Van Cordula Rooijendijk verschenen ook:

Alles moest nog worden uitgevonden. De geschiedenis van de computer in Nederland
Waterwolven. Een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers en droogmakers
Grootvader Piepestok. Een geschiedenis van Nederlandse schoolmeesters

Wie zaten er achter de handel die Nederland ooit rijk maakte?
Cordula Rooijendijk portretteert de succesvolle ondernemers van toen, de ‘vrije jongens’ van de Hanze, de Bergenvaarders, de VOC en de WIC. Ze vertelt over Hinrick van Hasselt, die alle Hanzegeboden negeerde en zijn stokvissen gewoon in Noorwegen verkocht, over Louis de Geer, die zonder scrupules vanuit Zweden de WIC beconcurreerde, over Jan Reeps, die in z’n eentje Zuid-Amerika wilde koloniseren, en over Anthony van Hoboken, die rustig in slavenjongens bleef handelen toen dat allang verboden was.
Vrije jongens is een meeslepend, inspirerend en soms huiveringwekkend verhaal over mensen van vlees en bloed die maar één handelsmotto hadden: als het moet verkoop je ook jezelf.

Cordula Rooijendijk is schrijver, juf, adjunct-directeur van een basisschool en gepromoveerd geograaf. Ze schreef over de geschiedenis van de computer in Nederland, over de geschiedenis van dijkenbouwers en droogmakers en over de geschiedenis van Nederlandse schoolmeesters. Voor Waterwolven ontving ze het Lintje van de Boekverkoper. ‘Een ontzettend goed boek,’ schreef Pieter Steinz in NRC Handelsblad.

CORDULA ROOIJENDIJK

____________

VRIJE JONGENS

Een geschiedenis van de Nederlandse handel

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam / Antwerpen

© 2014 Cordula Rooijendijk
Omslagontwerp Marry van Baar
Omslagbeeld De goudweger en zijn vrouw, 1514, Musée du Louvre, Parijs
Foto auteur Annaleen Louwes
E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2728 9
D/2014/0108/556
NUR 696

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 1952 9

Inhoud

Vooraf

1

Albert van de Korenmarkt

Hanzekoopman in hout en zout

1400-1458

______

Wijn en zout
Hanzedag: vier weken vergaderen
Een trouwe vriend
De Korenmarkt in Zutphen
De IJssel
Vuurtorens wijzen de koggen de weg
Tol in de Sont
Haringen kaken op Schonen
Danzig
Oorlog en de pest
Terug in Zutphen

2

Hinrick van Hasselt

Bergenvaarder en stokvishandelaar

± 1500-1550

______

Kantoren in Londen, Novgorod, Brugge en Bergen
Koopmansstad Deventer
Stokvis
Inkopen op de Jaarmarkt
De Bergenvaarders
Graan voor stokvis
De ongehoorzamen
In Bryggen aan wal
Ontgroenen
Laaglandbewoners in Finnegården
De stokvissen komen
Het leven in een gaard
Veroordeeld in het Koopmanshuis
De gevreesde Hollanders
De berechting van Hinrick

3

Claes Adriaenszoon van Adrichem

Hollandse handelaar in graan

1538-1607

______

De brieven
Burgemeester tijdens de Opstand
De prijs van graan
Schipper Maerten
Fluitschepen
Leerjongen in Danzig
Handelsvrouwen
Amsterdam
Dubbele boekhouding
Goudkust

4

Louis de Geer

Kanonnenkoning in Zweden

1587-1652

______

Vluchten naar het Noorden
Overname vaders bedrijf
Naar Amsterdam, het centrum van de wereldhandel
Wapens voor de Dertigjarige Oorlog
Verzoek van de Zweedse koning
Stadspaleis in Norrköping
Zweeds Imperium
Invloedrijkste handelaar van Europa
Stockholms stadspaleis
Problemen in de Sont
Herovering van de Sont
Aflossing van schuld
Zweeds-Afrikaanse Compagnie
Louis’ erfenis

5

Jan Jacobszoon Reeps

Specerijenhandelaar en kolonist

± 1654-1697

______

Verenigde Oost-Indische Compagnie
Onderkoopman
Schipbreuk
West-Indische Compagnie
Slavenhandel
Octrooi voor een kolonie in Zuid-Amerika
Op zoek naar investeerders
Neveninkomsten
Helletocht
Naar Suriname

6

Anthony van Hoboken

Handelaar in slaven en kazen

1756-1850

______

De Rotterdamse Botersloot
Driemasters aan de Boompjes
Wijnhaven
Kapiteinskisten
Valse documenten voor Engeland
Buitenhuis aan de Schie
Illegale Indische producten
De Fransen omzeilen
Getrouwd met het dienstmeisje
Toestemming van de keizer
De val van Napoleon
Het eerste schip naar Indië
Passagiers
Nederlandse Handel Maatschappij
Rederij van Vier Schepen
Heer van Rhoon en Pendrecht
Cultuurstelsel
Negerrekruten
Koninklijke onderscheiding
Anthony’s testament
Heer van Rhoon, Pendrecht en Cortgene

7

Handelshuis Van Eeghen

Kooplieden in duurzaamheid

1662-heden

______

Van Jacob tot Willem
In de Gouden Bocht

Slot

Literatuur
Illustratieverantwoording
Register

Hermes, zoon van oppergod Zeus en bergnimf Maia, is de patroon van de kooplieden en de dieven.

Sint-Nicolaas is de beschermheilige van de dieven, de schippers, de piraten en de kooplieden.

Vooraf

Ik weet nog wat ik aan het doen was: aardappels schillen. Ik zette net mijn mes in een knoestig exemplaar toen ik op het journaal de toenmalige premier van Nederland, Jan Peter Balkenende, met stemverheffing tegen een criticus van zijn economisch beleid hoorde zeggen: ‘Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet! Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek!’ Ik sneed bijna in mijn vingers. De VOC-mentaliteit? De mentaliteit die maakte dat we met geweld delen van de wereld koloniseerden? Ik keek naar de televisie achter me. Balkenende was even stil; hij liet zijn gebalde vuist zakken. In de Kamer was een luid geroezemoes ontstaan. ‘Toch?’ voegde Balkenende er met enige twijfel aan toe.

Nederland buitelde over de minister heen. Hoe had hij zoiets kunnen zeggen? Balkenende verweerde zich. Hij had op de positieve kanten van de VOC-mentaliteit gedoeld. Op de handelsgeest en de moed van de kooplieden.

Het was de aanleiding om dit boek te schrijven. Want wat hield dat roemrijke handelsverleden van Nederland nu eigenlijk in? Was er niet veel meer geweest dan die zo bekende VOC? Wat was de Hanze bijvoorbeeld precies, behalve een term die stadjes aan de Duitse snelweg gebruiken om zich aan te prijzen als toeristische trekpleister? Wie waren de Bergenvaarders? Wie wáren die handelaren die de zeeën bevoeren op zoek naar nieuwe koopwaar? Waren het wel lieden met lef?

Ik las meters boeken over de handel. Maakte kennis met de kooplieden van toen. En reisde ze achterna, naar Zutphen, Deventer, Amsterdam en Rotterdam, naar het Duitse Lübeck, het Poolse Danzig en het Noorse Bergen.

Het laden van een schip.

1

Albert van de Korenmarkt

Hanzekoopman in hout en zout

______

1400-1458

Het boek is een decimeter dik en heeft een omslag van vergeeld leer. Op de rug staat in handgeschreven letters in zwarte inkt geschreven: ‘1445-1452.’ Het kraakt, stribbelt tegen, wil weer dicht. De archivaris zit een paar meter verderop onverstoord achter haar computer te werken. ‘Veel plezier ermee,’ had ze gezegd. ‘Als het perkament te veel gaat krullen – en dat zal wel niet zo lang duren met dit weer – dan moet je me waarschuwen en brengen we het terug naar het depot.’ In een grote, koele, donkere ruimte van dit middeleeuwse pand in Zutphen hadden eindeloze kasten met archiefstukken gestaan.

Door het boek heel langzaam steeds verder te openen lukt het toch, alsof de stramme spieren wat moeten worden opgerekt. Het ruikt oud en rokerig. De bladzijden knisperen droog. De eerste pagina’s zijn nog heel keurig en regelmatig geschreven, maar al snel worden de letters slordiger, alsof de notaris zich had voorgenomen om alles netjes te noteren, wat er gaandeweg, door de drukte van dag, toch bij is ingeschoten. Een vlek hier en daar, van wijn misschien. In dit boek staan alle overeenkomsten genoteerd die Zutphense handelaren tussen 1445 en 1452 sloten. De bladzijden zijn genummerd. Op pagina 29 moet het staan. En inderdaad: ‘Albert bande Korenmarkt.’ De K heeft een uit de kluiten gewassen krul. Er staat dat Albert van de Korenmarkt met twee schippers uit Kampen afsprak dat zij zijn partij zout uit de baai van Bourgneuf, die nu bij een bevriende handelaar in Reval, Hendrik Tolner, lag opgeslagen, zouden ophalen en verkopen tussen Kerstmis en Vastenavond, ‘zodat het verkocht is op de eerste woensdag tijdens de Vasten’. Het is dan begin 1446.

Wijn en zout

Albert van de Korenmarkt kwam in 1400 op de Korenmarkt van Zutphen ter wereld. Zijn grootvader Steven, geboren in 1330, handelde in wijn. Steven haalde de vaten in het Rijnland, het gebied waarmee IJsselsteden als Zutphen en Deventer veel zaken deden. Soms ook verkocht hij de wijn terug, als de wijnoogsten waren mislukt en Keulse kooplieden de houten tonnen uit voorgaande jaren weer kwamen halen. Hij leverde onder meer alle wijn die het Deventer stadsbestuur consumeerde. Op 7 april 1366 bijvoorbeeld, de dinsdag na Beloken Pasen, onderhandelde hij met zes Deventer stadsbestuurders over een partij. De cameraar, de schepen die dat jaar de financiën beheerde van de stad, noteerde de gemaakte kosten tijdens de bijeenkomst: drie schellingen en negen penningen, waarvoor een aardig feestmaal zal zijn aangericht. Steven stierf toen zijn oudste zoon, Alberts vader, pas acht jaar oud was, waarschijnlijk aan de pest. Alberts vader werd ook koopman, al is niet meer te achterhalen waarin. Zijn moeder Bele deed het huishouden en voedde Albert en zijn broer Willem op.

Over Alberts jeugd is helaas niets meer bekend. Hij duikt pas op in de archieven als hij net twintig is en samen met broer Willem een bedrijfje begint. Ze deden in zout, een erg gewild en kostbaar product, dat nodig was om voedsel te conserveren. Het werd vooral gebruikt om haring in te zouten. Er werd veel vis gegeten, omdat vlees eten verboden was op de vastendagen, op zo ongeveer de helft van het aantal dagen per jaar. Rood vlees was niet toegestaan, omdat het ‘heet’ was en dus te maken had met seks, wat uit den boze was tijdens de vasten. Vissen waren kil; die mochten wel gegeten worden. Haring was koud, goedkoop en voedzaam.

Per schip haalden Albert en Willem ladingen zout uit Frankrijk en verkochten deze aan handelaren in landen rondom de Oostzee. De meeste Hanzehandelaren haalden het in Frankrijk vanwege de goede kwaliteit. Albert en Willem waren lid van de Hanze. Voor zover je van een lidmaatschap kon spreken tenminste.

Hanzedag: vier weken vergaderen

Al in de twaalfde eeuw sloten groepjes handelaren in het noordwestelijke deel van Europa tijdelijke samenwerkingsverbanden om zout en haring te verkopen in de landen rondom de Oostzee en van het verdiende geld daar hout en graan in te kopen, en om in het Noorse Bergen stokvis te halen. Hansen noemden ze zichzelf, wat zoiets als ‘groepen’ of ‘scharen’ betekent. Als de klus was geklaard, hieven de handelaren hun hanze weer op en konden ze een nieuwe beginnen, met dezelfde of andere mannen. Het waren voorlopers van wat later bekend kwam te staan als dé Hanze, het verbond van Hanzesteden.

Toen in de dertiende eeuw de macht van de Duitse keizer van het Heilige Roomse Rijk, waartoe onder meer de Lage Landen, Duitsland, België, Zwitserland, Oostenrijk en delen van Frankrijk en Polen behoorden, afnam, en die van individuele graven, hertogen en bisschoppen toenam, ontstond er onder grote groepen kooplieden in het latere Nederland en Duitsland behoefte aan een eigen organisatie die voor hun belangen en rechten zou opkomen.

Die kooplieden traden steeds vaker toe tot het stadsbestuur. Ze werden burgemeester of schepen – een soort wethouder – en konden wetten aannemen en regels vaststellen ter bevordering van de handel. Ze sloten verbonden met andere steden zodat ze beter voor de belangen van kooplieden konden opkomen. Keulen, Venlo, Roermond, Nijmegen, Arnhem, Zutphen, Deventer, Kampen, Stavoren, Bolsward, Groningen, Bremen, Lübeck, Hamburg, Stralsund, Danzig (Gdańsk), Riga en Talinn sloten zich aan, als een lange kralenketting langs de rivieren de Rijn en de IJssel, en langs de kusten van de Zuiderzee, Noordzee en Oostzee – in totaal ongeveer tweehonderd steden in het Nederduitse taalgebied. In het midden van de vijftiende eeuw voer de Hanze jaarlijks al met zeker duizend schepen, van samen ongeveer veertigduizend last, oftewel tachtigduizend ton.

De Hanze is nooit officieel opgericht. Wie er lid was werd zelden schriftelijk vastgelegd, behalve als een stad van twee walletjes at, zoals Kampen, dat zowel met Hanzesteden als met Hollandse plaatsen handeldreef. Dat tolereerde de Hanze niet; de Hollanders waren aartsvijanden, daar mocht niet mee gehandeld worden. In 1441 koos Kampen officieel voor de Hanze.

Vanaf 1356 waren er Hanzedagen. Deze werden onregelmatig georganiseerd, maar meestal rond Pinksteren, afhankelijk van de behoefte om bijeen te komen. De vergaderingen waren vrijwel altijd in Lübeck, de onofficiële bestuurder van de Hanze. Lübeck was een freie Reichsstadt, een stad in het Heilige Roomse Rijk die zich had vrijgemaakt van de bisschop en geen belastingen meer hoefde af te dragen. De plaats was een stapelmarkt, waar talloze producten in pakhuizen werden opgeslagen tot de prijs voor verkoop gunstig was. Nergens werden zoveel goederen verhandeld als hier, in de grootste haven van het Oostzeegebied.

Ruim voor de geplande vergaderdatum maakten de stadsbestuurders van Lübeck de agenda en stuurden bodes naar de Hanzesteden om de Hanzedag aan te kondigen. De steden ontvingen de bode vorstelijk, gaven hem een uitgebreide maaltijd met uitstekende wijn, en lieten hem overnachten in een comfortabele, warme kamer in de stadsherberg. De stadsbestuurders wilden een goede indruk maken en zorgden dat hun gast niets tekortkwam. Ze gaven hem een brief mee waarin geschreven stond wie ze als vertegenwoordiger zouden sturen.

De representant, meestal een koopman die ook in het stadsbestuur zat, werd in het nieuw gestoken, in een pak van het allerbeste laken, met goudgeborduurde boorden en zilveren knopen. Er werden relatiegeschenken gekocht voor bevriende handelssteden die ook op de Hanzedag vertegenwoordigd zouden zijn: Leids laken voor Lübeck, een ton haring voor Keulen. De stadsbestuurders bogen zich over de agendapunten en bespraken wat hun doel op de vergadering zou zijn.

De Oostzee en de Hanzesteden.

De vertegenwoordiger werd vergezeld door de stadsbode. Samen reden ze te paard naar de Hanzedag. Ze namen zo min mogelijk waardevolle spullen mee vanwege de van struikrovers vergeven wegen. De paarden reden ongeveer vijftig kilometer per dag. Het tweetal uit Zupthen zag na een dag of tien de immense vesting van Lübeck opdoemen.

Elke stad had zijn eigen, vaste plek aan de U-vormige vergadertafel die speciaal voor deze gelegenheid was gemaakt. De burgemeesters van Lübeck, tevens de voorzitters, zaten aan het hoofd. Steden hadden vaak meerdere burgemeesters, omdat velen van hen ook koopman waren en daarom vaak in het buitenland verbleven. De vertegenwoordigers namen plaats aan de poten van de U, op houten stoelen met in de hoofdsteunen het wapen van hun stad gebeiteld. Het eerste deel van de vergadering duurde nooit erg lang. De representanten zetten de standpunten van hun steden over het vergaderonderwerp uiteen. En daarna werd de vergadering geschorst.

De bodes moesten nu eerst terug naar huis om hun stadsbesturen op de hoogte te brengen van de diverse standpunten. Pas als alle bodes weer terug waren in Lübeck, werd de vergadering hervat. De vertegenwoordigers verwoordden de reacties van hun stad. Daarna moest de bijeenkomst vaak nog een paar keer worden geschorst om de bodes de gelegenheid te geven met hun steden te overleggen. Een Hanzedag duurde vier weken tot enkele maanden. Beslissingen werden bij meerderheid van stemmen genomen.

Op de Hanzedag werden afspraken gemaakt en nieuwe regels geformuleerd waaraan iedereen zich zou moeten houden. Er werden kwaliteitseisen vastgesteld voor producten als laken, bier en haring, zodat kopers van Hanzeproducten niet teleurgesteld zouden zijn en sneller vaste klant zouden worden. Ze spraken af wanneer de zout- of houtschepen zouden vertrekken in konvooi, ter bescherming tegen piraten en gewelddadige concurrenten. In onrustige tijden besloten ze om de komende tijd vredesschepen met de handelskonvooien te laten meevaren: schepen met meer dan honderd zwaarbewapende soldaten uit de verschillende Hanzesteden aan boord. Ze kondigden maatregelen af om de handel tussen Hanzehandelaren en Hollanders verder te beperken. Halverwege de veertiende eeuw verbood de Hanzedag de stad Brugge zelfs om nog langer zaken te doen met de Hollanders, terwijl Brugge niet eens een Hanzestad was. In Brugge bleken Hollanders op grote schaal hout in te kopen – hout dat de Bruggenaren van Hanzehandelaren hadden gekocht. Brugge weigerde zich aan het verbod te houden, waarop werd besloten tot een boycot. Tussen 1358 en 1360 en tussen 1388 en 1392 was het voor Hanzekooplieden verboden om handel te drijven in Brugge.

Maar erg bindend waren de besluiten niet. Officieel moest elke Hanzestad zich aan de afspraken houden, anders kon deze uit het verbond worden gezet. Maar als een lid bijvoorbeeld grotendeels afhankelijk was van de handel op Brugge, dan tolereerde de Hanzedag een schending van een boycot van die stad. Ook met de aanwezigheidsplicht op de Hanzedag werd soepel omgegaan. Als een stadsbestuur geen enkel belang had bij de agendapunten, bijvoorbeeld omdat ze gingen over de kwaliteit van laken, terwijl geen handelaar uit die stad die stof verhandelde, dan werd afwezigheid gedoogd. Ook omdat het een kostbare aangelegenheid was om een vertegenwoordiger te sturen, dat kostte algauw zeker tweehonderd pond, een bedrag waar meerdere gezinnen een jaar lang van konden leven. De Hanze was een pragmatisch netwerk waarin de belangen van de individuele steden nog altijd vooropstonden.

Een trouwe vriend

In Alberts tijd gingen Hanzehandelaren op drie manieren te werk. De eerste was de wijze waarop het al eeuwen gedaan werd. De koopman stapte zelf op een schip, reisde naar de plaats waar hij iets wilde kopen, laadde zijn schuit vol, voer weer terug en verkocht de waren. Dat gebeurde in de eeuw van Albert steeds minder, omdat het een kostbare methode was. Een schip was duur en lag op deze manier lange tijd ongebruikt in een haven. Daarom was er een tweede werkwijze ontstaan. Sommige kooplieden huurden schippers die voor hen handelswaar haalden in een andere stad. Af en toe voeren ze nog mee, om een collega te spreken of om nieuwe contacten te leggen. Ten slotte handelden kooplieden steeds vaker in commissie. Ze lieten bevriende handelaren in steden waar bijvoorbeeld de prijs van graan laag lag, koren inkopen, opslaan en verkopen op het moment dat de vraag aantrok. Omgekeerd deden zij dat ook voor hen, en kochten wijn of hout in omdat de prijs daarvoor in hun eigen stad gunstig was, sloegen de spullen op en verkochten deze. Dat werd kosteloos voor elkaar gedaan; het was een wederdienst. Een vrient of vrunde noemden ze zo’n handelsvriend. De koopman hoefde zo niet meer op reis en kon alles vanuit zijn kantoortje regelen. Deze derde methode was het meest gangbaar in de tijd van Albert.

‘Bijzonder goede en gemeende vriend,’ begon Albert een brief aan zo’n vriend, en hij schreef voor hoeveel geld hij een partij voor hem had gekocht, gaf een overzicht van de actuele prijzen om aan te geven dat hij een gunstige transactie had gedaan en vertelde wat de verkoop had opgebracht. Al snel schreef hij acht tot tien brieven per dag, wat een normaal gemiddelde was voor een koopman. Daarbij stuurde hij regelmatig cadeautjes naar bevriende handelaren – een tonnetje Zutphense haring of een mooie Zweedse pels – en ontving dan weer presentjes als dank: grote stokvissen of een tonnetje rode wijn. Goede relaties hebben en deze onderhouden was belangrijk.

Albert handelde echter ook nog op de ouderwetse manier. Zo besloot hij in het voorjaar van 1428 mee te varen met een lading zout. Hij had het in Frankrijk laten inkopen, zou het verkopen in Danzig en met het verdiende geld hout en graan inslaan. Maar dit keer zou hij niet teruggaan naar Zutphen. Hij wilde in Danzig blijven. Hij wilde er een pakhuis aanschaffen met ruimte voor opslag en een kantoor. Albert zou in april vertrekken, op de eerste handelsreis van de hanzeaten na de winter.

De Korenmarkt in Zutphen

De Korenmarkt heet nu de Groenmarkt. Twee aangesloten rijen bakstenen panden staan aan weerszijden van het plein. Middenin zijn auto’s geparkeerd, met daartussen vijf kastanjebomen vol in het blad. Aan de overkant schrobt een man de stoep van zijn café. Een bestelwagen bonkt over de kasseien.

Alberts voormalige huis valt op. Drie verdiepingen hoog, gebouwd van roestbruine bakstenen, met okergele gordijnen voor de ramen en een sierlijke dakkapel in de nok. Boven de ramen zijn bogen gemetseld van groene, gele en grijze stenen, als de gekleurde wenkbrauwen van een clown. Tussen de eerste en de tweede verdieping zit een roze gevelsteen die bijna zo breed is als het pand, met daarop in grote zwarte krulletters de naam Prins Eugenius geschreven. Zouden hier vaker mensen staan? Niets herinnert nog aan de bijzondere geschiedenis van deze plek; er hangt niet eens een bordje bij de deur dat uitlegt wie hier ooit woonde.

Ernaast, in een pand van bruine bakstenen, woonde ook een handelaar. Nu is er een schoenmaker gevestigd. De familie Van Iperen, wier mannelijke leden al generaties lang schepen en burgemeester waren, had een huis een stukje verderop. En hier recht tegenover, waar nu een Chinees restaurant is, woonde koopman en schepen Derick van der Walle, die veel land bezat rondom de stadskern. Deze wijk, Barlheze, pal aan de IJssel, was door het stadsbestuur kunstmatig opgehoogd met houten geraamten gevuld met zand, leem en mest. Zo hadden ze nooit last van het overstromingswater van de IJssel, die regelmatig buiten zijn oevers trad. De versterkte ophoging kon met gemak stenen huizen dragen. Heel Barlheze was in Alberts tijd al van baksteen, terwijl de rest van Zutphen nog voor het grootste deel uit hout bestond. Hier woonden de stadsbestuurders, vaak zelf ook handelaar. Het was de wijk van de rijke kooplieden.

Elke donderdag werd hier vlak voor Alberts voordeur markt gehouden. ’s Ochtends vroeg begonnen de kramenbouwers met de opbouw van de uitstallingen. Karren kletterden over de keien. Vaten vis en wijn rolden ratelend over de straten. En bier, want het water uit de waterput op dit plein en uit de grachten was niet echt drinkbaar omdat de grachten functioneerden als wastobbe, afvalbak en open riool. Mensen dronken tussen de vijfhonderd en duizend liter bier per jaar. Keuvelende bakkersmeiden liepen met broodmanden over het plein. Iedere verkoper had zijn eigen stek, soort bij soort: de groenteverkoopsters bij de groenteverkoopsters, de kaasmakers bij de kaasmakers. De visventers en slagers stonden altijd onder een afdakje bij de Wijnhuistoren, zo’n zestig meter verderop. De kooplieden uit Deventer stonden het verst hiervandaan, aan de randen van de markt.

Een marktmeester liep rond om de waren te inspecteren en om te controleren of iedere marktkoopman zijn prijzen met een krijtje op een lei had geschreven, of die prijzen klopten en of de marktlui zich wel hielden aan de regels van hun eigen gilde. Als hij een handelaar betrapte op foute handel, op de verkoop van rotte vis of zure wijn, greep hij hem in zijn kladden. De handelswaar liet hij verbranden en de oplichter bond hij vast in een grote mand. De mand werd door de stadskraanmeester boven de IJssel gehesen en een paar keer in de rivier gedoopt. Daarna werd de schuldige, als hij tenminste nog leefde, voor een paar maanden verbannen uit de stad. Zutphen stond bekend als een betrouwbare handelsstad en was heel zuinig op die reputatie.

Onder bewaking van het houten kruis dat voor de Wijnhuistoren stond, openden marktlieden hun vaten en riepen dat de vis vandaag uitzonderlijk goed was en de boter zeker niet ranzig. Hakken en klompen klepperden over de straten; mensen verdrongen zich om de kramen. De marktlui klapten af en toe hard in hun handen, of maakten een slissend geluid om de ratten en vogels op afstand te houden. Mussen vlogen kwetterend af en aan tussen broodverkopers en de druivenstruiken die langs de huizen omhoogkropen.

Op de marktdag werd er rechtgesproken door de schepenen in de rechtbank, een paar honderd meter verder aan de ’s-Gravenhof. Soms liep hier de hoornblazer met naast zich een vrouw met een steen om haar nek, die ze aan een lang touw de hele markt over sleepte en die bleef haken achter elke hoge kei, terwijl voorbijgangers haar uitscholden en naar haar spuugden omdat ze te opzichtig voor hoer had gespeeld. Maar de meeste veroordeelden kregen een geldboete. Als iemand met zijn blote vuisten een gezicht had bewerkt, kreeg hij een boete van twee libra of pond. Had de vechtersbaas niet zijn vuisten, maar een stuk hout of een steen gebruikt, dan moest hij het dubbele betalen. Op het uitschelden van iemand voor ‘hoer’, ‘hoerenzoon’ of ‘schalk’ stond vijf libra. Echtbreuk als je was getrouwd kostte twintig libra. En als je op iemand had geschoten, bedroeg de straf veertig libra, ook als je had gemist.

Dat waren pittige bedragen. Torenwachters verdienden negenendertig libra per jaar, en geschoolde timmermannen, stratenmakers en molenmakers 120. Als een veroordeelde zijn boete niet kon betalen kreeg hij een gevangenisstraf – acht dagen voor elke libra – in de oude vierkante hoektoren in de stadsmuur, in Alberts tijd bij cipier Bruen de Wever. Kinderen kregen aangepaste straffen. Een kind dat van zijn ouders had gestolen moest ‘voor het kruis gaan’ – op zijn blote voeten boete doen voor het stadskruis voor de Wijnhuistoren – en daarnaast veertig libra betalen en een maand naar Bruen de Wever.

In de Waag, op de onderste verdieping van de Wijnhuistoren, werden de waren gewogen op grote weegschalen die aan het plafond hingen. Daarvoor moest een vergoeding worden betaald: weeggeld. Kleinere inkopen, de boodschappen voor thuis, werden door de verkopers op de markt gewogen op weegschaaltjes bij de kramen.

In elke stad werden andere maten en gewichten gebruikt. De Amsterdamse voet (elf duim) was 0,283 moderne meter lang, terwijl de Rijnlandse voet (twaalf duim) 0,313947 meter mat. De el, ongeveer de lengte van een onderarm inclusief vingers, was in Amsterdam 0,688 meter, maar in Den Haag 0,694236 meter. De Bredase bunder was 1,29 hectare, maar de Gelderse 0,87. De oorzaak van al die verschillende maten, inhouden en eenheden lag bij de kooplieden zelf.

Hertogen en graven stelden jaarlijks veel prijzen vast, zeker de prijs van dagelijkse benodigdheden als brood en bier, zodat er niet met die prijzen kon worden gestunt. De naam van de maten lag ook vast: een kan was een kan. Maar een kan bier had in Duitse bierproducerende steden heel wat meer inhoud dan in Engeland. Een pond bijenwas woog in Novgorod 480 pond en aan de Oostzeekust nog maar vierhonderd. Daarom werd een el laken steeds korter naarmate je verder van Vlaanderen en Leiden kwam. De koopman wilde wel iets aan zijn werk verdienen.

De Wijnhuistoren staat er nog steeds, als een oude wachter op een hoek van de markt. Het gebouw is in 1371 door het wijnhandelaarsgilde gebouwd. Op de verdiepingen boven de Waag huisde de stadsherberg To Vreden. Over de zeven treden tot aan het bordes tikten de hakken van de bode uit Lübeck als hij een Hanzedag kwam aankondigen, en die van de handelaren uit andere steden. Binnen lag zacht zaagsel. Aanzienlijke kooplieden vlijden zich neer voor de marmeren haard op de stenen bank met zachte kussens, en nipten van goede wijn, aten kazen, metworst en warme pasteien. De herberg had meer functies. In herbergen werden voor het venster monsters van partijen rogge, gerst en tarwe gezet, zodat potentiële kopers die op kwaliteit konden controleren. Op zolder en in de kelder konden kooplieden handelswaar laten opslaan. Dat kon ook in een pakhuis, maar hier was altijd toezicht, van gasten en de waard. De waard genoot veel aanzien bij handelaren. Hij had vaak een bestuurlijke functie, was raadsheer of schepen van de stad, en leende regelmatig geld aan handelaren. En hij fungeerde soms als tussenpersoon. De Hanzedag had namelijk bepaald dat vreemdelingen geen handel met elkaar mochten drijven in een vreemde stad. Maar de waard was inwoner, dus konden transacties via hem lopen. ‘Onze waard en ik samen zijn overeengekomen...’ stond daarom regelmatig in koopovereenkomsten vermeld.

Albert deed inkopen op de markt voor zijn reis naar Danzig. Hij liet de vaten bier en de tonnen haring naar zijn huis rollen. Hij betaalde een drager om pakketten stokvis en kazen naar zijn zolder te tillen. Ze zouden nog in april vertrekken, zodra de wind gunstig was.

De IJssel

Vanaf de Groenmarkt is het een paar minuten lopen naar de voormalige haven aan de IJssel. Langs de straten staan oude huizen met gekleurde glas-in-loodramen. Sommige zijn flink verzakt en leunen tegen elkaar. Vlak bij de IJssel stroomt de Berkel haaks onder de weg door.

Hier, waar nu grote planten vanaf een hotelterras over het water hangen, en de stroom zo kalm is dat die meer een sloot lijkt dan een rivier, kwam Alberts grootvader met vaten wijn op zijn schip de stad in gezeild. Op deze oever, waar nu een meerkoet een patatbakje aan het verslepen is voor de inrichting van zijn nest, deden in Alberts tijd de vrouwen de was en legden het witte goed in de zon te bleken. Vissers haalden elke ochtend hun palingen uit de fuiken. Soms heel veel palingen, als de waterstand laag was en ze de Berkel vlak voor de watermolens hadden gestremd met hameien – valhekken – zodat de molens ’s ochtends voldoende water zouden hebben om te kunnen draaien. Die molens werden gepacht van de graaf van Gelre voor duizend pond bijenwas per jaar. De molenaars persten olie uit zaden en eikenschors voor het looien van huiden. Ze maalden graan, zaagden hout en kneedden wol tot een dikke massa die werd uitgerekt op ramen. Als het water op de IJssel te hoog stond, konden de molens niet draaien. Het water stroomde dan de Berkel in, waardoor de gemalen onder water verdwenen. Dan konden het graan en de zaden naar de windmolen buiten de stadsmuur worden gebracht, maar natuurlijk alleen als het waaide.

Hier, midden boven de Berkel, waar nu een asfaltweg loopt, lagen vroeger de kasseien van de Marspoort. Overdag stond de poortwachter te posten. Hij controleerde of degenen die de stad in kwamen niet te grote messen bij zich hadden, en groette de uitgaande stedelingen door even tegen zijn helm te tikken. Hier kletterden de hoeven van de hengst van Albert galmend onderdoor, om daarna weer op de onverharde weg te ploffen. De IJssel lag een meter of vijftig verderop.

Je kon over land naar Danzig reizen, via Osnabrück naar Bremen, Hamburg en Lübeck, en van daaruit langs de kust naar het oosten, via de Hanzesteden Wismar, Rostock, Stralsund, Anklam, Wollin, Greifenberg, Belgard (Białogard), Schlawe (Sławno) en Stolp (Słupsk). Reizen per zeilschip was duurder, maar comfortabeler, en ging veel sneller.

De IJssel wordt nog steeds druk bevaren. Een man stuurt een motorbootje naar de overkant van de rivier, met een thermoskan, een broodtrommel en twee blaffende jack russells in de kuip. Er brommen twee binnenvaartschepen voorbij. Aan de oever liggen plezierjachten te dobberen. Zutphen had zijn bestaan aan deze rivier te danken. De IJssel was eeuwenlang een nogal miezerig riviertje geweest. Stormvloeden brachten daar verandering in. Op woensdag 29 september 1014, twee dagen na nieuwe maan, verhief de zee zich tot aan de wolken, als een reus die voor de laatste keer opstaat tijdens een gevecht, en klapte met donderend geweld op de Lage Landen. Dorpen verdwenen in zee en duizenden mensen verdronken. In 1042 was het opnieuw raak, op 3 november, toen een gruwelijke storm opstak en golven zich op het land stortten. Op donderdag 4 oktober 1134, een dag voor vollemaan, bij naderend springtij, stuurde de zee wederom een hemelhoge vloedgolf en verslond bossen, kastelen en huizen. Op 18 februari 1164 raasde de Sint-Julianavloed over het vlakke land. Een pastoor schreef over een hemel vol donder en bliksem; hels had het gevoeld. Elfduizend mensen verdronken. Zes jaar later, op Allerheiligen, zwol de zee weer aan, beukte op de kust en kwam binnen.

Daags na de Allerheiligenvloed vingen Utrechtenaren kabeljauw in de straten van hun stad, en ondervonden wat eb en vloed was. Holland, Zeeland en Friesland lagen onder water. ‘Dit jaar is voor de Hollanders, Zeeuwen en Vriezen een jaar van ellende geweest,’ schreef een abt. ‘De Vriezen overkwam de allerellendigste ramp, bij wie al het land tussen Texel, Medemblik en Stavoren van ’t Water is opgeslokt. En de Zuiderzeeboezem is overmatig vergroot. Texel en Wieringen, tot nog toe aan ’t vaste land gehecht, rukte de zee van het land af.’ De golven hadden de noordelijke kust stukgeslagen in Waddeneilanden, en daarna Friesland in een westelijk en een oostelijk deel, waarna het water zich in het Almere had geperst. Er ontstond een grote zee, die door kooplieden al snel de ‘Sudersee’ werd genoemd.

Het relatieve hoogteverschil van de IJssel werd daardoor groter. Daarbij begon het na 1100 steeds meer te regenen, na een eeuw van relatieve droogte. De rivier werd breder en ging sneller stromen, sneed door lussen heen en werd rechter, waarna de stroomsnelheid nog verder toenam. Het water sleet de bedding dieper uit. Kooplieden konden met steeds grotere schepen over de IJssel naar de Zuiderzee varen, en van daaruit naar de Hanzesteden langs de Zuiderzee, Noordzee en Oostzee, of via de IJssel langs al die Hanzesteden aan de Maas, Rijn, Weser, Elbe en verder Oost-Europa in.

Zutphen groeide. Tussen 1191 en 1196 kreeg de plaats stadsrechten van graaf Otto van Gelre en mocht voortaan rechtspreken, tol heffen, zichzelf besturen, een stadsmuur bouwen en op elke donderdag een weekmarkt houden. De graaf zag graag dat Zutphen machtiger werd dan Deventer, dat in handen was van zijn aartsrivaal de bisschop van Utrecht. Hij liet een zegel voor zijn stad ontwerpen, een afbeelding van de Wijnhuistoren en de Walburgiskerk. Hij liet een tolhuis bouwen, sloeg een munt en gaf toestemming voor jaarmarkten, eerst twee en later vier per jaar. Iedere handelaar die Zutphen voortaan zou passeren, over de hoofdweg of via de rivier, mocht niet meer rechtstreeks naar Deventer afreizen, zo bepaalde de graaf, maar moest zijn waren eerst aanbieden op de Zutphense markt.

Vuurtorens wijzen de koggen de weg

Op de dag van vertrek had Albert een schone braies aangetrokken, een strakke broek. Hij had een porpoent aangedaan, een kort jasje van Leids laken, en had zijn leren buidel met muntstukken en een mes rond zijn middel geknoopt. Hij had een lange mantel omgeslagen en een smalle hoed met een veer op zijn hoofd gezet, en was naar de Sint-Walburgiskerk gelopen om daar met de andere vertrekkende kooplieden te bidden voor een behouden vaart bij de heilige Sint-Nicolaas, de beschermheilige van dieven, piraten, schippers en kooplieden.

Albert liet zijn kogge volladen, een dikbuikig eenmastschip van veertien tot twintig meter lang en vijf tot zeven meter breed, zwart van de pek, met een groot vierkant crèmekleurig canvas zeil, hangend aan een ra, en zijden van overnaadse planken die met dubbel omgeslagen spijkers aan elkaar waren bevestigd, zodat ze functioneerden als kram in plaats van als nagels – een noviteit. Koggen staken twee tot tweeënhalve meter diep, ondiep genoeg om de rivieren te bevaren, met ruimte voor zo’n vijfendertig tot veertig last, ongeveer tachtig ton.

Op Sail 2010 in Amsterdam had een man gestoken in middeleeuwse kledij er alles over verteld, op het dek van een replica van een Hanzekogge uit Kampen. Hij was zeilend naar Sail gekomen. ‘Zo’n schip vaart niet makkelijk,’ had hij gezegd. ‘Met sterke wind is het lastig hem op koers te houden; hij manoeuvreert heel moeilijk, en overstag gaan kan niet.’ Het schip zag er ook erg lomp uit. Zo breed als een veel te dikke walvis, uit grove stukken opgebouwd, zonder enige verfijning of versiering – een beetje alsof een kindertekening van een piratenschip aan de basis van het ontwerp had gestaan. Op Sail kon je niet met het koggenschip varen, maar op internet waren wel filmpjes te vinden.

Een zwart gevaarte dat met zijn logge lijf de golven doorploegt, dat is een koggenschip in actie. Op een van de films bolde het grote zeil in de wind. Het was met touwen aan weerszijden van de boot vastgezet. Achter op het dek was het kasteel gebouwd; een grote houten bak op hoge palen, met in de omlijsting uitgezaagde kantelen als in een kasteel. Vanaf die plek, te bereiken met een trap, konden de mannen gemakkelijk over de hoge boeg heen kijken. In de film deinde het schip naar links en naar rechts, alsof het stuurloos was. Het leek zich niets aan te trekken van wat dan ook, niet van de bemanning, die probeerde bij te sturen met een van de touwen aan het zeil, en ook niet van de wallenkant, waar het rakelings langsschoot en waar de badgasten in bikini maar even waren gaan staan. Maar dit was het beste schip uit zijn tijd, beter kon een hanzeaat zich niet wensen. Degelijk, relatief snel, praktisch, en met voldoende ruimte om flink wat handelswaar te vervoeren.

Hier aan de IJssel lagen de koggen als bultrugwalvissen zij aan zij te wachten tot ze volgeladen waren. De kraanmeester hees de vaten wijn en de zakken zout in de schepen, met de piepende houten stadskraan met een afbeelding van een kraanvogel in de nok, die speciaal bedoeld was voor de zware goederen. Die kraan stond hier, op de plek waar nu een paviljoentje staat, precies op de as van de Groenmarkt en de Marspoortstraat. Het gevaarte was een meter of tien hoog en had een lange hals, waaruit de touwen omlaaghingen waarmee de handelswaar werd opgetild. Aan de voet van de kraan hing een groot rad waarin vier gevangenen de benen uit hun lijf liepen, als hamsters in een tredmolen, en zo de goederen omhoogtakelden. Albert liet de zoutzakken aan boord van zijn kogge hijsen.

Albert bezat maar een deel van het koggenschip waarmee hij naar Danzig zou zeilen. Hij had een derde, vierde of achtste ‘part’. Door parten te kopen spreidden handelaren het risico – als het vaartuig verging, raakten ze niet hun hele vermogen kwijt. Er waren vaak acht tot tien partenreders per schip. Zij deelden de winst, het verlies en de aansprakelijkheid. De eigenaar van een part mocht met dat schip handelswaar tegen een lage prijs laten vervoeren. Bovendien verdeelden de partenreders de winst die de schipper maakte op het vervoeren van handelswaar van kooplieden die niet een deel van het schip bezaten. De schipper, die zelf ook een part had, onderhield het vaartuig en voerde de nodige reparaties uit. De kosten daarvoor werden evenredig over de parten verdeeld. De grootte van parten verschilden per stad. In Amsterdam bijvoorbeeld kon je scheepsparten van 1/64 of nog kleiner kopen, terwijl in Danzig een part nooit kleiner was dan een 1/16, en een half of een derde part het meest voorkwam. In Amsterdam kregen ook heel kleine investeerders de kans om een bescheiden fortuin te verdienen, in Danzig niet.

De partenreders gingen voor zo lang als het schip bestond een vennootschap aan. Verging de boot of werd deze gekaapt, dan werd automatisch het verbond ontbonden. Soms werd het genootschap in dezelfde samenstelling weer opgericht om een nieuw vaartuig aan te schaffen, maar vaak ook koos een koopman voor een samenwerking met andere partenreders, omdat hij ruzie had gehad of omdat dat zich toevallig zo aandiende. Met wie hij een schip bezat maakte niet veel uit, als zijn partners maar betrouwbaar waren.

Twaalf bemanningsleden telde de kogge waarmee Albert zou vertrekken. Vijf van hen hesen samen het zware zeil. Het klapperde met oorverdovend geweld in de wind. Het schip draaide; het canvas verstilde. De wind bolde het zeil en ze voeren weg. Ze wuifden naar bekenden en familieleden die langs de waterkant stonden.

De stuurman keek geconcentreerd naar het water, vooral hier in de IJssel. De rivier zat vol ondieptes, en middenin lagen zandplaten die soms maar net zichtbaar waren. Zandophopingen vlak aan de oever werden bewust niet weggebaggerd. Als een zandplaat een eiland leek te worden of een aanwas een nieuwe grond, werd er tijdens een speciale bijeenkomst een takkenbos in de rivier gegooid. Dreven de takken tussen het nieuwe stukje land in wording en het vasteland door, dan was het landje voor de graaf of hertog. Voeren de twijgen om het nieuwe eilandje heen, dan werd het aan de eigenaar van het vasteland gegeven; immers, dan hoorde het daarbij, zo luidde de gedachte.

Bij Deventer, op vijftien kilometer van huis, moest de eerste tol worden betaald. De schipper liet zijn matrozen het zeil strijken en meerde aan bij het bisschoppelijk tolhuis. De besiener vroeg wat de schipper bij zich had en controleerde of dat klopte. De boekhouder noteerde alles in een dik boek met een leren omslag en genummerde perkamenten bladen. De twee tolgaarders inden de tol. Deze bestond deels uit muntgeld, dat onmiddellijk in een kist werd gestopt, die werd afgesloten met drie verschillende sloten, waarvan de besiener, de boekhouder en de oudste tolgaarder ieder één sleutel hadden, zodat geen van hen in z’n eentje de kist kon leeghalen. Een deel van de tol werd in natura betaald – in graan, kazen of wijn bijvoorbeeld – en in het tolpakhuis opgeslagen. De twee tolgaarders brachten de waren naar het pakhuis, ook weer om te voorkomen dat er iets achterover werd gedrukt, openden de deur, verjoegen de kakkerlakken, ratten en muizen, en legden de opbrengst neer, soort bij soort, zodat de bisschop de tol geordend kon laten ophalen. In Gelre lieten de graven zelfs een aangenaam onderkomen bouwen naast het tolpakhuis, en nodigden daar regelmatig gasten uit om de tol ter plekke te consumeren.

Om geld en tijd uit te sparen probeerden handelaren soms de tol te omzeilen, bijvoorbeeld als een rivier fors buiten zijn oevers was getreden en ze het tolhuis op grote afstand konden passeren. De schipper hield het zeil zo strak mogelijk; de bemanning was muisstil. Geluid draagt ver op water. Kreeg de besiener het vaartuig toch in de gaten, dan brulde hij dat er eentje probeerde te ontkomen. Zijn knechten sprongen in een roeiboot en trachtten de ontduikers te stoppen. Voor de schipper zat er nu weinig anders op dan zo snel mogelijk weg te zeilen – werd hij gepakt, dan was hij zijn schip en lading kwijt.

Tegen de avond stookte de kok een vuurtje in een kist met zand op het dek en kookte peulvruchten in koperen pannen. Hij roosterde gezouten rundvlees en gaarde brooddeeg aan een stok boven de vlammen. De schipper hield de kogge op koers, de vuurtjes op de dekken van zijn collega’s achterna. Ze aten, dronken bier, zongen wat, dobbelden en verjoegen de stekende insecten. Ze maakten zich klaar voor de nacht, ontlastten zich over de reling, spoelden hun mond, namen de houten trap omhoog naar hun kasteel – het versterkte bouwsel op het achterschip. Daar herschikten ze het bonenstro, pakten een deken en vielen in slaap.

Soms voer de schipper ’s nachts door, zeker bij gunstige wind en volle maan. Vuurtorens wezen hem de weg – turfvuren die boven op torens langs de kust werden gestookt – tenzij een vorst ruzie had met de Hanze; dan doofde hij ze vanaf begin april expres, als de eerste hanzeaten voorbij zouden varen, in de hoop dat ze aan de grond zouden lopen. Want dan was een groot deel van de lading van hem, zo waren de regels.

Zodra de zon opkwam, maakte de stuurman zijn bemanning wakker. De scheepsjongen hoosde het water weg. De scheepsnaden waren opgevuld met mos en niet helemaal waterdicht. De kok viste haringen uit een ton, kookte pap, sneed een stuk spek in stukken en brak een roggebrood. Ze aten en dronken bier.

Bij Kampen voeren ze het zeegat uit. Eenmaal op de Zuiderzee moest de schipper goed navigeren. Hij luisterde naar zijn schip, keek wat de golven deden, bestudeerde de kleur van het water en de stand van de zon. Soms had hij een kompas bij zich: een bak water met daarin een magnetische steen in een houten bakje, een Chinese uitvinding die door Arabieren naar Europa was gebracht. Hij voer zo dicht mogelijk langs de kust, omdat kerktorens hem ook de weg wezen. Met een peillood mat hij regelmatig de diepte, zodat ze niet zouden vastlopen.

Op de Zuiderzee kon het spoken. Storm stuwde golven hoog op. Als de wind met harde klappen begon te rukken aan het zeil en de schipper met witte knokkels probeerde de boel in het gareel te houden, liet hij zijn matrozen het canvas reven, de riempjes van zeehondenhuid losmaken en een paar repen van het zeil afnemen, zodat het kleiner werd en minder wind ving. Soms hielp dat niet afdoende en bleef het zeil rukken aan de ra. Trok de wind nu nog verder aan, en kwam het buiswater sneller naar binnen dan de scheepsjongen het weg kon hozen, dan probeerden ze zo snel mogelijk beschutting te zoeken in een haven. Op de Hanzedag was bepaald dat hanzeaten in dergelijke noodsituaties geen havengeld hoefden te betalen: ‘Onze koopman die met lijf en goed in een van onze havens komt vanwege een storm of ander noodlot, zullen we kost en onderdak geven.’ Maar soms kwam de haven niet snel genoeg. Dan zuchtte en kraakte de kogge van het geweld van de golven die op het dek stukbraken, en bonkten de vaten in het ruim tegen elkaar aan. Het enige wat de schipper dan nog kon doen was zijn lading overboord zetten, en als dat niet genoeg was de mast afzagen, en vervolgens maar bidden om een goede afloop en beloven dat, als ze dit zouden overleven, ze op bedevaart zouden gaan of een kerkje zouden helpen bouwen.

Als de reis voorspoedig verliep, voeren de Zutphense hanzeaten na een paar weken door het Skagerrak en het Kattegat, en kwamen aan bij de Sont. Daar moesten ze de beruchte Sonttol betalen, die elk jaar werd verhoogd. Daarom lieten schippers de duurste lading dikwijls onder in het schip verstoppen. En beweerden, zeker op punten waar veel tol moest worden betaald, dat ze slechts goedkope wijn of kazen bij zich hadden, wijzend op de bovenste laag in hun ruim. En als flarden mist als witte spoken over het Sontwater joegen, konden ze ook proberen het tolhuis ongezien voorbij te varen. Als de zon scheen, zat dat er niet in.

Tol in de Sont

Op een zomerse dag steken de groene koperen koepels van het Deense kasteel aan de overkant scherp af tegen de loodgrijze wolkendeken. Zelfs een daar aangemeerd wit polyester zeilscheepje is vanaf de Zweedse kade goed te zien. Vanaf de vroege Middeleeuwen streden de Deense en Zweedse koningen hier continu om de macht. De Sont was een van de belangrijkste en drukste waterwegen ter wereld, waardoor er een hoge tol kon worden gevraagd. Het beheer over deze doorgang vormde dan ook een aanzienlijke inkomstenbron. De helft van de kas van de koning werd door de Sonttol gevuld. Verschillende Hanzesteden, waaronder Deventer en Zutphen, hadden de vorsten geldleningen aangeboden in ruil voor een lagere Sonttol, maar daar wilden de gezaghebbers niet op ingaan.