Paulien Cornelisse

•••

Taal is zeg maar echt mijn ding
&
En dan nog iets

•••

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

Taal is zeg maar echt mijn ding Eerste druk april 2009, achtenveertigste druk juni 2014

En dan nog iets Eerste druk februari 2012, twaalfde druk juni 2014

•••

Taal is zeg maar… nog iets verscheen eerder als dwarsligger®, eerste druk oktober 2013, derde druk juni 2014

•••

Taal is zeg maar echt mijn ding © 2009 Paulien Cornelisse

En dan nog iets © 2012 Paulien Cornelisse

Taal is zeg maar… nog iets © 2014 Paulien Cornelisse

Omslagontwerp Paulien Cornelisse

Illustraties binnenwerk Paulien Cornelisse

•••

ISBN 978 90 450 2741 8

NUR 320

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2014, ISBN 978 90 450 2740 1

•••

•••

www.pauliencornelisse.nl

www.atlascontact.nl

••

Taal is zeg maar echt mijn ding

••

•••

Wees maar niet bang, het gaat niet over jou.

•••

•••

••

Voorwoord

•••

Mensen denken dat taal is uitgevonden om elkaar beter te begrijpen. De redenering gaat als volgt: in de oertijd konden we nog niet praten. Dat was lastig, want als je iets duidelijk wilde maken, bijvoorbeeld: ‘Geef me die speer eens aan,’ dan moest je dat doen met wilde handgebaren, onder het uitstoten van woeste klanken. (Bekijk een kind van anderhalf dat nog net niet kan praten maar wel op zijn wenken bediend wil worden en je weet hoe frustrerend dat is.)

Dus gingen mensen praten:

‘Hé, zie ik daar een mammoet? Verdomd als het niet waar is.’

‘Ja, je hebt gelijk. Weet je wat ik doe? Ik pak even een speer, en ik hol erachteraan.’

‘Is goed!’

‘Doe-doei.’

Dieren zijn niet in staat tot het voeren van zulk soort gesprekjes. Daarom moeten ze veel meer in hun eentje doen. Omdat taal zo ongeveer het enige is waarin wij beter zijn dan dieren, vinden we taal voor het gemak ook meteen heel belangrijk. We kunnen makkelijk samenwerken, elkaar waarschuwen en dingen leren. Daarom hebben wij het beter voor elkaar dan de dieren. Vinden we zelf. Maar dat is natuurlijk betrekkelijk. Een kakkerlak is in staat een atoomramp te overleven, waardoor hij een voordeel heeft ten opzichte van ons. Alleen omdat een kakkerlak zijn visie op de wereld niet aan ons kenbaar kan maken (bijvoorbeeld door middel van het schrijven van het boek Een atoomramp is zeg maar echt mijn ding) denken wij mensen nog steeds dat wij het beste bezig zijn.

Ikzelf ben er inmiddels aan gaan twijfelen. Ik heb namelijk het idee dat taal meer verwarring veroorzaakt dan duidelijkheid brengt. Sinds we kunnen praten, hebben we uitgevonden dat je om de hete brij heen kunt draaien, dat je nare dingen op een aardige manier kunt zeggen, dat je kunt slijmen, liegen, goedpraten, stinkende wonden maken en die met de mantel der liefde bedekken.

Hoe meer ik erop let, hoe meer ik ervan overtuigd raak dat mensen bijna altijd iets anders zeggen dan ze bedoelen. Zelfs een zin als ‘wil jij nog koffie?’ kan van alles betekenen:

1.‘Wil jij nog koffie? Mooi, ik ook, dus als jij het even zet...’

2.‘Wil jij nog koffie? Ik vraag het maar, want dan hoeven we het verder niet meer te hebben over die oersaaie problemen op je werk.’

3.‘Wil jij nog koffie? Als je nee zegt betekent dat dat de sfeer verpest is en ik het op korte termijn ga uitmaken.’

Het is moeilijk om een volstrekt neutrale uitspraak te bedenken die ook echt heeft plaatsgevonden. Zelf kom ik, na lang nadenken, op iets wat ik vorige week zei: ‘Waar is het zout? O hier.’ Er was niemand in de kamer, dus misschien dat ik het er daarom zo neutraal uit kreeg.

De vraag is natuurlijk: moeten we hier depressief van worden? Dat mensen bijna altijd iets anders zeggen dan ze bedoelen? En dat het doel van taal (dingen duidelijker maken) totaal niet bereikt wordt?

Ehm.

Ik vind niet dat je er depressief van moet worden. Maar als je op een regenachtige middag toch denkt: verdomme, niemand begrijpt me en waarom kan ik niet goed zeggen wat ik wil en waarom zegt niemand wat hij denkt? Dan is het misschien opbeurend om in ieder geval eens te gaan onderzoeken waar het hem dan in zit, dat taal de wereld zo onduidelijk maakt.

Waarom gaan van de ene zin je nekharen rechtovereind staan en wil je door de andere zin het liefst meteen naakt op de tafel gaan dansen? En waarom zijn die zinnen niet voor iedereen hetzelfde? Je zal maar een vriend hebben die zegt: ‘Het gaat uiteindelijk toch om een stukje samenzijn.’ Daar kun je toch niets meer mee? Behalve de mensen die echt zo’n vriend hebben, die kunnen er blijkbaar wel iets mee. Iedereen heeft een eigen taalsmaak, en dat is maar goed ook, anders zouden ‘een stukje samenzijn’-jongens nooit een vriendin krijgen.

Wat iemand stom vindt, ligt trouwens niet vast. Je kunt soms iemand tegenkomen die zó leuk is, dat een stomme zin vanzelf ook leuk wordt. Nu vind ik ‘pak ’m beet, een x-aantal keer’ nog vrij walgelijk, maar je weet maar nooit wie er nog op mijn pad komt. De taal verandert voortdurend en de mens gelukkig ook.

Kortom, elke bewering over taal is volstrekt subjectief en je kunt er niets over zeggen. Juist daarom is het zo leuk om er van alles over te zeggen. Toch is het niet de bedoeling om oekazes te gaan uitvaardigen over wat wel en niet door de beugel kan. Het is net als met kleding: witte sokken mogen niet, maar toen Michael Jackson ze aantrok waren ze ineens heel cool, om maar eens een historisch voorbeeld te noemen! De vergelijking met taal: je moet nooit te veel uitroeptekens gebruiken, tenzij je het zelf heel erg cool vindt en het met overtuiging brengt! Dan kan het weer wel!

Je kunt je eigen regels bedenken en die ook weer schenden. Als je er maar interessant genoeg bij kijkt, dan is het goed.

Aan de luisteraar of lezer ondertussen de taak om te proberen te begrijpen wat je bedoelt. Taal maakt alles onduidelijk, maar als je heel goed luistert hoor je wat mensen eigenlijk liever niet willen zeggen: wie ze zijn.

•••

PS Veel stukjes in dit boek verschenen (soms in iets andere vorm) eerder in nrc.next (onder redactie van Ward Wijndelts, Margot Poll en Hans Nijenhuis), NRC Handelsblad (onder redactie van Paul Steenhuis), Mind Magazine (redactie: Henrike van Gelder en Renie van Wijk) of heb ik voorgelezen in het programma Klare Taal van Radio Nederland Wereldomroep, dat gemaakt wordt door Arie Bras. Er heeft ook eerder iets in Viva Mama gestaan.

•••

••

Ding

Even visualiseren: jongensachtige man in T-shirt met mannendecolleté, met een broek die zogenaamd niet duur is, quasi-nonchalante gezichtsbeharing, misschien een petje, misschien een duimring en misschien een mystiek kettinkje om de hals uit Samoa of een andere spirituele locatie. Plaatje compleet?

Welnu, dit type man heeft een eigen taal. In deze taal is één woord heel belangrijk en dat is het woord ‘ding’ – of dat freudiaans is weet ik niet. Om verwarring te voorkomen: ding betekent voor dit soort mannen allang niet meer ‘object’ of ‘meisje’ (‘lekker ding’), want dat is ouderwets.

Nee, het ding is groter geworden. Het ding omvat eigenlijk het hele leven. ‘Het belangrijkste is gewoon dat ik echt mijn eigen ding doe, weet je,’ is een heel normale zin voor de jongensachtige man. Of: ‘Als snowboarden je ding is, dan is Oostenrijk echt je plek.’ Als Chris ‘mannendecolleté’ Zeegers het niet allang gezegd heeft, dan gebeurt dat waarschijnlijk zeer binnenkort.

Het ding is niet alleen je passie of je favoriete bezigheid. Een ding kan ook vervelend zijn, want er hangt serieusheid omheen. ‘Ik wil haar ouders best een keer een hand geven, maar om daar helemaal te gaan eten? Dan wordt het echt zo’n, zeg maar, ding.’

‘Ding’ kan trouwens ook gebruikt worden om een serieuze mening juist af te zwakken: ‘Nee, ik vind vreemdgaan niet oké, maar dat is mijn ding, hoor.’

Het ding is dus belangrijk, maar gelukkig is het dusdanig vaag dat je er niet echt iets mee zegt, waardoor we allemaal goede vrienden blijven met onze mystieke kettinkjes. Giel Beelen zei een keer bij De Wereld Draait Door, omdat hij toch íéts moest zeggen: ‘Ja, als Erik de Zwart vroeger op de radio kwam, dat was wel echt een ding, zeg maar.’

Een goed ding? Een slecht ding? Het zal wel sfeerverpestend zijn om hier duidelijkheid over te willen, maar dat is dan zeg maar weer mijn ding.

•••

Wegvluchten

‘Jaaaaa,’ zei hij guitig, ‘maar van jezelf kun je niet wegvluchten! Neenee!’

•••

Huisgenoten

Op de televisie was de uitreiking van de AKO Literatuurprijs te zien. Sportverslaggever Kees Jansma zat in de jury (ondoorgrondelijk gegeven, maar goed), en hij zorgde voor het opmerkelijkste citaat van de avond. Hij vertelde namelijk dat hij stukjes uit het boek, waar hij voor de gelegenheid ‘ambassadeur’ van was, had voorgelezen aan zijn huisgenoten. Huisgenoten? Pardon? Woont Jansma in een commune? Of intrigerender nog: een studentenhuis?

Welnee. Jansma vond het blijkbaar gênant om het over ‘mijn gezin’ te hebben, of over ‘mijn vrouw’. En ergens is dat te begrijpen. ‘Mijn vrouw’ klinkt heel oud en grijs – ik ken mensen die het alleen hun strot uit krijgen als ze de aanhalingstekens duidelijk hoorbaar maken. (Er zijn ook mannen die hun vrouw dan maar hun vriendin blijven noemen; zij lijden aan het Peter Pansyndroom – niet volwassen willen worden). ‘Mijn man’ klinkt niet zozeer oud, maar wel alsof die man dan ook meteen over het geld gaat en de vakantiebestemming bepaalt.

Het is sowieso moeilijk om ‘degene met wie je bent’ aan te duiden zonder van jezelf te walgen. ‘Mijn vriend’ klinkt te meisjesbladachtig, te ‘Jij in zíjn overhemd, dat vindt hij júíst sexy!’ ‘Mijn vriendje’ klinkt alsof de spreekster twee vlechtjes heeft, hoewel ze in de dertig is. ‘Mijn vriendinnetje’ is daarentegen van de oude kunstenaar die in zijn stokoude vrouw met gehennaad haar op onnavolgbare wijze nog steeds het meisje van honderd jaar geleden ziet.

Goed, mijn partner dan? Klinkt alsof je niet wilt toegeven dat die ‘partner’ van hetzelfde geslacht is als jij. Mijn geliefde? Pathetisch, alsof je niet allang elkaars sokken wast en platonisch tv-kijkt.

‘Manlief’ is tegenwoordig een populaire aanduiding, waarna de spreekster moet beginnen met een anekdote over de onhandigheid van de man. (‘Manlief probeerde de wasmachine te bedienen – de volgende ochtend waren we nog aan het dweilen.’)

De ergste term die ik ooit heb gehoord is ‘mijn echtvriend’. Weliswaar niet getrouwd, maar wel echt samen, of: wel getrouwd, maar nog steeds vrienden hoor! Onvergeeflijk.

Het is dus, kort gezegd, een onmogelijk onderwerp. Alweer een reden waarom alleenstaanden (‘Alleengáánden! Want je staat niet stil! Neenee!’) het een stuk makkelijker hebben.

•••

•••

igelul

Je zou denken dat het allang voorbij had moeten zijn. Een modern taaldingetje waarvan je denkt: één keer is leuk, twee keer is eigenlijk al heel stom, dus waarom zie ik het nu overal?

Ik heb het natuurlijk over het voorvoegsel ‘i’. Computerbedrijf Apple is ermee begonnen. iPod, iTunes, iBook. Er zal wel een of andere marketingafdeling achter hebben gezeten waar men collectief is losgegaan op een flap-over. ‘“i” gaat over individualiteit, ik zie mensen die zelf hun leven inrichten, ik zie de moderne samenleving waarin we elkáár onszélf laten zijn!’ Zulk soort gelul.

Maar wel succesvol gelul, want het i-voorvoegsel duikt overal op. iFood.com wil informeren over gezonde voeding, iLove is een contactadvertentiesite, iSex ook. iGarden is een tuinwinkel, iWoman is software waarmee je je menstruatiecyclus kunt bijhouden, iChristian is iets met merchandise rondom Jezus. iKlus is een klusbedrijf. iBaarheid bestaat nog niet, maar het kan niet lang meer duren.

Nog niet zo lang geleden was alles met ‘e-’. E-mail was net hip, en dan moesten dingen ook ineens e-commerce heten, of e-dentifier. Of e-buddy, e-learning, eBay. Maar dat had altijd nog wel iets met ‘elektronisch’ te maken. Het i-voorvoegsel betekent niets, dat kun je gewoon facultatief voor een woord pleuren. Hetzelfde staat trouwens te gebeuren met ‘you’, omdat YouTube zo populair is (‘“You” is sharen, “you” is de community in!’ aldus de denkbeeldige flap-over).

Maar nu bevinden we ons nog volop in het ‘i’-tijdperk (iTijdperk). Dat elke trend zijn wanstaltige uitwassen heeft bewijst de slogan van Amsterdam, ‘I Amsterdam’. Een nare woordspeling, die ook nog eens niets betekent. Het is zelfs onduidelijk welk gevoel er overgebracht moet worden. Het zal wel iets zijn met identiteit en trots zijn op iets. Dat het in het Engels is, stoort ook.

Als ze in Bennebroek nou eens de slogan ‘Ik Bennebroek’ zouden aannemen. Slaat ook nergens op, maar klinkt wel een stuk sympathieker.

(Of in Waspik: Ik Waspik. Hè wat flauw, moet het weer zo plat? Ja zo plat moet het.)

•••

Leuk-haters

Het is moeilijk voor te stellen, maar ooit was ‘leuk’ een beetje een ordinair woord. Nette mensen zeiden ‘prettig’ of ‘aangenaam’. Dat was voor de oorlog. Na de oorlog raakte ‘leuk’ langzaam in zwang, tot het in de jaren negentig een van de meest gebruikte woorden werd. Meisjes waren leuk, restaurants waren leuk, vakanties waren leuk. En wat niet leuk was, werd wel ‘opgeleukt’.

Ongeveer ten tijde van nine-eleven, schat ik, stond er een elite op die leuk ineens minder leuk vond. Deze elite had behoefte aan meer inhoud, en daar heeft ‘leuk’ nu juist niets mee te maken. Vandaag de dag kun je een goede beurt maken door te zeggen: ‘Alles moet tegenwoordig maar leuk zijn! De televisie! Als het maar léúk is! Bah!’ Of: ‘Nee, ik schrijf geen gedichten omdat ik dat “leuk” vind, ik schrijf gedichten omdat ik niet anders kán.’ Leuk pour le leuk heeft afgedaan.

Prima, maar leuk-haters moeten natuurlijk wel een ander woord hebben om vage positieve gevoelens uit te drukken.

Daarvoor is verkozen het woord ‘mooi’. En niet alleen voor dingen die esthetisch plezierig zijn. Voor alles. Een mooie wijn is niet een wijn die er mooi uitziet, maar die lekker smaakt. Het klinkt ook meteen zo lekker chic – en je kunt werkelijk alles ‘opmooien’: ‘Wat een móóie mayonaise!’ – echt gehoord.

Iemand kan ook ‘een mooi mens’ zijn. Dat betekent dan niet dat hij krullen heeft en spiermassa’s (want dat is alleen maar leuk). Nee, het betekent dat hij vrijwillig maaltijden maakt voor zieke mensen die hij niet persoonlijk kent. Een mooi mens.

En zo is ‘mooi’ ineens een pseudodiepzinnig woord geworden. Je kunt het horen zeggen: ‘Ik vind Annet niet per se mooi, maar wel een mooi mens.’

Ik verlang terug naar toen alles nog gewoon leuk was.

•••

•••

Bepaalde mensen

‘Er zijn hier mensen die proberen te slapen.’ Daar bedoelt de spreker altijd zichzelf mee.

‘Bepaalde mensen hier denken dat het normaal is om tot vier uur ’s nachts op een djembé te beuken.’ Daar bedoelt de spreker nooit zichzelf mee.

Kortom: ‘mensen’ zijn we zelf. ‘Bepaalde mensen’ zijn de anderen.

•••

Focking

Die Joran. Wat gaf hij ons veel, vooral op taalkundig gebied. Hij zei zo vaak ‘conjo’ (Papiaments voor ‘kut’) dat ik het bijna zelf ging gebruiken.

Nog astronomischer was het gebruik van het woord ‘focking’. Focking is natuurlijk een verbastering van ‘fucking’. ‘Focking’ wordt in Amerika ook wel gebruikt, maar vooral in Nederland is ‘focking’ populair – ik denk omdat de Nederlandse ‘u’ zo tuttig klinkt in een verder nogal stoer woord. En het woord wint aan populariteit, vast ook vanwege het inmiddels weer verdwenen realityprogramma De Gouden Kooi waarin voortdurend werd gezegd: ‘Dit is de focking para-zooi.’

Met het woord fucking/focking is iets interessants aan de hand. Er wordt namelijk al jaren door allerlei goeiige taalkundigen onderzoek naar gedaan. En dan vooral naar het fenomeen dat komisch genoeg fucking insertion heet.

De vraag bij fucking insertion is: waar kunnen we het woord ‘fucking’ tussen proppen, en waar niet? Daar blijken we onbewuste regels voor in ons hoofd te hebben. In het Engels kun je ‘fucking’ zelfs in een woord stoppen: Fan-fucking-tastic! Maar nu komt het, het kan alleen vlak vóór de lettergreep waar de klemtoon op ligt (in dit geval ‘tas’). Wat bijvoorbeeld nooit zou kunnen is ‘Fantas-fucking-tic’. Amerikanen kunnen ‘fucking’ zonder moeite overal op de goede plek invoegen. ‘Kanga-fucking-roo’, ‘Minne-fucking-sota’, en ga zo maar door.

Het Nederlandse ‘focking’ kan volgens mij niet in een woord voorkomen(‘Fan-focking-tastisch’; klinkt raar). Toch heeft ‘focking’ ook iets te maken met nadruk, maar dan binnen een zin. ‘Focking’ staat namelijk altijd voor het woord dat belangrijk is: ‘Hij was de focking afwas aan het doen.’

Zo kun je met ‘focking’ subtiele betekenisverschillen aangeven. ‘Hij keek naar de focking radio’ betekent iets anders dan ‘Hij focking keek naar de radio.’ De eerste zin suggereert: hij keek naar de rádio in plaats van naar de televisie. De tweede zin zegt eerder: hij kéék naar de radio in plaats van dat hij ernaar luisterde.

Kortom: focking is taalverrijking en daar moeten we dankbaar voor zijn.

•••

Daar staat die R dus voor

Het ministerschap van Ella Vogelaar. Waar we het allemaal over eens kunnen zijn is: het ging communicatief niet lekker. In de Tweede Kamer werd haar bijvoorbeeld de vraag gesteld hoe duur het allemaal nou echt zou worden, met die boot en die woningbouwvereniging (langdurige, oninteressante kwestie) in Rotterdam. Haar antwoord: ‘Weet u wat ondernemen is?’

Dat was geen antwoord, natuurlijk, maar het zette wel een prettig sfeertje neer van wederzijds respect en oprechte dialoog. Waarschijnlijk dacht Vogelaar: We weten niet hoe duur het wordt, want ondernemen is nu eenmaal risico nemen, dus ik kan er niets over zeggen. Maar ja, daar kom je niet mee weg, dus daarom maar de tegenaanval ingezet met een retorische vraag: een vraag waarop je geen antwoord verwacht.

Wat is dat toch, met retorische vragen? Waarom zijn die zo vaak naar (behalve in het geval van de vorige zin)? De vraag waarop het antwoord niet gewenst is, brengt het gevoel over dat de spreker zelf altijd alles het beste weet. ‘Heren. Hallo. Waar zijn we mee bezig?’ betekent natuurlijk eigenlijk: ‘Het interesseert me niet wat jullie doen, als jullie er maar mee ophouden.’

De puber die zegt: ‘Kan ik er wat aan doen?’ wil alles, maar niet een goed gesprek over verantwoordelijkheid en schuldvraag.

Wie zegt: ‘Mag ik dat zelf even weten?’ is eigenwijs en oncoöperatief. En een vrouw die tegen haar man zegt: ‘Met zo’n man ben ik toch niet getrouwd?’ is eng en neurotisch.

De onbetwiste koning van de retorische vraag is trouwens Peter R(etorische vraag) de Vries. Vooral in zijn telefoongesprekje met Joran van der Sloot (daar was hij weer!) was het raak. ‘Hebben wij soms die valse visitekaartjes zitten drukken? Hebben wij soms die meisjes opgetrommeld? (...) En ik heb zeker ook de verdwijning van Natalee Holloway geïnitieerd? Dat heb ik zeker ook gedaan? (...) Dan houden we het daar toch op?’ Joran antwoordde maar niet. Dat was namelijk niet de bedoeling.

•••

Jouw werkelijkheid

Discussies zijn vervelend, maar vaak is de persoon met wie je de discussie voert erger dan de discussie zelf. Wat te denken van de persoon die op alle opgeworpen argumenten antwoordt: ‘Nou... ja én nee’, met een blik alsof dat filosofisch interessant is. (Ik hoorde over een loodgieter die dit deed. ‘Dus we kunnen de kraan weer gebruiken?’ ‘Nou, ja en nee.’)

Je hebt ook mensen die niet willen toegeven dat de discussie inmiddels een ruzie aan het worden is. Die zeggen bijvoorbeeld: ‘Grappig dat je dat zegt,’ terwijl het helemaal niet grappig is. Of ze nemen hun toevlucht tot het zogenaamd neutrale: ‘Ik hoor het je zeggen.’

Of ze maken de discussie zelf meteen tot onderwerp: ‘Nou ja, het heeft natuurlijk weinig zin het hierover te hebben.’ Of, erger nog: ‘Waarom raakt dit je zo?’

Maar de vervelendste mensen om discussies mee te hebben zijn de relativisten. Relativisten zijn mensen die om een of andere new age-reden niet geloven in één waarheid. Dat zeggen ze dan ook te pas en te onpas: ‘Er is natuurlijk niet maar één waarheid.’ Dat ‘natuurlijk’ zorgt ervoor dat je er eigenlijk al niet meer tegenin durft te gaan.

Als het je toch lukt om de relativist kwaad te krijgen (hulde!) dan heeft hij altijd nog een laatste geheime tactiek. Hij zegt dan, terwijl hij eigenlijk uitgeluld zou moeten zijn: ‘Dat is dan jouw werkelijkheid.’ Ja, dat is mijn werkelijkheid, en sterker nog, het is ons aller werkelijkheid! Dat zou je dan terug moeten zeggen, maar je doet het niet.

Je hebt daarentegen ook mensen – dat zijn heel lieve mensen – die ergens midden in een discussie ineens zeggen: ‘Ja, dat is eigenlijk ook wel weer zo.’ Waardoor je ineens, veel vroeger dan verwacht, gelijk krijgt! Je zit dan nog wel met al je ongebruikte argumenten, maar die kun je later altijd nog eens inzetten.

•••

•••

Duh!

Modewoorden komen, modewoorden gaan. Waar is de tijd gebleven dat mensen ‘punt nl’ achter zinnetjes plakten, om grappig te doen? ‘Ik ben echt chagrijnig punt nl.’ Klinkt stupide, is het ook, en gelukkig allang weer uit. Er zijn daarentegen ook modewoorden die maar niet uit raken, terwijl dat wel prettig zou zijn.

Neem het woord ‘duh’. In de eerste jaren van het nieuwe millennium is dit van oorsprong Amerikaanse uitroepje in Nederland langzaamaan populair geworden. Het betekent iets als: natuurlijk, stommerd! Dus: ‘Heb je je moeder wel van het station gehaald?’ ‘Nee, het leek me wel geinig om haar in haar eentje op een winderig perron te laten staan... Ja, ik heb haar opgehaald, duh!’ (‘duh’ wordt overigens vaak uitgesproken als ‘dù-ù’.)

In Amerika is ‘duh’ een redelijk normaal woord, maar in Nederland wordt het hilarisch gevonden. Dat was bijvoorbeeld te merken bij de film Alles is liefde. Carice van Houten zegt in deze film twee keer ‘duh!’ en twee keer klonk er door de zaal een rollende lach. Terwijl Carice van Houten honderd dingen zegt die veel grappiger zijn! En dan wordt er om ‘duh’ het hardst gelachen! ‘Duh’ is als een slechte clown op een Franse camping waar iedereen op onverklaarbare wijze toch mee wegloopt.

Ook valt het op dat kinderen in televisieseries tegenwoordig altijd wel een keertje ‘duh’ moeten zeggen, om aan te geven dat ze aandoenlijk, wijs en grappig zijn, in plaats van Heel Erg Irritant.

En dat sijpelt weer door in het gewone leven: vrouwen die charmant/schattig willen zijn, gebruiken ‘duh’ tegen zichzelf, in de betekenis van ‘haha, domme domme ik!’ (‘O jee, weer de handrem vergeten, duh!’)

Hoog tijd dus dat ‘duh’ weer uit raakt, of in ieder geval ‘ontgrappigt’. Ik heb er goede hoop op. Hoewel, als kind in de jaren tachtig dacht ik dat het toen niet-kunnende ‘doeg’ een eendagsvlieg zou zijn. En nu gebruik ik het zelf met overgave.

•••

Mensen, dit is toch léven?

Vakantie: weinig mensen kunnen er echt goed mee omgaan. Dat is bekend. Relaties lijden onder vakantie, en je hebt zelfs goedbedoelende psychologen die zeggen dat ook volwassenen een knuffelbeer mee moeten nemen naar de vakantiebestemming, zodat er in ieder geval íéts vertrouwd is.

Ik weet niet of een knuffelbeer helpt tegen het onbehaaglijke gevoel dat Duits brood oproept. Of tegen de enge badmutsjes die eenieder geacht wordt te dragen in het Portugese zwembad. Of tegen het Franse toilet, waaraan je lichaam zich pas na vier dagen overgeeft. Maar ik vermoed dat het grootste vakantieleed in de mens zelf zit, en dat leed heet: genieten. Want dat moet. Anders was de vakantie voor niets.

Ooit ben ik als verslaggever meegegaan met een groepsreis door zuidelijk Afrika. De mensen in de groep hadden allemaal gespaard voor deze droomreis. Daarom moest er elke vijf minuten iemand zeggen: ‘Mensen, dit is toch léven?’ Hoe vaker het gezegd werd, hoe meer ik eraan begon te twijfelen. (Andere zinnen die er naar behoeven ingegooid werden: ‘Mij krijgen ze niet meer weg, deze jongen zit hier goed.’ ‘Bij zo’n sterrenhemel besef je pas echt hoe klein wij mensen zijn, en hoe onbelangrijk alles eigenlijk is.’ ‘Zonnetje, biertje, heeelemaal goed.’)

De obsessie met genieten is typisch Nederlands. In andere landen wordt ook wel genoten, maar altijd van iets specifieks (‘I enjoyed the show,’ zegt de Engelsman, en nooit: ‘I was enjoying’). Het ‘diffuus genieten’ is iets dat Nederlanders zichzelf opleggen. En dan zijn ze zich er ook nog van bewust dat ze het eigenlijk niet kunnen.

Ooit wel eens met wat mensen in Toscane geweest, terwijl er net een cliché-zonsondergang bezig was? Dan is er altijd wel iemand in het gezelschap die zegt: ‘Jaaaa, het Italiaanse leven, hè. La dolce vita. Hier kunnen de mensen tenminste nog echt genieten van het leven. Met die espresso enzo.’ Het woordje ‘nog’ duidt erop dat wij Nederlanders in de oertijd ook konden genieten, maar dat we dat vermogen door een wurgend proces van civilisatie zijn kwijtgeraakt.

Dat idee kwam ook in de groepsreis in Afrika naar voren. Veelvuldig werd de volgende gedachte geuit: ‘De mensen zijn hier arm, maar op een andere manier zó rijk!’ Want de mensen hadden hier de ruimte en lachten allemaal zo vriendelijk. En ze waren oprecht dankbaar als je ze een ballpoint gaf.

Het probleem met Nederlanders en genieten is natuurlijk dat we er te veel over nadenken. We mogen pas met vakantie als we er eerst hard voor gewerkt hebben. Een beloning zonder dat daar eerst voor geleden is, past niet bij onze calvinistische mentaliteit. Omdat we het gevoel hebben dat vakantie een beloning is voor iets ergs, krijgt die vakantie meteen iets noodzakelijks. Het is zeker niet alleen maar leuk; als je geen vakantie zou hebben, zou er iets heel ergs gebeuren, en daarom móét je wel naar Ibiza. ‘Ik was hier echt héél erg aan toe,’ hoor je vaak. En: ‘Ik ga deze drie weken gebruiken om mezelf weer op te laden.’ Vind je het gek dat er dan nogal een druk komt te liggen op het genieten? De teleurstelling ligt altijd op de loer. Of zoals het vroeger in het onvolprezen televisieprogramma De Vakantieman werd uitgedrukt: ‘Vakantieman, dit noem ik geen vakantie.’

Zodra je jezelf niet meer oplegt om te genieten, loop je de meeste kans om te genieten. Gestrand op een lelijk busstation in Kroatië, blijk je ineens tóch nog een zak paprikachips onder in de rugzak te hebben! Dat is genieten.

•••

Hè

Het woord waardoor Nederlanders altijd verraden dat ze Nederlands zijn is ‘hè’. ‘We went to Disney World, hè, and the kids really liked it, hè.’ Wie internationaal wil overkomen, vermijde ‘hè’. Wie juist over wil komen als iemand die daar schijt aan heeft, hè, be my guest.

•••

Campinggeluk

Vakantie gaat voor een groot deel natuurlijk over je wil opleggen aan anderen. Vooral de camping is een mini-maatschappij zonder duidelijke bestuursstructuur. Dan gelden de wetten van de jungle.

Alfamannetjes hebben het makkelijk, die lopen gewoon op een groep angstaanjagende pubers af en verklaren: ‘Om tien uur is het stil.’ Dit lijkt een constatering, maar is een keihard bevel. Hoe meer ‘alfa’ het mannetje is, hoe meer kans dat het bevel ook echt opgevolgd wordt.

Iets mindere alfamannetjes kiezen er vaak voor hun kritiek wat minder direct te leveren. Die gaan expres hardop commentaar leveren, zodat hun slachtoffer het hoort. ‘Bepaalde mensen hier denken blijkbaar dat het normaal is om in de douche een compleet waterballet aan te richten.’

De totale losers (ofwel: de aardige mensen) moeten het zo oplossen: ‘Hé, haha, ik geloof dat ze hier eigenlijk echt heel graag willen dat we het afval scheiden... Ja ik weet het ook niet hoor... Wacht ik doe het anders wel even... Nee joh geen probleem... Iemand nog iets nodig van de supermarkt?’

Voor iedereen die geen alfamannetje is, maar toch ook wat agressie kwijt moet, bestaat er op de camping ook altijd nog de bevredigende mogelijkheid van het anoniem schelden. Stel, er wordt te veel lawaai gemaakt, dan kun je vanuit je tent ineens heel hard roepen: ‘Kan het GODVERDOMME wat zachter!’ Niemand weet precies uit welke tent het komt, maar toch voelt het roepen best heldhaftig.

Op de camping kan een hoop leed trouwens voorkomen worden door meteen over te schakelen op de fluisterstand. Als je dat niet doet, dan krijg je dit: ‘Wat? Is de buurman nu alweer naar de wc geweest? Zou hij diarree hebben?’ Waarop de buurman vanuit zijn tent antwoordt: ‘Nee, ik heb geen diarree, maar wel een prikkelbare darm. Vandaar.’ Een tent lijkt op een huisje, maar is het niet.

Maar zelfs als je fluistert, kun je afgeluisterd worden. Sterker nog, dat is de hobby van iedereen om je heen. Ik hoorde ooit een man tegen zijn vrouw fluisteren: ‘Ik wil niet dat je me een klootzak noemt. Want dat ben ik niet. Een klootzak.’ De rest van de camping las zogenaamd een boekje, en luisterde ondertussen intens geconcentreerd mee.

Sommige dingen zijn op vakantie makkelijker dan thuis. Want kijk: thuis staat de rolverdeling vast. De een zet meestal koffie en de ander maakt het toilet schoon. Op het vakantieadres staat de hele rolverdeling in principe weer ter discussie. Daar kan natuurlijk ruzie van komen (‘Waarom moet ík alle communicatie met het vieze boertje doen? Ben ik soms Hoofd Communicatie?’), maar op een subtiele manier kan het ook in je voordeel werken. Je kunt anderen tot van alles dwingen, als je het maar slim verpakt. Een nuttige constructie is de ‘als iets, dan niets’-constructie. Je zegt bijvoorbeeld: ‘Als jij nou eens een lekker kopje koffie zet...’ Het ‘als’ suggereert dat er een ‘dan’ komt met een tegenprestatie. Maar die hoef je helemaal niet te noemen! Gewoon de zin laten uitdoven en wachten tot je bediend wordt.

Zo kom je de vakantie wel door.

•••

•••

Symbolen

‘Ik hou zeg maar heel erg van symbolen?’ verklaarde het meisje, ‘omdat die, zeg maar, heel veel symboliseren?’

•••

Bandoeng. 24 februari.

Het was ineens ‘de week van de geschiedenis’, wat in de praktijk betekende: de week van de geschiedenisdocumentaire. Op taalkundig gebied een interessant genre. Bij de geschiedenisdocumentaire gelden namelijk nogal strenge taalregels, die als doel hebben de kijkertjes meteen te laten weten: Aha, ik ben in een geschiedenisdocumentaire beland!

Regel 1. Stel een retorische vraag. ‘Kortom, we waren een tolerant volk. Tolerant?’ Waardoor we al invullen: nou, waarschijnlijk niet zo heel erg tolerant. Vermoedelijk is de retorische vraag populair geworden doordat redacteuren van geschiedenisprogramma’s heel veel Asterixen hebben gelezen (‘Héél Gallië? Nee, één klein dorpje…’)

Regel 2. Gebruik een fragment uit een oude brief. Deze moet worden voorgelezen op uiterst trage, neutrale toon (want vroeger is traag). Die brief begint meestal zo: ‘Bandoeng. 24 februari. Moeder, dank voor de gestampte muisjes. Er zal in Holland nu wel geschaatst worden.’

Regel 3. Werp het begrip ‘mythe’ op. Het liefst op deze manier: ‘Feit? Of mythe?’ En kijk dan met één opgetrokken wenkbrauw de camera in.

Regel 4. Gebruik zo veel mogelijk de tegenwoordige tijd. Onder de makers van geschiedenisdocumentaires is de verleden tijd absoluut taboe. Want als de geschiedenisdocumentaire iets wil overbrengen, dan is het wel dat de geschiedenis niet de geschiedenis is. Dus niet zeggen: ‘De Germanen woonden op terpen en wierden,’ maar: ‘De Germanen wonen op terpen en wierden.’

Regel 5. Doe nog gekker en gebruik de toekomende tijd! In de serie Verleden van Nederland, die werd gepresenteerd door een zich door het landschap bewegende Charles Groenhuijsen: ‘De Batavieren zullen gevolgd worden door nieuwe groepen mensen. Dat zijn onze voorouders.’

Regel 6. Gebruik… aan het eind van de documentaire… veel pauzes… midden in de zin. Hierdoor horen de kijkers vanzelf dat het bijna afgelopen is, en krijgen de eindzinnen en passant nog wat pseudobetekenis mee. Nog een voorbeeld uit Verleden van Nederland: ‘Totdat er een nieuw tijdperk aanbreekt… met nieuwe verhalen… en nieuwe helden.’ En: start de eindtune in.

•••

Mmmké

Wanneer is het gebeurd? Dat ‘ja’ vervangen werd door ‘oké’? ‘Ik heb buikgriep.’ ‘Oké.’ Nou, niet zo oké, zou je zeggen, maar oké betekent hier niet meer dan ‘ik heb je begrepen.’

Oorspronkelijk betekende ‘oké’ iets als: ‘We gaan doen wat jij net voorstelde.’ (‘Zullen we een ijsco halen?’ ‘Oké’.)

‘Oké’ is nu dus veel breder. Het kan bijvoorbeeld betekenen: ‘En nu houden we op met het gelul.’ (‘Ik voel toch een zekere weerstand bij de groep...’ ‘Oké, laten we dan nu lekker de schouders eronder zetten.’)

Je hebt ook het kritische oké, wat dan vaak wordt uitgesproken als ‘okééé!’ (‘Okééé, mevrouw dacht, ik zoom de gordijnen zélf wel even af! Lekker is dat!’)

Er is het verontruste ‘oké’, als iemand ineens gekker blijkt dan voorheen gedacht. (‘Ik vind dat de kat zelf ook moet aangeven waar haar grens ligt.’ ‘O...ké...?’)

Maar ‘oké’ kan ook botweg zijn: ‘Je gaat nu mijn wensen inwilligen.’ (‘We beginnen met de stallen. Oké? Oké.’)

Of: ‘Ik heb niet geluisterd, maar dat laat ik liever niet merken.’ Dan ligt de nadruk op de ‘o’. Dus: ‘Maar de fysio zei, als je je oefeningen niet doet, dan krijg je dus echt een probleem, en ik dacht toen, hé, ja, misschien moet ik die oefeningen dan ook echt maar doen...’ ‘Ó-ké...’ – met opengesperde ogen om interesse voor te wenden.

En dan kan ‘oké’ ook nog betekenen: ‘Ik ga nu het gespreksonderwerp drastisch veranderen, maar dat kan me niet schelen.’ (‘Maar ik hou nog steeds van je!’ ‘Oké, maar wil je nou vanille- of hopjesvla?’)

‘Oké’ heeft een stille opmars gemaakt. Wie eerlijk telt, zal waarschijnlijk merken dat hij of zij minstens dertig keer per dag oké zegt. Eerlijk zijn! Oké kan ook worden uitgesproken als ‘mmmké’ of ‘nké’, maar het gaat om hetzelfde woord.

Alleen ‘oké dan!’, een populaire vage kreet van enthousiasme uit de vroege jaren negentig, die hoor je niet meer. Dus dat is per saldo dan wel weer oké.

•••

•••

Hoeissie?

Mensen vragen graag aan elkaar hoe het gaat. Waarom dat is, weet ik niet, want het antwoord interesseert doorgaans niemand.

Nu weet iedereen dat wel, dus als er gevraagd wordt: ‘Hoe gaat het?’ dan antwoord je braaf: ‘Goed!’ Als van je gezicht afstraalt dat het niet goed gaat, kun je ook zeggen: ‘Goed! Druk!’

Alleen de meest bedroefde en depressieve mensen zijn nog wel eens eerlijk, en die zeggen: ‘Volkomen kut.’ Wat helaas nooit tot gevolg heeft dat hun leven ter plekke gered wordt door de toehoorders. Alweer een teleurstelling.

De meeste mensen willen dus, begrijpelijk, helemaal niet kwijt hoe het echt gaat. Ooit iemand ontmoet die op jouw ‘goed!’ begon tegen te sputteren: ‘Maar hoe gaat het nou écht met je?’ Dan krijg je toch zin om zo iemand met een bijl de schedel in te slaan?

Ik hoorde mezelf laatst vragen: ‘Alles goed?’ Waarmee ik dus niet eens de mogelijkheid openliet dat sommige dingen ook minder goed zouden kunnen gaan. Nee, álles moest goed zijn. Degene aan wie ik het vroeg antwoordde: ‘Mmmmmmwah...’ Dat had ik natuurlijk ook wel gezien, dat het er bij hem nogal mmmwah aan toeging. Toch was ook dit geen teken voor mij om mijn medemenselijke hulp aan te bieden, want ik riep: ‘Nou, sterkte dan!’ En liep weer door. Dit zou wel eens de minst empathische interactie uit mijn leven kunnen zijn.

Een ander zinnetje dat je kunt gebruiken als je echt niet wilt weten hoe het gaat is: ‘Hoeissie?’ Door het woord ‘jij’ of ‘jou’ maar helemaal te vervangen geven we zonneklaar aan dat het hier niet gaat om een vraag, maar meer om een opvulsel. De aangesprokene doet er goed aan om te zeggen: ‘Ja, lekker.’ Of alleen maar: ‘Jaa...’ Klaar zijn we.

•••

•••

Meiden

Ook zo dol op Internationale Vrouwendag? Lekker internationale vrouwendingen doen met de medezusters? Heerlijk. Elk jaar op 8 maart.

Jammer dat ‘vrouw’ zo’n eng woord is. ‘Ik ben gewoon een heel zelfbewuste jonge vrouw.’ Of: ‘Als vrouw zijnde, zeg ik nee, het voelt niet zuiver.’ Huu.

Het is ook volstrekt niet duidelijk wie nu eigenlijk een vrouw is. Officieel ben je een vrouw vanaf je achttiende, maar volgens mij vindt iedereen het bevreemdend als er in de krant staat: ‘Vrouw (19) vermist op camping bij Boxmeer.’ Dat is toch een meisje?

Je hebt ook van die doorgeslagen jaren zeventig-moeders die vinden dat de eerste menstruatie bepalend is: ‘Schat! Nu ben je echt een vrouw! (snik) Mijn dochter! Een vrouw!’ Hou op zeg. Een meisje met maandverband, meer niet. Terwijl ‘meisje’ soms ook weer zo misplaatst klinkt. ‘Dat meisje doet hier de human resources.’ Raar.

Er zijn mensen die daarom zweren bij het woord ‘meiden’. ‘We zijn met een stel meiden gaan wadlopen, echt super lachen.’ Maar ‘meiden’ is ook eng. De gymjuf vroeger op school zei graag ‘meiden’, zogenaamd om aan te geven dat meisjes net zo flink en stoer zijn als jongens. In werkelijkheid was het de bedoeling je dingen te laten doen die je eigenlijk niet wilde: ‘Kom op meiden, we gaan kogelstoten.’ Daarnaast is er een bepaald type nare ouders dat over hun eigen dochters zegt: ‘Joh, het zijn gewoon zulke lekkere meiden.’ Platonisch bedoeld, maar toch.

Tegenwoordig hoor ik vaak ‘dames’, verwijzend naar mensen die daar echt niet voor door kunnen gaan. ‘Zo dames, zullen we even een bakkie doen?’ Het feit dat ik dan bij die dames hoor, geeft aan dat het begrip ‘dame’ aan een enorme erosie onderhevig is (u kent mij niet, maar geloof me).

Mannen hebben het zoals gewoonlijk makkelijker (terzijde: daarom bestaat er ook geen ‘mannendag’, dat is niet nodig. Alleen zielige groepen als dieren, vrouwen en secretaresses krijgen ééns per jaar één miezerige dag). Ik hoorde ooit een bejaard persoon over een man van in de zeventig zeggen: ‘Leuke jongen is dat toch.’ Dat was lief.

•••

Biologeren

‘Die twee katten zaten moedwillig – moedwillig! – die derde kat te biologeren! Misselijk word ik daarvan.’

•••

Rrrrr

Beatrix raakt haar ‘r’ kwijt. Haar kersttoespraken van de afgelopen vijfentwintig jaar zijn geanalyseerd, en wat bleek? De koningin zei vroeger vaker een r dan nu. ‘Aanvaarden’ is ‘aanvaden’ geworden.

Met de letter r is iets geks. Er zijn nogal veel manieren om hem uit te spreken. In Nederland schijnen we tweeëntwintig soorten r’en te hebben! Tweeëntwintig! Rrraarrr.

Er zijn drie r’en die het meest in het oor springen: de tong-r (zoals de Italianen), de keel-r (richting de Fransen) en de Gooise r (zoals de Engelsen). Vooral over de Gooise r bestaan veel misverstanden. Mensen die bijvoorbeeld het onvolprezen Kinderen voor Kinderen-koor willen nadoen, zingen vaak álle r’en als een Gooise r. Ha! Daar lachen de echte fans om. Want zo hoort het: ‘Kindugun for kindugun’ – alleen aan het eind van een lettergreep wordt de r een Gooise r, op andere plekken wordt de keel-r gebruikt.

Een heel andere sfeer wordt opgeroepen door de tong-r. Die klinkt naar het Polygoonjournaal, en heeft iets heel zorgvuldigs; lees de volgende zin met een rollende r voor en zie wat ik bedoel: ‘Zal ik de archiefmappen hier opbergen?’ (In West-Friesland hebben ze van nature een tong-r die rolt als een mitrailleur. De ‘slogan’ van Hoorn is: ‘Hoorn, zien en geloven’; een woordgrap die alleen werkt voor mensen uit de regio zelf, voor wie ‘Hoorn’ klinkt als ‘horen’).

Maar goed (‘magoed’), logisch dat de koningin van dat gezeik met die r af wil zijn en hem maar helemaal overboord zet; net als veel andere Nederlanders.

Zoals met elke taalverandering is er meteen weer de hypercorrectie die op de loer ligt. Ik hoor vaak ‘waarneer’, in plaats van ‘wanneer’. En het bijzondere is, ik hoor het ook bij mezelf. Terwijl ik me er potdomme nog bewust van ben.

•••

Directe troonrede

Ik koester een diepe bewondering voor mensen die meteen een mening klaar hebben over de troonrede. Want hoe kun je in godsnaam begrijpen wat er gezegd wordt? Het luisteren naar de troonrede vergt een bijna onmenselijke concentratie. De rede wordt onnatuurlijk neutraal voorgelezen, is expres ongrappig, en elke zin is zó ver uitonderhandeld dat er alleen maar algemeenheden over blijven. De troonrede is, kortom, een avant-gardistisch toneelstuk.

Gevolg: je dwaalt af naar je eigen miezerige leven terwijl de majesteit doordreint. Af en toe is er een kort moment van verwarring: ‘Zei ze nou warmtepompen? En zonneboilers? Wat zijn dat eigenlijk?’ Waarna het grote wegdromen weer verdergaat.

Wat zou het fijn zijn als de koningin normaal zou mogen praten. Als ze erin zou kunnen knallen met een anekdote uit huiselijke kring, iets over de kleinkinderen of zo.

Ook zou het gebruik van de directe rede wat meer schwung aan het geheel kunnen geven.

Meestal geldt: hoe hoger opgeleid, hoe minder directe rede.

Bijvoorbeeld. Als ik iemand hoor zeggen: ‘Ik ging naar de dokter, en hij zei: “U moet een onderzoek”,’ dan is dat naar mijn gevoel lager opgeleid dan wanneer iemand zegt: ‘Ik ging naar de dokter en die zei dat ik een onderzoek moest hebben.’

Voelt u het verschil? Het direct citeren heeft denk ik de bedoeling de luisteraar ervan te overtuigen dat er niets bij verzonnen wordt. Misschien heeft het ook iets te maken met ontzag voor de dokter: je mag niet je eigen interpretatie geven van wat hij heeft gezegd, je móét het letterlijk overbrengen.

Alleen als je geleerd hebt flink te twijfelen aan de autoriteit van de dokter kun je zeggen: ‘De dokter zei dat ik het rustig aan moet doen, nou, dat zullen we nog wel eens zien.’

Soms rijst het direct citeren ook de pan uit. Dan lijkt het er meer op dat degene die het verhaal vertelt gewoon niet in staat is alles even bondig samen te vatten en te checken of het gehoor het allemaal nog interessant vindt. Mijn opa zaliger was graag aan het woord, en maakte er langdradige dialogen van: ‘Ik ging naar de dokter, hij zegt, ik zeg, hij zegt: “Nou dat ziet er niet zo best uit.” Dus ik zeg, ik zeg: “Waarom niet dokter?” zeg ik. En hij zegt, ik zeg, hij zegt: “Ja dat is niet zo een, twee, drie uit te leggen, maar kort en goed, u moet naar de specialist.” Dus ik zeg, ik zeg: “Ja maar ho eens even, dekt de verzekering dat wel?” En hij zegt, hij zegt: “Uw gezondheid komt toch op de eerste plaats?”’

Tegen de tijd dat het verhaal afgelopen was, waren wij, de kleinkinderen, al in een diepe coma weggezakt.

Maar als de directe rede goed gebruikt wordt, biedt hij talloze mogelijkheden het verhaal op te vrolijken. Je kunt citaten naar behoeven vervalsen en stemmetjes nadoen, dus je verhaal wordt er beter van.

Het zou zo mooi zijn, daar in de Ridderzaal: ‘Dus ik zeg nog tegen Jan Peter, ik zeg, “Jan Peter,” zeg ik, “we moeten ons er wel allemáál een beetje prettig bij voelen,” dus hij zegt, hij zegt: “Tuurlijk, is ook zo,” zegt-ie...’

Waarna wij zouden losbarsten in een spontaan: ‘Hoera! Hoera! Hoera!’

•••

Mooi

‘Ik voel een stuk medemenselijkheid. Mooi.’

•••

Best wel

Wendy van Dijk was In de hoofdrol en prompt verscheen haar moeder van achter de schuifdeurtjes.

‘Wat voor kind was Wendy?’ vroeg de presentator, warm mensenmens Frits Sissing. De moeder van Wendy antwoordde: ‘Nou... Wendy was een, eh, best wel... spontaan kind... lief, aardig. Had ook altijd wel iets verrassends.’

Spontaan, dat snap ik. Dat is al jaren het mooiste compliment dat je meisjes schijnt te kunnen geven. Maar ‘iets verrassends’? Is dat nou positief? Als iemand wordt aangeprezen met ‘hij heeft wel iets aantrekkelijks’, dan denk je toch ook: lamaar.

Waardoor ik ineens ging nadenken over dat ‘best wel’, vlak voor ‘spontaan’. Betekende dat misschien dat Wendy eigenlijk niet zo spontaan was? Zoals je van vies eten uit beleefdheid kunt zeggen dat het ‘best wel lekker’ was? Nee, dat is een brug te ver. Waarschijnlijk is Wendy oprecht verschrikkelijk spontaan. ‘Best wel’ fungeert hier louter als stoplap. De moeder van Wendy had tijd nodig om haar zin goed te formuleren, en vulde die tijd met ‘best wel’.

Dit is iets wat de hele familie Van Dijk doet, zo bleek de rest van de avond. Het was ‘best wel een moeilijke tijd’ dit en ‘best wel heel heftig’ dat.

Het ligt niet aan de Van Dijkjes. Heel Nederland is verslaafd aan ‘best wel’. En het is ook niet iets van de laatste tijd. Ik schat dat ‘best wel’ alweer sinds de jaren zeventig onder ons is, want het heeft iets hippieachtigs. Dat je best wel stoned in iemand z’n studentenkamer best wel diep zit te discussiëren over best wel belangrijke dingen in de maatschappij, weetjewel. En dat alles in redelijke, gemoedelijke sfeer.

Met best-wellers is het moeilijk ruziemaken, want wat kun je doen tegen iemand die ‘best wel teleurgesteld’ is? Die kun je alleen maar ‘best wel begrijpen’. Een stoplap die gladstrijkt. Ideaal.

••

•••

Sonjabakkeren

Sonja Bakker ontwierp het meest succesvolle Nederlandse dieet. En ook: Sonja Bakker is de eerste Nederlandse die haar eigen werkwoord heeft. Sonjabakkeren. Een paar vervoegingen: zij sonjabakkert. Wij hebben gesonjabakkerd. Opdat ik sonjabakkere.

Sonjabakkeren betekent: het Sonja Bakkerdieet volgen. Er zijn volgens mij maar een paar andere voorbeelden van ‘bekende personen met een werkwoord’. Montignaccen, wat zo veel betekent als: veel kreeft eten, in navolging van die andere dieetgoeroe Michel Montignac. Iets minder bekend maar onder fans toch ook echt in gebruik is het woord bobrossen: schilderen in de stijl van charismatische/hypnotiserende televisieschilder Bob Ross (de blanke man met het afrokapsel die in elke geschilderde wolk een persoonlijk vriendje zag).

Dan heb je nog wat oude voorbeelden. ‘Lynchen’ komt van iemand die William Lynch heette (1742-1820), en die nogal goed was in lynchen, en ‘boycotten’ van Charles Boycot (1832-1897), die zelf geboycot werd door anderen. Maar als we ‘lynchen’ of ‘boycotten’ gebruiken, zien we daar niet direct een hoofd bij.

Op grond van Bakker, Montignac en Ross lijkt het erop dat je tegenwoordig alleen een eigen werkwoord krijgt als je iets praktisch bedenkt waar mensen je in na kunnen doen. Iets met een stappenplan, liefst. En daarom zijn er maar zo weinig van zulk soort woorden.

Daar kunnen we met z’n allen natuurlijk verandering in brengen. Zeg eens tegen die vriend die altijd ongevraagd commentaar bij de Tour de France geeft: ‘Zit niet zo te martsmeetsen!’ Of, als je je kinderen de hele dag pedagogisch verantwoord hebt lopen opvoeden: ‘Ik heb me rotgedaphnedeckerd.’ Over het management op het werk: ‘Er werd weer heel wat afgejosefstalind.’

Ik noem maar wat. Wees creatief, ga los, en doe en passant aan taalverrijking.

•••

De tour, jaaaaa, de tour

De Tour de France: meer dan een fiets- en dopingevenement zie ik het als een interessant taalkundig fenomeen.

Want wanneer hoor je nou verder ooit twee mannen uren met elkaar lullen zonder dat ze onderbroken worden door praktische mensen die zeggen: ‘Kom kom! Nu moet het weer ergens over gáán!’ Tour de France-commentatoren mogen ongebreideld doorpraten, waardoor een soort stream of consciousness ontstaat, en dat is leuk om naar te luisteren. Alleen al vanwege de enorme bijzinconstructies die gemaakt worden, bijvoorbeeld: ‘De wielrenner, die in Spanje werd geboren... maar in Frankrijk opgroeide... gedeeltelijk dan, zijn moeder woont nog in Barcelona... Barcelona, waar ze overigens een standbeeld hebben opgericht voor die andere beroemde renner...’ Enzovoort enzovoort.

In de stream of consciousness van de commentatoren komen ook vreemde woorden voor, die verder niemand gebruikt. Commentator Maarten Ducrot heeft het ongeveer drie keer per minuut over ‘linkeballen’. Het betekent: de hele tijd in iemands wiel hangen zonder zelf eens een keer voorop te gaan rijden. Tenminste, ik denk dat het dat betekent, want niemand legt het uit. Het is ‘linkeballen’ voor en ‘linkeballen’ na. ‘Zooo zeg, die is weer flink aan het linkeballen!’

Eerst vond ik het stom dat de commentatoren niet af en toe zeiden: ‘En met linkeballen bedoelen we...’ Maar nu begrijp ik het pas. Ze trekken je er op subtiele wijze in. Je hoort een woord dat je niet begrijpt. Aha! denk je, een geheim genootschap met een eigen taal! En vervolgens zit je uren te luisteren, totdat je ook weet wat linkeballen betekent. En dat is natuurlijk weer heel goed voor de kijkcijfers.

•••

•••

Subtiel opscheppen

Jacques Chapel (legendarisch Tourcommentator) ging dood, toevallig vlak voordat de Tour begon. Daarom werd er herdacht en Radio 1 deed dat met zijn vroegere chef. Opvallend genoeg kwamen er vooral verhalen over ruzies en dronkenschap; weinig hartverwarmends. Aan het eind van de terugblik stond de chef erop zijn mooiste Touranekdote te vertellen. Zou Jacques dan toch nog waardig herdacht worden? Er volgde een verhaal waar Jacques Chapel geen rol in speelde, maar waar wel een soort punchline aan zat. De chef vertelde die zo: ‘En toen zei iemand, ik geloof dat ik dat was: “Nee meneer, wij zijn de Wegenwacht!”’

Dit is een zuiver voorbeeld van ‘subtiel opscheppen’. Natuurlijk weet de chef zéker dat hij het was die de grap had gemaakt. Maar hij vindt het gênant om dat direct te zeggen. (‘Ik heb een keer een heel goede grap gemaakt, zal ik hem vertellen?’) Daarom verpakt hij hem in gespeelde onzekerheid: ‘Ik geloof dat ik dat was.’

Subtiel opscheppen kent vele uitingsvormen. ‘Ik was gewoon de eerste die zoiets deed, dus er was ook weinig concurrentie,’ hoor je wel eens. Zogenaamd lijkt dit bescheiden (‘er was weinig concurrentie’), maar wat vooral blijft hangen is dat hier een pionier aan het woord is.

Of: ‘Nou kennen, kennen, echt kennen doe ik Beau natuurlijk ook weer niet. Niemand trouwens.’ Let op: de spreker kent mijnheer van Erven Dorens duidelijk goed genoeg om hem bij zijn voornaam te mogen noemen.

Mart Smeets deed rondom de dood van Chapel ook aan subtiel opscheppen. Hij zei: ‘Ik wist destijds nog niets van de Tour, ik weet er nog steeds niets van!’ Kom kom, Mart, we weten allemaal dat je er heel veel van af weet. Mindere goden zouden nooit, zonder gevaar voor eigen reputatie, kunnen beweren dat ze niets weten.

In sportevenementen zoals de Tour weet iedereen duidelijk wie het beste is: degene die het eerste over de streep fietst (doping daargelaten). In de rest van het leven moeten we soms zelf even aangeven hoe goed we zijn.

•••

Een beetje

Voor het subtiel opscheppen worden trouwens vaak de woorden ‘toevallig’ en ‘een beetje’ misbruikt. Een hoogleraar neurobiologie zei op de radio: ‘Nou, neurobiologie, daar heb ik toevallig wel een beetje verstand van...’ Hallo! Je bent hoogleraar in de neurobiologie, ik mag hopen dat je er meer dan een beetje verstand van hebt!

Wat je ook kunt doen als je subtiel wilt opscheppen, is verkleinwoorden gebruiken. Dan suggereer je namelijk dat het onderwerp geen geheimen meer voor je heeft. Een voetbaltrainer doet dat zo: ‘Kijk, voetbal is natuurlijk een heel leuk spelletje...’ Spelletje, geen bloedserieuze miljoenenbusiness. En juist doordat de trainer het een spelletje noemt, wordt hij zelf meer serieus genomen.

Dat is dus de truc. Je moet zo onbelangrijk mogelijk over iets doen, en dan word je vanzelf gezien als expert. Bent u onderwijzer op een basisschool? Zeg dan eens, met verveelde blik: ‘Ja, dat hele “lesgeven” is natuurlijk een leuke vrijetijdsbesteding...’ Bent u journalist? Doe het dan eens zo: ‘Nee, ik was net een stukkie aan het tikken...’ Ziet u hoe geloofwaardig en serieus dat overkomt? Bent u aannemer? Zeg dan eens: ‘Even een tussenwandje neerpleuren en klaar is Kees.’ Gevolg: meer respect van uw collega’s, van uw opdrachtgevers, en last but not least, van uzelf.

Nou heb ik toevallig wel een beetje verstand van hoe het allemaal werkt in ons moedertaaltje, dus ik zou dit als ik u was maar van mij aannemen.

•••

Subtiele zelfverheerlijking