Nederland en België zijn de twee dichtst bevolktelanden van Europa. Gezien de waterrijke ligging van de Lage Landen is dat eigenlijk een wonder. De historie van woorden als strand, hunebed, molen en riool kan de ontwikkeling van onze streken als geen ander belichten. Daarom vertelt dit boek de bijzondere geschiedenis van het landschap en de bewoning aan de hand van de woorden die er door de eeuwen heen voor zijn gebruikt. Net als in Huis, tuin en keuken levert dat intrigerende woordverhalen op. Zo hebben we het begrip stad te danken aan de rechtspraak rond Keulen. De Franse boulevard blijkt gebaseerd te zijn op ons bolwerk. Waarom wilde niemand halverwege de negentiende eeuw aan een laan wonen en vanaf 1900 juist wel? En waar komen de woorden bus en tram vandaan? Door dit boek zal een wandeling door onze eigen leefomgeving nooit meer hetzelfde zijn.

MaartenJan Hoekstra

Dorp, stad, land

DE LAGE LANDEN IN WOORDEN

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Niet alle rechthebbenden van de gebruikte afbeeldingen konden worden achterhaald. Belanghebbenden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever.

==

© 2015 MaartenJan Hoekstra

Omslagontwerp Bart van den Tooren

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2733 3

NUR 610

==

www.atlascontact.nl

www.maartenjanhoekstra.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2759 3.

Voor Marlies en Edo

==

Taalkaart van Europa, met de verschillende taaltakken en talen van de Indo-Europese taalfamilie (grijs tot donkergrijs: Balto-Slavische, Albanese, Griekse, Romaanse, Keltische en Germaanse taaltak) en de niet-Indo-Europese taalfamilies en talen (lichtgrijs: Finoegrische, Altaïsche en Afro-Aziatische taalfamilie, en het Baskisch (geïsoleerde taal)) © MaartenJan Hoekstra

Inleiding

‘God schiep de aarde, maar de Hollanders schiepen Holland’ is een veelgehoorde zegswijze, ook in de ons omringende landen. Hoewel over beide delen van dit aan Voltaire toegeschreven citaat te twisten valt, is het een feit dat zowel Nederland als België niet zomaar gevormd is door de natuur. Sterker nog, als de elementen hun gang waren gegaan, was er op deze plek in Europa helemaal niet zoveel bewoonbaar land ontstaan, laat staan een van de dichtst bevolkte delen van het continent.

Toch past de inwoners van de Lage Landen vooral enige bescheidenheid, want het menselijk ingrijpen kende heel wat tegenslagen. Bovendien dateert deze bemoeienis voornamelijk van de laatste tweeduizend jaar. Achtduizend jaar daarvoor, aan het eind van de laatste ijstijd, was de Noordzee in de verste verte niet te bekennen en lag hier een kale zand- en grasvlakte. Die werd slechts onderbroken door rivier- en beekdalen en door lage stuwwallen die de gletsjers uit het noorden hadden opgeworpen. Ook toen zagen de jagers en verzamelaars dus al ‘breede rivieren traag door oneindig laagland gaan’. Alleen de populieren uit het bekende gedicht van Hendrik Marsman ontbraken nog, net als de overige onderdelen van het Hollandse landschap:

==

en in de geweldige

ruimte verzonken

de boerderijen

verspreid door het land,

boomgroepen, dorpen,

geknotte torens,

kerken en olmen

in een grootsch verband.

==

Maar juist met dat grootse, georganiseerde verband zijn onze voorouders beroemd geworden, daaraan wordt de cultuur herkend. Toen de zee deze regio rond 6500 voor Christus eenmaal bereikte, werd aanpassing pure noodzaak. In een chaotisch deltagebied kwam het water niet meer alleen via de rivieren en van boven (en van onderen, maar daarover later meer), maar vooral vanuit het noorden en westen. De beroemde regels van Jacques Brel (in de vertaling van Ernst van Altena) gaan ook moeiteloos op voor prehistorisch Vlaanderen:

==

Wanneer bij eb het strand woest is als een woestijn,

en natte westenwinden gieren van venijn,

dan vecht mijn land, mijn vlakke land.

[...]

Wanneer de noordenwind de vlakte vierendeelt,

wanneer de noordenwind er onze adem steelt,

dan kraakt mijn land, mijn vlakke land.

==

Dat kraken en vechten heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat de lage delen van het huidige Nederland en België steeds leefbaarder werden. En daarmee werd zowel onze bewoningsgeschiedenis als onze cultuur bepaald. De eerste terpen en sloten die de Germanen hier in de ijzertijd aanlegden, waren nog weinig succesvol, maar contact met de hoogstaande cultuur van de Romeinen zorgde voor vooruitgang, ook in de bewerking van het landschap en de vorming van nederzettingen. In de middeleeuwen ontstonden in Vlaanderen de eerste echte steden, later gevolgd door het noorden. Ook kwamen er voor het eerst democratische organisaties tot stand: de waterschappen, opnieuw uit nood geboren. Weer was er veel contact met andere culturen, met name de Franse, en de renaissance had ook gevolgen voor het uiterlijk van stad en land.

Daarna was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gedurende een zeer korte periode een uiterst succesvolle natie. Andere culturen konden in die tijd juist profiteren van vondsten van hier: polders en grachten werden volop geëxporteerd, zelfs naar Rusland en het oosten van Azië. Die Gouden Eeuw (of preciezer: decennia) betekende ook de breuk tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden, waardoor de culturen zich lange tijd divergerend hebben kunnen ontwikkelen. Nu is Nederland vooral het nuchtere kennisland, van de weg- en waterbouwers die zelfs in Dubai of Hongkong hun brood verdienen met de alhier opgedane expertise, terwijl het land zelf steeds meer vastloopt in de file. En België is het bourgondische, gemoedelijke land, met zijn prachtige steden en landschappen, dat door de taalgrens die het land doorsnijdt, echter bijna onbestuurbaar lijkt.

We zouden haast vergeten dat beide landen qua cultuur lange tijd juist veel gemeen hadden. Een belangrijk aspect daarbij is dat er altijd veel culturele invloed van buitenaf geweest is. De Lage Landen hebben niet alleen uiteenlopende landschapstypen gekend, maar ook veel verschillende volken zien komen en gaan: van Kelten en Germanen tot Romeinen, en van Fransen tot Engelsen en Duitsers, soms vreedzaam en soms iets minder zachtzinnig. Net zoals de landschappelijke situatie noopte tot aanpassingen die vervolgens het bewoningspatroon bepaalden, werden al die externe invloeden ook opgenomen en zo ‘van ons’. En daarmee zichtbaar in onze leefomgeving, of het nu om Franse boulevards ging, om Duitse autobanen of om Amerikaanse carports.

==

Het mooie is dat we die culturele ontwikkeling niet alleen om ons heen kunnen zien, maar ook kunnen horen. Voor al die oude en nieuwe verworvenheden die het deltagebied van Rijn, Maas en Schelde gedurende vele eeuwen bewoonbaar hebben gemaakt, kennen we immers woorden. En nog mooier is dat de geschiedenis van die woorden vaak parallel loopt aan de cultuurhistorie. Daarom wordt in dit boek de geschiedenis van de bewoning en het landschap van Nederland en België verteld aan de hand van de woorden die daar gedurende vele eeuwen voor gebruikt zijn. Juist de combinatie van bewoningsgeschiedenis en woordhistorie kan ons een uniek inzicht geven in de ontwikkeling van onze cultuur.

Net zoals goede vindingen uit het buitenland worden overgenomen, worden woorden namelijk geleend uit andere talen, vaak zelfs tegelijkertijd met het nieuwe verschijnsel. Maar dat gebeurt uiteraard alleen als zo’n cultuur (en daarmee de taal) een hoog aanzien heeft. Toch is ongeveer zeventig procent van de Nederlandse ongelede (niet-samengestelde) woorden afkomstig uit een andere taal. Deze relatief jonge leenwoorden zijn een duidelijk bewijs voor de externe invloed op onze cultuur (alle taalkundige termen worden achterin dit boek uitgelegd). Tegenwoordig zien we vooral Engelse leenwoorden, maar vroeger, ten tijde van het zogenoemde Middelnederlands (1200 tot 1500) en het Vroegnieuwnederlands (1500 tot 1700) kwamen ze vooral uit het Frans. De oudste fase van het Nederlands noemen we Oudnederlands (700 tot 1200). In die periode was het middeleeuws Latijn een belangrijke brontaal. De levende versie van die taal had vanwege de hoogstaande Romeinse cultuur op zijn beurt grote invloed op de ‘voorvader’ van het Nederlands, het Germaans.

Omdat er geen geschreven bronnen zijn overgeleverd, weten we niet precies hoe die taal eruit heeft gezien. Maar op basis van de verschillen en overeenkomsten tussen de diverse Germaanse ‘nazaten’ – Nederlands, Fries, Engels, Duits en de Scandinavische talen – is het wel mogelijk gebleken te reconstrueren welke woorden gebruikt moeten zijn door de volken die vanaf 1000 voor Christus leefden in Zuid-Scandinavië en zich daarna verspreidden over Noordwest-Europa. Omdat het reconstructies betreft, zijn het geen echte woorden maar ‘vormen met een betekenis’. Ze worden aangeduid met een asterisk, ten teken dat ze niet werkelijk in teksten zijn aangetroffen, en eindigen vaak op een streepje, omdat de uitgang voor de reconstructie niet ter zake doet. Zo is *hunda-rada- niet alleen de Germaanse oervorm van het Nederlandse honderd, maar ook van het Duitse hundert, het Engelse hundred en het Zweedse hundra (uitgelegde woorden worden in dit boek cursief gedrukt en zijn terug te vinden in het register).

In veel gevallen kunnen de Germaanse vormen nog verder terug in de tijd worden gevolgd. Dat is mogelijk omdat we weten dat het Germaans samen met andere taaltakken, zoals de Keltische en de Romaanse (eigenlijk de Italische, inclusief hun voorloper het Latijn), maar ook de Balto-Slavische en de Indo-Iraanse, één grote taalfamilie vormt: die van de Indo-Europese talen. Uiteraard liggen de vormen uit die talen verder uit elkaar, maar toch blijken er vaste onderlinge zogeheten klankwetten te gelden, die in dit boek op verschillende momenten aan bod zullen komen. Zo zijn het Germaanse *hunda-, het Franse cent (Latijn centum) en het Iraanse satem wonderbaarlijk genoeg allemaal te herleiden tot het eerste deel van de bijna onuitspreekbare Indo-Europese vorm *(d)kjmtóm dékjmt, letterlijk ‘tiende tien’ of ‘tien tientallen’. Het wekt weinig verbazing dat dergelijke vormen in de loop der eeuwen eenvoudiger zijn geworden. Ongeveer twintig procent van onze huidige ongelede woordenschat is op die manier terug te redeneren tot het Indo-Europees. We noemen ze erfwoorden.

De gedeelde herkomst verklaart ook waarom we zo ver terug in de tijd kunnen kijken naar talen die zo ver uiteenliggen. Waarschijnlijk begonnen de Indo-Europeanen zich vanaf 4000 voor Christus vanuit het tegenwoordige Zuid-Rusland in een grote volksverhuizing te verspreiden, eerst richting India en na 2000 voor Christus ook naar Europa (vandaar hun naam). De Indo-Europeanen hadden grote invloed: op enkele talen na – zoals het Fins, het Hongaars en het Baskisch – zijn alle huidige talen in Europa Indo-Europees.

Op hun tocht kwamen de Indo-Europeanen uiteraard al aanwezige volken tegen, die onbekende, voor-Indo-Europese talen spraken. Juist uit de vermenging met die talen ontstonden op verschillende plekken de afzonderlijke taaltakken, zoals de Germaanse in het zuiden van Scandinavië en de Keltische rond de Alpen. Maar opvallend genoeg bleven sommige handige woorden uit de oorspronkelijke talen (en mogelijk ook andere eigenschappen als klemtonen) bestaan, tot op de dag van vandaag. Deze zeer oude woorden vormen ongeveer tien procent van de ongelede woordenschat. Ze worden substraatwoorden genoemd, letterlijk woorden uit een taal van ‘onder het plaveisel’, dus eigenlijk een soort supererfwoorden. Meestal zijn het korte woorden die slechts in een paar talen of taaltakken voorkomen en behoren tot specifieke betekenisvelden, zoals de houtbewerking en het huishouden of de flora en de fauna.

En zo komen we als vanzelf weer terug bij het ‘woeste en ledige’ landschap waarin onze verste voorouders van net na de laatste ijstijd bivakkeerden. Uit hun tijd en daarvoor is uiteraard geen enkele taal overgeleverd. Bij die periode zullen we ons moeten behelpen met woorden die we momenteel gebruiken voor zaken waarvan we vermoeden dat ze hun leefomgeving bepaalden. Maar al snel zullen we op onze reis naar het heden dingen gaan herkennen, zowel in de werkelijkheid als in woorden. En dat allemaal dankzij een kruisbestuiving van de cultuurhistorie en de etymologie, de studie naar de ontwikkeling van de woordenschat qua vorm en betekenis. Hierover schijnt dezelfde Voltaire ooit gezegd te hebben: ‘De etymologie is een wetenschap waarin klinkers niets betekenen en medeklinkers bijna niets.’ Ook deze uitspraak zal door het lezen van dit boek hopelijk enigszins genuanceerd worden.

==

Overzicht van de voornaamste taaltakken en talen binnen de Indo-Europese taalfamilie. © MaartenJan Hoekstra

==

Kaart van de Lage Landen na de laatste ijstijd, rond 9000 voor Christus, met de huidige landsgrenzen (stippellijn) en enkele archeologische vindplaatsen (kruisjes). In deze periode lag de Noordzee geheel droog en Een ander overblijfsel uit het saalien is de op Texel, Wieringen, Urk en in het Land van Vollenhowerd het land doorsneden door brede rivieren. De mens had nog geen vaste verblijfplaats. © MaartenJan Hoekstra

1
De vorming van de Lage Landen en de vroegste bewoners

tot 5300 voor Christus

In welk jaar begon de bewoning van het huidige België en Nederland? Op deze vraag bestaat geen eensluidend antwoord. Zeker is wel dat onze streken lang niet altijd bewoonbaar zijn geweest. Gedurende lange perioden was het er simpelweg veel te koud. In dit hoofdstuk gaan we op zoek naar de eerste bewoners en zullen we zien hoe het landschap dat nu zo karakteristiek is voor België en Nederland in vele duizenden jaren tot stand is gekomen.

Hoewel dit boek over de nauwe samenhang tussen woorden, natuur en cultuur gaat, is die relatie voor de oudste geschiedenis op zijn zachtst gezegd duister. We weten namelijk weinig van hoe en wanneer taal is ontstaan – veel minder dan van het ontstaan van de aarde. Laat staan dat we weten welke woorden de eerste mensachtigen gebruikten. Dat komt omdat we geen geschreven bronnen hebben van voor circa 3500 voor Christus, en voor de Lage Landen zelfs niet van voor 57 voor Christus.

Dat is precies de reden waarom dit tijdvak de prehistorie genoemd wordt. Het is de periode vóór (oorspronkelijk het Latijnse voorvoegsel prae) de historie, een leenwoord uit het Frans dat eerst zowel ‘geschiedenis’ als ‘verhaal’ kon betekenen. Via het Latijn gaat het terug op het Griekse historíā, letterlijk ‘wetenschap, kennis’. Je zou het niet zeggen, maar dit woord is via de gemeenschappelijke Indo-Europese vorm *weid- verwant met ons weten (in het Grieks viel de w weg en kwam er voor de d een s bij).

Maar zoals opgemerkt dateert het Indo-Europees van ‘slechts’ ongeveer 5000 jaar geleden, terwijl de eerste sporen van menselijke bewoning in onze omgeving vermoedelijk bijna 400 000 jaar oud zijn. Van de tijd daartussenin kunnen we geen woorden reconstrueren en zullen we het moeten doen met woorden van later datum, voor zaken die destijds de bewoning bepaalden. De meest bepalende factor was land, dat er gedurende de prehistorie altijd was, maar zoals de kaarten aan het begin van dit en het volgende hoofdstuk laten zien niet steeds op dezelfde plek. Het woord land heeft echter al eeuwenlang zo goed als dezelfde vorm. In het Germaans luidde het *landa- en het feit dat het niet-Indo-Europese Baskisch het woord landa ‘veld’ kent, is een aanwijzing dat het een substraatwoord is. Ouder dan 5000 jaar dus, en dat geldt voor veel woorden die we in dit hoofdstuk zullen tegenkomen.

De andere bouwsteen van de aarde, water, is wel een erfwoord. De Germaanse vorm *wat-r klinkt zelfs hetzelfde als de onze, en ook de stap naar het Indo-Europese *uód-r is niet al te groot. Water is overigens ook een woord dat al extreem vroeg in het Nederlands opduikt. Lang voordat er in de volkstaal geschreven werd, vinden we al lokale woorden in Latijnse teksten. Een voorbeeld uit een Utrechtse oorkonde uit 709 is watrischafo. Dit is het huidige waterschap, dat destijds alleen ‘waterbron, drenkplaats voor vee’ betekende, of letterlijk ‘geschapen water’. Op vergelijkbare wijze had de samenstelling landschap oorspronkelijk de betekenis ‘gebied binnen door een landsheer geschapen grenzen’.

==

Tussen de middeleeuwse veehouders of edellieden en de eerste prehistorische mensachtigen gaapt echter een gat van duizenden eeuwen, dat alledaagse woorden moeilijk traceerbaar maakt. Zo weten we bijvoorbeeld wel dat ons huidige woord mens voortkomt uit het Germaanse *mann-iskan-, letterlijk ‘het menselijke’, want pas later ging man specifiek iemand van het mannelijke geslacht aanduiden. Maar over de herkomst van het woord man zijn etymologen het niet eens. Sommigen relateren het aan de Germaanse god Mannus, die dan als een soort oermens beschouwd moet worden. Anderen voeren het via ingewikkelde klankwetten terug op het Indo-Europese *gjem- ‘aarde, aardbewoner’. Van deze Indo-Europese vorm zijn in ieder geval wel ons bruidegom (‘man van de bruid’) en het Latijnse homō ‘mens’ afkomstig (niet te verwarren met het Griekse voorvoegsel homo- ‘zelfde’).

Het woord homo treffen we aan in alle wetenschappelijke namen voor mensachtigen. Een vroeg voorbeeld is de homo erectus, Latijn voor ‘opgerichte mens’. Deze mensachtige leefde tussen 1,9 miljoen en 400 000 jaar geleden en het was de eerste soort die het Afrikaanse continent verliet. Nederland en België heeft hij echter nooit bereikt. Dat is misschien ook niet zo vreemd als we bedenken dat er tussen 470 000 tot 420 000 jaar geleden een ijstijd plaatsvond. Hierin kwam het zogenoemde landijs vanuit Scandinavië tot in Noord-Nederland, en tevens tot aan de Duitse rivier de Weiße Elster. Hieraan dankt deze ijstijd zijn naam, namelijk elsterien.

Het woord ijs gaat net als Engels ice en Duits Eis terug op het Germaanse *īsaz, maar omdat vergelijkbare vormen in het Indo-Europees ontbreken, is het waarschijnlijk een ouder woord uit een Noord-Europese substraattaal. Een ander woord voor ijstijd is glaciaal, een negentiende-eeuws neologisme dat gebaseerd is op het Latijnse glaciālis ‘ijzig, bevroren’, een afleiding van glaciēs ‘ijs’, waarvan via het Zwitserduits ook ons woord gletsjer afkomstig is.

Van het landschap uit het elsterien is weinig overgebleven, omdat twee latere ijstijden de restanten als het ware hebben opgeruimd. Wel zijn de gletsjers uit het elsterien ervoor verantwoordelijk dat de belangrijkste rivier van de Lage Landen, de Rijn (van Indo-Europees *rei- ‘stromen’), zijn loop naar het westen afboog. Het woord rivier mag dan heel Nederlands klinken, het is pas in de middeleeuwen ontleend aan het Oudfranse riviere. Aangezien het Frans zich als Romaanse taal heeft ontwikkeld uit het Latijn, kan dit woord worden herleid tot een Latijnse vorm, in dit geval een zelfstandig gebruikte variant van rīpārius ‘bij de oever gelegen’ (een afleiding van rīpa ‘oever, kust’, waaruit het Franse woord rive voortkomt).

In het zogeheten interglaciaal dat op het elsterien volgde, nam de temperatuur toe en door het smelten van het ijs liep de Noordzee weer vol. Ook van het woord zee wordt aangenomen dat het een substraatwoord is uit een voor-Indo-Europese taal. Opvallend is dat de Germaanse vorm *saiwi- nog zowel ‘meer’ als ‘zee’ kon betekenen. In de Noord-Germaanse talen is de eerste betekenis blijven bestaan (bijvoorbeeld Deens sø ‘meer’) en in de West-Germaanse talen juist de tweede (Engels sea, net als bij ons). Het Duits is binnen de West-Germaanse talen een uitzondering: See betekent ‘meer’ (behalve in het uit het Nederlands afkomstige Nordsee).

Ons erfwoord meer gaat terug op het Germaanse *mari-, dat ook ‘meer’ én ‘zee’ betekende en verwant is met Latijn mare ‘zee’ (waaruit zich het Franse mer ontwikkelde). In het Nederlands, Fries (mar) en Engels (mere, alleen in dichterlijke taal) bleef uiteindelijk alleen de betekenis ‘binnenzee, waterplas’ over, terwijl het Duitse Meer juist weer ‘zee’ betekent.

Tot waar de zee tijdens dit interglaciaal precies kwam, is onbekend. Wel weten we dat in deze periode hier voor het eerst soorten mensachtigen leefden. Ze waren voortgekomen uit de homo erectus en hadden een vrij kort en zwaargebouwd postuur. Naar de plek waar de eerste overblijfselen in 1856 werden gevonden, het Neanderthal bij Düsseldorf, wordt deze soort de homo neanderthalensis (of kortweg neanderthaler) genoemd. Lange tijd werd aangenomen dat de tussen 300 000 en 30 000 jaar geleden levende neanderthalers ook de eerste mensachtigen in Nederland en België waren. Zo zijn er in het Maasdal sporen gevonden die ongeveer 250 000 jaar oud zijn geschat. Maar in 2010 werden bij Woerden bewerkte vuurstenen gevonden met een ouderdom van minstens 370 000 jaar. Deze moeten zijn gebruikt door een soort die 500 000 tot 200 000 jaar geleden voorkwam, de langere homo heidelbergensis, genoemd naar de eerste vondst uit 1907 bij Heidelberg.

Vermoedelijk leefden de homo heidelbergensis en de neanderthalers landinwaarts op hoge gronden, waar ze op wild jaagden. Het werkwoord jagen gaat net als jacht opnieuw terug op een voor-Indo-Europees woord. Bij de jacht gebruikten ze speren, waarschijnlijk ook een substraatwoord. Het is verwant met spar ‘boomstam, paal’, later ‘naaldboom’. Het verschijnsel dat twee woorden dezelfde medeklinkers hebben en een andere klinker, noemen we met een Duits woord ablaut, een term die we nog veel vaker zullen tegenkomen.

Omdat men afhankelijk was van de jacht, besloeg het leefgebied van een bepaalde groep mensachtigen noodgedwongen een enorm oppervlak. Ze leefden dus niet op een vaste plek maar waren nomaden. Dit woord gaat via het Frans terug op het Latijnse nomas (tweede naamval nomadis), dat ‘rondtrekkende herder’ betekent. Eigenlijk klopt de aanduiding dus niet, want het houden van vee was nog onbekend. Uit de analyse van botresten blijkt wel dat de eerste mensachtigen niet alleen van de jacht leefden, maar ook aan kannibalisme deden. Dit woord is eveneens van later datum, want het Spaanse leenwoord kannibaal is afkomstig uit de dagboeken van Columbus. Hierin beschreef hij de volken in het Caribisch gebied en daarvoor gebruikte hij woorden als caribales en caníbales door elkaar.

De resten van botten en werktuigen wijzen er ook op dat mensachtigen bij elkaar leefden in tijdelijke kampen. Deze benaming voor een ‘verblijf in het open veld’ gebruiken we overigens pas sinds de late middeleeuwen, aanvankelijk in een militaire context. Het woord is ontleend aan het Noord-Franse camp, dat teruggaat op Latijn campus ‘veld’. Kamp bestond al wel langer in het Nederlands, in twee betekenissen die beide rechtstreeks ontleend werden aan het Latijn: ‘strijd(perk)’ en ‘akker’ (bijvoorbeeld in de plaatsnaam Camperduin), beide als uitbreiding van de grondbetekenis ‘veld’.

==

Ook van deze kampen en het interglaciale landschap is door de latere ijstijden weinig over. Met name de voorlaatste ijstijd saalien, tussen 240 000 en 130 000 jaar geleden, heeft het landschap van Nederland sterk beïnvloed. In dit naar de Duitse rivier de Saale genoemde glaciaal schoof het landijs met een snelheid tot wel 100 meter per jaar vanuit het noorden door tot in Midden-Nederland. De Utrechtse Heuvelrug, de Veluwe en het Montferland zijn hiervan het best zichtbare resultaat, de zogenoemde stuwwallen. Deze samenstelling laat goed zien hoe deze verhogingen in het vlakke land gevormd zijn: het zijn wallen of ‘aarden verhogingen’ die door de gletsjers zijn gestuwd (van Germaans *stōwōn- ‘samenduwen’). Het woord wal hebben we in de Romeinse tijd ontleend aan het Latijnse vallum, dat destijds werd uitgesproken met een w.

Onder de gletsjers werd het landschap juist naar beneden gedrukt. Hierdoor ontstonden laagtes die we glaciale bekkens noemen. Het woord bekken is ontleend aan het Latijnse baccinum en betekende oorspronkelijk ‘kom’. De betekenissen ‘muziekinstrument’ en ‘lichaamsdeel’ zijn pas opgetekend in de zeventiende eeuw. Een glaciaal bekken dat nog goed zichtbaar is, is de Gelderse vallei.

Een ander overblijfsel uit het saalien is de op Texel, Wieringen, Urk en in het Land van Vollenhove, Gaasterland en Drenthe aanwezige grove grondsoort keileem. Zoals het woord al aangeeft, is dit een combinatie van leem en keien, samen met grind en zand. Het erfwoord kei betekende oorspronkelijk ‘wigvormige steen’ – het is namelijk verwant met keg en kegel. Ook de grondsoort leem is een erfwoord, met als grondbetekenis ‘slijk, modder’, en ablautend (met een andere klinker) verwant met lijm ‘plakmiddel’, oorspronkelijk ‘kalk’. Grind en zand laten taalkundig precies zien wat ze zijn: ze gaan beide terug op Germaanse vormen voor ‘fijnwrijven’ en ‘verbrijzeld’, namelijk *grindan- en *sam(a)da-.

==

==

De Hoge Berg is met 15 meter boven nap het hoogste punt van de keileembult op het waddeneiland Texel. © Ben Witte (Panoramio)

==

Het basismateriaal van deze processen is uiteraard steen. Dat werd door het landijs van het saalien ook in groot formaat hiernaartoe meegevoerd: zie de enorme zwerfstenen in bijvoorbeeld Amersfoort, Utrecht en op Rottum. Steen is een erfwoord dat teruggaat op de Indo-Europese werkwoordstam *stei- ‘stollen, hard worden’. Juist deze laatste eigenschap stelde de eerste mensachtigen in staat werktuigen van steen te maken en daarom wordt de periode tot 4000 jaar geleden (in Europa) de steentijd genoemd.

Van groot belang was het materiaal vuursteen, dat enerzijds gemakkelijk in scherven te winnen was, maar anderzijds hard genoeg was als werktuig. Vuursteen dankt zijn naam natuurlijk aan het feit dat het vuur kan produceren, een woord dat teruggaat op het Germaanse *fūr-. De Indo-Europese grondvorm *pé-u- legt hier een interessante parallel bloot: ons vuur is via deze vorm namelijk verwant met het Griekse pũr, waarvan ook ons woord pyromaan komt. De klankwet die ervoor heeft gezorgd dat de Indo-Europese p- in het Germaans een f- heeft opgeleverd (en in het Nederlands uiteindelijk een v-) zullen we nog verschillende keren tegenkomen. Samen met enkele andere klankveranderingen staat deze bekend als de Eerste Germaanse klankverschuiving of ook wel Wet van Grimm, omdat hij in 1822 werd uitgewerkt door Jakob Grimm, bekend sprookjesschrijver en vooraanstaand taalkundige.

Uiteraard was steen niet alleen handig als werktuig, maar diende het ook voor de nodige beschutting, in de vorm van holen en grotten. Deze woorden zijn nu zo goed als synoniem, maar ze hebben een geheel andere historie. Hol is een erfwoord dat samenhangt met woorden als onverholen en verhullen, die via het Germaanse *helan- allemaal teruggaan op de Indo-Europese werkwoordstam *kjel- ‘bedekken, verbergen’. Diezelfde betekenis had de Indo-Europese werkwoordstam *kreu-, waarvan de Griekse afleiding krúptein ‘verbergen’ verantwoordelijk is voor verschillende leenwoorden in het Nederlands.

Allereerst bestond in het alledaagse Latijn – het zogenoemde Volkslatijn – het woord *crupta ‘onderaardse gang’, dat in de Romeinse tijd werd ontleend in het Germaans, waarna twee klankwetten het woord vervormden: eerst tot krofte (pt werd ft) en uiteindelijk tot ons krocht (ft werd cht). Vervolgens werd in de middeleeuwen het klassiek-Latijnse woord crypta via het Kerklatijn ontleend als crypte ‘ondergrondse kerkruimte’. En pas in de zestiende eeuw bereikte het woord grot ons via de tuinarchitectuur uit Italië, waar grotta de voortzetting was van het Volkslatijnse *crupta. In krocht, crypte en grot is de oorspronkelijke betekenis enigszins naar de achtergrond verdwenen, maar in het hedendaagse cryptogram of de moderne encryptietechnieken is het ‘verborgen’ karakter van de grondvorm nog goed zichtbaar.

Zich verbergen was tevens wat de eerste bewoners van onze streken deden in de door de natuur gevormde holen en grotten, tenminste in het zuidoosten. Hier bevond en bevindt zich namelijk het Rijns Massief, een laaggebergte dat sterk afwijkt van de lage delen van België en Nederland. Het is niet alleen gevormd door de relatief jonge afzettingen die zijn meegevoerd door ijs, zee en rivieren, maar heeft ook veel oudere gesteenten aan het oppervlak, zoals leisteen. Het woord lei bestaat alleen in het Nederlands en het Duits. Waarschijnlijk is het een Keltisch leenwoord, dat is overgenomen van de Kelten die rond 700 voor Christus in de Ardennen en de Eifel woonden. In die streken leefden in de oude steentijd dus al mensachtigen in grotten. Bekende vindplaatsen aan de rand van de Belgische Ardennen zijn de grotten van Spy en de grotten van Goyet, in de buurt van Namen.

==

==

In de grot van Spy aan de rand van de Belgische Ardennen zijn bewoningssporen van neanderthalers gevonden. © A. Waroquier (Wikimedia Commons)

==

In het noordelijke laagland waren stenige toevluchtsoorden afwezig en moest men zich behelpen met primitieve bouwsels, bestaande uit niet meer dan takken en bladeren. De bewoning van de Lage Landen werd hoe dan ook weer een stuk moeilijker tijdens de laatste ijstijd, tussen 116 000 jaar geleden en 9700 voor Christus. Dit glaciaal wordt weichselien genoemd, naar de Duitse naam van de Poolse rivier de Wisła (de ł is een Poolse letter die wordt uitgesproken als een w waarbij beide lippen bewegen). Het landijs was deze keer weliswaar veel noordelijker tot stilstand gekomen, maar de Noordzee lag droog, met de centrale ‘Doggerheuvels’ erboven uitstekend. Het was ook erg koud, met een wintertemperatuur van -25 graden Celsius en in de zomer rond het vriespunt. Nederland en het noorden van België zagen eruit als het tegenwoordige Groenland: een ijzige vlakte zonder veel vegetatie, die poolwoestijn genoemd wordt. In deze samenstelling zien we het leenwoord pool, dat via het Frans en het Latijn teruggaat op het Griekse pólos ‘(uiteinde van een) as’, en het erfwoord woestijn, dat is afgeleid van woest (oorspronkelijk ‘verlaten, leeg’) en in het Oudnederlands nog met de klemtoon op de eerste lettergreep werd uitgesproken (wuostinna).

In het weichselien werd in Midden-België en Nederlands Zuid-Limburg door de wind de ‘losse’ grondsoort löss aangevoerd, een Duits leenwoord dat dus niet voor niets verwant is met ons woord los. In het huidige Wallonië raakte daarna zowel het vlakke als het heuvelachtige land begroeid met mos, een erfwoord dat in bijna alle Germaanse talen hetzelfde klinkt. Tegenwoordig noemen we een dergelijk gebied een toendra. Dit is een leenwoord uit het Russisch, dat op zijn beurt ontleend is aan het Lapse woord tūndar ‘berg’ – niet geheel toevallig, aangezien Lapland voor een groot deel uit heuvelachtige toendra bestaat.

Veel vroege bewoners zullen zich met de langzaam invallende koude naar het zuiden hebben verplaatst. Maar dat er tijdens het weichselien nog steeds mensachtigen leefden, blijkt uit een bij het Zeeuwse Domburg in de Noordzee gevonden schedelfragment van een neanderthaler, geschat op 100 000 tot 40 000 jaar oud. Mogelijk kon de langere homo heidelbergensis zich minder goed aan de kou aanpassen dan de zwaargebouwde neanderthaler en is dit een reden voor zijn uitsterven.

Toch heeft ook de neanderthaler de laatste ijstijd niet overleefd. Zijn verdwijning valt ongeveer samen met het moment waarop de moderne mens vanuit Afrika Europa bereikte, circa 30 000 jaar geleden. Er zijn echter geen harde bewijzen voor een uitroeiing van de oude door de nieuwe soort. Deze naar zijn vindplaats bij een grot in de Dordogne genoemde cro-magnonmens of homo cromagnonensis wordt gezien als dezelfde soort als de huidige mens, de homo sapiens, Latijn voor ‘wetende mens’.

De neanderthalers gebruikten al werktuigen (en naar we aannemen ook taal), maar de homo sapiens was hier beduidend beter in. Deze soort maakte de eerste vuurstenen bijlen (waarschijnlijk een substraatwoord) met houten stelen. Bovendien kon de moderne mens door zijn bouw veel beter en sneller lopen, een enorm voordeel tijdens de jacht. Toen de ijstijd op zijn einde liep en het vanaf 12 700 jaar voor Christus langzamerhand warmer werd, verscheen de mens ook in onze streken.

In de toendra jaagde hij bijvoorbeeld op mammoeten en rendieren. Ons woord mammoet komt net als toendra uit het Russisch, waar het (inmiddels verouderde) woord mámont vermoedelijk teruggaat op een niet-Indo-Europees woord uit Siberië, *mēmongt. De betekenis zou ‘aard-hoorn’ zijn, mogelijk omdat mammoeten met hun slagtanden in de aarde wroetten. Het woord rendier hebben we ontleend aan het Duitse Rentier. De oorspronkelijke vorm luidde echter Reen (tier is er later ter verduidelijking achteraan geplakt). Het Duits heeft het ontleend aan het Oudscandinavische hrein ‘(dier met) gewei’, dat via het Indo-Europese *kjer- verwant is met ons hoorn. Dat Reen in het Duits vervormd is tot ren-, komt door associatie met het werkwoord rennen. Een dergelijke verbastering van een onbekend woord op basis van een ander woord noemen we volksetymologie. Ook dit verschijnsel zullen we nog vaker tegenkomen.

Circa 9700 voor Christus begon het interglaciaal waarin we ons nu nog steeds bevinden. Het wordt holoceen genoemd, een combinatie van de Griekse woorden hólos ‘geheel’ en kainós ‘nieuw’, als vervolg op het vorige tijdvak van glacialen en interglacialen, het pleistoceen (pleĩstos is ‘meest’). In het holoceen veranderden het klimaat en het landschap relatief snel. Poolwoestijn en toendra gingen langzaam over in een uitgestrekte vlakte van zand en gras, alweer een substraatwoord. Een dergelijk landschap noemen we steppe, een leenwoord uit het Duits dat opnieuw teruggaat op het Russisch, in dit geval op step.

Dankzij de opwarming van de aarde begonnen de enorme ijskappen zich terug te trekken en te smelten, waardoor de zeespiegel in hoog tempo steeg. Toch duurde het nog ruim 3000 jaar voordat de Lage Landen definitief aan de zee zouden komen te liggen. Voor het zover was, vormden het huidige Nederland en België en de tegenwoordige Noordzee een van zuidoost naar noordwest aflopende landmassa, zoals te zien is op de kaart aan het begin van dit hoofdstuk. Van hoog naar laag liepen door brede dalen ondiepe rivieren en beken, waar alleen de stuwwallen boven uitstaken. Het woord beek gaat terug op het Germaanse *bakja- (denk aan het Duitse Bach) en is afkomstig uit een West-Europese substraattaal.

De Rijn, de Maas en de Schelde voerden grind en zand aan. Het zand waaide veelal op tot zogenoemde rivierduinen. Het woord duin is, eventueel met als tussenstap het Keltische *dūnom- ‘heuvel(fort)’, weer afkomstig uit een substraattaal. Het Nederlandse woord is uiteindelijk wereldberoemd geworden: het is ontleend in het Frans, Spaans, Italiaans, Engels (via het Frans), Duits en (via het Duits) in de Scandinavische talen. Het bekende Nederlandse en Belgische duinlandschap waar dit woord naar verwijst, zou echter pas 6000 jaar later ontstaan.

==

==

Rond 9000 voor Christus zag Nederland er waarschijnlijk zo uit als het huidige Great Sand Dunes National Park in de Verenigde Staten: een steppe van zand en gras met daarboven uitstekend rivierduinen en stuwwallen.

==

Eerst kregen we met het veranderen van het klimaat namelijk een andere vegetatie. In het landschap van zand en gras verschenen bomen en naar verloop van tijd zelfs bossen. Dit zijn opnieuw substraatwoorden: ze komen alleen in het Germaanse taalgebied voor, met als grondvormen *bauma- (denk aan Duits Baum) en *buska- (ook herkenbaar in Fries bosk). De laatste vorm betekende oorspronkelijk overigens ‘struik’, zoals het Engelse bush. Voor ‘bos’ werd het Germaanse woord *walþu- gebruikt (de þ, de letter thorn die alleen nog in het IJslands bestaat, wordt uitgesproken als de th in het Engelse thin). Hieruit hebben ons woord woud, het Friese wâld en het Duitse Wald zich ontwikkeld (het Engelse wood komt van een andere Germaanse vorm).

De eerste bomen die hier groeiden, waren berken. Dit is een van de woorden waarvan we zeker weten dat het tot de basiswoordenschat van de Indo-Europeanen moet hebben behoord. Net als de boom zelf was het woord zeer wijd verspreid. In het Indo-Europees luidde het *bhrgj-, een variant op *bherk- ‘helder’. Kennelijk is de helderwitte kleur van de bast verantwoordelijk geweest voor de naam.

Na berken kwamen er ook dennen. Dit woord heeft in het Nederlands een e gekregen terwijl het Duitse Tanne de a uit het Germaanse *danjō- heeft gehouden. Mogelijk is de verandering het gevolg van het taalkundige verschijnsel i-umlaut: de i-klank van de j in de tweede lettergreep heeft de klinker naar voor in de mond doen verplaatsen (van a naar e). In het Duits heet het leesteken voor dit verschijnsel ook Umlaut (de ä wordt uitgesproken als e).

==

In het steeds afwisselender laagland van rivierdalen, grasvlakten, berken en dennen leefde de mens nog steeds niet op één plek. Wel werden de tijdelijke bouwsels iets stabieler en maakte men tenten van dierenhuiden en provisorische hutten. Het Franse leenwoord tent (van Latijn tendere ‘spannen’) heeft twee oudere Nederlandse woorden verdrongen: telde en getelde ‘tentenkamp’, beide van het Germaanse *telda- ‘tent(stok)’. Hut is in het Nederlands pas na 1100 ontleend aan het Middelhoogduitse hütte, mogelijk als militaire term. In het Duits is het echter een erfwoord, dat net als huid is terug te voeren op het Indo-Europese *(s)ku-t-, als uitbreiding met een t bij de werkwoordstam *(s)keu- ‘bedekken, omhullen’. En dat doet zowel de huid als de hut inderdaad.

In de kleine, tijdelijke kampen hield men nog geen vee. Wel maakte men tijdens de jacht mogelijk gebruik van het oudste huisdier, de hond. Dit woord luidde in het Germaans *hunda- en dat is – ook al zou je dat niet zeggen – via het Indo-Europese *kjŭōn- direct verwant met het Latijnse canis (waarvan via het Frans en het Engels ons kennel afkomstig is) en het Griekse kúōn (waarvan via het Latijn en het Duits het woord cynisme ‘hondse spot’ komt). De overgang van de Indo-Europese k- naar de Germaanse h-, die we al eerder zagen bij hol uit *kjel- en huid uit *(s)ku-t-, is weer een voorbeeld van de Eerste Germaanse klankverschuiving.

Inmiddels was het wildmenu door de klimaatverandering ook gevarieerder geworden. Men kon bijvoorbeeld jagen op elanden, bevers, wilde zwijnen en ook op vogels en wilde paarden. Het woord eland bestond in het Oudnederlands nog als de oorspronkelijke vorm elo (van Germaans *elha-), maar omdat het dier hier in de vroege middeleeuwen uitstierf, raakte dat woord in onbruik en werd het in de vorm eland later ontleend aan het Duits. Bever gaat via het Germaans terug op Indo-Europees *bher- ‘roodbruin’. Het dier is dus genoemd naar zijn kleur. Zwijn is gevormd uit Germaans *sug- ‘zeug’ plus het verkleiningsachtervoegsel *-īn-, dus letterlijk ‘kleine zeug’. Ouder dan zwijn is het woord big ‘jong van een zwijn’, want dit met het Engelse pig verwante woord komt uit een substraattaal.

Vogel is in het Germaans afgeleid van de werkwoordstam *fleug- ‘vliegen’. Het is in taalkundig opzicht vooral bekend geworden door het stukje Nederlands dat lange tijd als het alleroudste werd beschouwd. We zullen echter nog veel oudere teksten tegenkomen dan dit beroemde liefdesversje dat tussen 1091 en 1110 door een Vlaamse monnik in een Engelse abdij als probātiō pennae (pennenprobeersel) op de achterzijde van een prekenhandschrift werd geschreven (waarbij u ook als v en uu als w gelezen wordt):

==

hebban olla uogala nestas hagunnanWWW(hebben alle vogels nesten begonnen

hinase hic enda thuWWWWWWWWWWbehalve ik en jij

uuat unbidan uue nuWWWWWWWwWWwat verbeiden (= wachten) we nu)

==

Van alle ‘nieuwe’ dieren uit deze periode heeft het woord paard de opmerkelijkste herkomst. Het is vermoedelijk pas tussen 300 en 500 ontleend aan het Laatlatijnse paraveredus, een samenstelling uit para- ‘extra’ en verēdus ‘paard’. Dit laatste woord is op zijn beurt van Keltische oorsprong. In het Middelnederlands was paraveredus al perert geworden, waarna de e zich tot aa ontwikkelde (net als bij haard uit hert) en de eerste r wegviel. Op die manier is het woord geslonken tot één lettergreep.

Behalve van alle dieren waarop gejaagd kon worden, leefde men ook van het verzamelen van bessen en noten. Verzamelen was in het Middelnederlands nog versamenen, en dan is goed te zien dat het een afleiding is van het woord samen ‘bijeen’. De l is vanzelf ontstaan om het onderscheid met de omringende medeklinkers m en n te vergroten – we noemen dit dissimilatie (letterlijk ‘ongelijk worden’). Bes gaat terug op het Germaanse *basija, dat oorspronkelijk dus drie lettergrepen had en waarschijnlijk een voor-Indo-Europees substraatwoord is. Hetzelfde geldt voor noot.

Voorbeelden van wat de zogeheten jager-verzamelaars verzamelden, zijn de appel (opnieuw een substraatwoord) en de hazelnoot. Vanaf ongeveer 8300 voor Christus breidde de vegetatie zich namelijk verder uit, onder andere met de hazelaar (in het Oudnederlands nog *hasel), en tevens met de eik, de linde, de es en de iep (van onbekende herkomst, in België heet de boom olm, via Frans van Latijn ulmus). Op de es na zijn dit weer geen erfwoorden maar allemaal substraatwoorden. Dat is ook niet zo vreemd, als we bedenken dat deze bomen onze streken beheersten voordat de Indo-Europeanen hier aankwamen. Kennelijk namen zij de bestaande namen over in hun taal.

Tegelijk met de flora veranderde ook de fauna. Het rendier verdween bijvoorbeeld definitief. Daarvoor in de plaats kwamen het hert en het rund. Opvallend maar niet toevallig is dat de woorden hert en rund teruggaan op exact dezelfde Indo-Europese vorm als ren(dier), namelijk *kjer- ‘hoorn’. Ook bij herten en runderen waren de puntige uitsteeksels op de kop kennelijk verantwoordelijk voor de naam. Hert gaat via Germaans *heruta- terug op Indo-Europees *kjer-u-, en rund via *hrunda- op *kjr(e)nto-. Opnieuw is de k-klank in het Germaans dus een h- geworden, terwijl deze in het Latijn behouden bleef: cornū ‘hoorn’ en cervus ‘hert’ zijn direct verwant.

Waar mensen zich circa 8000 voor Christus ophielden, blijkt uit de talloze bodemvondsten die Nederland en België rijk zijn. Zo zijn er vooral vuurstenen werktuigen aangetroffen op zandgronden nabij meren en beken, zowel in het noordoosten van Nederland als in (Nederlands en Belgisch) Brabant en Limburg. Een zeer bijzondere vondst is de kano die in 1955 werd gevonden bij het Drentse Pesse en gedateerd is tussen 8200 tot 7600 voor Christus. Het is daarmee het oudste bekende vaartuig ter wereld, en een stuk ouder dan ons woord kano, dat we namelijk pas in de zestiende eeuw hebben ontleend aan het Spaanse canoa, op zijn beurt een ontlening aan een Caribische taal.

==

==

De kano die werd gevonden bij Pesse in Drenthe, het oudste bekende vaartuig ter wereld, gedateerd tussen 8200 en 7600 voor Christus. © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

==

Varen werd rond 7000 voor Christus steeds belangrijker voor onze verre voorouders, want rond die tijd was de Noordzee zo dichtbij gekomen dat Engeland een eiland werd. Het woord eiland is afkomstig uit de variant van het Germaans die rond het begin van de jaartelling langs de kust gesproken werd, het Noordzeegermaans (waarover later meer). Aan de basis staat het van het Germaanse *ahwō- ‘water’ afgeleide *agwjō- ‘eiland’. Het woord land is er later ter verduidelijking aan toegevoegd, misschien ook omdat verschillende klankwetten de grondvorm hadden aangetast: door i-umlaut veranderde *agwjō- eerst in *egwjō- en later door het wegvallen van de w in *egjō-. Deze vorm is nog enigszins herkenbaar in onze woorden oog (zoals in Schiermonnikoog) en ouw (landouw ‘streek’) of ooi (bijvoorbeeld de Ooipolder).

De zeespiegel steeg in deze periode zo snel – met wel 75 centimeter per eeuw – dat de kustlijn rond 6500 voor Christus ongeveer zijn huidige positie bereikte. Het woord kust hebben we in de veertiende eeuw aan het middeleeuws-Latijnse costa ontleend; in het Spaans bestaat dat woord nog steeds. Het huidige Nederland en België kwamen aan zee te liggen en zout water stroomde de rivierdalen binnen. Onder invloed hiervan steeg de grondwaterstand, waardoor het land in hoog tempo natter werd. Van een droge vlakte met brede, zogeheten vlechtende rivieren, werden de Lage Landen een delta. Deze benaming voor een ‘uitgestrekte riviermonding’ werd in de oudheid al gebruikt door de geschiedschrijver Herodotos, en dan voor de delta van de Nijl. Vanuit Griekenland gezien had deze namelijk de vorm van de Griekse hoofdletter delta, Δ. Sinds circa 1800 wordt het woord ook voor andere riviermondingen gebruikt.

In de delta kon de mens nu ook gaan vissen, bijvoorbeeld op haring (alweer een substraatwoord). Het werkwoord vissen is afgeleid van het zelfstandig naamwoord vis, dat in het Oudnederlands nog fisk luidde (nog steeds de Friese en Zweedse vorm) en in het Germaans *fiska-. In deze overgang zien we de klankwet aan het werk die ervoor heeft gezorgd dat woorden op -sk zich in het Nederlands via -sch tot -s hebben ontwikkeld (vergelijk ook Duits Fisch en Engels fish). De Indo-Europese vorm *pisk- en het Latijnse piscis laten hier net als bij vuur uit *pé-u- weer de werking van de Eerste Germaanse klankverschuiving zien, waarbij de p- in het Germaans een f- opleverde (en de k- een h-).

Door het wassende water veranderde het landschap sterk. Door de afwisseling van eb en vloed werd zeeklei aangevoerd. Klei is een modderige grondsoort – het woord gaat niet voor niets terug op het Indo-Europese *glei- ‘blijven plakken’, waar ook kleven en beklijven bij horen. Langs de kust ontstonden zo nieuwe stukken drassig land oftewel kwelders. Het vernattingsproces werd nog eens versneld door de aanvoer van kwel(water) uit de hogere zandgronden. Zowel kwelder als kwelwater is afgeleid van het werkwoord kwellen in de betekenis ‘opborrelen’ (denk aan het Duitse Quelle ‘bron’), dat teruggaat op de Indo-Europese werkwoordstam *gwel- ‘stromen’.

Waar kwelders vanwege de aanvoer van klei bij hoogwater niet meer onderlopen, is dat wel het geval bij de getijdengebieden die we sinds de zestiende eeuw aanduiden als wadden, een woord dat oorspronkelijk ‘doorwaadbare plaats’ betekende. Het kan gezien worden als het oudste geschreven ‘Nederlandse’ woord: in de Historiën van de Romeinse schrijver Publius Cornelius Tacitus uit 107 na Christus komt het voor als de plaatsnaam Vadam (uitgesproken als wadam), het huidige Wadenoijen bij Tiel (kennelijk werd het uitgebreid met ooi ‘eiland’). De Germaanse werkwoordsvorm *wadan- leidde tot ons waden ‘door ondiep water lopen’. Overigens bleven een groot deel van de tegenwoordige Waddenzee en het IJsselmeer nog duizenden jaren droogliggen, omdat de keileemrestanten hier overstromingen tegengingen. Dit is goed te zien op de kaart aan het begin van het volgende hoofdstuk.

Direct achter de getijdengebieden ontstonden vervolgens veenmoerassen, omdat plantenresten daar onder water bleven staan en dus niet meer werden afgebroken. Het woord veen gaat terug op het Germaanse *fanja-, waarvan de verbogen variant geleid heeft tot ons woord ven ‘meertje’. Oorspronkelijk betekenden beide woorden hetzelfde, ‘drassig land’, maar vanaf de twaalfde eeuw gingen ze hun eigen weg. De eerste keer dat het woord veen in het Nederlands is aangetroffen is in een document uit 1101, waarin de plaatsnaam Sutpheni genoemd wordt. Dit is het huidige Zutphen, dat letterlijk ‘zuidveen’ betekent.

Het woord moeras luidde in een tekst uit 727 nog mariska, een Oudnederlandse afleiding van het Germaanse *mari-, ons meer. De nu gebruikelijke vorm met een oe ontstond onder invloed van het woord moer ‘veengebied’, van Germaans *mōra-, een ablautende variant van *mari-. Het is uiteraard niet vreemd dat onze taal zoveel woorden voor natte gebieden kent. We zullen er later in dit boek nog veel meer tegenkomen, ook wanneer de mens begint in te grijpen in het landschap.

Voorlopig werd het land echter alleen maar natter, want door de toegenomen hoeveelheid water gingen de rivieren meanderen. Meander ‘rivierbocht’ is een geoniem, dat wil zeggen een woord dat naar een plek op aarde genoemd is, in dit geval naar de Latijns-Griekse naam van de huidige Turkse rivier Menderes. Door het meanderen traden rivieren als de Rijn, de Maas en de Schelde ook buiten hun oevers, opnieuw een voor-Indo-Europees substraatwoord. Ze lieten er lichte rivierklei en zand achter. Een ander woord voor deze afzetting is slib, een afleiding van de Indo-Europese werkwoordstam *slei- ‘kleven’, waar ook het woord slik ‘droogvallend land’ bij hoort. In de komgronden tussen de rivierarmen ontstonden uitgestrekte moerasbossen met elzen en riet. De woorden riet en kom hebben een onzekere herkomst. Mogelijk is kom een niet-Indo-Europees substraatwoord, net als de boomnaam els.

==

==

Een kamp met hutten uit de middensteentijd, rond 6000 voor Christus, nagebouwd in het Archeon. © MaartenJan Hoekstra

==

Al met al zag het landschap er omstreeks 5500 voor Christus totaal anders uit dan 4000 jaar daarvoor, laat staan 10 000 of 100 000 jaar eerder. Door het veranderende landschap wijzigde het bewoningspatroon zich ook. De ruim 10 000 nomaden in onze streken begonnen zich meer te verspreiden en de droogste plekken uit te kiezen als tijdelijke uitvalsbasis. Ideaal waren de hogere gronden in het oosten en zuiden, de heuvelruggen of stuwwallen, de oeverwallen en de hoogste rivierduinen, die ook wel donken genoemd worden. Het woord heuvel gaat via Germaans *hubil- terug op de Indo-Europese werkwoordstam *keu- ‘zich krommen’ (opnieuw een overgang van k- naar h-). Donk heeft een onduidelijke herkomst, zeker omdat de betekenis van de Germaanse grondvorm *dunga- vermoedelijk ‘mesthoop’ is (vergelijk Fries dong en Engels dung, beide ‘mest’).

Van een van de vroege bewoners van de donken in het natte rivierengebied – een vrouw die bij haar overlijden vijftig jaar oud was – werden in 1997 overblijfselen gevonden bij het Zuid-Hollandse Hardinxveld-Giessendam. Ze werd Trijntje gedoopt en haar gezicht werd zelfs gereconstrueerd, zodat het lijkt alsof ze gisteren is gestorven. In ieder geval heeft Trijntje niet kunnen vermoeden dat ze rond 5500 voor Christus leefde aan de vooravond van een van de belangrijkste uitvindingen uit de geschiedenis van de mensheid, waardoor de vorm van het landschap en de bewoning voorgoed zouden veranderen.

==

Kaart van de Lage Landen in de midden-nieuwe steentijd, rond 3800 voor Christus, met enkele nederzettingen van de Vlaardingen-, trechterbeker- en Seine-Oise-Marnecultuur (zwarte stippen). Rond dit jaartal bereikte de kustlijn zijn meest oostelijke ligging met de eerste permanente strandwallen. Daarachter lagen uitgestrekte wadden (onderbroken lijn, net als de riviervlakten) met daar weer achter zich in westelijke richting uitbreidend veen. © MaartenJan Hoekstra

2
Landbouw en de eerste huizen en dorpen

5300 tot 57 voor Christus

Gedurende het grootste gedeelte van de prehistorie trokken alle mensen in de Lage Landen rond, op zoek naar voedsel en wellicht ook op de vlucht voor rivaliserende stammen. Pas rond 5300 voor Christus kwam er een voorzichtig einde aan deze manier van leven, toen zich in het zuidoosten voor het eerst boeren vestigden. Hiermee begon de nieuwe steentijd en tevens de geschiedenis van het echte wonen. Dit woord betekende als het Germaanse *wunōn- nog ‘tevreden zijn’ – gewoonte en wennen zijn ermee verwant – en ontwikkelde zich daarna tot ‘verblijven’ en ‘zich vestigen’. De oorspronkelijke betekenis gaat echter nog steeds op, want je gaat immers pas ergens wonen als je er tevreden bent.

De landbouw was rond 9000 voor Christus in Mesopotamië ‘ontdekt’ en had zich langzaam in alle windrichtingen verspreid. De nauwe relatie tussen deze uitvinding en het wonen is goed te zien aan de historie van het erfwoord bouwen. De Germaanse en Indo-Europese grondvormen *būan- (uit te spreken als boewan) en *bheu- betekenden aanvankelijk ‘ontstaan, (doen) groeien’, zoals in de afleiding verbouwen en in de samenstelling landbouw zelf. Een volgende stap in de ontwikkeling was dat het woord het resultaat van het groeiproces ging aanduiden, namelijk dat iets er ís. Niet voor niets zijn de onregelmatige vormen ben en bent van het werkwoord zijn direct verwant met *bheu- (net als het Engelse to be). Omdat het verbouwen en bewerken van het land betekende dat men zich ergens ging vestigen, ontwikkelde bouwen zich vervolgens tot ‘op een plek zijn, wonen’. Weer later – mogelijk pas in de middeleeuwen – ontstond de huidige betekenis ‘construeren’, precies datgene wat je doet als je ergens voor langere tijd bij elkaar gaat wonen.

Bij elkaar wonen is overigens de oorspronkelijke betekenis van ons woord boer. Dit is namelijk een pas in de zestiende eeuw uit een oostelijk dialect overgenomen variant van het woord buur, waarin de oe-klank van het bronwoord *būan- dus niet was veranderd in uu. Oorspronkelijk betekende buur ‘woning’, het huidige woord is een verkorting van de afleiding gebuur, letterlijk ‘medebewoner’ en dus iemand naast wie je woont (denk aan het Duitse Nachbar). Eveneens van het oude buur afgeleid is de collectiefvorm (met ge-te) gebuurte ‘groep woningen’, die sinds de vijftiende eeuw verkort is tot buurt. De oostelijke variant geboer of boer kon de huidige betekenis krijgen omdat de stedelingen de ‘landbouwers’ als elkaars ‘buren’ zagen.

Maar zover was het nog lang niet in de vroeg-nieuwe steentijd. De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw verliep langzaam en bleef in eerste instantie geografisch beperkt. Zo kon de eerste landbouwcultuur, die afkomstig was uit het Donaugebied, hier alleen uit de voeten op de makkelijk te bewerken en vruchtbare lössgronden langs de Maas. Hier kapten de eerste boeren stukken loofbos van soms wel 500 bij 500 meter om er als naaste buren gewassen te gaan verbouwen, dieren te houden en de eerste echte woningen of huizen te bouwen. In het woord woning heeft het achtervoegsel -ing een zelfstandig naamwoord gevormd bij het werkwoord wonen, met de betekenis ‘plaats om te wonen’. Huis gaat via het Germaanse *hūsa- terug op het Indo-Europese *ku-s-, een uitbreiding met een -s van dezelfde werkwoordstam als waar huid en hut met een extra -t op teruggingen, namelijk *(s)keu- ‘bedekken, omhullen’.