningen bij dit deel van het programma. Er was één boek over wat we vergelijkende zoölogie noemen, een ander over functionele anatomie, twee over de wijze waarop dieren zich voortbewegen, een over de manier waarop ze ademen, twee over de vraag waarom ze sterven, een over de systemen waardoor ze in leven worden gehouden. Er was een reeks lessen over de vraag hoe dieren in de baarmoeder tot ontwikkeling komen en vervolgens tot volwassen exemplaren uitgroeien, zich voortplanten en het proces opnieuw beginnen, want er is ook een boek dat daarover gaat. Er waren ook enkele boeken over planten, maar we weten niet wat daarin heeft gestaan. Ze zijn samen met ongeveer twee derde van zijn werk verloren gegaan.

De boeken waarover we beschikken zijn voor de natuurvorser een bron van vreugde. Veel dieren waarover hij schrijft leven in of in de buurt van de zee. Hij beschrijft de anatomie van zee-egels, manteldieren en slakken. Hij kijkt naar moerasvogels en beziet hun snavels, poten en voeten. Hij is gefascineerd door dolfijnen omdat ze lucht ademen en hun jongen zogen en er toch als vissen uitzien. Hij noemt meer dan honderd verschillende soorten vissen en vertelt hoe ze eruitzien, wat ze eten, hoe ze zich voortplanten, welke geluiden ze maken en volgens welke patronen ze migreren. Zijn favoriete dier was die krankzinnig intelligente ongewervelde, de inktvis. Onze dandy moet vismarkten hebben geplunderd en pratend met de vissers op de kaden hebben rondgehangen.

Het grootste deel van Aristoteles’ wetenschap is echter allerminst beschrijvend: het zijn antwoorden op vragen, honderden vragen. Waarom hebben vissen kieuwen en geen longen? Vinnen maar geen poten? Waarom hebben duiven een krop en olifanten een slurf? Waarom leggen arenden zo weinig eieren en vissen zo veel, waarom zijn mussen zo wellustig? Hoe zit het trouwens met bijen? En met de kameel? Waarom lopen menselijke wezens als enige rechtop? Hoe zien, ruiken, horen, tasten we? Wat is de invloed van de omgeving op groei? Waarom zien kinderen er soms uit als hun ouders en soms niet? Wat is het doel van teelballen, menstruatie, vaginaal vocht, orgasmes? Wat is de oorzaak van geboorten van monsters? Wat is het échte verschil tussen man en vrouw? Hoe blijven levende wezens in leven? Waarom planten ze zich voort? Waarom sterven ze? Dit zijn geen aarzelende stappen op een nieuw terrein: het is een complete wetenschap.

Misschien té compleet, want soms lijkt het erop dat Aristoteles voor alles een verklaring heeft. Diogenes Laërtius, de roddelbeluste biograaf die Aristoteles’ uiterlijk (vijf eeuwen na diens dood) vastlegde, zei: ‘Op het terrein van natuurwetenschappen overtrof hij alle andere filosofen wat het onderzoek naar oorzaken aangaat, zodat zelfs de meest onbeduidende verschijnselen door hem werden verklaard.’ Zijn verklaringen dringen door in zijn filosofie. In zekere zin ís zijn filosofie zelfs biologie, waarin hij zijn ontologie en epistemologie slechts ontwierp om uit te leggen hoe dieren functioneren. Vraag Aristoteles: wat bestáát er fundamenteel gezien? Dan zou hij niet zeggen, zoals een moderne bioloog misschien zou doen: ‘Vraag dat maar aan een natuurwetenschapper.’ Hij zou op een inktvis wijzen en zeggen: ‘Dat.’

De wetenschap waarmee Aristoteles een begin maakte is geweldig gegroeid, maar zijn opvolgers zijn hem allesbehalve vergeten. Gooi in sommige buurten in Londen, Parijs, New York of San Francisco met een steen en je weet zeker dat je het hoofd van een moleculair bioloog raakt. Maar als je je bioloog hebt geveld en je vraagt haar: ‘Wat heeft Aristoteles gedaan?’ is het antwoord op zijn gunstigst een niet-begrijpend gefronst voorhoofd. Toch wordt hij gelezen door Gesner, Aldrovandi, Vesalius, Fabricius, Redi, Leeuwenhoek, Harvey, Ray, Linnaeus, Geoffroy Saint-Hilaire père et fils en Cuvier, om er maar een paar van velen te noemen. Ze hebben de structuur van zijn denken zelf in zich opgenomen. En zo is zijn denken ons denken geworden, ook al weten we dat niet. Zijn ideeën stromen als een onderaardse rivier door de geschiedenis van onze wetenschap, komen nu en dan als een bron aan de oppervlakte, met ideeën die ogenschijnlijk nieuw, maar in werkelijkheid heel oud zijn.3

Dit boek is een verkenning van de bron: de prachtige wetenschappelijke werken die Aristoteles heeft geschreven en waaruit hij lesgaf aan het Lyceum. Prachtig, maar ook raadselachtig, want de bewoordingen waarin hij zijn denken giet staan zo ver van ons af dat ze moeilijk te begrijpen zijn. Hij moet vertaald worden: niet alleen in onze alledaagse taal, maar ook in de taal van de moderne wetenschap. Dit is natuurlijk een hachelijke onderneming: er is altijd sprake van het risico hem verkeerd te vertalen, hem ideeën toe te schrijven die hij met geen mogelijkheid kan hebben gehad.

Deze gevaren liggen vooral op de loer als de vertaler een wetenschapper is. Als soort zijn we armzalige historici. Het ontbreekt ons ronduit aan het historische temperament, aan het gebod van Ranke dat het verleden in zijn eigen termen moet worden begrepen. In beslag genomen door onze eigen theorieën zijn we geneigd ze in alles te zien wat we lezen. De Franse wetenschapshistoricus Georges Canguilhem formuleerde het zo: ‘De bereidheid op zoek te gaan naar voorgangers, hen te vinden en te verheerlijken is het duidelijkste symptoom van een gebrek aan talent voor epistemologische kritiek.’ De ad hominem-toon van deze boutade kan ons doen twijfelen aan het waarheidsgehalte ervan. Bovendien gaat het voorbij aan het feit dat het iedere wetenschapper, zo niet alle historici, duidelijk is dat wetenschap een cumulatief proces ís, dat we voorgangers hébben en dat we graag zouden móéten willen weten wie ze waren en wat ze wisten. Toch gaat er een ongemakkelijk stukje waarheid in deze uitspraak schuil.

Dit alles dien je bij lezing van dit boek voor ogen te houden. Sta me echter ook toe dat ik me aan een verdediging waag, zo je wilt aan de apologia van een wetenschapper. Het grote onderwerp van Aristoteles was de levende wereld in al haar schoonheid. Het lijkt dus mogelijk dat we er iets bij winnen als we hem als collega-bioloog lezen. Onze theorieën zijn immers niet alleen door afkomst met de zijne verbonden, maar ook door het feit dat ze dezelfde verschijnselen proberen te verklaren. Het kan dus echt zo zijn dat ze niet zo van de onze verschillen.

In de twintigste eeuw begon een generatie grote geleerden de biologische werken van Aristoteles niet zozeer als geschiedenis van de natuur als wel als filosofie van de natuur te bekijken. David Balme (Londen), Allan Gotthelf (New Jersey), Wolfgang Kullmann (Freiburg), James Lennox (Pittsburgh), Geoffrey Lloyd (Cambridge) en Pierre Pellegrin (Parijs) hebben ons een nieuwe, opwindende Aristoteles geschonken. Hun ontdekkingen zijn op elke bladzijde van dit boek te vinden (hoewel ze het met veel ervan oneens zullen zijn, of zouden zijn geweest, niet in de laatste plaats omdat ze het zo dikwijls met elkaar oneens waren). Ik maak in dit opzicht dus niet echt aanspraak op originaliteit. Ik denk echter wel graag dat een wetenschapper, al is het maar af en toe, in de geschriften van Aristoteles iets ziet wat de filologen en filosofen over het hoofd hebben gezien.

Want soms spreekt hij direct tot het hart van iedere bioloog, zoals wanneer hij ons vertelt waaróm we levende wezens dienen te bestuderen. We moeten ons hem in de marmeren wandelgangen van het Lyceum voorstellen terwijl hij het woord richt tot een groep onbarmhartig kritische studenten. Hij gebaart naar een hoop met inkt bevlekte inktvissen die ligt te ontbinden in de Attische zon. ‘Pak er een,’ zegt hij, ‘snijden, openmaken, kíjken.’

==

‘...?’

==

Wanhopig probeert hij het hun aan het verstand te brengen.

==

We moeten ons niet, als kinderen, vol afkeer afwenden van het onderzoek naar minder verheven dieren. Er schuilt iets ontzagwekkends in alle zaken die de natuur betreffen. Een paar vreemdelingen, zo gaat het verhaal, wilden Heraclitus leren kennen. Ze liepen naar hem toe, maar zagen dat hij zich bij de kachel zat te warmen. ‘Maak je geen zorgen!’ zei hij. ‘Kom binnen! Er zijn hier binnen ook goden.’ Evenzo dient men het onderzoek op welke dieren dan ook zonder aarzeling te benaderen. Want alle dieren hebben iets inherent natuurlijks en moois. Niets in de werken van de natuur is toeval: alles is er in absolute zin omwille van iets anders. Het doel waarmee elk dier is opgebouwd (of is gaan bestaan) verdient zijn plaats te midden van alles wat mooi is.

==

Wetenschappers noemen dit ‘De uitnodiging tot de biologie’.

==

==

Inktvis, Sepia officinalis

1 De traditionele Latijnse titel. In het Grieks: Historiai peri ton zoon.

2 Aristoteles’ bewoordingen luiden historia tès fyseos, ‘waarvan de biologie deel uitmaakt’.

3 U hoeft geen weet te hebben van de leerstellingen of geschriften van de grote meesters van de Oudheid, u hoeft hun namen niet te hebben gehoord, maar toch bent u betoverd door hun gezag.’ Theodor Gomperz (1911) Griechische Denker, deel 1, p. 419.

Het eiland

#

==

Zonneroosje, Cistus

#

iii

Nu krijgen we met een mysterie te maken. Hoe kwam Aristoteles op het idee zich met biologie te gaan bezighouden? Hoe vind je eigenlijk een wetenschap uit?

Het verhaal werd voor het eerst verteld door D’Arcy Wentworth Thompson. Hij gaf het in elk geval een chronologisch en geografisch skelet. Later in zijn leven werd Thompson beroemd vanwege zijn On Growth and Form, het excentrieke, prachtige boek dat hij schreef over de vraag waarom dieren de vorm hebben die ze hebben. In 1910 was Thompson echter een dilettant en een mislukkeling. Na een briljante studie in Cambridge werd hij al op zijn vierentwintigste benoemd op de leerstoel zoölogie aan het University College van Dundee. Onvermoeibaar actief gaf hij college, hield hij lezingen voor arbeiders, schreef brieven aan de Dundee Courier, legde de collectie aan voor een zoölogisch museum (met als bijzondere triomf een vogelbekdier), reisde naar de Beringzee om de zeehondenjacht te onderzoeken en stuurde filologische aantekeningen in naar de Classical Review, maar publiceerde maar weinig wetenschappelijk onderzoek. Toen hij achtentwintig was waarschuwde zijn oude docent op Cambridge hem iets aan wetenschap te doen voordat het te laat was. Toen hij achtendertig was schreef een andere vriend uit Cambridge hem: ‘Laat me je nu in overweging geven met wat meer wetenschappelijk werk te komen.’ Thompson zat er vreselijk mee in zijn maag en publiceerde in 1895 A Glossary of Greek Birds, een werk waarin hij alle in antieke Griekse en Egyptische teksten genoemde vogels opsomde en identificeerde. Zijn collega’s waren niet onder de indruk. Dus publiceerde Thompson in 1910 een vertaling van Aristoteles’ Historia Animalium.

In de handen van Thompson krijgt het sombere proza van Aristoteles een ingetogen grandeur: ‘Alle levendbarende viervoeters zijn dus toegerust met een slokdarm en een luchtpijp, die zich op dezelfde plaats bevinden als bij de mens; hetzelfde kan men zeggen van eierleggende viervoeters en vogels, zij het dat deze laatste verschillen laten zien in de vorm van deze organen.’ Of: ‘In het geval van eierleggende vissen leent het proces van coïtus zich minder voor waarneming.’ Of: ‘Op veel plaatsen zal het klimaat een verklaring voor bijzondere eigenschappen bieden; zo is in Illyrië, Thracië en Epirus de ezel klein [...].’

Thompson richtte zijn zoölogische kennis op de identificatie van de dieren die Aristoteles beschreef. In Arabië, zo zegt Aristoteles, leeft een muis die veel groter is dan onze veldmuis, ‘met achterpoten die een span lang zijn en voorpoten ter lengte van het eerste vingerkootje’. ‘Dit,’ tekent Thompson in een voetnoot aan, ‘is de springmuis, Dipus aegyptiacus of een verwante soort’, wat onmiddellijk helderheid geeft. Bij tijd en wijle dreigen deze annotaties de tekst te overwoekeren: ῥινόβατος is waarschijnlijk de moderne soort Rhinobatus, de Squatinoraia van Willughby en andere oudere schrijvers, met inbegrip van de R. columnae, en andere soorten die men dikwijls op Griekse markten vond. ῥίνη is waarschijnlijk de klipvis, Rhina squatina (Squatina laevis, Cuv.), die zelf het midden houdt tussen een haai en een rog.’ (Jaren later zou Thompson een pendant van A Glossary of Greek Birds publiceren met de titel A Glossary of Greek Fishes.) Zoals Thompson zegt, en men hoort de wanhoop doorklinken: ‘Het annoteren, illustreren en bekritiseren van Aristoteles’ kennis van de biologie is een taak zonder einde [...].’

De belangrijkste regels in Thompsons Historia Animalium staan in het voorwoord. Ze staan er zo onopvallend dat je er gemakkelijk overheen leest:

==

Naar mijn mening kan worden aangetoond dat de natuurhistorische onderzoekingen van Aristoteles werden ondernomen, of grotendeels ondernomen, toen hij op middelbare leeftijd was tussen de twee perioden die hij in Athene doorbracht; dat de rustige, door land omsloten lagune bij Pyrrha een van zijn favoriete jachtterreinen was...

==

Pyrrha, zei Thompson, lag op het Egeïsche eiland Lesbos.4

iv

Aan de westkant van Lesbos heeft het licht dezelfde naakte helderheid als op de Cycladen. Het landschap is een compositie van rood, oker, zwart. De kleuren zijn die van vulkanische tufsteen, geërodeerde pyroclasten en basalt die twintig miljoen jaar geleden bij vulkaanuitbarstingen zijn gevormd. Het plantendek, hoe schaars ook, bestaat uit de doornige xerofyten van de Egeïsche phrygana, waar een paar graatmagere schapen proberen te grazen tussen stenen muurtjes die in geometrische rastervormen over de berghellingen liggen. Aan de oostkant is het eiland echter weelderig en groen. De hellingen van de Olymbos, een bergmassief dat bestaat uit schist, kwartsiet en marmer, zijn bedekt met eiken (Quercus ithaburiensis macrolepis en Q. pubescens), en op de grootste hoogten staan dichte groepen tamme kastanjes en harsrijke Turkse pijnbomen. Moerasschildpadden en palingen zwemmen in de rivieren en ooievaars nestelen in de schoorstenen van verlaten ouzofabriekjes. In de lente kleuren de dalen geel door een golf zeldzame Aziatische Rhododendron luteum en in de olijfgaarden in de vlakten ligt een tapijt van klaprozen. Gelegen tussen de landmassa’s van Europa en Azië ontleent het eiland zijn flora aan beide, en deze is uitzonderlijk rijk. In 1899 beschreef de Griekse botanicus Palaiologos K. Kantartzis in zijn La végétation de l’île de Lesbos (Mytilène) (Université de Paris, Sorbonne) zestig nieuwe inheemse soorten. Ze zijn vrijwel alle ongeldig, maar zelfs zijn conservatievere opvolgers tellen veertienhonderd plantensoorten, waaronder vijfenzeventig orchideeën.

Deze twee werelden worden door de Kolpos Kallonis van elkaar gescheiden. Deze wordt tegen de open zee beschut door een smalle, kronkelende straat, is tweeëntwintig kilometer lang en tien breed en snijdt het eiland bijna doormidden. Het wordt vaak een lagune genoemd, maar is in werkelijkheid een binnenzee van een type dat door oceanografen een ‘bahira’ wordt genoemd. Het is een van de rijkste watermassa’s in de oostelijke Egeïsche Zee. Voedsel stroomt omlaag via de rivieren die van de omringende heuvels komen en het fytoplankton voeden waarvan vroeg in de lente het water groen kleurt. De bedden zeegras in het ondiepe water zijn een kraamkamer voor brasem en baars en portunus pelagius (soort krab). De flauwe hellingen van de modderige bedding worden slechts onderbroken door oeroude oesterriffen, maar zeg ‘Kalloni’ tegen een Griek en hij zal beginnen over de sardines die je het best gezouten kunt eten en wegspoelen met ouzo uit Plomari.

Het zout is afkomstig van de ondernemingen aan het noordelijke uiteinde van de lagune. Daar voert een netwerk van kanaaltjes steeds geconcentreerder pekelwater van de ene zoutpan naar de andere. De verzadigde oplossingen laten een afzetting van grote kristallen achter op takken en stenen, die glinsteren onder een kleed van moeraszeekraal en lamsoor. In de binnenste pannen verandert het zout in een ruwe schil die dan wordt vergruizeld en tot enorme witte piramiden opgetast. Roestige machinerie staat her en der verspreid maar wordt zelden werkend gezien, want zout winnen is een bedrijfstak met veel rustperioden. De ecologie van de zoutpannen zit heel eenvoudig in elkaar. Zoutminnende algen worden gegeten door de ‘pekelgarnaal’ (Artemia salina) en de larven van de ‘pekelvlieg’ (Ephydrida), die op hun beurt worden gezeefd en opgepikt door troepen grotere flamingo’s, steltkluten en een allegaartje van strandlopers en plevieren. Slechts één vissoort, de tandkarper, Aphanius fasciatus, kan in de bittere, hete pekel leven en wordt gegeten door de zwarte ooievaars en glanzende ibissen, die door de kanaaltjes waden, en door verschillende soorten sterns die vanuit de hemel omlaag cirkelen. In de lente en de herfst zijn de zoutpannen, en de moerassen eromheen, een rustplaats voor duizenden trekvogels en route tussen Afrika en het noorden.

v

Aristoteles is geen geograaf of reisschrijver, maar in een wonderlijk groot aantal passages in zijn werk verwijst hij naar Kalloni, dat hij als Pyrrha kende, naar een stadje aan de oostkust. Juist het grote aantal van deze passages bracht D’Arcy Thompson ertoe te suggereren dat dit de plaats was waar Aristoteles zoveel van zijn biologische werkzaamheden heeft verricht. Veel van deze passages vindt men in zijn grote verhandeling over vergelijkende zoölogie, Historia Animalium. Ze gaan over de dieren die in de lagune wonen. Een samenvoeging van deze passages tot een biologische reisgids zou ongeveer als volgt lezen:

==

De vissen van Lesbos planten zich voort in de lagune bij Pyrrha. Sommige vissen, vooral die kuitschieten, kan men het best in het begin van de zomer eten; andere, de harder en de kraakbeenvissen, zijn in de herfst het best. In de winter is de lagune kouder dan de open zee, dus zwemmen de meeste vissen, maar niet de reuzegrondel, de lagune uit en keren pas in de zomer terug. De witte grondel is geen zeevis maar wordt er ook aangetroffen. De afwezigheid van vis in de winter betekent dat de eetbare zee-egels in de straat meer voedsel hebben, wat de reden is waarom ze dan bijzonder veel eieren hebben en goed te eten zijn, zij het dat ze klein zijn. Er zitten oesters in de lagune. (Een paar mensen van Chios zijn naar Lesbos overgekomen die hebben geprobeerd ze over te planten naar de wateren rond hun eigen eiland.) Ooit hebben er veel kammosselen gezeten, maar die zijn uitgeroeid door baggeren en droogte. De vissers zeggen ook dat zeesterren bij de ingang naar de lagune buitengewoon hinderlijk zijn. Hoewel de lagune veel leven bevat vindt men er een aantal soorten niet: papegaaivis, elft, doornhaai. Veel van de andere felgekleurde vissen worden er evenmin aangetroffen; ook de langoest, de gewone octopus en de Eledone moschata niet. De purperslakken van Lectum, een kaap van het vasteland tegenover Lesbos, zijn bijzonder groot.

==

==

Grondel – Gobius cobitis

==

In deze bewoordingen vormen de opmerkingen van Aristoteles over de lagune en zijn dieren een portret van de lagune zoals hij drieëntwintig eeuwen geleden was, misschien wel het oudste portret van een natuurlijke omgeving waarover we beschikken.5 Van het antieke stadje Pyrrha resteert maar weinig – Strabo zegt dat het is verwoest (door een aardbeving in de derde eeuw v.Chr.) – maar het biologische verhaal klinkt nog steeds waarheidsgetrouw. De lagune is nog steeds rijk aan oesters, hoewel deze tegenwoordig met tonnen tegelijk naar Noord-Europa worden geëxporteerd. Tot voor kort gold hetzelfde voor kammosselen. Een visser klaagde zelfs tegen ons dat er altijd mosselen in de ingang naar de lagune hadden gezeten, maar dat ze twintig jaar daarvoor vrijwel waren uitgestorven door baggerwerk. Het heeft er dus de schijn van dat de mosselstand van Kalloni gedurende minstens drieëntwintig eeuwen gegroeid en afgenomen is en dat de plaatselijke bevolking er al die tijd over heeft geklaagd. De vissers bevestigen ook dat de vis jaarlijks uit de lagune wegtrekt en weer terugkomt om zich voort te planten, maar dat er geen papegaaivis, elft of langoest of doornhaai bij zit. Er is sinds de tijd van Aristoteles het een en ander veranderd in de fauna van de lagune. Er waren toen misschien geen octopussen, maar die zitten er nu zeker wel: ik heb er zelf enkele gevangen en gegeten. En ondanks al hun kleurenpracht maakt Aristoteles geen melding van flamingo’s, maar dat komt doordat ze pas enkele tientallen jaren geleden hun opwachting in de lagune hebben gemaakt.

vi

Alle Grieken hadden echter belangstelling voor vis. Terwijl Aristoteles op het Lyceum lesgaf over vis en dergelijke zat op Sicilië een zekere Archestratus er een boek in verzen over te schrijven. Het ging erover wanneer en waar je ze moest vangen en hoe je ze vervolgens moest bereiden. ‘Als je naar het land van Ambrakia [West-Griekenland] gaat,’ dringt Archestratus aan, ‘koop dan de “beervis” [meerval], ook al kost hij zijn gewicht in goud! Maar laat je kammosselen van Lesbos komen, je murenen uit de zeestraten van Italië en je tonijn uit Byzantium (snijd hem in moten, bestrooi hem met zout, wrijf hem in met olie, bak hem simpel en eet hem nog warm).’ Hij gaf zijn boek de titel Leven in weelde mee. Voor de Grieken ging het bij vis om voedsel waarmee je je onderscheidde: het waren niet zozeer objecten van filosofie als wel van begeerte.

Dus waarom zou iemand zijn vis niet meer eten en hem gaan ontleden?

vii

Het punt is niet dat er vóór Aristoteles geen wetenschap, of minstens natuurfilosofie, werd bedreven, want die was er in overvloed. Tegen de tijd dat hij werd geboren waren er in de Anatolische en Italiaanse kustgebieden scholen van filosofen die zich verdiepten in het begrip van de aard van de fysieke wereld, gegroeid en weer in verval geraakt. De Grieken noemden hen fysiologoi, letterlijk ‘degenen die verslag over de natuur uitbrengen’. Velen van hen waren doortastende theoretici. Ze waren dol op systemen die in weidse termen een verklaring boden voor het ontstaan van de wereld, de wiskundige orde ervan, het materiaal waarvan hij was gemaakt en de redenen waarom hij zoveel verschillende zaken bevatte. Anderen waren empirici die de hemel, of anders de intervallen in toonladders, probeerden te meten. Hun geschriften vertonen trekken van moderne wetenschap, hoewel we nauwelijks de indruk krijgen dat ze hun theorieën toetsten aan de hand van de waarnemingen die ze verrichtten. In hun verklaringen beriepen ze zich eerder op natuurkrachten dan op goddelijke krachten.

Een vergelijking tussen twee bijna-tijdgenoten illustreert de verschuiving in het denken. Voor de mythograaf Hesiodus (bloeitijd 650 v.Chr.) zijn aardbevingen het gevolg van de gramschap van Zeus; voor de eerste natuurfilosoof, Thales van Milete (bloeitijd 575 v.Chr.) zijn ze het gevolg van de hachelijke positie van de aarde, die drijft op een watervlakte die nu en dan door golven wordt verstoord. Het verschil zou niet duidelijker kunnen zijn: aan de ene kant een verklaring die bovennatuurlijke wezens van onpeilbare ouderdom aanroept; aan de andere kant een verklaring die is gebaseerd op zuiver fysische krachten – het doet er even niet toe dat deze verklaring onjuist is.

Toch is deze vergelijking niet zo goed als ze lijkt te zijn. Om te beginnen kunnen we niet zeker weten of dit wel echt de theorie van Thales was.6 Er zijn geen teksten van hem overgeleverd; voor zover we weten heeft hij zelfs niets geschreven. Seneca de Jongere meldt de aardbevingstheorie in zijn Naturales quaestiones. Omdat hij ongeveer vijfhonderd jaar na de dood van Thales schreef en ons volstrekt in het ongewisse laat wat zijn bronnen betreft, kunnen we ons afvragen of Seneca – of wij – wel enig idee had wat Thales werkelijk dacht over aardbevingen of over wat dan ook, hoewel hij wél in brede kringen de eer krijgt een zonsverduistering in 585 v.Chr. te hebben voorspeld. Hetzelfde geldt voor een groot deel van de rest van het vroege, ‘presocratische’, Griekse denken. Het hele corpus heeft ons bereikt in de vorm van fragmenten, die zijn begraven samen met de teksten van latere denkers, die er vaker wel dan niet van moeten worden verdacht met hun citaten te hebben gedaan wat ze wilden of ze zelfs te hebben verzonnen. Geleerden noemen deze teksten ‘doxografisch’, en ze zijn voor hen een bron van verrukking en wanhoop.

Natuurlijk kunnen er voldoende fragmenten worden geselecteerd en gereconstrueerd om dikke boeken mee te vullen. En die fragmenten spreken duidelijk allerwegen van een nieuwe filosofische mentaliteit in het vijfde-eeuwse Griekenland. Verschillen tussen wetenschap en niet-wetenschap, filosofie en mythe, die ons nu kennelijk duidelijk zijn, waren dat twee millennia en langer geleden minder. In Metafysica laat Aristoteles, die zelf een rijke bron van fragmenten is, de revue passeren wat vroegere denkers over de ‘ontstaansoorzaken’ van de wereld hadden gezegd. Hij schrijft Thales de theorie toe dat alles van water afkomstig is. Dit is een volmaakt redelijk, zij het vaag, idee dat op zichzelf behandeld moet worden. Aristoteles doet dit, en vindt het maar niets. En, zo vervolgt hij, sommigen denken dat de visie van Thales erg lijkt op die van de ‘mannen in het verre verleden (een hele tijd voor de huidige generatie) die als eersten het verhaal over de goden vertelden’.

Opeens worden we gedwongen pas op de plaats te maken. Ja, die mythen mogen dan antieke geschiedenis zijn, maar duidelijk niet zo antiek dat ze in een hogelijk technische discussie over het oermateriaal van de wereld niet geventileerd mogen worden. En vervolgens, slechts een paar alinea’s verderop, nadat hij Thales samen met de antieken op een laag vuurtje heeft gezet, besluit Aristoteles een stukje Hesiodus te analyseren (‘Van alle zaken die er ontstonden was de eerste Chaos, en de breedgeboezemde Aarde en Liefde waren de meest vooraanstaande onsterfelijken’) om te zien of er wetenschappelijke betekenis aan kan worden toegeschreven. Hesiodus mag dan een mythograaf zijn, voor Aristoteles is hij toch een terloopse blik waard.

En dat is het probleem als men van de natuurfilosofie het keurmerk van het presocratische denken maakt. De fysiologoi ‘laten de goden niet altijd weg’; ergens in hun kosmologieën ziet men gewoonlijk het goddelijke wel op de loer liggen. Als ze vroegen: ‘Wat is de oorsprong van de wereld?’, gaven sommigen antwoorden die net zo creationistisch waren als die van een christen; anderen beriepen zich op verder weg gelegen krachten, zoals de Liefde zelf; weer anderen waren hartstochtelijke materialisten en dachten dat de wereld gewoon zichzelf in elkaar had gezet. Van Hesiodus tot Democritus rukt de Schepper op, trekt zich terug of krimpt soms alleen maar ineen en verdiept zich in zichzelf.

Wat de fysiologoi dan misschien onderscheidt als vroege wetenschappers is niet zozeer het gebruik van naturalistische verklaringen voor de mysteriën waarmee de wereld ons confronteert, als wel van rationele. Ze geloofden dat wijsheid niet alleen ontvangen moest worden maar dat ideeën een debat waard waren en zo nodig terzijde konden worden geschoven. Ze discussieerden met elkaar en met degenen die aan hen vooraf waren gegaan: ze waren ambitieus waar het hun ideeën betrof. Hier beoordeelt Heraclitus (bloeitijd 500 v.Chr.) enkele voorgangers: ‘Grote geleerdheid leidt niet tot gezond verstand: anders zouden Hesiodus en Pythagoras en ook Xenophanes en Hecataeus wel wijzer zijn geworden’. Gemeen – en onmiskenbaar de woorden van een intellectueel aan het werk.

De meeste fysiologoi waren niet erg geïnteresseerd in biologie. Empedocles (ca. 492-432 v.Chr.) was een uitzondering. Hij was een Siciliaan van aanzienlijke afkomst, redenaar, dichter, politicus, genezer en charismatische ziener. In de eerste verzen van het religieuze gedicht ‘Zuiveringen’ presenteert hij zich als een onsterfelijke god en beschrijft hij hoe, als hij een stad betreedt, duizenden mensen zich rond hem verzamelen en om genezing en wonderen vragen: verzoeken die hij bij minstens één gelegenheid inwilligde door de doden te laten herrijzen. Een Jezus met een groot ego, dus, of een arrogante Zarathoestra, maar ook een mateloos invloedrijke natuurfilosoof die ‘Over de natuur’ schreef, ettelijke duizenden regels poëzie waarin onder meer waren vervat: een kosmogonie, een zoögonie, een mechanistische, zij het ongeloofwaardige theorie over de ademhaling en een chemie van vier elementen die Aristoteles als een eigen theorie zou overnemen.

Empedocles’ biologie weerspiegelde de traditionele medische kennis en praktijk van zijn tijd. Hetzelfde gold voor zijn voorliefde voor magie en mystiek. Maar terwijl hij op Sicilië rondparadeerde en aanbiddende menigten wonderbaarlijke genezingen voorschotelde ging aan de andere kant van de Middellandse Zee Hippocrates (bloeitijd 450 v.Chr.?) naar school. Op de plateia van de stad Kos staat een plataan, eeuwenoud en knoestig, die, zo beweert het bordje, precies de boom is waaronder de volwassen Hippocrates ooit heeft gezeten en zijn genezingen en wijsheden uitdeelde. Het kan niet dezelfde boom zijn, maar de medische geschriften die aan Hippocrates worden toegeschreven zijn waarschijnlijk evenmin van zijn hand. Delen van het Corpus Hippocraticum, een allegaartje van zo’n zestig werken, zijn oud genoeg om door hem of zijn leerlingen te zijn geschreven, maar andere dateren van de eerste eeuw n.Chr.

De meeste zijn nuchtere, professionele teksten die natuurlijke verklaringen voor ziekte geven. Sommige zijn eenvoudige casestudy’s, maar andere zijn intellectueel gezien ambitieuzer. De schrijver van Vlees zegt dat hij wil ‘verklaren hoe de mens en de andere dieren worden gevormd, dat wil zeggen zijn ontstaan, wat de ziel is, wat gezondheid en ziekte zijn, wat er slecht en goed is in de mens, en wat de oorzaak van de dood is’. Of ze nu diepzinnig of banaal zijn, ze zijn heel anders dan de verbale uitspattingen van Empedocles. Hier lezen we Hippocrates over het genezen van acute ziekten:

==

Dikwijls zul je in dergelijke gevallen ontdekken dat ‘oxymel’ als drank uiterst nuttig is. Het helpt speeksel omhoog brengen en is bevorderlijk voor de ademhaling. Men kan het het best in de volgende omstandigheden gebruiken. Als het sterk zurig is, is het bijzonder werkzaam in gevallen waarin men moeite heeft speeksel omhoog te brengen. Doordat het het speeksel smeert vergemakkelijkt het het hoesten en reinigt zo de luchtpijp als met een veertje. Dit is verzachtend voor de long en brengt verlichting. En als het in deze combinatie deze effecten bewerkt moet het veel goed doen.

==

En hier hebben we de benadering van Empedocles:

==

Alle remedies die er zijn, verdediging tegen kwalen en ouderdom / u alleen zult ze kennen; ik zal zorgen dat u ze alle kent. / U zult een einde maken aan de winden, hun onvermoeibare kracht die bonkt / op het land, hun kolkende adem, een vernietigende kracht over de oogsten. / Net zo zult u, als u dat verkiest, even sterke maalstromen veroorzaken... / Zelfs uit de Hades zult u mannen omhoog brengen, mannen wier kracht mettertijd is vergaan.

==

Aristoteles zou de stijl van Empedocles als ‘gebrabbel’ aanduiden.

Misschien lijkt het alsof Aristoteles alleen maar een huwelijk tot stand hoefde te brengen tussen de zoekende, verongelijkte fysiologoi en de streng empirische medici. En dat deed hij ook. Dat hij hierin slaagde is een eervol blijk van zijn geestkracht.

viii

Maar weinig over Aristoteles’ leven staat met zekerheid vast. De antieke bronnen, ongeveer een dozijn in getal, zijn eeuwen na zijn dood geschreven en spreken elkaar dikwijls tegen. Verminkt door overlevering, doordrenkt van roddels en vervormd door de intriges van rivaliserende filosofische scholen zijn ze door eeuwen van geleerden die op zoek waren naar de man achter het werk omgewoeld. De resultaten zijn mager: de feiten waarover men het eens is passen op één enkele bladzijde.

Hij werd in 384 v.Chr. geboren in Stagira, een kuststadje niet ver van het huidige Thessaloniki. Zijn vader, Nicomachus, was een Asklepiade: deels priester, deels arts. Hij was niet zomaar een kwakzalver maar lijfarts van koning Amyntas van Macedonië. Dit is minder indrukwekkend dan het klinkt. Macedonië was een halfbarbaars, afgelegen staatje met een navenant hof. Op zeventienjarige leeftijd werd Aristoteles III naar Plato’s Academie in Athene gestuurd. Daar bleef hij, als student en docent, bijna twintig jaar.

Tegen de tijd dat de tiener Aristoteles in Athene aankwam om zich aan de voeten van Plato te installeren was de traditie van de natuurfilosofie, die nog maar net twee eeuwen oud was, dood. Letterlijk dood: Democritus van Abdera, de laatste en grootste der fysiologoi, was maar een paar jaar daarvoor gestorven. Jaren later zou Aristoteles in Democritus een ontzagwekkende tegenstander zien, een achtergrond waartegen hij de deugdelijkheid van zijn eigen systeem kon toetsen. Democritus, zegt Aristoteles, heeft vooruitgang geboekt. ‘Maar [zelfs] in deze tijd hebben de mannen het onderzoek naar de natuur opgegeven en hebben filosofen hun aandacht op de politieke wetenschappen en praktische goedheid gericht.’ Hij had het over Socrates.

Socrates (469-399 v.Chr.) was een metselaar met een voorliefde voor speculatief denken. Als jongeman was hij verzot geweest op natuurfilosofie. Dat laat Plato hem tenminste in de Phaedo zeggen. Hij brak zich het hoofd over de oorsprong van het leven, over de fysieke basis van het denken en de bewegingen van de hemellichamen. Zijn inspanningen waren vergeefs. Hij volgde de betogen van de fysiologoi, nu het ene, dan weer het andere, of probeerde ze te volgen, maar hij bleef alleen maar in verwarring achter. Was 1 + 1 wel 2? Tegen de tijd dat hij was uitgedacht wist hij het niet zeker meer. Hij was, concludeerde hij, ‘bij uitstek ongeschikt voor dit soort onderzoek’. Bovendien, scheen het hem toe, gaven de fysiologoi nooit het juiste soort antwoorden, of stelden zelfs maar het juiste soort vragen. In plaats van te verklaren waarom de aarde plat of rond is of welke vorm ze dan ook mocht hebben, hadden ze moeten uitleggen waarom ze het best zo kan zijn. Maar dat deden ze nooit. In plaats daarvan deden ze een beroep op ‘naturen’, en dat zijn helemaal geen echte oorzakelijke verklaringen. (‘Stel je eens voor dat je niet in staat bent een onderscheid te maken tussen de oorzaak van een ding en de omstandigheden zonder welke het geen oorzaak zou kunnen zijn!’)

Ontgoocheld door het merkwaardige gebrek aan belangstelling van de fysiologoi voor discussies over de vraag waarom het universum goed was, wendde Socrates zich af van de bestudering van de wereld van de natuur. Xenophon gaat op deze geschiedenis in:

==

In tegenstelling tot de meeste anderen sprak Socrates niet over de natuur van het universum en deed hij geen onderzoek naar de toestand van wat intellectuelen de kosmos noemen of de eigenschappen die noodzakelijk zijn om verschijnselen aan de hemel tot stand te brengen. In plaats hiervan betoogde hij dat mensen die over dergelijke zaken speculeerden hun tijd verknoeiden. De eerste vraag die hij dan stelde was of dit soort speculatie gebaseerd was op de overtuiging dat ze al over een grondig inzicht in menselijke aangelegenheden beschikten. Dachten ze werkelijk dat het terecht was hun onderzoekingen op het goddelijke te richten ten koste van het menselijke?

==

De fysiologoi, met hun warboel van inconsistente theorieën, waren net ‘krankzinnigen’. Bovendien waren het sociale parasieten:

==

Hij bracht nog een punt over deze lieden ter sprake. Degenen die menselijke aangelegenheden bestuderen, zei hij, denken dat hun onderwerpen nuttig zullen zijn voor henzelf en andere mogelijke begunstigden. Denken degenen die onderzoek doen naar verschijnselen aan de hemel echt dat het blootleggen van de eigenschappen die noodzakelijk zijn om dingen te laten ontstaan hen in staat zal stellen op commando wind, water, jaargetijden en andere zaken voort te brengen die ze aan hun lijst willen toevoegen? Of koesteren ze een dergelijke verwachting eigenlijk niet en zijn ze heel tevreden als ze kunnen laten zien hoe dergelijke zaken ontstaan?

==

Wetenschappers zijn het met elkaar oneens omdat het dwazen zijn: wie zijn ze om voor God te willen spelen? Wat heb ik aan hun werk? Dit alles is de authentieke stem van de antiwetenschap door de eeuwen heen; het is de eerste ademtocht ervan. Ethica is zoveel nuttiger. ‘Socrates riep de filosofie uit de hemel omlaag, zette haar in de steden, introduceerde haar in de gezinnen en dwong haar onderzoek te doen naar het leven en de moraal, naar goed en kwaad.’ Zo luidde het oordeel van Cicero – en hij bedoelde het als een compliment.

ix

De Academie was omgeven door een muur en omvatte een gymnasium, een heilige olijfgaard en een tuin. De fundering is nog te zien in een park in Piraeus, maar door de afrastering, de kwijnende bomen en het afval is het lastig de plek te reconstrueren. Plato, die de grond en de gebouwen had gekocht, stichtte er rond 387 v.Chr. zijn school. Diogenes Laërtius geeft een lijstje van enkele leerlingen van Plato: Speusippus uit Athene, Xenocrates uit Chalcedon, Dion uit Syracuse en een tiental anderen uit de hele Helleense wereld, onder wie twee vrouwen. Het was niet zozeer een moderne school als wel een filosofische club. Studenten betaalden geen lesgeld. Alleen al hierdoor was het een heel andere onderneming dan de scholen die door de sofisten en de retorici werden bestierd en die Atheense jongelui leerden hoe ze fraai moesten spreken, vooruit konden komen in de wereld en een zaak voor de rechtbank konden winnen.

Toen Aristoteles er aankwam vertrok Plato zelf voor een verblijf van twee jaar op Sicilië. Waarschijnlijk droeg hij de leiding over aan zijn neef Speusippus. Over deze, in de veertig en berucht opvliegend, ging het verhaal dat hij in een woedeaanval zijn lievelingshond in een put had gesmeten. Toch kan het zijn dat hij de jongeman onder zijn hoede heeft genomen: er zijn bij Aristoteles sporen van zijn denken te zien. Maar ook dan, als de dialogen van Plato, de doxografie van de Academici en Aristoteles’ herinneringen betrouwbare getuigen zijn voor de reikwijdte van de gesprekken in de tuin van de Academie, was de natuurfilosofie van het curriculum afgevoerd. Of, als ze er nog wel op stond, dan in een bijzondere vorm.

Plato had zich Socrates’ belangstelling voor moraaltheologie toegeëigend. Het is natuurlijk lastig hen beiden van elkaar te onderscheiden, want Socrates heeft niets geschreven. Plato heeft veel geschreven, en veel van wat Plato heeft geschreven wordt door ‘Socrates’ verwoord. Hoewel Plato’s Socrates niet zo flagrant antiwetenschappelijk is als die van Xenophon, staat de rijpe filosofie van Plato niet minder vijandig tegenover de wetenschap dan de snieren van Socrates; veel vijandiger zelfs, omdat hij zo mooi schreef en zijn werken volledig zijn overgeleverd.

De republiek, Plato’s beroemdste dialoog, geeft zijn visie op de doelstellingen en methoden van de natuurfilosofie. Glaucon en Socrates discussiëren over de opleiding van filosoof-koningen. Dienen de jongeren de astronomie te bestuderen? Ja, zegt Glaucon, dat is voor allerlei zaken nuttig: landbouw, zeevaart en oorlog. Socrates veegt hem vriendelijk de mantel uit voor dit ‘vulgaire’ utilitarisme. Nou goed, antwoordt Glaucon, misschien moeten ze dan de astronomie bestuderen omdat deze ‘de ziel dwingt omhoog te kijken’. Dit, zo hoopt hij, is het soort antwoord waarnaar Socrates op zoek is, maar weer krijgt hij een standje. Glaucon praat in veel te letterlijke zin: de enige studie waardoor de blik van de ziel zich omhoog richt, zegt Socrates, is die welke zich verdiept in ‘het wezen en het onzichtbare’, waarmee hij op de echte werkelijkheid doelt, die achter de oppervlakkige verschijningsvorm van de zaken schuilgaat. Het bestuderen van de sterren, vervolgt hij, kan ons hierbij helpen, maar niet erg veel. De feitelijke bewegingen van de sterren zijn slechts een onvolmaakte uitbeelding van de onzichtbare werkelijkheden: je kunt evengoed naar meetkundige figuren in een schildering zoeken. En deze werkelijkheden kunnen ‘alleen met behulp van de rede en het denken worden begrepen en niet met behulp van waarneming, of [Glaucon] denk jij er anders over?’

Glaucon denkt er niet anders over. Hij capituleert volledig voor Socrates’ – Plato’s – anti-empirisme. En een paar bladzijden verderop, als hij het heeft over de bestudering van harmonie, jouwen de twee mannen samen de fysiologoi uit, die ‘de snaren’ van hun instrumenten ‘kwellen en folteren’, ‘hun oren erbij houden alsof ze een stem in het huis ernaast proberen te horen’ om de regels van de harmonie en de kenbare grenzen van de muzikale waarneming te begrijpen. Deze ‘achtenswaardigen’ (de muzikale fysiologoi) ‘bewegen zich niet omhoog naar universele problemen en bekijken niet in elk afzonderlijk geval welke getallen inherent harmonieus zijn en welke niet en waarom’.7 Ze zitten met lieren te knoeien terwijl ze een algemene, formele theorie zouden moeten uitwerken voor de muzikale orde waar ze slechts een vaag idee van hebben; een theorie die een verklaring zou bieden voor het mooie en goede dat we in muziek horen; een theorie die de harmonieën van muziek zou verenigen met de bewegingen van de sterren. ‘Een bovenmenselijke taak,’ merkt Glaucon op, en dat lijkt ons wellicht zwak uitgedrukt.

Plato had het hierbij moeten laten. Had hij dit gedaan, dan hadden we hem in elk geval kunnen prijzen om zijn fraai aandoende bescheidenheid. Hij heeft het er echter niet bij gelaten. Later in zijn leven schreef hij een werk waarin hij pretendeert de wereld van de natuur te beschrijven en te verklaren – de hele wereld van de natuur. Ondanks alle ambitie is het maar een kwart zo lang als De republiek. De beknoptheid is veelzeggend.

x

In zijn Timaeus vertelt Plato het verhaal van de schepping van de kosmos en alles wat deze bevat: tijd, de elementen, de planeten en sterren, mensen en dieren. Hoewel het kort is pretendeert het boek een encyclopedisch werk te zijn: het beslaat ontologie, astronomie, chemie, fysiologie van de zintuigen, psychiatrie, genot, pijn, menselijke anatomie en fysiologie, met een terzijde over de vraag waarom de lever de bron van profetie is, en de oorsprong van ziekte en seksuele begeerte. Door dit alles doet het aan als een werk over natuurfilosofie.

En dan nog een erg vreemde natuurfilosofie. Zonder ook maar één citaat van een geleerde, zonder empirisch materiaal of veelberedeneerde argumentatie is de Timaeus een borreltafelmonoloog, waarin op onbeschaamd zelfverzekerde toon de ene ongeloofwaardige bewering na de andere wordt gedebiteerd. Het is een diepreligieus betoog dat erop gericht is bloot te leggen waarom een goddelijke ambachtsman, de dèmiourgos, de wereld heeft gebouwd. Het is ook een stuk politieke propaganda, dat duidelijk maakt hoe de ideale stad van De republiek er in werkelijkheid uit zou zien. Het is niet eens duidelijk of Plato de Timaeus als bijdrage aan de natuurfilosofie heeft beschouwd. Hij wil dat het een verslag van de zichtbare wereld is, maar begint met de waarschuwing dat hij alleen maar een eikos mythos, een geloofwaardig verhaal, opdist. Gedeeltelijk komt dit doordat hij eigenlijk een verhaal najaagt over de wereld die achter de zintuiglijke verborgen ligt, en elk verhaal over deze vertekende maar zichtbare wereld zal een onduidelijk verband hebben met die volmaakte maar onzichtbare. Het komt echter ook doordat hij er niet vreselijk in is geïnteresseerd een rationeel verhaal over zelfs deze wereld te vertellen.

Plato laat zich in de kaart kijken met zijn verhaal over de oorsprong van de dieren. Ooit, zegt hij, hebben er mensen bestaan die in uiteenlopende mate verdorven of alleen maar dwaas waren. Ze werden al naar gelang hun uiteenlopende zonden in verschillende dieren veranderd: krioelende kruipers, schaaldieren en dergelijke. Vogels ‘ontstonden door een gedaanteverandering uit de onschadelijke maar niet heel slimme mensen die aandacht besteedden aan de zaken in de hemel maar in hun simpelheid aannamen dat het duidelijkste bewijs in deze zaken datgene is wat door het oog wordt waargenomen’. Hij heeft het over astronomen.

Geloofde Plato echt dat vogels gereïncarneerde natuurfilosofen waren? Of greep hij alleen maar de kans om een armzalige grap te maken? Laten we welwillend zijn en het laatste veronderstellen, want het eerste is te bizar, zelfs volgens de rekbare maatstaven van de vierde-eeuwse zoölogie. De grap verraadt echter de ware aard van de Timaeus: het is helemaal geen werk van natuurfilosofie maar een gedicht, een mythe, een zwaar aangezet jeu d’esprit dat geniet van zijn eigen dubbelzinnigheid.

Dit lijkt een hard oordeel. Plato was evenzeer als de pythagoreërs gefascineerd door meetkunde, en de Timaeus bevat een van de eerste pogingen om meetkunde te gebruiken voor een beschrijving van de wereld van de natuur. ‘Laat niemand hier binnengaan die geen verstand heeft van meetkunde’ stond naar verluidt op de latei boven de ingang van de Academie; dezelfde woorden staan geschreven boven de met een elektronisch pasje verzegelde deuren van elke faculteit Natuurkunde, ook al zie je ze niet. De wetenschap van Plato mag dan nauwelijks te onderscheiden zijn van theologie, hetzelfde geldt, althans te oordelen naar de uitspraken van sommige natuurkundigen, ook voor de moderne wetenschap: ‘Als we een volledige theorie ontdekken zou dat de ultieme triomf van de menselijke ratio zijn, want dan zouden we de geest van God kennen.’ Plato? Nee, Hawking.

Deze vergelijking kan Plato echter niet redden. Hier volgt een voorbeeld van zijn stijl van opstellen van een wiskundig model: ‘De tweede soort vaste stof wordt gevormd door dezelfde driehoeken, die zich verbinden als acht gelijkzijdige driehoeken en een vaste hoek vormen uit vier rechte hoeken, en uit zes van dergelijke hoeken wordt het tweede lichaam voltooid. En het derde lichaam wordt samengesteld uit honderdtwintig driehoekige elementen, die samen [...] [enz.]’ Het gaat hier om een passage over de elementen, geschreven door een man die duidelijk in de ban was van het mysterie van Getallen.

Evenmin mogen we Plato simpelweg excuseren omdat hij een product van zijn tijd was. Natuurlijk hadden de fysiologoi ook een voorliefde voor grootse theorieën die losstonden van de beperkingen van empirische bewijsvoering. Maar zij meenden in elk geval wat ze zeiden. Ze laten geen minachtend gegrinnik horen en verscholen zich niet achter de mythe. Bovendien zou, slechts een paar jaar nadat Plato de Timaeus had geschreven, een van zijn eigen studenten een begin maken met een meedogenloze, beredeneerde aanval op de citadel van de werkelijkheid, déze werkelijkheid, die in een moderne editie meer dan duizend pagina’s beslaat: een grondige, om niet te zeggen uitputtende analyse van wat zijn voorgangers dachten over de oorzaken en structuur van de wereld van de natuur, waarom die voorgangers het (vaker wel dan niet) bij het verkeerde eind hebben, hoe hij er zelf over denkt en de empirische bewijzen daarvoor. Aristoteles zou het idealisme van zijn leermeester de rug toedraaien en de wereld, onze wereld, bezien zoals hij was: iets prachtigs en als zodanig de moeite waard omwille van zichzelf te worden bestudeerd. Hij zou de wereld benaderen met de nederigheid en ernst die hij verdient. Hij zou hem zorgvuldig observeren en niet bang zijn al doende zijn handen vuil te maken. Hij zou de eerste ware wetenschapper worden. Dat hij zich in die richting ontwikkelde na les te hebben gehad van een van de meest tot de verbeelding sprekende intellecten van alle tijden, dát is het mysterie van Aristoteles. Het enige wat hij ooit bij wijze van verklaring heeft gezegd is: ‘Vroomheid gebiedt ons de waarheid te eren boven onze vrienden.’

xi

In 348 of 347 v.Chr. verliet Aristoteles plotseling Athene. Er zijn minstens twee verhalen waarin wordt geprobeerd dit te verklaren.

In het eerste verhaal vertrekt hij uit gepikeerdheid. Twintig jaar lang heeft hij aan Plato’s Academie gewerkt. Zijn collega’s noemen hem ‘De Lezer’, maar hij is ook een oorspronkelijke geest. Misschien té oorspronkelijk. Plato noemde hem op ietwat scherpe toon ‘Het Veulen’; hij bedoelde dat Aristoteles zijn leermeesters schopte zoals een veulen tegen zijn afrastering schopt. Aelianus, die eeuwen later schrijft, vertelt een verhaal dat Aristoteles niet bepaald tot eer strekt en een aanwijzing geeft voor een machtsstrijd aan de Academie. Op een dag wandelt de bejaarde Plato, beverig en niet meer zo scherp, in de tuin van de Academie als hij Aristoteles en zijn aanhang tegen het lijf loopt, die hem een filosofisch pak slaag geven. Plato trekt zich terug in het gebouw en de groep rondom Aristoteles houdt de tuin maandenlang bezet. Speusippus kan niets tegen de veroveraars beginnen, maar Xenocrates, een andere trouwe volgeling van Plato, krijgt hen uiteindelijk zover dat ze het veld ruimen. Wie weet of dit waar is? Het staat echter vast dat toen Plato overleed de baan van directeur niet naar Aristoteles ging maar naar Speusippus en dat op dat moment, toeval of niet, Aristoteles naar het oosten vertrekt.

Volgens een andere versie is de politiek, meer dan gepikeerdheid, de oorzaak dat Aristoteles op de vlucht slaat. Aristoteles onderhoudt nauwe banden met het Macedonische hof. De zoon van Amyntas, Philippus II, laat militair gesproken zijn spierballen zien in het Griekse achterland. Hij heeft net Olynthos, een bondgenoot van Athene, platgebrand en de burgers, samen met een garnizoen Atheense soldaten, als slaven weggevoerd. In Athene zweept Demosthenes de burgerij op tot nieuwe hoogtepunten van xenofobie; Aristoteles gaat ervandoor nu het nog kan.

De antieke bronnen zijn eensluidend in de zin dat toen Aristoteles Athene verliet, hij naar het oosten ging: de Egeïsche Zee over naar de kust van Klein-Azië, de grens van de Helleense wereld, waar miniatuurstaatjes krachteloos meegevoerd werden met de stromen van de Atheense, Macedonische en Perzische macht. Een van deze staatjes was Assos, een stadstaat op de zuidkust van het schiereiland Troas. Assos en zijn zuster-polis Atarneus werden geregeerd door Hermias, een plaatselijke sterke man. Er is weinig over hem bekend, behalve dat hij van duistere geboorte was, slechts kort aan de macht was en een afgrijselijke dood stierf. Men vertelt dat hij zijn leven begon als slaaf van een bankier, de toenmalige tiran van Assos, die zijn talenten onderkende, hem vrijliet en uiteindelijk tot erfgenaam benoemde. Men zegt dat hij zijn opleiding aan Plato’s Academie heeft gekregen. Men zegt dat hij een eunuch was. Een groot deel van deze verhalen kan roddel zijn, die ten doel heeft zijn reputatie op te blazen of te besmeuren: antieke bronnen zijn zelden onpartijdig. Wat zijn afkomst ook moge zijn, het schijnt dat hij een soort intellectueel was, want toen hij in 351 tiran werd nodigde hij verschillende leden van de Academie, onder wie Aristoteles, uit aan zijn hof.

In De republiek zegt Plato hoe, in zijn ideale staat, de politieke macht getemperd zou worden door de wijsheid van de filosofie. Ter verwezenlijking van dit ideaal was Plato naar Sicilië gegaan en daar speelde hij de rol van wijze tegenover de bandeloze Dionysus II van Syracuse, een project dat hem bijna het leven kostte. Misschien was Hermias dan een volgende poging van de Academici om een filosoof-koning te creëren; uit een laat biografisch fragment zou men kunnen opmaken dat de drie jaar die Aristoteles in Assos doorbracht in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de hardvochtigheid van het bewind van de tiran te matigen. Als dit zo was eindigde dit project eveneens beroerd. Hermias stond sympathiek tegenover Macedonië. In 341 gaf Athene, bedreigd door het Macedonische expansionisme, Philippus opdracht zijn troepen uit de Troas terug te trekken. Dit deed deze. Hermias was nu onbeschermd tegen de Perzen, de tijdelijke bondgenoten van Athene. Dezen lokten hem in de val, en folterden en vermoordden hem. Voor Aristoteles was dit een smartelijk verlies. Jaren later richtte hij een standbeeld voor hem op in Delfi, dat het volgende opschrift droeg:

==

Hij werd schandelijk behandeld; in strijd met ieder respect voor goddelijk recht. Zijn moordenaar? De koning van de boogdragende Perzen. Niet door een publieke strijd, niet in een gevecht op leven en dood werd hij door een speer geveld. Slechts door de onbetrouwbaarheid van een man die hij verkoos te vertrouwen.

==

Verder stond er dat hij elke dag een paean voor zijn vermoorde vriend zou zingen, misschien de hymne die Diogenes Laërtius in zijn Levens van de filosofen vermeldt. Het doet wellicht overdreven sentimenteel aan, maar het is ook bekend dat Aristoteles trouwde met een meisje Pythia, dat een nichtje van Hermias, of zelfs zijn dochter was. Hij was acht- of negenendertig jaar oud; zijn bruid was waarschijnlijk erg jong. (In Politika zegt Aristoteles dat voor een man de beste leeftijd om te trouwen zevenendertig is, de beste leeftijd voor een vrouw achttien.) ‘Een takje mirte en de schoonheid van een roos / waren geluk in haar handen, en haar haar / viel als het duister over haar rug en schouders...’: aldus Archilochus over een ander meisje uit een andere plaats en een andere tijd, maar ik stel me voor dat ze er zo uitzag.

==

==

Een Grieks meisje

xii

De ruïnes van het antieke Assos liggen tegen een gedoofde vulkaan die steil oprijst uit de vlakte en de kust aan de voet. Een tempel voor Athena met vijf nog overeind staande Dorische zuilen bekroont de Akropolis. De fundering van de stoa, het bouleuterion, het gymnasium, de agora en een theater liggen iets lager op de helling aan de kant van de zee. In zijn Voyage pittoresque de la Grèce (1809) schreef Choiseul-Gouffier: ‘Maar weinig steden zijn gezegend met een zo fraaie en spectaculaire ligging als Assos’, en hij gaf een verrukkelijke, zij het zeer onnauwkeurige reconstructie hoe de stad er in zijn hoogtijdagen moest hebben uitgezien. William Martin Leake zei dat het het volmaaktste voorbeeld van een Griekse stad was.

Loop in de schemering de helling naar de citadel op, door het Turkse dorp, klim over de afrastering rond de antieke ruïnes, dan kun je nog steeds zien hoe prachtig Assos moet zijn geweest. Je kunt echter niet zien wat Choiseul-Gouffier en Leake hebben gezien. In 1864 sloopte de Turkse regering een groot deel van de nog ongeschonden antieke stad en gebruikte de stenen om de kaden van het arsenaal van Istanbul te bouwen. Tegen die tijd hadden de Fransen als geschenk van de Sublieme Porte de tempelreliëfs ontvangen en ze in het Louvre gezet. Dit was maar goed ook. In 1881 had een Amerikaanse ploeg, die de restanten opgroef, veel te stellen met dorpelingen die net opgegraven muren op kruiwagens afvoerden en een marmeren centaur stenigden die de Fransen over het hoofd hadden gezien.

De tempel in Assos was in de tijd van Aristoteles ongeveer honderdtachtig jaar oud, maar het theater is hellenistisch. Het uitzicht vanaf de citadel kan niet erg zijn veranderd. De massieve, onverwoestbare oostelijke muur staat er nog. De omringende heuvels zijn bedekt met inheems struikgewas en de dalen met eiken; de toeristenplaatsen liggen verderop aan de kust en er zijn zelfs niet veel olijfgaarden. Je wordt nergens door opgeschrikt, behalve door een Turkse F-16 die hoog boven je overvliegt om de broze grens tussen twee luchtruimen uit te proberen, en nu en dan het gemekker van een geit. Het eiland vestigt echter de aandacht op zich. Lesbos ligt recht voor je, verbazingwekkend dichtbij, in een opeenstapeling van lagen grijs en blauw. Je krijgt het gevoel dat je erheen zou kunnen zwemmen, en de aandrang het te doen is bijna onweerstaanbaar, hoewel de Straat van Mytilini op zijn smalst negen kilometer breed is. Je kunt Lesbos niet zien zonder erheen te willen. Het is een belofte van ontdekkingen.

==

==

Assos, gerestaureerd.

==

==

Lesbos vanaf de citadel van Assos, augustus 2012.

xiii

In 345, toen Hermias nog aan de macht was, nam Aristoteles zijn bruid mee naar Lesbos om er te gaan wonen. Thompson, een romanticus, noemde de twee jaar die Aristoteles op het eiland doorbracht ‘de wittebroodsweken van zijn leven’. Misschien waren ze dat ook wel, maar de werkelijkheid gebiedt te zeggen dat er niets bekend is van wat Aristoteles er precies deed, want hij heeft ons geen dagboeken of notities nagelaten en de antieke biografen doen er het zwijgen toe. Maar als D’Arcy Thompson gelijk heeft begon hij op Lesbos aan het grote werk van het in kaart brengen en begrijpen van de wereld van de levende wezens.

Het kan een gesprek zijn geweest, een toevallige opmerking die tot een opgewonden antwoord leidde. En toen meer gepraat, en nog meer, tot zich een beeld van het hele, enorme, uitdagende, opwindende onderwerp begon af te tekenen. Het is een aansprekende gedachte, dat de biologie zo is begonnen. En het is geen ongeloofwaardige gedachte. Want toen Aristoteles naar Lesbos ging schijnt hij minstens één andere filosoof als gesprekspartner te hebben gehad: een man die een van zijn beste vrienden zou worden en die zijn intellectuele rijkdom zou erven.

Tyrtamus was geboren in Eresos, een stadje aan de zuidwestkust van Lesbos. De dalen rond Eresos waren groen van de wijngaarden; het stadje was beroemd om zijn wijn. Tegenwoordig zijn diezelfde dalen droog en verwaarloosd, maar toch kan men de restanten van de antieke terrassen nog zien. We weten niet wanneer en hoe Tyrtamus en Aristoteles elkaar hebben leren kennen. Het is denkbaar dat de jongere man – hij was dertien jaar jonger dan Aristoteles – aan de Academie een van Aristoteles’ leerlingen was geweest en hem naar Assos was gevolgd. Als dit zo was introduceerde Tyrtamus zijn leermeester nu op zijn geboortegrond. Of misschien is Tyrtamus helemaal nooit in Athene geweest en heeft hij Aristoteles pas op Lesbos leren kennen; een welbespraakte jongeman van het eiland, die eropuit was indruk te maken en de aandacht van een eminente bezoeker op zich te vestigen. We weten zelfs niet hoe hij heette: Strabo noemt hem ‘Tyrtamus’; Diogenes Laërtius ‘Tyrtanius’. De spelling doet er trouwens niet erg toe omdat Tyrtamus/Tyrtanius volledig in de vergetelheid is geraakt. Aristoteles herdoopte de jongeman ‘Theophrastus’, wat ‘Goddelijke Taal’ betekent. Hij zou de naaste medewerker van Aristoteles worden. Socrates – Plato – Aristoteles – Theophrastus: hier hebben we de volgende schakel in een gouden ketting.

‘Goddelijke Taal’ is een vreemde benaming voor een man wiens geschriften, hoe belangrijk ook, droog zijn als de grond in de zomer. Een van zijn bewaard gebleven boeken draagt de titel Karakterschetsen en is een encyclopedie van mensen die je het liefst mijdt – de Lomperik, de Gierigaard, de Kletskous en zo eindeloos door. Het is even vervelend als het klinkt. Theophrastus schreef ook boeken over logica, metafysica, politiek, ethica en retorica – eigenlijk het hele palet van Aristoteles – maar die zijn niet bewaard gebleven. Zijn boek over botanie echter wel. Het is subliem.

Theophrastus heeft twee boeken over botanie geschreven. Het ene, De Historia Plantarum, is beschrijvend. Theophrastus identificeerde de delen van planten en gebruikte deze om planten in groepen te rangschikken: bomen, struiken, lage struiken, kruiden – een indeling die tot in de Renaissance is gehandhaafd. Het andere, De Causis Plantarum, gaat over de vraag hoe planten groeien. Hij onderzoekt de effecten van de omgeving op hun groei, bespreekt het kweken van bomen en gewassen en onderzoekt de ziekten van planten en de oorzaken waardoor ze doodgaan. Samen zijn deze werken voor de studie van planten wat de werken van Aristoteles voor de studie van dieren zijn: de basisdocumenten van hun wetenschap.

Het is aardig zelfbedrog om ons de twee filosofen voor te stellen terwijl ze niet al te ver van de lagune in een olijfgaard wandelen, de wereld van de natuur onderling verdelen en afspreken, zoals iedere twee wetenschappers zouden doen, liever samen te werken dan met elkaar te concurreren: ‘Jij doet de planten, ik de dieren, en samen leggen we het fundament van de biologie.’ Aardig, maar te simpel. Theophrastus schreef ook boeken over dieren en Aristoteles minstens één boek over planten. Beide zijn ze echter verloren gegaan. Dat botanici de een als de stichter van hún wetenschap zien en zoölogen de andere is, lijkt me, grotendeels het gevolg van de wisselvalligheden van de geschiedenis: welke teksten de monniken besloten te redden. Toch kan het geen toeval zijn dat Aristoteles in het geboorteland van de andere grote bioloog van de Oudheid de bestudering van dieren ter hand nam. Hun onderzoeksprogramma’s en levens zijn nauw met elkaar vervlochten. Theophrastus volgde Aristoteles op als hoofd van het Lyceum en erfde zijn meest gekoesterde bezit: zijn bibliotheek.

Toch zijn het heel verschillende denkers. Waar Aristoteles zelden terugschrikt voor een gewaagde verklaring is Theophrastus behoedzaam empirisch; waar Aristoteles de neiging heeft overzichten te geven maakt Theophrastus zich liever zorgen over problemen. Gegeven deze omstandigheden veronderstelt men dikwijls dat Aristoteles de dominante partij in de samenwerking was: het moet zeker lastig zijn geweest hem weerstand te bieden. Maar zelfs dan: gezien het feit dat ze beiden op Lesbos zaten vraag je je af wie van hen het eerst op het idee kwam levende wezens te bestuderen. Wie bepraatte wie?

xiv

Neem, om op Lesbos te komen, een boot vanuit Piraeus. Als je jong of arm of robuust bent, neem dan een dekpassage: voor dertig euro word je over de Egeïsche Zee vervoerd. Je zult een plaatsje moeten zoeken tussen de zigeunerfamilies die zich in de trappenhuizen hebben genesteld, de naar hun eilandgarnizoen terugkerende soldaten die de bar in bezit hebben genomen of anders tussen de boeren die teruggaan naar hun olijfgaarden en die de lounge hebben bezet. Of misschien wil je een hut nemen: het is een reis van twaalf uur.

Athene verdwijnt in de verte en je bent op weg. Om drie uur ’s ochtends legt het schip aan bij Chios. Het is even groot als de haven klein is en dus draait het met geselende motoren zijn 135 meter lange romp om binnen te komen. In het licht van schijnwerpers blazen mannen van de havenpolitie in hun witte uniformen op schrille fluitjes en zwaaien met hun armen om het ballet van vrachtwagens en werkelijk niet in toom te houden dekpassagiers in goede banen te leiden. Toch gaat het er allemaal ongelofelijk efficiënt aan toe. Dertig minuten later laat het schip zijn hoorn loeien boven het slapende stadje, draait weer om zijn as en zet weer koers naar de Egeïsche Zee.

In de dageraad steekt het silhouet van de Turkse kust af tegen de rode hemel. Lesbos duikt op in het sterker wordende licht: eerst de met pijnbomen bedekte Olymbos en daarna de rotsachtige zuidkust. Kaap Malea wordt gerond: Lesbos ligt aan bakboord, Assos tegenover de stuurboordboeg, en algauw ligt Mytilini recht voor je, de marmeren koepel van de kathedraal spierwit in de ochtendzon.

In Mytilini heb ik een ritueel. Zodra het schip heeft aangelegd bel ik Giorgos K. om in een café in de haven af te spreken. Hij is wiskundig ecoloog aan de plaatselijke universiteit en mijn oudste en dierbaarste vriend op het eiland. De route van onze conversatie is altijd dezelfde: eerst wetenschap, dan vrouwen, en dan de vooruitgang en problemen op beide gebieden. Hij heeft een grillige sensualiteit, een al te genereuze charme, en, vinden zijn vrienden, hij verdient zijn prachtige vrouw niet. We zouden de jaren aan de hand van deze gesprekken kunnen periodiseren.

Ik noem hem nu omdat hij degene was die me voor het eerst meenam naar Kalloni. We reden aan de noordelijke kant Mytilini uit, cirkelden om de Golf van Gera, de grijze kleine zus van Kalloni, heen, reden toen naar het zuidwesten over de met pijnbomen bedekte lagere hellingen van de Olymbos en kwamen uit in Achladeri, waar de lagune verbazingwekkend weids is. Er is daar een uitstekende vistaverna, en bovendien olijfgaarden en, naar men zegt, een paar restanten van de antieke stad Pyrrha, die zich ooit langs de kust uitstrekte naar enkele aangrenzende dorpen, maar ik heb ze nooit gevonden.

Het gaat hier echter niet over archeologie: het gaat over het boek en het eiland. Van alle plaatsen in het oostelijke Middellandse Zeegebied waar Aristoteles heeft gewoond is Lesbos de lieflijkste. Hier, op deze kale, gloeiendhete kust is, als nergens anders, de wereld van de natuur rijkelijk voorhanden en verleidelijk, en op Lesbos nergens meer dan bij Kalloni. Als je op een lenteochtend naar de kade van een van de dorpen afdaalt waarmee de kust van Kalloni is bezaaid, zie je Historia Animalium tot leven komen. Je ziet aristotelische vissen – de perkè, skorpaina, sparos en kefalos – naar adem happen achter in de open vrachtwagentjes van de kopers.8 Dit zijn de namen die Aristoteles heeft gebruikt, en voor deze vissen werken ze in elk geval nog steeds als je er een paar wilt kopen om te roosteren. Je kunt ook een emmer inktvis kopen en ze, volgens de instructies van deze tekst, ontleden. Je kunt je over de rand van een kade buigen, je arm uitsteken en zeeschedes, zeeanemonen, zeekomkommers, zeeslakken en krabben omhooghalen, die hij allemaal beschrijft. De dekken van de vissersboten zijn bezaaid met de schelpen en eierschalen van de purperslakken waarvan de bodem van de lagune is vergeven en waarvan de voortplantingsgewoonten hem zo’n raadsel waren. Je kunt langs de moerassen bij de zoutpannen lopen en de futen, eenden, ibissen, reigers en kluten zien waarvan de anatomie en de gedragingen hem zo fascineerden. Je kunt de Europese bijeneter zien, de mooiste lentetrekvogel, met zijn turkooizen, gouden, okergele en groene verendek, die op de zandbanken nestelt, precies zoals Aristoteles het beschrijft. Thompson zei het als volgt: ‘De gelukkige natuurvorser is hij die ooit een kalme zomer doorbrengt aan de rustige lagune, en er alle natuurlijke rijkdom vindt, ὅσσον Λέσβος […] ἐντὸς ἐέργει9 en de schepselen die Aristoteles kende en waarvan hij hield, rond zijn voeten heeft.’ Ik heb het gedaan. Hij heeft gelijk.

4 Met verontschuldigingen aan mijn vrienden op Lesvos noem ik het eiland liever ‘Lesbos’ dan ‘Lesvos’, de officiële moderne naam, aangezien het zo bij Aristoteles bekendstond en bij de meeste lezers bekendstaat.

5 Als Aristoteles de zee bij Pyrrha noemt duidt hij deze meestal aan als euripos ofwel ‘straat’: de ingang van de Kolpos Kallonis. De lagune zelf kan beter omschreven worden als een limnothalassa ofwel een ‘meerzee’.

6 In zijn beschrijving van de visies van Thales gebruikt Aristoteles technische termen die na Thales’ dood zijn bedacht (bijvoorbeeld archè: oorsprong of principe). Hierdoor weten we niet zeker wat Thales werkelijk bedoelde.

7 Merk op dat deze sneren gericht zijn tegen een poging een serieus wetenschappelijk probleem, namelijk de cognitieve basis van een visie op harmonie, op te lossen.

8 Antieke en moderne Griekse namen: perkè, perka; skorpaina, skorpiomana; sparos, sparos; kefalos, kefalos. Zie aanhangsel A2 voor Nederlandse en Latijnse namen.

9 ‘alles wat Lesbos bezit’: Ilias XXIV.

De bekende wereld

#

==

Kameleon – Chamaeleo chamaeleon chamaeleon.

#

xv

De uitspraak dat Aristoteles een wetenschapper was gaat uit van de veronderstelling dat we een wetenschapper kunnen herkennen. Sociologen en filosofen hebben lang pogingen gedaan om zo’n wezen in het vizier te krijgen; het resultaat van deze pogingen is onduidelijk, want de activiteiten en bezigheden van wetenschappers zijn zo divers dat het lastig is een definitie te vinden die hen allen omvat en tegelijkertijd astrologen buitensluit. Wetenschappers, die veel minder geoefend zijn waar het definities aangaat, herkennen hun verwanten gewoon, maar zouden, als men aandrong, kunnen komen met iets als: ‘Een wetenschapper is iemand die door middel van systematisch onderzoek probeert de ervaren werkelijkheid te begrijpen.’ In deze genereuze definitie passen theoretisch natuurkundigen en keverspecialisten en ook sommige sociologen; en hoewel we kunnen kibbelen over de begrenzingen beperkt ze het terrein van menselijke activiteiten aanzienlijk, door tuinlieden en artsen buiten te sluiten (geen systematisch onderzoek), literatuurcritici en filosofen (geen ervaren werkelijkheid) en eveneens homeopaten en creationistische ‘wetenschappers’, die volgens beide criteria voor het examen zakken. Wie er wel onder valt is Aristoteles, wiens onderzoekingen bij uitstek systematisch waren en die meer was gericht op het begrijpen van de werkelijkheid. Opgemerkt dient te worden dat Aristoteles zichzelf nooit ‘wetenschapper’ heeft genoemd, maar hij had wel een woord voor de ‘wetenschap der natuur’, fysikè epistèmè, letterlijk de ‘bestudering van de natuur’. En hij duidde zichzelf niet alleen aan als fysiologos, ‘iemand die een verhaal over de natuur vertelt’, maar ook als fysikos, ‘iemand die de natuur begrijpt’.

==

xvi

In de verzameling verhandelingen die nu als Metafysica bekendstaat onderzoekt Aristoteles de fundamentele werkelijkheid. Zijn ideeën zijn niet eenvoudig te begrijpen: de uitleg van zijn dertien boeken heeft geleerden honderden jaren beziggehouden en zal dit zeker nog honderden jaren doen. Gelukkig hoeven we ze niet helemaal te volgen om waardering te kunnen hebben voor de verhelderende eigenschappen van de eerste woorden:

==

Alle mensen verlangen van nature naar kennis. Een blijk hiervan is het genot dat we aan onze zintuigen ontlenen, want afgezien van hun nut houden we van ze omwille van zichzelf, en boven alle andere van dat van het gezichtsvermogen [...] De reden hiervan is dat dit zintuig ons meer dan alle andere in kennis stelt van veel verschillen tussen zaken en deze aan het licht brengt.

==

Aristoteles bedoelt ‘kennis’ niet alléén in de zin van ‘begrijpen’. Hij bedoelt ook ‘waarnemen’. In eerste instantie dienen we zijn woorden dus te lezen als de uitspraak dat mensen genoegen ontlenen aan het gebruik van hun zintuigen, en de reden hiervan is dat dit hen in staat stelt alle verschillende zaken waar te nemen waaruit de wereld is samengesteld. Dit is niet meer dan een openingszet. Aristoteles betoogt namelijk verder dat ‘weten’ in de zin van ‘waarnemen’ de fundering is van ‘weten’ in de zin van ‘begrijpen’: het is zelfs een vereiste voor wijsheid. De reden dat deze uitspraak meteen aan het begin van Metafysica staat is duidelijk. Aristoteles maakt duidelijk waar het hem om gaat en verklaart het idealisme van de Academie de oorlog. Zijn onderzoeksproject is niet dat van Plato, want het gaat over déze wereld, en hij wil dat we dat weten.

Om van waarneming naar wijsheid te komen biedt Aristoteles ons een hiërarchie van begrijpen. Als we iets waarnemen, zegt hij, krijgen we er een herinnering aan. En veel herinneringen aan een bepaald soort ding stellen ons in staat erover te generaliseren. De herinneringen aan Socrates en Plato stellen ons bijvoorbeeld in staat algemene uitspraken over ‘mannen’ te doen. Hier opent Aristoteles nog een front contra Plato, die beweerde dat we worden geboren met alle kennis die we bezitten, zelfs met alle kennis die we zouden kúnnen bezitten, dat wil zeggen: alle kennis ter wereld. Het probleem is alleen dat we deze kennis helaas zijn vergeten; het is dus onze taak die kennis terug te vinden. Een dergelijke epistemologie is natuurlijk een aansporing tot berusting op empirisch gebied. Als we al alles weten hoeven we de wereld eigenlijk niet te onderzoeken; misschien zal alles weer bij ons bovenkomen als we er lang genoeg in rondlopen. Het is geen toeval dat Plato dialogen schreef.

Voor Aristoteles is praten echter een holle bezigheid. Zelfs ervaring is, hoewel noodzakelijk voor kunst en wetenschap, niet voldoende. Aristoteles legt de reden hiervoor uit door ons het beeld voor te schotelen van een niet erg intelligente maar praktisch gerichte arts, het soort arts dat veronderstelt dat een remedie die bij de ene mens heeft gewerkt waarschijnlijk dus ook bij een andere mens zal werken, maar die niet begrijpt of niet geïnteresseerd is in de vraag waarom ze überhaupt werkt. Een dergelijk bruut empirisme is nuttig, zegt Aristoteles, maar eigenlijk niet zo bewonderenswaardig. Hij is welbeschouwd heel streng waar het puur empirisme aangaat en vergelijkt arbeiders die werk verrichten dat ze routinegewijs hebben geleerd met ‘levenloze dingen’: ze doen alleen maar wat ze doen omdat ze het doen.10 Meester-arbeiders die het waaróm van hun ambacht begrijpen zijn ‘eerbiedwaardiger, weten in meer ware zin en zijn wijzer’ dan dergelijke machinemensen. (Politika 1253b31: ‘Een slaaf is een levend stuk gereedschap [...].’)

De man die kan lesgeven is superieur aan een man die het niet kan, omdat hij begríjpt. Dit is een heel vanzelfsprekend standpunt voor iemand die zijn hele leven bij uitstek daarmee bezig is geweest. Hij kan ook dingen uitvinden, vervolgt Aristoteles, en uitvinders zijn bewonderenswaardig. Maar – en je ziet waar hij heen wil – sommige uitvinders zijn bewonderenswaardiger dan andere. Uitvinders die nuttige zaken voortbrengen zijn inferieur aan degenen die uitvindingen voortbrengen die ‘gericht zijn op vermaak’. Dit klinkt pervers, maar hij bedoelt eenvoudigweg dat de productie van zuivere kennis beter is dan die van nuttige kennis. Op dit punt legt hij, zoals in dit hele betoog, een kwetsend onderscheid aan tussen de verschillende vormen van begrip die verschillende mensen hebben. En hij vervalt tot het onverhulde snobisme, dat nu verdwenen is maar nog niet zo lang geleden wel degelijk heeft bestaan, van de zuivere wetenschapper jegens de technicus en van de technicus jegens de tuinman. Het is een houding die zich slecht verdraagt met onze egalitaire instincten, maar ik zou de geïrriteerde lezer willen verzoeken zich te herinneren dat Aristoteles een nieuw soort filosofie lanceert: een filosofie die zich bezighoudt met de zoektocht naar absolute waarden noch gebaseerd is op een volmaakte wereld die onbereikbaar is voor onze zintuigen. Zijn filosofie zal gaan over vuil, bloed, vlees, groei, copulatie, voortplanting, dood en verval: de dagelijkse ervaring van de boer en de vishandelaar. Hij moet zíjn publiek, de elite van een sterk hiërarchische maatschappij, ervan overtuigen dat de kennis die voortvloeit uit het overdenken van dergelijke zaken van hoog niveau is en dat datzelfde geldt voor degenen die deze kennis najagen.

xvii

Aristoteles’ wetenschappelijke methode sloot naadloos aan bij zijn epistemologie. We moeten beginnen, zegt hij, bij de phaenomena, waar ons woord ‘fenomenen’ vandaan komt, maar de beste vertaling is waarschijnlijk ‘verschijnselen’, want hij bedoelt hiermee niet alleen wat hij met zijn eigen ogen ziet, maar ook wat andere mensen hebben gezien, en hun mening erover. Hij ziet het liefst verslagen van ‘wijze’ en ‘achtenswaardige’ mensen. Hij beseft dat één man niet alles kan zien; soms moet je vertrouwen op wat andere mensen je vertellen (de Grieken hadden van Babylon en Egypte enorme astronomische catalogi geërfd).

Wat de bron ook moge zijn, dergelijke gegevens bestaan gewoonlijk uit tal van waarnemingen van een brede klasse voorwerpen, bijvoorbeeld: dieren – zoa. Eenmaal bijeengebracht moet deze klasse in kleinere worden onderverdeeld: vogels, vissen, dieren met hoorns, dieren zonder bloed enzovoort. Aristoteles’ honger naar gegevens is onstilbaar en hij is onvermoeibaar in zijn ijver ze te ordenen. Hij zuigt gegevens op over dieren, planten, rotsen, winden, geografie, steden, wetten, persoonlijkheden, toneelstukken, gedichten – deze lijst is zeer onvolledig – , verwerkt ze opnieuw, nu eens zus en dan weer zo gerangschikt in het ene boek na het andere. Ondanks dit alles is hij van mening dat deze aanvankelijke inductieve fase van het onderzoek geen echte wetenschap is, maar alleen de empirische rotsbodem waarop wetenschappelijk redeneren berust.

Aristoteles brengt zijn gegevens over dieren bijeen in Historia Animalium. Een willekeurige passage geeft een idee van de stijl:

==

Sommige dieren zijn levendbarend, andere leggen eieren en weer andere larven. Onder de levendbarende dieren vallen mensen, paarden, zeehonden en andere dieren met een vacht en onder de waterdieren walvisachtigen, zoals dolfijnen, en de zogenaamde ‘haaien’. Sommige [waterzoogdieren], bijvoorbeeld dolfijnen en walvissen, hebben geen kieuwen maar spuitgaten. De spuitgaten van dolfijnen zitten op de rug, die van walvissen in het voorhoofd. Onder dieren met zichtbare kieuwen vindt men haaien zoals de gladde hondshaai en roggen.

==

De wereld die Aristoteles kende werd begrensd door de Straat van Gibraltar in het westen, de Oxus in het oosten, de Libische woestijn in het zuiden en de Euraziatische vlakten in het noorden. In dit gebied leefden meer dan vijfhonderd verschillende diersoorten, of zoveel noemt hij er in elk geval. Alles aan deze dieren heeft zijn belangstelling. Hij heeft het over de voortplanting van luizen, de paringsgewoonten van reigers, de seksuele incontinentie van meisjes, de magen van slakken, de gevoeligheid van sponzen, de flippers van zeehonden, de geluiden van cicaden, de verwoestende eigenschappen van zeesterren, de stomheid van doven, de winderigheid van olifanten en de bouw van het menselijk hart; zijn boek bevat honderddertigduizend woorden en negenduizend empirische uitspraken.

De dierenwereld is een geweldig groot onderwerp, en Aristoteles begon met niets. Afgezien van enkele medische verhandelingen is er geen bewijs dat er ook maar iemand voor hem een zoölogische verhandeling heeft geschreven. Dus waar haalde hij al deze feiten vandaan? Het antwoord lijkt te luiden: van elke plaats waar hij ze kon vinden.

Sommige waren afkomstig uit boeken. Aristoteles is gereserveerd over zijn bronnen, maar we kunnen er een paar identificeren door enkele toespelingen de revue te laten passeren. Gegeven het expliciete wetenschappelijke karakter van zijn onderneming doen enkele werken die hij noemt een beetje vreemd aan. Nu en dan komt Homerus om de hoek kijken; en hij haalt een vers van Aeschylus aan over het verenkleed van de hop – maar dat is de Lezer aan het werk. Het verbazingwekkende is datgene wat ontbreekt. Hij lijkt niet veel anatomie aan de verhandelingen van Hippocrates te hebben ontleend, en toch was zijn vader arts. In dit opzicht kunnen we hem ervan verdenken zijn voorgangers niet genoeg eer te bewijzen. Plato wordt nergens als bron van feitelijke informatie aangehaald – daar is niets aan verloren –, hoewel Aristoteles’ theorie doordesemd is van zijn speculaties. De fysiologoi dragen weinig feiten bij; ook zij zijn vooral sparringpartners op het gebied van theorie. We leren, heeft Aristoteles ooit gezegd, ‘door degenen die vooraan staan vooruit te duwen, niet door te wachten op degenen die achteraan staan’.

We vermoeden dat sommige gegevens van Aristoteles over de anatomie van zoogdieren uit hiëroscopische teksten afkomstig zijn: boeken over profetie aan de hand van ingewanden. Hij besteedt een onredelijke hoeveelheid aandacht aan de galblaas, een voor het overige onbelangrijk orgaan dat een belangrijke plaats bekleedde in het struikgewas van het geloof in voorspellingen. Hij is een expert in de astragalus, een klein voetbotje dat door gokkers en profeten als dobbelsteen werd gebruikt. Als Aristoteles inderdaad sommige gegevens aan dergelijke bronnen heeft ontleend, dan heeft hij de anatomie behouden maar de voorspellingen weggegooid. Plato deed het omgekeerde.

Een handboek op het gebied van voorspellingen heeft waarschijnlijk ook in een behoorlijke hoeveelheid ethologie voorzien. ‘Dit is waar waarzeggers hun terminologie over “groepering” en “niet-groepering” vandaan halen: dieren in oorlog zijn “niet-gegroepeerd” terwijl dieren in vrede als “gegroepeerd” gelden.’ Daarna beschrijft hij hoe arenden met gieren (en slangen en boomklevers en reigers) vechten, hoe jagende wespen en gekko’s met spinnen vechten, hoe slangen met wezels vechten, hoe winterkoninkjes met uilen vechten en zo bladzijden lang door, in een oorlog in de natuur die wat gewelddadigheid betreft bijna darwiniaans is. Veel gegevens zijn hier van lage kwaliteit. Dat winterkoninkjes, leeuweriken, spechten en boomklevers zich voeden met de eieren van andere vogels zou voor ornithologen een hele verrassing zijn. En als in de tijd van Aristoteles de ezel oorlog voerde met de hagedis omdat ‘de hagedis in zijn voederbak slaapt en in zijn neusgaten kruipt zodat hij niet meer kan eten’, dan kunnen moderne ezels gerust zijn, want moderne hagedissen schijnen deze verderfelijke gewoonte te hebben opgegeven.

Had hij dergelijk materiaal moeten opnemen? Misschien niet. Aristoteles’ gevoel voor de empirische werkelijkheid is even stevig als dat van een moderne wetenschapper, en handboeken van waarzeggers lijken onwaarschijnlijke bronnen van feiten. Maar voordat we hem veroordelen dienen we even pas op de plaats te maken en de problemen te bezien waarmee hij te maken had. De volkscultuur was gedrenkt in mythen; de medische scholen wisten maar weinig van anatomie; de mensen op het platteland waren een rijke bron van desinformatie over de dieren die ze dagelijks zagen. Terwijl hij de empirische basis voor zijn wetenschap legde moet hij geweldige hoeveelheden dubieuze gegevens hebben opgepikt en stilzwijgend hebben weggegooid.

In zijn boeken is slechts een vage aanwijzing te vinden voor het struikgewas van fabels en mythen waar hij zich een weg doorheen heeft gebaand. Hij verwerpt, of betwijfelt minstens, verhalen – het woord dat hij gebruikt is mythoi – over kraanvogels die stenen dragen als ballast en die, als ze zijn uitgebraakt, gewone materie in goud kunnen veranderen; over leeuwinnen die hun baarmoeder uit hun lichaam werken als ze jongen baren; over mensen uit Ligia (West-Griekenland) die maar zeven paar ribben hebben; en over hoofden die blijven praten nadat ze van het lichaam zijn gescheiden. In de derde eeuw v.Chr. zou Aelianus boeken volschrijven met dergelijke verhalen.

De manier waarop Aristoteles deze laatste vraag aanpakt, die over de afgehakte hoofden, is leerzaam. Veel mensen, zegt hij, geloven dat een afgeslagen hoofd kan praten en ze halen ter bevestiging Homerus aan. Ook, zegt hij, bestaat er een ogenschijnlijk geloofwaardige beschrijving van zo’n geval. In Carië (in Anatolië) werd een priester van de cultus van Zeus Hoplosmios onthoofd. Het hoofd lag op de grond en noemde een zekere Cerides als zijn moordenaar. Hierop werd er een zekere Cerides gevonden en berecht. Aristoteles weidt niet uit over het lot van de man, en zelfs niet over een mogelijke gerechtelijke dwaling, maar hij wijst het verhaal van de hand op de volgende gronden: (1) als barbaren iemand het hoofd afslaan praat dat hoofd niet; (2) als een dier het hoofd wordt afgeslagen, maakt dát hoofd geen geluid en daarom: waarom zou een menselijk hoofd het dan wel kunnen?; (3) om iets te zeggen heeft men lucht uit de longen via de luchtpijp nodig, en de longen kunnen een afgehakt hoofd toch nauwelijks van lucht voorzien. Van een dergelijk gezond verstand mogen we nooit als vanzelfsprekend uitgaan.

xviii

Afgehakte hoofden kunnen dan misschien geen geluid maken, maar vissen kunnen het zeker wel. In een deel dat aan geluiden van dieren is gewijd zegt Aristoteles dat de kokkis en de lyra (allebei ponen) een soort grommend geluid maken terwijl de chalkeus (zonnevis) een soort gefluit laat horen. Hierna legt hij uit dat vissen geen longen hebben en dat deze geluiden dus geen ‘stem’ zijn zoals vogels of zoogdieren die hebben; het geluid wordt eerder veroorzaakt door de beweging van enkele in het lichaam gelegen delen waarin ‘lucht of wind zit’.11

==

==

Zonnevis – Zeus faber.

==

Historia Animalium zit vol vissenfeiten, sommige tamelijk duister. Athenaeus van Naucratis, die in ongeveer 300 n.Chr. een handleiding voor beschaafde tafelconversatie schreef, waarvan een verbazingwekkende hoeveelheid kennelijk over vis ging, werd sarcastisch:

==

Maar echt, ik verbaas me over Aristoteles. Wanneer heeft hij dat allemaal geleerd? En van wie? Van een of andere Proteus of Nereus die uit de diepten was opgestegen? Wat vissen doen, hoe ze slapen, hoe ze hun tijd doorbrengen, dat zijn de dingen waarover hij heeft geschreven. En dat allemaal om de idioten te vermaken, zoals de komediedichter zei!

Er was niets verwonderlijks aan: Aristoteles’ Nereus was eenvoudigweg een of andere visser. Aristoteles zelf voelt zich niet te goed voor volkswijsheden. Hij zegt vaak dat we ons onderzoek moeten begínnen door te kijken naar wat de mensen denken, want ze hebben dikwijls gelijk. Het probleem is dat mensen de neiging hebben grote verhalen te vertellen. Sommige vissers zeggen dat vissen hun eieren bevruchten door sperma te eten. Dat kan niet kloppen, zegt Aristoteles, omdat dat niet bij hun anatomie past (het sperma dat ze zouden eten zou gewoon verteerd worden); ze beschrijven alleen maar een vorm van hofmakerij. Hij zegt niet welke vissen dit doen, maar mijn vriend David Koutsogiannopoulos, die alles van Griekse vissen weet, heeft me verteld dat het een lipvis moet zijn, waarschijnlijk de Symphodus ocellatus, en heeft me een foto gestuurd om het te bewijzen.

Visserslatijn. Hier zijn drie voorbeelden die ik hoorde van een visser die me versteld wilde doen staan. Ten eerste dat de monniksrob die bij de ingang van de lagune leeft de plaatselijke vissers volgt en daarna de vis uit hun netten rooft. Ten tweede dat de meeuwen van Vrachonisida Kalloni, een eilandje daar, hun jongen met olijven voeden in plaats van met vis. Ten derde dat de kraaien van Apothika walnoten voor langsrijdende auto’s laten vallen in de hoop dat de noten onder de wielen verpletterd zullen worden. Mocht de auto ze niet raken, dan pikken de kraaien de noten weer op en proberen het nogmaals.

Ik was natuurlijk verbaasd en zei het ook. Maar, zoals Aristoteles zegt, het probleem is dat vissers de natuur niet echt nauwkeurig observeren omdat ze niet op zoek zijn naar kennis omwille van de kennis zelf. Volksverhalen kunnen een goed uitgangspunt zijn, maar onderzoek naar de wereld van de natuur vereist deskundigheid, niet alleen een algemeen soort deskundigheid dat ons in staat stelt rationele argumenten te beoordelen, maar ook deskundigheid die specifiek is voor een gegeven onderwerp. Deskundigen, zo zegt hij, zullen de vinger leggen op zaken die door andere mensen gemakkelijk over het hoofd worden gezien: bijvoorbeeld de verschrompelde zaadleiders van hondshaaien buiten het seizoen. En ondanks verhalen over gebruik van gereedschap bij kraaien uit New Caledonia zou ik het graag van een gedragsecoloog met een seizoen in het veld achter de kiezen horen voordat ik geloof dat de kraaien van Apothika echt zo slim zijn. Aristoteles’ scepsis is het eerste ontwaken van wetenschappelijk gezag, het gezag dat nu gemeengoed is. Hij zou zeker verrukt zijn als hij zag dat er in onze tijd geen enkel onderwerp is, hoe onwerelds ook, dat niet zijn eigen kaste van deskundigen heeft, officieel gesanctioneerd door hooggeleerden en universitaire leerstoelen en doorspekt met statistieken, klaar om de mening van de man op straat te verbeteren. Hij zou ervan genieten.

xix

Aristoteles’ geheimzinnigheid over zijn bronnen strekt zich uit tot zijn eigen onderzoekingen. Hij zegt nooit: ‘Ik heb dit gezien – dáárom is het waar’, dus is het moeilijk aan de weet te komen welke van zijn duizenden feiten over bijvoorbeeld voortplantingsgedrag het resultaat van persoonlijke waarneming zijn. Als we tussen de regels lezen wordt echter duidelijk dat hij veel empirisch onderzoek deed. Het volgende draagt bijvoorbeeld zijn eigen stempel:

==

De aanblik die het lichaam van een kameleon biedt is in het algemeen dezelfde als die van een hagedis, hoewel de ribben naar achteren zijn gericht en elkaar raken ter hoogte van de onderbuik, zoals die van een vis: de ruggengraat steekt ook omhoog als die van een vis. Het gezicht lijkt heel erg op dat van een aap, maar de staart is erg lang, loopt uit in een punt en is gewoonlijk opgerold als een leren riem. Het dier staat hoger op de grond dan een hagedis, maar zijn poten zijn gebogen als die van een hagedis. Elke voet is in twee delen onderverdeeld waarvan de relatieve positie (thesis) lijkt op de oppositie (antithesis) van duimen bij mensen tegenover de rest van de hand. Elk deel [van de voet] wordt onmiddellijk onderverdeeld in teenachtige structuren; de binnenkant van de voorvoeten is in drieën gedeeld, de buitenkant in tweeën, terwijl de binnenkant van de achtervoeten in tweeën is gedeeld en de buitenkant in drieën. De voeten bezitten klauwen, zoals bij een roofvogel. Het hele lichaam is ruw, zoals dat van een krokodil. De ogen, die heel groot en rond zijn, zijn met huid bedekt zoals de rest van het lichaam en ondergebracht in een holte; in het midden bevindt zich een klein gaatje waardoor het dier ziet en dat nooit met huid is bedekt. De kameleon draait daarentegen zijn ogen rond en verandert zijn zichtlijn zo in elke richting en ziet wat hij wil zien. De verandering van kleur treedt op als het dier zich opblaast, wanneer de kleur eigenlijk zwart is, niet veel anders dan bij een krokodil, of groen als een hagedis met zwarte vlekken als een luipaard. Dezelfde verandering speelt zich af over het hele lichaam, met inbegrip van de ogen en de staart. Als hij beweegt is de kameleon verschrikkelijk traag, als een schildpad. En als hij sterft wordt hij groen, welke kleur hij na de dood vasthoudt. De slokdarm en de luchtpijp bevinden zich op dezelfde plaats als bij de hagedis, en er is nergens vlees, behalve bij de kop en de kaken en vlak bij de basis van de staart. Het bloed bevindt zich uitsluitend rond het hart, de ogen, de plek vlak boven het hart en, vandaar uitwaaierend, in de aderen: de hoeveelheid bloed daar is minuscuul. De hersenen zijn verbonden met de ogen, maar liggen er iets boven. In de ogen is, nadat de buitenste huid opzij is getrokken, iets als een smalle glinsterende koperen ring zichtbaar. Door het grootste deel van het lichaam lopen, meer dan bij andere dieren, talrijke sterke membranen. Zelfs nadat hij volledig is opengesneden blijft de kameleon nog lange tijd ademen en blijft er een heel kleine beweging rond het hart zichtbaar. Hoewel de grootste samentrekking in het gebied van de ribben kan worden waargenomen komt deze ook in andere delen van het lichaam voor. Er is niets te bekennen van een milt. Het dier doet een winterslaap, net als een hagedis.

==

Het heeft er alle schijn van dat hij de kameleon heeft ontleed, dat hij er zelfs vivisectie op heeft gepleegd, op dat prachtige en beminnelijke dier dat nog steeds in de olijfgaarden van Samos leeft.

xx

In zijn zoölogische werken noemt Aristoteles de volgende dieren: ailouros (kat), alopex (vos), arktos (beer), aspalax (mediterrane mol), arouraios mys (veldmuis), bos/tauros (os), dasypous/lagos (haas), echinos (egel), elafos/prox (hert), eleios (slaapmuis), enydris (otter), galè (steenmarter), ginnos (muilezel), hinnos (ook een muilezel), hippos (paard), hys (varken), hystrix (stekelvarken), iktis (wezel), kapros (zwijn), kastor (bever), kyon (hond), leon (Aziatische leeuw), lykos (wolf), lynx (lynx), mys (muis), mygale (waterspitsmuis), nykteris (vleermuis), oïs/krios/probaton (schapen), onos (ezel), oreus (muilezel), fokè (zeehond), thos (jakhals), tragos/aïx/chimaira (geit).

Al deze soorten zijn, of waren, inheems in Griekenland en Klein-Azië, dus deze noemt hij vanzelfsprekend. Verrassender is echter dat het aantal soorten dat hij noemt die inheems zijn in de Nijldelta, de Libische woestijn en de vlakten van Centraal-Azië, niet veel kleiner is: alopex (hier de Egyptische vleerhond), boubalis (hartenbeest), bonassos (Europese bizon), dorkas (gazelle), elefas (olifant), hyaina/trochos/glanos (gestreepte hyena), hippelafos (nijlgans), hippos-potamios (nijlpaard), ichneumon (mangoest), kèbos (aap), kynoos (baviaan), onos agrios/hemionos (wilde ezel), onos Indikos (Indische neushoorn), oryx (spiesbok), panther/pardalis (luipaard), pardion/hippardion (giraffe?), pithèkos (magot), kamèlos Arabia (dromedaris), kamèlos Baktriane (Bactrische kameel), waaraan we dieren kunnen toevoegen als de ibis (heilige ibis), strouthos Libykos (struisvogel), krokodeilos potamios (krokodil) en verschillende Afrikaanse slangen. ‘Altijd iets nieuws uit Libië,’ zegt Aristoteles, en te oordelen naar zijn lijst ook uit het oosten.

Waar komt de exotische zoölogie van Aristoteles vandaan? Hij heeft de Egeïsche Zee nauwelijks uit het oog verloren, dus hij kan haar niet zelf hebben bijeengebracht. De Romeinse encyclopedist Plinius de Oudere gaf een antwoord. Zoals zo vaak met de beweringen van Plinius kleeft er iets fantastisch aan. Hij zegt dat Alexander de Grote de dieren heeft geleverd.

==

Koning Alexander de Grote, ontbrand in verlangen de aard der dieren te onthullen, vertrouwde deze taak toe aan Aristoteles, een man die op elk terrein van kennis de eerste plaats bekleedde. Enkele duizenden mannen in het hele gebied van Azië en Griekenland werden onder zijn bevel geplaatst: al diegenen die in hun levensonderhoud voorzagen met de jacht, het vangen van vogels en vissen, en bovendien degenen die verzamelingen dieren, kudden vee, bijenkorven, visvijvers, vogelkooien verzorgden. Het idee was dat er niets, waar ook ter wereld, door hem over het hoofd gezien zou kunnen worden. Als resultaat van zijn grondige ondervraging van deze mannen stelde hij ongeveer vijftig beroemde en achtenswaardige boeken over dieren samen.

==

In 343, toen hij nog op Lesbos zat, werd Aristoteles naar het Macedonische hof ontboden. Hij had genoeg redenen om te gaan. Macedonië was welbeschouwd zijn vaderland en niet meer het achtergebleven gebied dat hij bijna een kwarteeuw daarvoor had verlaten. Amyntas was lang daarvoor gestorven; Philippus II was opgevolgd op de Macedonische troon, had een leger op de been gebracht en stond klaar om militair op te treden. In Athene waarschuwde Demosthenes de burgerij op steeds apocalyptischer toon voor het gevaar dat op hun drempel aan de kook raakte. Men negeerde hem, en zou dit bezuren.

Philippus wilde een huisleraar voor zijn zoon: iemand die de ruwe randen van de jongen zou bijvijlen en hem de filosofische opleiding zou geven die een vorst paste. Heeft Aristoteles van de jongen de man gemaakt die hij later zou worden? Of probeerde hij zijn natuurlijke kracht in te tomen? We willen het graag weten, maar weten het niet. Want de tiener-leerling van Aristoteles was niet zomaar een verwend prinsje maar Alexander zelf, de toekomstige koning van de oikoumenè, de Bekende Wereld.

Het is een van de opmerkelijkste verbintenissen in de geschiedenis: een van de grootste denkers van de geschiedenis heeft enkele jaren lang de zweep in handen tegenover een van haar grootste militaire leiders, en laat de jongen dan los op de wereld. (Pierre-Simon Laplace nam Napoleon alleen maar toelatingsexamen af voor de École Militaire.) Vier eeuwen later geeft Plutarchus een beeld van het tafereel:

==

Voor hun studie en vrije tijd gaf Philippus hun het Nymfaeon in Mieza: zelfs vandaag nog wijzen mensen je de stenen zetels en beschaduwde wandelpaden van Aristoteles aan. Het is waarschijnlijk dat Alexander hier niet alleen ethiek en politiek studeerde maar ook de geheime en meer fundamentele leer (deze zogenaamde privélessen en speciale mysteriën werden niet gepubliceerd of aan de massa’s bekendgemaakt).

==

Diezelfde beschaduwde wandelpaden en stenen zetels zijn nog steeds te zien.

In 336 werd Philippus vermoord. Alexander werd koning. Eerst maakt hij Thebe, de op een na grootste stad van Griekenland, met de grond gelijk. In een brief geeft Aristoteles hem de raad een leider van de Grieken te zijn en voor hen te zorgen alsof ze ‘vrienden of verwanten’ waren, maar Alexander verkocht de burgers van Thebe als slaven. Later kruisigde hij alle mannen van Gaza. Dat was meer in de geest van Aristoteles: in dezelfde brief zegt hij tegen Alexander dat deze voor barbaren een despoot moet zijn en hen ‘dient te behandelen alsof het beesten of planten zijn’. Terwijl de jonge generaal een spoor van vernielingen door de bekende wereld trok had hij een exemplaar van de Ilias in de editie van Aristoteles bij zich. In 335 keerde Aristoteles na gedane arbeid terug naar Athene, dat nu onder Macedonische heerschappij viel, waar hij het Lyceum oprichtte. Als we Plinius moeten geloven is dit ook de plaats waar hij de producten van de zoölogische vrijgevigheid van Alexander ontleedde.

xxi

Het verhaal van Plinius is charmant. Alexander, niet alleen maar een hedonist met opgemaakte ogen of een megalomane veroveraar, is ook dol op planten en dieren en legt, omdat hij zich de belangstelling van zijn oude leraar herinnert, vol liefde de zoölogische buit van een wereldrijk aan diens voeten. Athenaeus, die ongeveer twee eeuwen later schrijft, zegt dat Alexander Aristoteles achthonderd talenten voor zijn onderzoek schonk, en maakt van de koning dus een Macedonisch equivalent van NWO. Deze verhalen hebben een romantisch tintje. Achthonderd talenten was een veelvoud van het Macedonische bnp, en in zijn biologische werken zegt Aristoteles niets over subsidies, een dierentuin of over Alexander zelf.

Verder is duidelijk dat Aristoteles een deel van zijn exotische zoölogie aan reisboeken ontleende. Ctesias van Knidos, een vijfde-eeuwse Griekse arts aan het Perzische hof, heeft verschillende boeken over Perzië en India geschreven waarvan Aristoteles het gevoel had dat hij ze kon negeren noch vertrouwen.

==