FRISO SCHOTANUS

DE BESTE SIGARET
VOOR UW GEZONDHEID

Hoe roken de wereld veroverde

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

‘Ken je het verlangen naar een sigaret, naar die gelukkige tijd dat je nog rookte?’ Bij deze regels van Rutger Kopland slaakt menig ex-roker een zucht. Maar roken is meer dan een slechte gewoonte van vroeger. De sigaret was het symbool van vrijheid in Europa, kort na de oorlog. Het symbool van onafhankelijkheid voor de eerste vrouwen die durfden te roken. Het symbool van onbegrensde mogelijkheden voor wie zich een momentje de Marlboro Man wilde voelen.

In De beste sigaret voor uw gezondheid beschrijft Friso Schotanus de opkomst, de zegetocht en de ondergang van de sigaret in de westerse wereld. Hier roken we steeds minder, maar nog altijd is de sigaret een economische factor van betekenis: buiten de westerse wereld wint de sigaret nog dagelijks duizenden nieuwe zielen.

‘Desespereert nimmer is een buitengewoon interessante geschiedenis. Zeker als die historie beschreven wordt door iemand met een knappe pen die journalistieke afstandelijkheid combineert met liefdevolle betrokkenheid.’ – Bert Wagendorp in de Volkskrant

© 2014 Friso Schotanus
Omslagontwerp Studio Denk
E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2737 1
D/2014/0108/714
NUR 740

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2736 4

www.atlascontact.nl

Ken je het verlangen naar een sigaret,
naar die gelukkige tijd dat je nog rookte?

— Rutger Kopland

Inhoud

VOORWOORD

PROLOOG
Bukshag

DROGE DRONKENSCHAP
Tabak verovert de harten van nette mensen

DE MACHINE ZAL OVERWINNEN
De poor man’s smoke wordt een massaproduct

DE ROMANTIEK VAN HET NUTTELOZE
Haat en liefde in de begindagen van het roken

EEN PROVOCERENDE DAAD
De schande van rokende vrouwen en kinderen

PAS DE TABAC, PAS DE SOLDAT
De Grote Oorlog emancipeert de sigaret

WOMEN! LIGHT ANOTHER TORCH OF FREEDOM!
‘De tijden zijn rijp, dat vrouwen mannen-dwaasheden mogen begaan’

Illustratiekatern

‘HUN GEZONDHEID STRAALT U TEGEN’
Het verleiden en opvoeden van de Nederlandse roker

DIE DEUTSCHE FRAU RAUCHT NICHT!
Verbanning en verheerlijking van de sigaret in oorlogstijd

EEN OPENHARTIGE VERKLARING AAN SIGARETTENROKERS
De sigaret verliest zijn onschuld

THE GREAT AMERICAN SMOKE OUT
Amerika legt het roken aan banden

‘ZE GAAN MIJ VAST LYNCHEN’
Polarisatie in plaats van tolerantie

OP NAAR TWEE MILJARD ROKERS
De wereld is nog lang niet uitgerookt

VERANTWOORDING

VOORWOORD

In mijn vorige leven, als jurist bij een groot accountantskantoor, behoorde het roken van een sigaret in combinatie met koffie uit een plastic bekertje tot de weinige hoogtepunten van de werkdag. Een paar keer per dag moest ik daarvoor naar een inpandig hok, met als enige aankleding een stapel kantoorstoelen en een tafel vol koffiekringen. Daarop stond een metalen asbak die uitpuilde van de peuken.

In mijn baan daarvóór, op een advocatenkantoor, had ik een eigen kamer waarin ik zoveel mocht roken als ik wilde. Dat is twaalf jaar geleden, het lijkt een eeuwigheid.

Als rokers filosoferen over de sigaret, dan praten ze vaak in de verleden tijd. Er is altijd wel iemand die begint over de feestjes van vroeger, toen de glaasjes sigaretten op tafel stonden. Vaak met verschillende merken, zodat ieder zijn eigen voorkeur kon roken. Nu staan rokers op winderige perrons bij een rokende paal, in een door verfstrepen afgebakende zone.

En dat terwijl we het in Nederland tot 1990 nog normaal vonden dat je in het ziekenhuis mocht roken. Met hetzelfde gemak werden kinderen eropuit gestuurd om sigaretten voor hun ouders te kopen. Het was ook geen probleem als vader en moeder die sigaretten vervolgens in de auto opstaken, met de kinderen op de achterbank en de raampjes dicht.

Mijn ouders stuurden mij in de jaren tachtig niet naar de winkel om sigaretten te halen. Maar tijdens kaartmiddagen waarbij ik bij mijn oudere broer en zus en hun vrienden mocht aanschuiven, stond de woonkamer wel blauw van de rook. Naast mijn kopje thee met melk en suiker stond een overvolle asbak.

Net als alle kinderen van mijn leeftijd vond ik sigaretten slecht en vies. Toch ging ik als zestienjarige zelf roken. Tijdens de eerste feestjes en cafébezoekjes waar alcohol gedronken werd, kwam de sigaret als vanzelf tevoorschijn.

Mijn oudere broer, die me vaak plagend een sigaret aanbood, keek verbaasd op toen ik er voor het eerst eentje uit zijn pakje Marlboro trok. Het was de eerste van vele die ik van hem bietste. Een paar sigaretten in het weekend werden een paar per dag. Samen met de stoere jongens en meiden bleef ik na schooltijd hangen in het fietsenhok. Met mijn eerste vriendinnetje rookte ik aan de stadsgracht de ene sigaret na de andere.

Hoe is het mogelijk dat ik in redelijk korte tijd veranderde van sigarettenhater in een verslaafde? En hoe kan het dat miljoenen Nederlanders hun lot als verschoppeling accepteren, als ze maar kunnen roken? Kortom: wat is toch de kracht van de sigaret? Ik besloot op zoek te gaan naar de roots van de sigaret. Dat viel nog niet mee. De kasten vol historische lectuur en literatuur over tabak gaan vrijwel allemaal over de sigaar en de pijp, gerespecteerde vormen van tabaksgebruik. Als het in bedrijfsbiografieën of naslagwerken over de sigaret gaat, dan is het meestal in een bijzin, of de historie blijft beperkt tot een paar pagina’s, met steeds dezelfde verhalen. De afwezigheid van de sigaret in de geschiedschrijving is tekenend voor de status ervan: de sigaret werd en wordt beschouwd als een gevaarlijk, inferieur genotmiddel.

De laatste pakweg vijftien jaar wordt er in Nederland wel meer over de sigaret geschreven, maar dan gaat het meestal over de vraag: hoe kom je ervanaf? En anders gaat het over de gezondheidsschade die de sigaret toebrengt of over de streken van de machtige tabaksindustrie.

Dat is jammer. Want achter de sigaret gaat een boeiende historie schuil. De sigaret is hét product van de moderne maatschappij; de poor man’s smoke van weleer dankt zijn bestaan en opmars aan nieuwe productie- en landbouwtechnieken en verovert de wereld dankzij moderne communicatiemiddelen en marketingmethoden. De sigaret speelt de hoofdrol in tijden van oorlog en liefde, is alomtegenwoordig in film en literatuur, op televisie en op straat. Geen bohemien, kunstenaar of schrijver kan zonder sigaret. Roken doorbreekt ook de sleur van het dagelijks leven van de arbeider, kantoorklerk of huisvrouw. In de jaren vijftig en zestig rookt bijna elke man en menig vrouw, het kan niet op. Totdat onomstotelijk blijkt hoe dodelijk de sigaret is. Het wonderlijke verhaal van de sigaret, met al zijn mooie en lelijke kanten, heb ik in dit boek zo objectief mogelijk uit de doeken willen doen.

PROLOOG

Bukshag

Midden in de oorlog duikt er in Nederland een nieuw fenomeen op: bukshag. Kinderen en arme sloebers gaan bukkend de straten af en verzamelen bruinzwarte tabak, afkomstig uit sigarettenpeukjes die ze in de goot of in asbakken vinden. In voetbalstadions struinen ze tribunes af, de betonnen vloeren liggen vaak bezaaid met stompjes. Ook bioscoopzalen zijn, na afloop van de film, dankbare vindplaatsen. Ze stoppen de tabak in pakjes shag, die een straatwaarde hebben van twee gulden voor een half ons. Verstokte rokers zien het als een koopje. Dat ze het goorst denkbare restproduct in brand steken, dat weten ze niet – of ze willen het niet weten. De rokers van bukshag lopen het gevaar besmettelijke ziektes op te doen, zo waarschuwen de kranten in oorlogstijd.

De verzamelaars van bukshag hebben er een aardige bijverdienste aan, maar naarmate de oorlog vordert, loopt hun handel terug. Een briefschrijver in de krant citeert een scharminkel dat zich erover beklaagt: ‘Vroeger lag de straat bezaaid met peuken, groote en kleine. Halleve savviaantjes gooiden sommige menschen weg. Moet je nou ’s om komme! De lui rooken net zoo lang, tot ze hun fikke branden. En dan zijn er nog, die de endjes uittrappen!

Dat mot je meemaken!…’

Het gebrek aan een betaalbare, smaakvolle sigaret is een van de grotere zorgen van de gewone Nederlander in oorlogstijd. De prijs van voedsel, en dan vooral van vlees, stijgt tot grote hoogten, maar de prijscurve van de sigaret is nog steiler. Voor een pakje shag van 50 gram moet gaandeweg de oorlog vijf gulden worden betaald. Louis Bracco Gartner, voormalig winkelier en tabakshistoricus uit Delft, weet hoe schaarste creatief maakte. ‘Mijn schoonouders begonnen met hun tabakswinkel in Delft in 1941. Ze gingen in die tijd op de fiets naar Amerongen om tabak te halen. Die “goede” tabak werd gemengd met de slechte tabak die ze in huis hadden. Hier aan de overkant woonde een vent die dat voor ze wilde doen. De verhouding tussen de twee soorten bepaalde de prijs.’

De komst van de Amerikanen en Canadezen in ons land in ’44 en ’45 betekent vrijheid, en ook: sigaretten en chocolade. Vooral het uitdelen van sigaretten door lachende soldaten vanaf legergroene tanks, waarmee een basaal verlangen van een behoeftig volk wordt bevredigd, vat de bevrijding in één beeld samen.

‘O visioen van hemelsche zaligheid, een echte Virginia,’ verzucht een verstokte roker in de krant. ‘Eindelijk eens géén Consi, maar een echte Amerikaanse sigaret.’

De Consi is de eenheidssigaret die de Nederlandse fabrikanten op last van de overheid op de markt brengen. Hij is in drie kleuren – groen, geel, rood – verkrijgbaar, maar veel verschil in smaak is er niet. Door de één wordt ’ie verafschuwd, een ander vindt het beter dan niks. Consi staat voor Concentratie Nederlandse Sigarettenindustrie, maar in 1943, als de geallieerde legers voet zetten op Europese bodem, doet in de volksmond een andere naam de ronde: Churchill Overwint Na Sicilië Italië.

De sigaretten die de geallieerden uitdelen – en later tegen waardevolle goederen ruilen – worden zeer gretig in ontvangst genomen. Soms iets te gretig. Een omstander merkt in de krant op: ‘Het lijkt me levensgevaarlijk je hier als Engelschman op het oogenblik in het bevrijde gebied te begeven, want de arme kerels worden door onze enthousiaste Hollanders haast gevierendeeld.’

Een verstokte Haagse roker over zijn zoektocht naar sigaretten: ‘Toen ik hijgend op het Tournooiveld arriveerde, zag ik tot mijn groote afgunst enkele landgenooten volkomen in trance Engelsche sigaretten rooken die de Brit blijkbaar met kwistige hand had uitgedeeld. Door den heerlijken geur geprikkeld heb ik den heelen verderen dag de plaatsen afgehold waar ook maar gemompeld werd, dat er zich geallieerden zouden bevinden, steeds tevergeefs…’

Direct na afloop van de oorlog zet de staat alles op alles om zijn onderdanen in hun primaire behoeftes te voorzien. De sigaretten- en sigarenproductie heeft topprioriteit, want: ‘Rooken is in Nederland geen luxe, geen genotmiddel, maar een behoefte. Daarvan is ook de Regeering overtuigd. Daarom beijvert zich ook de Regeering om de tabaksindustrie zoo snel en goed mogelijk op een redelijk peil te krijgen,’ schrijft het Limburgsch Dagblad op de voorpagina. ‘“Liever een sigaret dan een boterham” is voor velen een soort wachtwoord geworden,’ schrijft een andere krant om de rookbehoefte na de oorlog te typeren.

De armlastige Nederlandse staat investeert miljoenen in tabak voor de behoeftige bevolking.

De regering in Londen heeft al vóór het einde van de oorlog op het nijpende tekort aan rookwaar geanticipeerd. Men koopt duizenden kilo’s tabak in, afkomstig uit Nederlands-Indië, bestemd voor de Nederlandse tabaksindustrie. Als de oorlog is afgelopen worden tabakskaarten afgegeven: iedere Nederlandse man geboren voor 1926 kan zo wekelijks een doosje sigaretten bemachtigen. Vrouwen krijgen een ‘versnaperingenkaart’; ze hebben recht op de helft van het tabaksrantsoen voor mannen, maar de kaart geeft ook recht op snoep. In de zomer van 1945 brengt de overheid een grote hoeveelheid tabak uit Afrika op de markt. Alle fabrikanten wordt – naar rato van hun marktaandeel van voor de oorlog – een hoeveelheid van deze tabak toebedeeld. De eenheidssigaretten worden onder de naam Rhodesia op de markt gebracht. Deze eenheidssigaretten halen het niet bij de echte Amerikaanse en Engelse sigaretten en al gauw is er een nieuwe spotnaam bedacht: Regering Holland Ontdekte Deze Ellendige Sigaretten In Afrika.Terwijl aan het begin van de eeuw nog bijna niemand in ons land sigaretten rookt, kunnen we een paar decennia later absoluut niet meer zonder. Feit is dat we met het roken van sigaretten decennia achterliepen op veel andere landen, en dan vooral op de Verenigde Staten. Maar toen we eenmaal de smaak te pakken hadden, gaven we ons er ook helemaal aan over.

En dat geldt voor zo’n beetje de gehele wereldbevolking. De introductie van de sigaret valt samen met de tijd van het ‘industrieel kapitalisme’: de periode vanaf 1870 waarin ook de moderne wetenschap zich volop ontwikkelt, een tijd van sterke bevolkingsgroei, van democratisering, individualisering en de opkomst van snelle communicatiemiddelen. De sigaret blijkt het juiste product op het juiste moment. Dankzij nieuwe productietechnieken is het in enorme hoeveelheden beschikbaar en met nieuwe advertentie- en marketingtechnieken wordt het op professionele wijze aan de man gebracht. Na een voorzichtige start groeit de sigaret vooral tijdens en na de Eerste Wereldoorlog uit tot een onwaarschijnlijk fenomeen. De sigaret blijkt ook voor vrouwen en zelfs voor kinderen onweerstaanbaar. Zo hangt de opkomst van de sigaret niet alleen samen met ontwikkelingen op het gebied van landbouw en met technologische en commerciële ontwikkelingen, maar speelt hij ook een rol op het gebied van (jeugd)cultuur, feminisme en seksualiteit. De Amerikaanse historicus Allan Brandt noemt de sigaret in zijn meesterwerk The Cigarette Century dan ook ‘the quintessential American product, the product that defined America’.

De zegetocht van de sigaret gaat niet zonder slag of stoot. Want de sigaret is ook controversieel vanaf het moment dat er voor het eerst werd opgestoken. De onmatigheid van verslaafde rokers wordt van begin af aan gehekeld door moralisten. Al dat inhaleren, dat kan toch niet gezond zijn voor het lichamelijke en geestelijke gestel? Maar zelfs nu de gezondheidsrisico’s al meer dan een halve eeuw wetenschappelijk vaststaan, is de opmars van de sigaret nog altijd niet gestuit.

DROGE DRONKENSCHAP

Tabak verovert de harten van nette mensen

Als aan het eind van de vijftiende eeuw de eerste ontdekkingsreizen naar de andere kant van de Atlantische Oceaan plaatsvinden, snellen de verhalen en fabels over de nieuwe wereld de zeereizigers vooruit. Er gaan geruchten over rivieren van goud en er wordt gerept van een fontein der eeuwige jeugd. Ook wordt melding gemaakt van een zeer zonderlinge gewoonte: het roken van tabaksbladeren.

Dat laatste blijkt geen fabeltje. Columbus doet op 28 oktober 1492 Cuba aan. De mannen die landinwaarts worden gestuurd, ontmoeten niet de keizer van China – men dacht in de Oost te zijn – maar wel: rokende indianen. Ze hebben de tabak gerold in maïsbladeren. Het ene uiteinde wordt aangestoken en aan het andere uiteinde ‘drinken’ ze de rook. Een van de expeditieleden, Rodrigo de Jerez, krijgt ook zo’n roker aangeboden en staat daarmee officieel te boek als de eerste rokende Europeaan.

Zeelui keren rokend terug van hun overzeese tochten. Zo ook Rodrigo de Jerez. Hij is direct een fanatiek roker geworden. Brave burgers die de rook uit zijn neus en over zijn lippen zien lopen vinden het maar eng. Tabak is door satan zelf uitgevonden, beweren christenen; de tabakspijp is het ‘attribuut van heidense erediensten’. De Spaanse inquisitie zet Rodrigo de Jerez gevangen. De nieuwsgierigheid naar de nieuwe plant is gewekt, vooral vanwege de geruchten dat het consumeren ervan goed zou zijn voor de gezondheid. Tabak wordt in het begin voornamelijk geteeld vanwege de sierlijkheid van de plant, die het heel aardig doet op Europese grond.

In 1559 krijgt Jean Nicot, de Franse ambassadeur in Portugal, een paar planten van een Portugese botanicus en begint ermee te experimenteren. Hij behandelt er een man mee die lijdt aan kanker. Het resultaat: totale genezing. Althans, dat wil het verhaal. Nicot durft het aan om de plant naar zijn koningin te sturen. Catharina de Medici heeft een hang naar alchemie en astrologie en staat wel open voor een nieuw geneesmiddel. Ook nu wordt er een succes geboekt: de tabak geneest Catharina van haar migraine. Het duurt niet lang of tabak wordt gezien als het ultieme wondermiddel uit de nieuwe wereld, goed tegen elke kwaal, van kanker tot kiespijn en van zwangerschapsklachten tot neusverkoudheid.

Aan het Franse hof wordt het gebruik van tabak al gauw gemeengoed; ook de gezonden van lijf en leden snuiven de vermalen tabak volop. Men ziet het als een soort vitamine, die op een of andere manier als vanzelf tot meer consumptie aanzet. De Fransen staan in die tijd te boek als een modieus volk en hun snuifgewoonte wordt in de kortste keren door de Britse elite gekopieerd.

Dat tabak het goed doet in hogere kringen, draagt bij aan de toenemende populariteit ervan. Het wordt niet alleen als medicijn of vitamine erkend, maar ook als genotmiddel. Er is al snel sprake van een rage. In het toneelstuk Dom Juan van Molière uit 1665 staat hoofdpersoon Sganarelle met een snuifdoos in zijn hand op het toneel en roept uit: ‘Ongeacht wat Aristoteles en alle andere filosofen van de wereld mochten menen, er bestaat niets wat zich met de tabak kan meten. Het is de hartstocht van de nette mensen, en wie zonder tabak leeft, verdient het niet eens te leven.’

Aan menig vooraanstaand hof mag tabak dan hip en chic zijn, het nieuwe genotmiddel wordt vanaf de introductie ook door menig heerser gehaat. Zo zet de sultan Murad IV van Turkije in de zeventiende eeuw de doodstraf op het roken. Hij gaat ’s nachts incognito over straat om overtreders eigenhandig in te rekenen. Onder zijn bewind worden 25 000 rokers onthoofd of opgehangen, met een pijp door hun neus. De haat van de sultan was waarschijnlijk niet eens ingegeven door de aard van het product, als wel door angst voor brandgevaar. De houten huizen in de steden staan vaak dicht opeengepakt; een roker die in slaapt valt, brengt een hele massa in gevaar.

In China ondergaan rokers een soortgelijk regime. In Spanje zouden de eerste rokers levend zijn ingemetseld en in Rusland zijn zelfs rokers gecastreerd. Een andere, veel voorkomende en ook niet erg prettige straf is het afsnijden van de neus of lippen.

In Europa worden ook verschillende pauselijke verboden uitgevaardigd. Volgens de katholieke kerk is tabak een duivels kruid, want afkomstig van heidense, smerige indianen. Roken leverde excommunicatie op.

Kerkelijke en wereldlijke weerstand ten spijt, tabak wordt almaar populairder. De genotmiddelen die in Europa gemeengoed zijn, bier in Noord-Europa en wijn in het zuiden, hebben niet dezelfde opwekkende werking als tabak. Tabak blijkt uitstekend dienst te doen als ontsnapping aan ‘de vele tegenheden des levens’. Het bewustzijn of de persoonlijkheid van de roker verandert door het tabaksgebruik niet en dat is vooral bij overmatig alcoholgebruik wel anders. Roken dempt bovendien ‘terstond’ onaangename gevoelens als woede en angst. Volgens de Duitse psychiater Kurt Pohlisch zijn dit de redenen dat tabak in hoog tempo zijn plaats als dagelijks genotmiddel verovert. Ten teken van de inburgering van tabak draait paus Benedictus XIII, zelf een verwoed roker, de pauselijke verboden in 1725 terug.

Er worden pijpen van klei gefabriceerd om tabak te roken. Als deze gewoonte via Groot-Brittannië de Lage Landen bereikt, ontpoppen we ons tot een natie van toegewijde pijprokers. In 1598 schrijft historicus Emanuel van Meeteren dat pijprokers altijd en overal roken: ‘Nae den eten ende voor den eten, smorgens vroech ende savonts spade. Ende deze menschen verleckeren soo daer aen, ghelijck de Dronckaerts aen Wijn ende Bier doen.’

‘Droge dronkenschap’ noemden Nederlanders in de zeventiende eeuw de tabaksroes dan ook. Er is sprake van een nationale verslaving; je kunt in Amsterdam zelfs kinderen pijp zien roken. Schippers van trekschuiten, de diligences van het water, drukken een reis niet uit in kilometers, maar in het aantal pijpjes dat ze gedurende de reis roken. En in het schip heb je als passagier ook alle tijd om een pijpje op te steken, al moet dat wel in overleg met de medepassagiers, want officieel is roken aan boord verboden.

‘De geur van de Republiek was de geur van tabak,’ stelt historicus Simon Schama dan ook. De nationale rookverslaving, het toeback suyghen, valt samen met de hoogtijdagen van de Nederlandse schilderkunst. Zo is de pijp, ‘de dampende blokfluit’, als vanitassymbool (ijdelheid en leegheid) terug te vinden op wellustige taferelen van Jan Steen.

‘Een Hollander zonder pijp zou een nationale onmogelijkheid zijn. Een stad zonder huis, een toneel zonder acteur, een lente zonder bloemen. Een Hollander zou zonder zijn pijp en tabak in de hemel niet zalig kunnen zijn,’ stelt een buitenlandse waarnemer bloemrijk vast.

De term droge dronkenschap is nog mild uitgedrukt als je kijkt naar de schilderijen van Adriaen Brouwer uit 1625 en 1630. Hij schilderde pijprokende mannen die als stonede apen aan tafels en stoelen hangen. Dat komt, zo vermoedt de Wageningse landbouwhistoricus H.K. Roessingh, doordat ze de tabak mengden met zwart bilzekruid. Dit kruid, in de volksmond ook wel heksenkruid of malwillempjeskruid genoemd, werd ook vaak aan het goedkope bier van de gewone man toegevoegd. Het gaf de drinker van het ‘dunne’ bier een euforisch gevoel, of het bracht hem in een roes. De pijprokers die Brouwer afbeeldde w isten er kennelijk ook wel raad mee. Nadat het Reinheitsgebot – volgens dit Beierse gebod uit 1516 mocht bier alleen gemout graan, water en hop bevatten – meer gemeengoed werd, raakte het heksenkruid in bier in onbruik. Volgens Roessingh is het trouwens ook niet uitgesloten dat pijprokers hennep aan hun tabak toevoegden om het genot te verhogen, al kan dat moeilijk bewezen worden.

Zodra er aan tabak geld kan worden verdiend, is de Hollander er natuurlijk als de kippen bij om een graantje mee te pikken. De aanvoer van tabak uit het verre en gevaarlijke Zuid-Amerika en West-Indië is onzeker en verloopt mondjesmaat. Er wordt onderweg voortdurend gevochten met Spanjaarden en Portugezen.

In 1625 sluiten vier mannen, te weten een inwoner van Amersfoort, een Amsterdamse tabaksverkoper, een koopman en een eveneens in de hoofdstad woonachtige Engelsman, daarom een pact, ‘om met Godes hulpe tabaco in dese lande te telen’. Dat de hulp van het Opperwezen wordt ingeroepen is wel begrijpelijk, want het is regelrecht pionieren wat de mannen doen. De Nederlanders vinden landerijen in de omgeving van Amersfoort; men acht de zanderige grond daar geschikt voor de teelt. Ze huren een huis voor de Engelsman en zijn gezin en financieren de teelt. De Brit in kwestie, ene Christoffel Perry, brengt exclusieve landbouwtechnische kennis omtrent de kweek en bewerking van de nieuwe plant in. Vanuit de nabijgelegen steden Utrecht en Amsterdam zou de tabak kunnen worden verhandeld, zo is het plan van het viermanschap.

Het plan slaagt. De tabak van eigen bodem blijkt geschikt om te roken, maar vooral om te snuiven en te pruimen. Hij brengt bovenal goed geld op. De tijd dat een volle pijp zijn gewicht in zilver waard was, is voorbij, maar zeer winstgevend is de tabak nog altijd. Het bewerken van de tabak is arbeidsintensief en zorgt voor welkome werkgelegenheid. Aan het eind van de zeventiende eeuw zijn er in de omgeving van Amersfoort, Rhenen en Amerongen maar ook in de Betuwe en rond Arnhem al honderden tabaksboerderijen. Het werk is echter niet vrij van risico’s: om de tabak in het vaak vochtige Hollandse klimaat goed te laten drogen worden in droogschuren vuurpotten aangestoken. Meer dan eens gaat een schuur in vlammen op.

Hoewel tabak zijn reputatie als medicinaal wondermiddel in deze tijd al goeddeels verloren heeft, krijgt het gewas in de jaren dertig van de zeventiende eeuw opnieuw een zetje in de rug vanuit medische hoek. Europa wordt geteisterd door pestepidemieën en een aantal artsen, onder wie de Nederlander Ysbrand van Diemerbroeck, propageren het roken fanatiek. Van Diemerbroeck beschrijft hoe hij als pestmeester in Nijmegen om tien uur ’s ochtends zijn eerste pijp opsteekt, en dat gedurende de dag volhoudt. De rokende pijp is niet alleen een houvast als de stank in de ziekenkamer hem te machtig dreigt te worden, hij beschouwt tabak onomwonden als hét preventiemiddel tegen het oplopen van de ziekte. In Engeland houden collega’s soortgelijke pleidooien.

De overheden in Europa hebben een andere reden om de tabak ongemoeid te laten. Ze ontdekken dat ze, net als bij zout, suiker en bier, belasting kunnen heffen over het almaar populairder wordende product. Een kip die gouden eieren legt moet je niet slachten.

Snuiftabak en de kleipijp zijn lange tijd de populairste vormen van tabaksconsumptie, maar in de loop van de negentiende eeuw begint de sigaar aan een opmars. Dat begint bij de Britse upper class. Cavaleristen trekken begin negentiende eeuw samen met Spaanse vrijheidsstrijders ten strijde tegen Napoleon. De stoere Spaanse caballero’s roken sigaren. Dat bevalt de Britten wel, want tabak snuiven of pijproken op een paard is niet praktisch. Als Napoleon wordt verslagen, wil iedereen uit de elite delen in het succes. Britse dandy’s melden zich massaal aan bij de cavalerie. Mooie uniformen, sterke paarden én een goede sigaar tussen de lippen behoren tot de standaarduitrusting van de upper class hipsters.

In navolging van hun Britse collega’s waagt ook de Nederlandse jeunesse dorée zich in de loop van de negentiende eeuw aan de sigaar. Dat doen ze vooral in herensociëteiten, die rond die tijd steeds populairder worden. Het hoogste echelon van de Haagse elite – de ministers, het corps diplomatique en de hogere adel – besluit door die popularisering dat het tijd wordt voor een eigen honk. En in deze Haagse sociëteit geldt aan het begin van de negentiende eeuw het adagium: roken, dat doen we hier niet. Dat is niet chic, zoals je ook geen broodje op straat eet, of bitter drinkt.

Maar die opinie houdt geen stand. Onder gegoede burgers in Engeland en Frankrijk wordt de sigaar steeds populairder. Ook de prins van Wales, de latere koning Edward vii, is een verstokte sigarenroker en -promotor, terwijl diens moeder, koningin Victoria, het roken nog verafschuwde. Steeds meer hotels en clubs richten rooksalons in, de eerste treinen in het Britse koninkrijk worden voorzien van rookwagons. Als Queen Victoria overlijdt, spreekt koning Edward VII op Buckingham Palace een groep vrienden toe, met een sigaar in zijn hand: ‘Gentlemen, you may smoke.’ Het duurt niet lang, of ook de échte heren van stand in Nederland laven zich aan de sigaar.

‘Een belangrijke etiquetteregel is wel dat je niet rookt in de nabijheid van het zwakke geslacht,’ vertelt historicus Jan Hein Furnée. ‘Daar is het tere vrouwengestel niet tegen bestand. Als je rookt en er nadert onverhoopt een dame, dan doof je de sigaar. Roken doe je daarom bij voorkeur op de sociëteit. Daar zijn soms wel prostituees aanwezig, maar dat is anders.’ Tot ver in de twintigste eeuw kan men een heer aan een dame horen vragen of ze er bezwaar tegen heeft dat hij een rokertje opsteekt.

De sigaar is ook het ultieme excuus voor de scheiding van mannen en vrouwen na het diner. Mannen kunnen dan onder elkaar, in de rookkamer, belangrijke zaken bespreken en sterke verhalen uitwisselen, of andere zaken die niet zijn bestemd voor de oren van vrouwlief. Om rooklucht uit de nette kleding te houden en dames niet lastig te vallen met hun stank, doen de heren voordat ze zich terugtrekken speciale avondkleding aan, die we kennen onder de naam smoking. Het smoking-jacket werd na gedane zaken weer verwisseld voor het nette dinner jacket. Om te voorkomen dat de gepommadeerde haren gaan stinken, dragen de heren soms ook een rookmuts.

In Spanje, en dan met name in Sevilla, worden sinds jaar en dag de meeste sigaren gemaakt. In warme fabriekshallen wordt het betere handwerk verricht door vrouwen. Het zijn vooral zigeunerinnen, schaars gekleed en verleidelijk, waarvan de opera Carmen van Georges Bizet getuigt. De dames roken zelf papelitos, versnipperde tabak gerold in papier. In navolging van Bizet trekken Franse schrijvers naar Sevilla om de zwoele fabrieksdames te bewonderen, en ze komen met de papelitos terug in Parijs, waar deze de naam cigarettes krijgen, die al gauw populair zijn bij prostituees. Met hun rode vuurpuntjes zijn ze in de avondschemer goed zichtbaar voor hun klandizie.

In Zuid-Amerika worden al langer ‘cigaritos’ geproduceerd: pijpjes van papier met tabak erin, een vinger dik. In Mexico-Stad verdienen in de achttiende eeuw al meer dan tienduizend dames hun brood met het draaiwerk.

Het papier dat met de tabak wordt opgerookt, is echter van belabberde kwaliteit en dat staat een opmars van de sigaret in de weg. Het wordt beter als in 1830 in Frankrijk een sigarettenvloeipapierfabriek wordt opgericht. Tien jaar later worden er in Frankrijk al zoveel sigaretten gerookt, dat de Franse regering de productie onder staatsmonopolie brengt. Tijdens een liefdadigheidsfeest in de koninklijke Jardin des Tuileries worden in 1843 de eerste 20 000 sigaretten van de Manufacture Française des Tabacs verkocht. In Rusland opent baron Josef Huppmann in 1850 in Sint-Petersburg de eerste sigarettenfabriek.

De verspreiding van de sigaret komt in Europa goed op gang na de Krimoorlog van 1853 tot 1856. De Russen staan tegenover de geallieerde legers van Turkije, Engeland, Frankrijk, Oostenrijk en Italië. Er wordt wel beweerd dat soldaten daar eigenhandig het rollen van sigaretten zouden hebben uitgevonden door tabak in kardoezen te stoppen, het papieren omhulsel waarmee het kruit werd verschoten. In een nog mooiere versie zou een groep Turken, wier glazen waterpijpen aan gruzelementen geschoten werden, uit nood tot deze oplossing gekomen zijn. Feit is dat Engelse en Franse soldaten oriëntaalse sigaretten, met daarin fijngesneden tabak, mee naar huis nemen.

De Schotse officier Robert Cloag ziet wel wat in de gewoonte van de Russen en Turken om ruwe tabak in papier te rollen. In 1856 opent hij in Zuidoost-Londen de eerste sigarettenfabriek op Britse bodem. Al snel raakt de sigaret in de mode in de betere Britse kringen. Het gaat zo goed dat Cloag na korte tijd al honderd man personeel in dienst heeft. The oldest and the original Turkey tobacco and cigarette manufactory in England, luidt het trotse opschrift op de gevel van zijn werkplaats. De eerste sigaretten krijgen de naam Sweet Threes. De buren van de grofgebekte Cloag zijn minder blij met de geurende fabriek in hun chique buurt. Het duurt niet lang of zakenman Louis Rothmans speelt in op het succes van de sigaret en opent in de Londense winkelstraat Bond Street ook een sigarettenwerkplaats.

DE MACHINE ZAL OVERWINNEN

De poor man’s smoke wordt een massaproduct

De opmars van de sigaret in Europa verloopt niet, zoals veel andere consumptieartikelen, volgens het trickle down-effect: het fenomeen dat een nieuw product vanwege de hoge prijs exclusief door de elite wordt geconsumeerd en pas door de massa wordt omarmd als de prijs daalt. Nee, de sigaret is – en dat ligt aan de basis van het enorme succes dat zou volgen – van begin af aan populair bij de elite én het volk. Doordat de sigaret zo heerlijk verslavend is, en dankzij de mechanisatie al snel betaalbaar, roken hofdames met hetzelfde fanatisme als zeelui en soldaten. Dat is in Frankrijk halverwege de negentiende eeuw al zo. Prostituees roken in de Parijse straten sigaretjes om de tijd te doden, zo schrijft Charles Baudelaire, maar Franse dames van stand roken evengoed – ook zij hebben tijd te doden. De Franse tabaksconsumptie was al vroeg onder staatsmonopolie gebracht en de sigaret is al gauw een belangrijke bron van inkomsten. ‘Ik zal het roken onmiddellijk verbieden, zodra u mij een deugd noemt die net zoveel geld in het laatje brengt,’ stelt Napoleon III, zelf een enthousiast sigarettenroker. Ook aan het hof van tsaar Alexander II van Rusland wordt rond 1855 al volop gerookt. Een paar decennia later is de Duitse keizer Wilhelm een bekende sigarettenroker. Hij rookt extra lange exemplaren, met een mondstuk. Op een keer gooit hij, rijdend door Berlijn, het mondstuk uit zijn rijtuig, tot groot geluk van een handig geposteerde straatjongen. Hij raapt het ding op en biedt het aan omstanders te koop aan: een Amerikaan betaalt hem er twintig mark voor.

De sigaret past bovendien perfect bij het nieuwe urbane leven dat in de tweede helft van de negentiende eeuw vorm krijgt. Het snelle, makkelijke pleziertje past bij de haast van de grote stad, waar auto’s tram en paard vervangen en de quick lunch de plaats inneemt van de uitgebreide middagmaaltijd. De stadsmens raakt eraan gewend om voorverpakte producten te kopen, zoals pakjes sigaretten.

Een verslaggever van het Nieuws van den Dag die in 1878 de wereldtentoonstelling van Parijs bezoekt, legt uit waarin ’m de kracht van de sigaret schuilt. ‘Het rooken in gebouwen op de tentoonstelling is streng verboden. Zonder de uitvinding van de sigaretten ware een verslaafd rooker nu een treurig figuur op de tentoonstelling. Heeft hij langen tijd in een afdeeling doorgebracht, en wil hij zich naar een andere begeven, dan is de sigaret zijn eenige toevlucht. De sigaar is voor hem onbruikbaar, daar hij zich misschien na weinige oogenblikken in een besloten ruimte bevindt waar de sigaar opgeofferd moet worden.’

Bij ons doet de sigaret er lange tijd niet toe. Vooral de pijp en de sigaar zijn nog altijd favoriet. En er is ook nog de pruimtabak. Dat is de goedkoopste manier van tabaksconsumptie en anders dan sigaren en sigaretten kan het overal genuttigd worden, ook op het werk. De bruine tabaksstraal wordt uitgespuugd in een kwispedoor, een metalen of porseleinen spuwpotje. Aan de Hollandse tafel zit het gezinshoofd naast de kachel en daarop staat vaak zo’n potje. In dorpen en steden doen de kanalen en grachten dienst als openbare kwispedoors voor groepjes keuvelende mannen. Het hangen op een brugleuning, ondertussen tabak kauwend, levert de haast vergeten uitdrukking ‘baliekluiven’ – nutteloos zijn – op. Pruimtabak is in ons land tot dik in de twintigste eeuw behoorlijk populair.

Pijproken is bij uitstek een rustiek genoegen, geliefd bij boeren en buitenlui. In menig woning of boerderij hangt een pijpenrek, waar het rookgerei veilig kan worden opgeborgen, voorzien van tegeltjeswijsheden als: ‘Breekt de pijp, dan breekt het huwelijk.’ Of een terechtwijzing aan het adres van de niet-roker: ‘Het is geen man die niet roken kan.’

In Leiden worden rond 1870 de eerste sigarettenrokers op straat gezien, studenten. Later, als in de Nederlandse steden het flaneren in de mode raakt, is het onder dandy’s bon ton om je met een sigaretje op straat te vertonen.

Ook in de Verenigde Staten is gezoete tabak om te pruimen lange tijd het populairst, maar het kauwen en spugen raakt in de grote stad uit de mode. Het geldt als een relict uit de tijd dat ‘een Amerikaan ’s ochtends in de deuropening zijn pruimtabak stond te kauwen en het meters ver van zich af kon spugen zonder de tuin van zijn buurman te bezoedelen’. Het pruimen wordt echter als onhygiënisch gezien, het zou de tbc-bacterie helpen verspreiden. In de Amerikaanse steden verdringt de sigaret de pruimtabak al snel. De eerste fabriekjes worden opgestart door Griekse en Turkse immigranten in New York. Zij mengen Virginia en Turkse tabak.

Amerikanen zijn in die dagen – de wereld kan veranderen – echter nog niet erg merkbewust. Zo is het bijvoorbeeld gebruikelijk om bij de drogist ‘voor een dollar’ aan bepaalde spullen te kopen. Sigaretten worden vaak los of in een papieren bundeltje verkocht. De Amerikaanse tabaksfirma Allen & Ginter brengt daar op een slimme manier verandering in. Men introduceert een papieren pakje met een stevig kartonnetje erin, met daarop de merknaam. Zo went de klant aan het merk. Bovendien wordt het kartonnetje bedrukt: mooie dames en sporthelden sieren het pakje. De plaatjes vormen een serie, en vooral kinderen sparen ze graag.