‘Vasthouden!’ Het is 30 juni 1924 en minister van Financiën Hendrik Colijn aarzelt geen moment wanneer de grootste bank van het land op omvallen staat. De Rotterdamsche Bankvereeniging, een van de banken die later in ABN Amro zijn opgegaan, moet overeind gehouden worden. Pers, politiek en publiek reageren hevig verontwaardigd: jarenlang zijn er miljoenenwinsten verdeeld onder directie en aandeelhouders en nu is er plotseling gemeenschapsgeld nodig. Hoe is het zover gekomen?

Lodewijk Petram neemt de lezer mee naar de oververhitte jaren na het einde van de Eerste Wereldoorlog. Hij geeft een scherp beeld van de verstikkende wedloop waarin de banken verwikkeld raken en portretteert op prachtige wijze de excentrieke hoofdfiguren van de crisis: de overambitieuze en naïeve bankier Westerman, de sluwe zakenman Kröller en de kordate minister Colijn.

De gelijkenis met het recente verleden is verbluffend en daarmee ook verontrustend, temeer omdat er in de jaren twintig geen maatregelen worden genomen om herhaling te voorkomen doordat de herinnering aan de crisis razendsnel vervaagt. Lodewijk Petram haalt deze vergeten bankencrisis met ongekende verve naar boven.

==

De pers over Bakermat van de beurs:

‘Buitengewoon goed geslaagd. Op een levendige manier, met veel verhalen over weifelende, bedriegende, klagende of resolute aandelenhandelaren, laat Petram zien hoe de oprichting van de VOC algauw leidde tot een levendige handel in aandelen en derivaten.’ – nrc Handelsblad

‘Petram heeft van zijn historische studie geen droge opsomming van feiten gemaakt. Het zijn haast universele verhalen over hebzucht, risico, rijkdom, voor- en tegenspoed.’ – De Standaard

‘Een fascinerende kijk op een opmerkelijke periode in de financiële geschiedenis.’ – Financial History Review

LODEWIJK PETRAM

De vergeten bankencrisis

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds. Tevens werd dit boek mede mogelijk gemaakt dankzij steun van de Nachenius Tjeenk Stichting, de Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel en de Stichting Organisatie van Effectenhandelaren te Rotterdam.

==

==

© 2016 Lodewijk Petram

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Underwood & Underwood/Corbis / Hollandse Hoogte

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2769 2

NUR 696/688

==

www.atlascontact.nl

www.lodewijkpetram.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 2768 5.

1
Rumoer

Bankentoezicht? Nee, daar zag minister Dirk de Geer de noodzaak niet van in. Er waren dan wel tientallen miljoenen guldens overheidsgeld geriskeerd om de Rotterdamsche Bankvereeniging, de grootste bank van het land, overeind te houden, maar volgens de minister betrof het hier een uitzonderlijk geval, ‘dat wij waarschijnlijk in een eeuw niet terugkrijgen’.1

De recente geschiedenis heeft de woorden van De Geer uit 1928 gelogenstraft. De overheid moest tachtig jaar na zijn uitspraak opnieuw bijspringen om banken voor hun ondergang te behoeden. En deze keer waren er geen tientallen miljoenen guldens maar tientallen miljarden euro’s benodigd. Bovendien is gebleken dat de loop van de gebeurtenissen bij de Rotterdamsche Bankvereeniging allesbehalve uniek was. De ‘Robaver’ – zo genoemd naar het telegramadres van de bank – had in een periode van economische voorspoed grote risico’s genomen om haar aandeelhouders tevreden te houden en concurrenten af te troeven. Toen de conjunctuur omsloeg, ontstonden grote verliezen. Aan het begin van de zomer van 1924 wankelde de bank en verloor het publiek zijn vertrouwen in de instelling. In de wetenschap dat zelfs een kleine bankrun genoeg zou zijn om de Robaver omver te werpen, met alle problemen van dien voor haar cliënten en onvoorspelbare gevolgen voor andere Nederlandse banken, besloten de Nederlandsche Bank en de regering steun te verlenen. Met geld, veel geld, werd de Robaver door de crisis heen geholpen.

In de jaren twintig vormde de Robaver (uitspraak: Robáver) wel een uitzonderlijk geval, al was ze zeker niet de enige bank die in deze periode in een crisis terechtkwam. Integendeel, in 1922 waren de Bank-Associatie in Amsterdam en Marx & Co’s Bank in Rotterdam al in moeilijkheden geraakt en een jaar later was het de beurt geweest aan de Hanzebanken in Utrecht en Den Bosch. En dan waren er ook nog tientallen kleinere banken met ernstige problemen.2 Er was sprake van een grootschalige bankencrisis. De moeilijkheden van de Robaver onderscheidden zich door hun omvang en, deels in het verlengde hiervan, de grote beroering die zij teweegbrachten. Het was nogal wat dat de grootste bank van het land door de overheid overeind werd gehouden. Bovendien heerste er grote verbazing dat de Robaver, na jarenlang miljoenenwinsten te hebben verdeeld onder directie en aandeelhouders, opeens met verliezen van ruim veertig miljoen gulden bleek te kampen, een bedrag dat gelijkstond aan ruim 5 procent van de rijksuitgaven.3 En vervolgens waren er telkens nieuwe verwikkelingen die ervoor zorgden dat de opschudding lang aanhield.

Zo baarde het optreden van Hendrik Colijn, minister van Financiën ten tijde van de crisis, nogal wat opzien. Door kordaat in te grijpen had de bewindsman van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) er, samen met de Nederlandsche Bank, voor gezorgd dat de Robaver overeind bleef. Maar in de ogen van velen was hij wat té kordaat of misschien zelfs onbesuisd te werk gegaan.

‘Vasthouden!’ had Colijn tegen de Nederlandsche Bank gezegd toen de problemen bij de Robaver eind juni 1924 plotseling kritiek werden.4 Met een handgeschreven briefje garandeerde hij de Nederlandsche Bank (indertijd nooit afgekort tot DNB) dat alle eventuele verliezen op de steun aan de Robaver door de staat gedekt zouden worden. Colijn deed dit op eigen gezag. De Tweede Kamer werd niet geïnformeerd. Pas maanden later lichtte de minister een tipje van de sluier op, maar hij hield voorlopig stil dat hij ook eigenmachtig, en tegen het advies van de Nederlandsche Bank in, had besloten de koers van het Robaver-aandeel met overheidsgeld te steunen. Pas toen Colijn in de Eerste Kamer uitdrukkelijk werd gevraagd of de staat bij deze steun betrokken was geweest, liet hij hier iets over los. Het zou uiteindelijk bijna drie jaar duren voordat duidelijk werd wat de rol van Colijn precies was geweest. Als het aan hemzelf gelegen had, zou dit overigens altijd geheim zijn gebleven. Het was zijn opvolger, De Geer van de Christelijk-Historische Unie (CHU), die openheid van zaken gaf. Colijn was wel ‘buitengewoon geestdriftig geweest’, constateerde het sociaaldemocratische Tweede Kamerlid Willem Vliegen daarbij droogjes.5

Het optreden van Colijn droeg ertoe bij dat er een zweem van willekeur rondom de hele operatie kwam te hangen. In het algemeen was men het er wel over eens dat het goed was geweest dat de Robaver was gered, maar waarom werd er zo geheimzinnig over gedaan? En waarom was er zelfs steun verleend aan haar aandeelhouders terwijl andere noodlijdende banken grotendeels aan hun lot waren overgelaten?

En dan was er ook nog eens een langlopende en geruchtmakende kwestie rondom strafrechtelijke vervolging van de Robaver-directie. Er bestonden vermoedens dat zij met cijfers gesjoemeld had, want enkele weken voordat de bank gesteund moest worden, waren veelbelovende jaarcijfers gepubliceerd. Op grond van die cijfers hadden de aandeelhouders een aardig dividend ontvangen en was onder de directie een bedrag van bijna vier ton verdeeld. Dit betrof tantièmes, het indertijd gebruikelijke woord voor bonussen. Het leek zeer onwaarschijnlijk dat de directie volstrekt onwetend was geweest van de aanstaande miljoenenverliezen toen ze deze cijfers naar buiten bracht.

De vermoedens van fraude en opzettelijke misleiding werden verder versterkt toen Jaap van Hees een officiële aanklacht tegen de bank indiende en die ook naar de pers lekte. Van Hees was een voormalige medewerker van de belangrijkste cliënt van de Robaver: Wm.H. Müller & Co, het bedrijvenimperium van Anton Kröller, echtgenoot en financier van de bekende kunstverzamelaarster Helene Kröller-Müller. In de tijd dat Van Hees bij het Müller-concern werkte, had hij veel vertrouwelijke gegevens van de bank onder ogen gehad en op grond daarvan meende hij dat er sprake was van balansfraude, een misdrijf dat bestraft kon worden met een gevangenisstraf van ten hoogste een jaar.

De officier van justitie stelde een onderzoek in, maar maakte al gauw bekend geen reden te zien om tot vervolging van de Robaver-directie over te gaan. Het kon natuurlijk zijn dat er daadwerkelijk niet zoveel aan de hand was, maar de hele gang van zaken was op z’n minst opmerkelijk te noemen. Eerst had Van Hees zijn aanklacht plotseling weer ingetrokken en kwamen er geruchten dat hij naar Parijs vertrokken zou zijn – met een zak geld van de Robaver. Het gerechtelijk vooronderzoek werd desondanks nog even voortgezet, maar niet lang: in december 1926 liet de officier van justitie weten het te staken. In de tussentijd had er niet eens een boekenonderzoek plaatsgevonden.6

Toen mengde de politiek zich erin. De kwestie kwam ter sprake in het Tweede Kamerdebat van woensdagmiddag 19 oktober 1927, waarin de drie jaar tevoren door Colijn genomen maatregelen om de Robaver te redden alsnog in stemming werden gebracht. Willem Vliegen, Tweede Kamerlid voor de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), haalde die middag fel uit naar de Robaver. Hij noemde de directeuren en commissarissen van de bank ‘knoeiers’, een kwalificatie die beslist niet tot het parlementaire vocabulaire behoorde. Vliegen was zich dit bewust, maar meende dat het woord in dit verband op zijn plaats was omdat het in het voorjaar van 1924 gepresenteerde jaarverslag van de bank volgens hem misleidend was geweest en ronduit onjuiste gegevens bevatte. Het winstsaldo van 10 714 371,47 gulden (Vliegen: ‘die 47 cent waren misschien waar, maar de rest niet’) was volgens hem alleen zo hoog voorgesteld om een flink dividend en grote tantièmes te kunnen uitdelen.

Volgens Vliegen hadden de heren die verantwoordelijk waren voor dit misleidende verslag strafrechtelijk vervolgd moeten worden, maar in plaats daarvan waren zij ongemoeid gelaten en leidden ze allemaal een rustig, gerieflijk leventje. Van de Robaver-directeuren zaten de meesten nog op hun plek, was er een overgeplaatst naar een andere bank (‘men kan er die bank geluk mee wenschen’) en had er al met al maar een het bankwezen verlaten. Die bankier had men echter ‘niet de deur uitgegooid, maar in een gouden koets weggereden; hij is met een reuzenjaargeld weggezonden’. Voor tijdgenoten was het duidelijk dat Vliegen hier sprak over Willem Westerman, de voormalige president-directeur van de Robaver die tijdens de crisis gedwongen was zijn functie neer te leggen en vervolgens met een riante financiële regeling de bank had verlaten.

Waar Vliegen zich bovendien over opwond, was dat minister De Geer zich op een opmerkelijke wijze over de kwestie had uitgelaten. Hij had aan de Kamer geschreven dat het onderzoek naar mogelijke balansfraude was stopgezet, omdat niet was aangetoond dat er een strafbaar feit was gepleegd.7 ‘Moet, volgens De Nederlandsche wetgeving, een strafbaar feit bewezen zijn, vóór het vervolgd wordt?’ vroeg Vliegen uitdagend. ‘Ik dacht, dat daartoe het proces diende.’ De minister probeerde zich eruit te redden door te zeggen dat hij zijn opmerking anders bedoeld had, maar inmiddels had de kwestie onherroepelijk de schijn van klassenjustitie op zich geladen.8

De Geer liet verdere behandeling van de zaak wijselijk over aan Jan Donner (ARP), zijn collega op Justitie, maar ook deze minister had de grootste moeite om de gang van zaken te verantwoorden. In lange, wollige zinnen – ‘met zonderlinge vaagheden’, zoals Algemeen Handelsblad het uitdrukte9 – legde hij uit dat de officier van justitie had geoordeeld dat het algemeen belang er het meest mee gediend was wanneer niet tot vervolging werd overgegaan en dat hij het hiermee eens was.10 Het stond de officier van justitie en de minister vrij om zo te redeneren, maar de gang van zaken liet velen met een onbevredigd rechtsgevoel zitten.

==

Een strafzaak kwam er niet, maar dat stond een publieke veroordeling niet in de weg. Het was vooral Westerman, de voormalige president-directeur, die het moest ontgelden. Hij werd algemeen gezien als de man die de crisis bij de bank had veroorzaakt. En wat bovendien verontwaardiging wekte, was dat hij ook na zijn gedwongen vertrek nog een grote jaarlijkse toelage ontving. Veel bankpersoneel was als gevolg van de crisis werkloos geraakt en zij die het geluk hadden hun baan te behouden, verdienden in veel gevallen niet meer dan veertienhonderd gulden per jaar – vergelijkbaar met ruim tienduizend euro nu. Maar, zo schreef het socialistische dagblad Het Volk, ‘den heer Westerman heeft men het peulschilletje van een half millioen meegegeven, toen hij werkloos werd’.11 In werkelijkheid had Westerman overigens geen half miljoen gekregen, maar een bedrag van 325 000 gulden (nu ruim 2,35 miljoen euro), verspreid over een periode van tien jaar.

Het Finantieel weekblad voor den fondsenhandel was nog feller in zijn oordeel. Het stelde de financiële regeling van Westerman gelijk aan een grote greep uit de kas van de bank, aan diefstal dus, die helaas op geen enkele manier juridisch kon worden aangevochten. Maar de krant wist gelukkig een manier waarop de samenleving morele genoegdoening kon verkrijgen: ‘In zulke gevallen van schaamteloze zelfzucht moet voor een onteerend vonnis de minachting der publieke opinie in de plaats treden.’12

En die kwam er. En zij werd diep gevoeld door Willem Westerman. Thuis, in zijn villa aan de Hogeweg in het Van Stolkpark in Scheveningen, las hij alles wat er over hem en zijn rol in de crisis geschreven werd. Telkens wanneer de aandacht voor de Robaver-affaire herleefde, las hij de vele beschuldigingen en voelde hij de minachting. Dit knaagde aan hem, zo merkten zijn zonen. Ze vroegen hem waarom hij ervoor koos zich op de vlakte te houden, zich niet te verdedigen en niet eens goed van zich af te bijten.13 Maar dat wilde hun vader niet. Hij vreesde dat hij daarmee de bank opnieuw in opspraak zou brengen. En daarvoor ging ze hem nog altijd te zeer ter harte, ook al vervulde hij er sinds het einde van het jaar 1925 geen enkele functie meer en was hij er niet op een prettige manier weggegaan.

==

==

Willem Westerman, omstreeks 1921 geportretteerd door Jan Toorop (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie)

==

Toch bleef Westerman niet alleen maar lijdzaam toezien. Nadat hij in de krant had gelezen hoe Willem Vliegen zich in de Tweede Kamer over hem had uitgelaten, besloot hij dat er iets moest gebeuren. Westerman vreesde dat door de ‘philippica’14 van de SDAP’er, in combinatie met alle artikelen in de ‘vaak geïnspireerde en meestal onbetrouwbare pers’, in heel Nederland de overtuiging zou postvatten dat hij de hoofdschuldige van de Robaver-affaire was.15 Hij had niet de illusie hier echt iets aan te kunnen veranderen, maar wilde wel bereiken dat zijn familie en vrienden een ‘juist beeld’ van de geschiedenis zouden krijgen. Daarom zette hij zich aan zijn memoires. In 75 dichtbeschreven pagina’s gaf hij zijn versie van de gebeurtenissen en betoogde hij dat hem geen blaam trof. Nee, hij moest veeleer als slachtoffer gezien worden. De hoofdschuldige was de Nederlandsche Bank, die zich had laten beïnvloeden door een kongsi van Amsterdamse bankiers met een persoonlijke afkeer van de Rotterdamsche Bankvereeniging.16

De Nederlandsche Bank was zich ondertussen van geen kwaad bewust. Evenals Westerman deed zij het voorkomen alsof haar niets te verwijten viel in de hele affaire. En dat terwijl er in de pers behoorlijk kritisch over haar werd geschreven. Zo was er veel commentaar op haar gebrekkige communicatie, die de problemen van de Robaver in de zomer van 1924 alleen maar zou hebben verergerd. En ook kreeg de Nederlandsche Bank het verwijt dat ze op een wat laffe manier alle risico’s op de staat had afgewenteld. Dit gaf de indruk dat de bank, die in deze periode nog niet volledig in handen van de staat was, alleen profijt wilde trekken van de privileges die zij van overheidswege had, en niet bereid was eventuele verliezen te dragen.17

Het lijkt erop alsof dit alles weinig indruk maakte op de Nederlandsche Bank. Ze gaf in ieder geval op geen enkele manier blijk van zelfkritiek. In haar jaarverslagen besteedde ze slechts aandacht aan de bankencrisis door andere instellingen de les te lezen. Zo wees bankpresident Gerard Vissering in 1926 op de gevaren van het coöperatieve bankwezen. Hier werd kredietverlening vaak als een vriendendienst beschouwd, waarschuwde hij, met als gevolg dat er veel te gemakkelijk leningen werden verstrekt. Ook waren coöperatieve banken volgens hem zeer kwetsbaar, omdat de coöperanten gezamenlijk aansprakelijk waren voor eventuele verliezen en het altijd maar de vraag was of zij met geld over de brug zouden komen wanneer dat nodig zou zijn. Vissering wilde op deze ‘fouten’ gewezen hebben, omdat hij er zeker van was dat de coöperatieve banken anders vroeger of later bij hem zouden aankloppen voor hulp. ‘Dikwijls is het kwaad dan zoover doorgewoekerd, dat de [Nederlandsche] Bank slechts zou kunnen helpen door de kwade posten over te nemen ten bate van de crediteuren van het zieke lichaam.’18

Juist de coöperatieve banken hadden de crisis echter relatief probleemloos en grotendeels zelfstandig doorstaan.19 En daarmee krijgt de uithaal van Vissering iets potsierlijks. Het lijkt erop alsof de Nederlandsche Bank de aandacht van haar struikelingen tijdens de bankencrisis probeerde af te leiden door de nadruk te leggen op vermeende problemen bij de coöperatieve banken en de indruk te wekken alsof ze stevig toezicht hield op die banken. In wezen deed ze daarmee hetzelfde als Willem Westerman, die met zijn memoires zijn eigen straatje trachtte schoon te vegen.

En ook minister De Geer deed iets soortgelijks. Zijn lauwe reactie op het pleidooi van Eerste Kamerlid Henri Polak (SDAP) voor meer toezicht op het bankwezen, waarmee dit boek begon, was onderdeel van zijn verantwoording voor het beleid van zijn voorganger, Colijn. Diens wilde en eigengereide ingrijpen in de zomer van 1924, toen de Robaver op omvallen stond, werd door De Geer gerechtvaardigd door te benadrukken dat de omstandigheden werkelijk zeer uitzonderlijk waren geweest. De problemen bij de Robaver waren in een heel kort tijdsbestek nijpend geworden en alleen ‘krachtig en afdoend’ ingrijpen kon het tij keren. Minister Colijn had dit begrepen.20 Maar door op deze manier het beleid van Colijn te verantwoorden, was het voor De Geer niet mogelijk om het bankentoezicht te versterken; daarmee zou hij immers laten doorschemeren dat hij van mening was dat de Robaver toch niet zo’n heel specifiek geval was geweest en dat in de toekomst opnieuw een grote Nederlandse bank in zware moeilijkheden zou kunnen komen.

==

Zo hielden de hoofdrolspelers zich enkele jaren na het dieptepunt van de Robaver-crisis vooral bezig met het verantwoorden van hun optreden, waarvoor zij elk hun eigen draai aan de gebeurtenissen gaven. Tegelijkertijd richtte de pers zich vooral op de schandalen en op het veroordelen van de bankiers die schuld zouden hebben gedragen aan de crisis. Dit ontnam het zicht op de werkelijke oorzaken van de problemen bij de Robaver en de grootschalige bankencrisis in het algemeen en drukte de notie dat er iets moest veranderen in de bankensector, of dat er scherper toezicht moest worden gehouden, naar de achtergrond. De economische omstandigheden versterkten dit proces. Kort na de crisis trok de economie aan, wat de herinnering aan de miljoenenverliezen snel deed vervagen. En vervolgens, toen Nederland na de krach op Wall Street in 1929 in een zware depressie belandde, vroeg de aanpak van andere economische problemen alle aandacht.

De crisis werd razendsnel vergeten, met als gevolg dat er geen structurele veranderingen in de bankensector werden doorgevoerd. En tachtig jaar later, toen de banken opnieuw op een grote crisis afstevenden, wist niemand meer wat zich aan het begin van de jaren twintig had afgespeeld. Het is hoog tijd dat het verhaal van Nederlands eerste grote bankencrisis uit de vergetelheid wordt gehaald – en niet in de laatste plaats om daarmee het besef aan te wakkeren dat de herinnering aan de recente bankencrisis niet mag vervagen voordat er werkelijk iets is veranderd in de bankensector.

1. HEK, 8-2-1928.

2. Colvin, De Jong en Fliers hebben het aantal banken geteld dat tussen 1920 en 1927 in moeilijkheden kwam, en komen daarbij op 33 banken (op een totaal van 142). Deze banken gingen failliet, werden geliquideerd of moesten noodgedwongen fuseren of reorganiseren: Colvin, De Jong en Fliers, ‘Predicting the past’, 103. Naar schatting moest het Nederlandse bankwezen tijdens de crisis tweehonderd miljoen gulden aan verliezen afboeken.

3. Gebaseerd op de totale rijksuitgaven in 1923 van 807 miljoen gulden: Fritschy, ‘Financieel beleid’, 203. Om het bedrag van veertig miljoen gulden in modern perspectief te plaatsen: in 2015 stond 5 procent van de rijksuitgaven gelijk aan ongeveer dertien miljard euro. Bij deze vergelijking moet echter wel bedacht worden dat Nederland in de jaren twintig nog niet de welvaartsstaat was die het tegenwoordig is. Een andere manier om een indruk te krijgen van de omvang van het verlies van de Robaver is door het te vergelijken met andere cijfers van de bank. Haar verlies bedroeg bijvoorbeeld ongeveer 40 procent van haar eigen vermogen. Ter vergelijking: de grootste bank van Nederland in 2015 (ING) heeft een eigen vermogen van ongeveer vijftig miljard euro. 40 procent daarvan staat gelijk aan twintig miljard.

4. HTK, 21-11-1924.

5. HTK, 19-10-1927.

6. Deze komt uitgebreid aan bod in hoofdstuk 7.

7. Memorie van antwoord van minister De Geer over wetsvoorstel Robaver-steun, 11-6-1927.

8. HTK, 19-10-1927.

9. Algemeen Handelsblad, 21-1-1928 (avond), 1.

10. HTK, 6-12-1927. Hierover ook: De Vries, ‘Opportuniteitsbeginsel’.

11. Het Volk, 16-11-1925, 9.

12. Finantieel weekblad voor den fondsenhandel, 20-10-1925, ADNB-S, inv.nr. 14 736.

13. ‘Ze vroegen hem waarom hij ervoor koos’: Memoires Westerman, AW, inv.nr. 289, 2.

14. Memoires Westerman, AW, inv.nr. 289, 76.

15. Memoires Westerman, AW, inv.nr. 289, 3.

16. Memoires Westerman, AW, inv.nr. 289, 3.

17. De Telegraaf, 5-4-1927 (ochtend), 9; nrc, 9-4-1927 (avond), 1; De kroniek, 15-4-1927, 2.

18. De Nederlandsche Bank, Jaarverslag 1925-1926, 24-26.

19. Colvin en McLaughlin, ‘Raiffeisenism abroad’.

20. Memorie van antwoord van minister De Geer over wetsvoorstel Robaver-steun, 11-6-1927. De Geers verantwoording voor het beleid van Colijn komt uitgebreid aan bod in hoofdstuk 8.

2
Animositeit

Willem Westerman liet er in zijn memoires geen onduidelijkheid over bestaan: de bron van alle narigheid bij zijn bank lag in Amsterdam. Zolang de Robaver een kleine en onbeduidende bank was geweest die zich voornamelijk richtte op Rotterdam en omstreken, was er niets aan de hand geweest, maar vanaf het moment dat ze een kantoor in Amsterdam had geopend en actief was geworden op de hoofdstedelijke beurs, was de relatie met de Amsterdamse concurrentie verslechterd.1 Vooral de Amsterdamsche Bank en de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) hadden de Robaver beschouwd als een indringer op hun terrein, met de directeur van haar Amsterdamse vestiging, de gewiekste bankier Piet van Tienhoven, als roverhoofdman. Zijn persoonlijkheid zou volgens Westerman ‘animositeit tegen de bank’ hebben gewekt.2

Westermans reconstructie van de problemen bij zijn bank ademt verongelijktheid, maar het was wel waar dat de Robaver niet erg geliefd was bij andere banken. Die moeilijke relatie valt terug te leiden tot 1911, het jaar waarin duidelijk werd dat de Rotterdamsche Bank onder de drie jaar tevoren aangetreden Westerman een tomeloze ambitie probeerde na te streven. Het begon met een fusie met de Deposito- en Administratiebank, een Rotterdamse effectenbank, waarna de combinatie door het leven ging als Rotterdamsche Bankvereeniging.3 Zij was veruit de grootste bank in Rotterdam, met onder haar cliënten veel grote Rotterdamse ondernemingen, zoals Müller & Co van Anton Kröller, die zich onder meer richtte op mijnbouw, de handel in delfstoffen en het transport van personen en goederen over zee, en de NV Handelmaatschappij van R.S. Stokvis & Zoonen, die handelde in ijzer en staal en alles wat daarvan gemaakt wordt.

Om deze grote cliënten zo veel mogelijk ter wille te zijn, wilde de Robaver aandelenemissies kunnen begeleiden en beursorders uitvoeren, en dat alles bij voorkeur op de grootste beurs van het land. Daarom besloot ze kort na de fusie tot de overname van Determeyer Weslingh & Zn, een eeuwenoude Amsterdamse firma die gespecialiseerd was in beurszaken. Dit verschafte de bank toegang tot de Amsterdamse effectenbeurs, wat in deze jaren was voorbehouden aan in Amsterdam gevestigde personen of vennootschappen.

Bij de Rotterdamsche Bankvereeniging wisten ze dat deze overname voor opschudding zou zorgen. Het bankwezen kende een uiterst bezadigd karakter. Fusies en overnames waren uitzonderlijk. En een Rotterdamse firma die zich zomaar de Amsterdamse financiële wereld binnen werkte, was iets ongehoords. Om de schok enigszins te verminderen vroeg de Robaver-directie de beide firmanten van Determeyer Weslingh & Zn nog enige tijd in functie te blijven, of liever gezegd, ze verzocht hun te doen alsof ze nog in functie waren. Ze moesten het voor de buitenwereld doen lijken alsof het Amsterdamse karakter van Determeyer Weslingh & Zn behouden bleef, zodat de gemoederen niet al te erg in beroering werden gebracht en zo veel mogelijk relaties voor de Robaver behouden zouden blijven. In werkelijkheid bezaten de beide heren echter geen enkele bevoegdheid meer.4

Desondanks werd de overname door de Robaver in Amsterdam als een coup beschouwd. De effectenbeurs paste direct haar lidmaatschapsregels aan: voortaan moest een instelling die lid wilde worden haar hoofdkantoor in Amsterdam hebben.5 Met deze maatregel kon de Robaver de toegang niet meer ontzegd worden, maar zo zou tenminste voorkomen worden dat er nog meer indringers van buitenaf kwamen.

==

Willem Westerman wilde voorkomen dat de onrust in Amsterdam de Robaver in haar ontwikkeling zou stuiten. Hij reageerde dan ook wat ontwijkend toen hem in 1913 naar de animositeit werd gevraagd door de bekende journalist en tekenaar Leo Jordaan, die hem portretteerde voor een serie van korte interviews met topstukken uit de financiële wereld in het Finantieel weekblad voor den fondsenhandel. ‘Was het niet moeilijk om vasten voet in Amsterdam te krijgen?’ vroeg Jordaan, en met een klein voorzetje probeerde hij Westerman uit de tent te lokken: ‘De bekende antagonie tusschen de beide groote koopsteden...’ De bankier antwoordde slechts: ‘Zoo iets heeft natuurlijk z’n bezwaren.’6

Jordaan vroeg niet door. Daar was het de gelegenheid ook niet naar. Het stuk was vooral bedoeld om het lezerspubliek kennis te laten maken met Westerman, die net als andere bankiers doorgaans onzichtbaar bleef voor de buitenwereld. Westerman kwam ‘hoffelijk en vaardig’ over, zo noteerde Jordaan. Hij was een ‘eenigszins gezette heer met kortgeknipt, grijs haar’ en had ‘grijze, intelligente oogen’. Verder droeg hij een ‘knevel-en-kinbaard’. Op de portrettekening is te zien wat Jordaan hiermee bedoelde: een volle sik en een snor met gepunte, licht omhoog gedraaide uiteinden. Westermans uiterlijk deed een tikkeltje militair aan, vond Jordaan.

Terwijl Jordaan een eerste schets maakte van de portrettekening, vertelde Westerman over zijn levensloop. Hij was een Amsterdammer van geboorte die zijn leerschool vooral in de praktijk had gevonden. Zijn eerste baan kreeg hij bij de firma van Adolf Wolff, een Duitse handelaar in steenkolen en bouwmaterialen. Deze zaak ging al snel failliet en met enige moeite wist Westerman uit de boedel beslag te leggen op een bedrag van precies 33,33 gulden: zijn loon voor enkele maanden werk.

Nog altijd maar zestien jaar oud ging hij daarna op zoek naar een nieuwe betrekking, die hij vond bij Vermeer & Co, een effectenmakelaar. Hier kwam hij voor het eerst in aanraking met beurshandel. Vervolgens stapte hij over naar Everts & Schmidt, de hoekman voor Canadese spoorwegaandelen. Ook hier maakte hij geen lange carrière, want in 1892 – inmiddels 27 jaar oud en net getrouwd met Frida Herberich – vertrok hij met zijn vrouw naar Nederlands-Indië. In Deli, in het noordoosten van Sumatra, werkte hij zeven jaar lang voor tabaksmaatschappijen en deed ook wat journalistiek werk. Voor De Telegraaf schreef hij bijvoorbeeld een reeks ‘Brieven van Jan Tabak’, waarin hij vertelde hoe het eraan toeging op de tabaksplantages van Deli.

==

==

De portrettekening die Leo Jordaan van Willem Westerman maakte (Stadsarchief Amsterdam)

==

Weer terug in Nederland werd hij procuratiehouder bij de Incasso-Bank in Amsterdam. Daarnaast bleef hij met enige regelmaat stukken schrijven voor kranten en tijdschriften, nu vooral over financieel-economische onderwerpen. Die werden opgemerkt door Norbert van den Berg, president van de Nederlandsche Bank. Hij wees Westerman er in 1902 op dat er bij de Rotterdamsche Bank een positie als secretaris van de directie vrij zou komen. Westerman greep zijn kans. Hij sprong direct op de trein naar Rotterdam, begaf zich naar het hoofdkantoor van de bank en wist de directie te spreken te krijgen – nog voordat de vacature bekend was gemaakt. Mede door een goede referentie van Van den Berg kreeg Westerman de baan. Twee jaar later werd hij directeur en in 1908, na vertrek en overlijden van zijn meer ervaren collega’s, president-directeur. Op dat moment was Westerman 43 jaar oud. Met zijn vrouw en drie zonen woonde hij in het huis direct naast het Robaver-hoofdkantoor, aan de Boompjes, toen nog niet de doorgaande autoweg die het tegenwoordig is, maar een tamelijk chique kade, direct aan de Maas.7 De Robaver was er gevestigd in een monumentale voormalige patriciërswoning uit de achttiende eeuw.

==

==

De Robaver-vestiging aan de Boompjes. Het kantoor keek uit over de Maas. (Stadsarchief Rotterdam)

==

Leo Jordaan vond het maar eigenaardig dat Westerman eerst van Amsterdam naar Rotterdam was gegaan en nu, via de overname van Determeyer Weslingh & Zn, weer terugkeerde naar de hoofdstad. ‘Eigenaardig is het zeker,’ antwoordde Westerman, ‘maar om U de waarheid te zeggen, ik ben in de elf jaren, die ik nu al in Rotterdam leef en werk, geheel en al Rotterdammer geworden. De Rottestad heeft me heelemaal ingepakt... er zit daar zooveel werkkracht, intelligentie en ondernemingsgeest, zooveel “go” in de lui. ’t Is ’n genot om in zoo’n milieu te arbeiden en te bankieren. Toch hoop ik mij nooit schuldig te maken aan chauvinisme en mijn liefde voor Rotterdam, waaraan ik veel te danken heb, staat mijn waardeering voor mijn moederstad volstrekt niet in den weg.’

Hoewel in deze jaren nog niemand uit weerzin over ‘010’ of ‘020’ sprak waar hij ‘Rotterdam’ of ‘Amsterdam’ bedoelde, werden de tegenstellingen tussen de beide steden al net zozeer uitvergroot als tegenwoordig. Westerman deed er ook aan mee, maar hij lette er wel op dat hij geen al te sterke voorkeur voor een van beide uitsprak. Dat was verstandig, want de Rotterdamsche Bankvereeniging had grootse plannen in Amsterdam. Jordaan portretteerde Westerman nog in het oude kantoorpand van Determeyer Weslingh & Zn aan Keizersgracht 706, maar even verderop in de stad, aan de stille zijde van het nog niet gedempte Rokin, waren de bouwwerkzaamheden voor een nieuw kantoorgebouw in volle gang.

Dit nieuwe bankgebouw nam alle eventuele twijfels over de ambities van de Robaver in Amsterdam in één klap weg: het was veel groter dan het grachtenpand van Determeyer Weslingh & Zn. Een hele rij huizen moest wijken voor het ontwerp van bureau Van Gendt, op de plaats waar eind jaren tachtig het zalmroze kantoor van Mees Pierson (en later Fortis) verrees dat inmiddels ook alweer is afgebroken om plaats te maken voor winkelpanden. Het Robaver-gebouw werd volgens de laatste mode voor bankkantoren gebouwd, met veel grote ruimtes en direct bij binnenkomst een ruime, lichte cliëntenhal. Een dergelijke indeling was mogelijk door het gebruik van een moderne betonconstructie. Bij het kantoor van de Robaver werd deze bouwmethode ook toegepast, maar het gewapende beton werd zo veel mogelijk aan het oog onttrokken. Zo kreeg het pand een traditionele bakstenen voorgevel en werd in het interieur de indruk gewekt dat de vloeren gedragen werden door balkenconstructies. De architecten probeerden het gebouw zo niet te erg te laten opvallen in zijn omgeving: het had wel wat weg van een uitvergrote koopmanswoning.8

==

==

Het Rokin, met links op de voorgrond het Robaver-kantoor (Stadsarchief Amsterdam)

==

Nog voor de officiële opening van het kantoor aan het Rokin in oktober 1913, bij het vijftigjarig jubileum van de bank, werd duidelijk hoe de Robaver alle kantoorruimte in het nieuwe gebouw ging vullen: in september van dat jaar werd Labouchere, Oyens & Co overgenomen. Dit was een grote overname. Tot een paar jaar daarvoor was deze Amsterdamse effectenbank zelfs groter geweest dan de Rotterdamsche Bank.

Labouchere was vooral een grote speler op de prolongatiemarkt, een inmiddels nagenoeg verdwenen, maar indertijd zeer belangrijk onderdeel van het Nederlandse financiële systeem.9 Bedrijven en personen die geld overhadden, zetten dat in de regel niet op een deposito bij een bank, maar gaven het in beheer bij een commissionair in effecten of een effectenbank zoals Labouchere, Oyens & Co. Die gebruikten dat geld om leningen te verstrekken op onderpand van effecten. In de meest gebruikelijke vorm hadden deze kredieten een looptijd van één maand, waarna ze stilzwijgend werden verlengd – vandaar de naam ‘prolongatiekrediet’. Soms betrof het leningen aan firma’s of personen die op onderpand van aandelen of obligaties uit hun bezit een krediet kregen, maar vaak ging het om meer speculatieve transacties. Zo gebeurde het veel dat effecten gekocht werden met geleend geld: een commissionair of effectenbank kreeg opdracht aandelen of obligaties te kopen en die aankoop te financieren met een krediet, waarvoor de waardepapieren als zekerheid in onderpand werden gehouden.

Dit systeem werkte goed. Zo goed zelfs, dat het een groot stempel drukte op de ontwikkeling van de financiële sector in Nederland. Er ging dermate veel geld om in prolongatiekredieten dat er relatief weinig geld bij banken werd gestald. Hierdoor konden zij niet uitgroeien tot het soort grote, universele instellingen dat in bijvoorbeeld België of Duitsland (landen zonder prolongatiemarkt van betekenis) de sector domineerde. In Nederland was het de beurs die het belangrijkste onderdeel van de financiële wereld vormde; de banken stonden op het tweede plan. Zij waren nauw verbonden aan de beurs (zoals Labouchere en Determeyer Weslingh) of bedienden een specifiek onderdeel van de kredietmarkt dat niet door de prolongatiemarkt werd gedekt, zoals de hypotheekmarkt of de financiering van boerenbedrijven. En dan waren er de handelsbanken, zoals de NHM en de Amsterdamsche Bank, die voornamelijk krediet verschaften voor goederentransacties, waarbij de handelswaar als onderpand diende.

Bij het aantreden van Willem Westerman was de Rotterdamsche Bank ook in de eerste plaats een handelsbank geweest, maar dat karakter vervaagde met de opeenvolgende fusie en overnames, en de naamsverandering in Rotterdamsche Bankvereeniging. Onder Westermans bewind streefde de bank niet alleen groei na, maar ook verbreding van het dienstenpakket. Hoe Westerman de toekomst van de Robaver precies voor zich zag, is niet bekend, maar het is goed mogelijk dat hij via de overnames van effectenbanken hoopte grip te krijgen op de prolongatiemarkt, om vervolgens een deel van het geld dat daar omging de bank in te kunnen sluizen, en zo voor zijn instelling een spilfunctie in de Nederlandse economie te verwerven.10

Hoe het ook zij, met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog konden alle toekomstplannen de la in, want ondanks de neutrale status van Nederland bracht het begin van de oorlog, op 28 juli 1914, een paniekstemming teweeg die ingrijpende gevolgen zou hebben voor de financiële sector. De paniek uitte zich onder meer in het hamsteren van zilvergeld, als gevolg van een breed gedeelde vrees dat de oorlog zou leiden tot waardeverlies van de gulden. Bij bankkantoren, en dan vooral bij de Nederlandsche Bank aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam, stonden de eerste dagen van de oorlog lange rijen van mensen die hun bankbiljetten wilden omwisselen in zilveren munten of hun banktegoed daarin wilden laten uitbetalen. Voor het gebouw van deze bank, waarin tegenwoordig het Allard Pierson Museum is gehuisvest, verzamelden zich vaak al aan het einde van de avond de eerste mensen, velen met ligstoelen of matrassen, om de zomernacht in de rij door te brengen en de volgende ochtend als een van de eersten geholpen te kunnen worden. Maar mensen probeerden ook op andere manieren zilvergeld te bemachtigen. Winkeliers werden wanhopig van alle klanten die kleine bedragen met grote coupures afrekenden.11

De paniek bereikte ook de beurs in Amsterdam. Of, preciezer gezegd: er heerste paniek dat er paniek zou uitbreken. Want hoewel de koersen direct nadat Oostenrijk Servië de oorlog had verklaard geen al te hevige schommelingen vertoonden, werd uit vrees dat dit alsnog zou gebeuren besloten dat de beurs de volgende dag, 29 juli, gesloten zou blijven. De dagen daarna bleef de beurs ook dicht. En uiteindelijk zou het zelfs ruim een halfjaar duren voordat ze haar deuren weer opende.

==

==

Wachtenden voor het kantoor van de Nederlandsche Bank (Stadsarchief Amsterdam)

==

Nederland was hierin overigens niet uniek. Ook in Parijs sloot de beurs, om pas begin december weer open te gaan. En in Londen duurde het tot na Nieuwjaar voordat er weer beurshandel plaatsvond. Wat de Nederlandse beurssluiting bijzonder maakte, was dat ze een zeer vitaal onderdeel van de economie platlegde: nu er geen effecten verhandeld konden worden, konden er ook geen prolongatiekredieten worden afgesloten. Dit had desastreuze gevolgen kunnen hebben als banken en financiers niet razendsnel bijeen waren gekomen om een oplossing te zoeken. Er werd besloten via de Nederlandsche Bank een enorme hoeveelheid geld het bankwezen in te sluizen. Zo konden de banken de leemte van de plotseling weggevallen prolongatiemarkt vullen.

Men raakte snel gewend aan de nieuwe situatie. Na heropening van de beurs, op 9 februari 1915, werd er nog maar een fractie van de hoeveelheid prolongatiekredieten van voor het begin van de oorlog afgesloten. De banken profiteerden. Voortaan zouden zij de belangrijkste spelers op de kredietmarkt zijn. De voornaamste verschuiving die dit tot gevolg had, was dat industriële ondernemingen, die voorheen in hun kredietbehoefte hadden voorzien met eindeloos verlengde beurskredieten, nu langlopende leningen bij banken aangingen.12

==

Bij het bankiersoverleg na de sluiting van de Amsterdamse beurs trokken de Amsterdamse banken en de Robaver eensgezind op, maar de betrekkingen waren nog altijd zeer kil. Met de overname van Labouchere, Oyens & Co had de Robaver opnieuw kwaad bloed gezet en bovendien was de bank hard op weg de grootste van het land te worden, een ontwikkeling die door de concurrentie ook bepaald niet met gejuich ontvangen werd.

In de pers werden hier eveneens bedenkingen over geuit. Dagblad Het Volk sprak bijvoorbeeld zijn vrees uit over de groeiende macht van de Robaver.13 Daar was alle reden toe, want de directieleden van de bank verzamelden in rap tempo commissariaten in het bedrijfsleven. Het was gebruik dat bankiers een commissariaat kregen bij een bedrijf waaraan zij een groot krediet verstrekten. Op die manier konden zij erop toezien dat die onderneming geen vreemde sprongen maakte, wat het risico op wanbetaling verkleinde. Maar nu de Robaver snel groeide, kregen haar directeuren wel erg veel invloed. In 1910, nog voor de eerste fusie met de Deposito- en Administratiebank, bezetten de directieleden van de Rotterdamsche Bank al 30 commissarisplaatsen en met de serie overnames nam dat aantal snel toe. Kort voor de crisis van 1924 zouden de acht Robaver-directeuren bij elkaar 119 commissariaten hebben – gemiddeld bijna vijftien per persoon.14

Ook het Finantieel weekblad voor den fondsenhandel, dat zijn lezers enkele maanden tevoren nog op ietwat zoetsappige wijze had laten kennismaken met Willem Westerman, schetste na de overname van Labouchere, Oyens & Co een ander beeld van de bank en haar president-directeur. Leo Jordaan tekende hem nu als een inhalige bankier met een niet-aflatende honger naar geld en bezit.15 De cijfers gaven hem overigens alle reden Westerman zo af te beelden: waar de Rotterdamsche Bank bij diens aantreden over een eigen vermogen van negen miljoen gulden had beschikt, was dat in de daaropvolgende vijf jaar tijd uitgebreid tot bijna 38 miljoen.16

Bij de feestelijke opening van het kantoor aan het Rokin verstomde de kritiek voor even. Journalisten schreven vol bewondering over alle technische snufjes die het werk van de kantoorbedienden makkelijker moesten maken. Zo bevond zich achter de loketten in de cliëntenhal een lopende band die ervoor zorgde dat de lokettisten niet telkens heen en weer hoefden te lopen naar de even verderop gezeten kassier en was er een ‘Rohrpost’-systeem, een buizenstelsel met zestig stations waar brieven en andere documenten doorheen geblazen konden worden. En dan liepen er in verschillende delen van het gebouw ook nog draden waarlangs een soort ijzeren handen bewogen. Hier konden brieven ingeklemd worden en na de druk op een knop verdween de hand richting haar bestemming.17

Willem Westerman was gemiddeld overigens maar één dag per week aan het Rokin te vinden. Als president-directeur van de Robaver bracht hij het grootste deel van zijn tijd door op haar belangrijkste kantoor, aan de Boompjes in Rotterdam. Strikt genomen was dit overigens niet het hoofdkantoor: de vestigingen in Rotterdam en Amsterdam waren gelijkwaardig. Maar gezien de veel langere geschiedenis van de bank in Rotterdam bevond zich daar natuurlijk nog wel het zwaartepunt. De man die het als zijn taak beschouwde hierin verandering te brengen, was de geboren Amsterdammer Piet van Tienhoven. Vanaf het moment dat de Robaver met de overname van Determeyer Weslingh & Zn voet aan de grond kreeg in Amsterdam, had hij de dagelijkse leiding over het kantoor aldaar.

==

==

Spotprent door Leo Jordaan naar aanleiding van de overname van Labouchere, Oyens & Co door de Robaver. Het onderschrift (‘Seid umschlungen, Millionen!’) is aan Friedrich Schillers Ode an die Freude ontleend. Waar Schiller miljoenen mensen opriep zich door de vreugde te laten omarmen, richtte Westerman zich tot miljoenen guldens, afkomstig uit aandelenemissies en het eigen vermogen van overgenomen banken. (Stadsarchief Amsterdam)

==

Van Tienhoven had een andere achtergrond dan zijn collega Westerman. Hij was minder ‘selfmade’. Zijn moeder stamde af uit het adellijke geslacht Junius van Hemert, zijn vader was directeur bij de Nederlandsche Bank en zijn oom Gijsbert is onder meer burgemeester van Amsterdam geweest. Westerman, daarentegen, was de zoon van een boekdrukker en vertaler van Engelse kinderboeken, die stierf toen Willem nog maar net op de lagere school zat. Op de leeftijd dat Westerman al verschillende baantjes bij beurscommissionairs had gehad, begon Van Tienhoven aan een rechtenstudie in Utrecht. Hij was daar lid, en in het collegejaar 1899-1900 rector van het studentencorps. In 1904 promoveerde hij cum laude op een proefschrift over de organisatie van de beurs in Parijs en trouwde hij een barones van Lynden. Een jaar later, Van Tienhoven was toen 28 jaar oud, werd hij directeur bij de Utrechtse bank Huydecoper en Van Dielen, die haar kantoor had vlak achter het stadhuis, op het Oudkerkhof.18

Erg lang duurde de verbintenis van Van Tienhoven aan Huydecoper en Van Dielen niet, want al in 1909 vroeg Westerman hem een van de vrijgekomen posities in de directie van de Rotterdamsche Bank in te vullen. In een tijdsbestek van drie jaar was daar directeur George van der Kors teruggetreden vanwege hoge leeftijd en president-directeur Gerrit van Beusekom overleden. En nu had directeur Arend Weingardt aangekondigd naar een bank in het buitenland te vertrekken. Westerman, zelf pas enige jaren bij de Rotterdamsche Bank, bleef hierdoor als enig directielid over en kon naar eigen inzicht nieuwe directeuren voordragen. Van Tienhoven accepteerde de plek en na goedkeuring door de aandeelhoudersvergadering begon hij in maart 1910 in zijn nieuwe functie. Hij bleef echter wel invloed houden bij zijn oude werkgever, want bij zijn overgang nam de Rotterdamsche Bank een belang in Huydecoper en Van Dielen.

==

==

Piet van Tienhoven (abn Amro Kunst & Historie)

==

Tegelijk met Van Tienhoven werd ook nog Karel van der Mandele aan de directie toegevoegd. Hij kreeg de leiding over de Rotterdamse vestiging van de bank. Net als zijn twee collega-directeuren was ook Van der Mandele geen Rotterdammer. Maar zijn geboortegrond lag niet ver van de Maasstad: hij was de zoon van een kassier en commissionair in effecten uit Delft. Na het gymnasium ging hij rechten studeren, eerst een korte periode in Lausanne en daarna in Leiden, waar hij in 1902 op stellingen promoveerde. Tot zover klinkt dit als een soepele levensloop, maar ten tijde van zijn promotie droeg de jonge Van der Mandele al een zware last op zijn schouders. In 1901 was het bedrijf van zijn vader meegesleurd in het faillissement van een relatie waaraan het een groot krediet had verleend. De naam Van der Mandele raakte hierdoor besmeurd: vele personen en ondernemingen uit Delft en omgeving hadden geld verloren aan de ondergang van het kassiershuis. Karel van der Mandele zag zijn toekomst in duigen vallen en overwoog met zijn studie te stoppen, maar enkele vrienden, onder wie de Leidse rechtsgeleerde Cornelis van Vollenhoven, brachten hem op andere gedachten. Zij hielden hem voor dat hij juist door zijn studie af te maken een goedbetaalde baan zou kunnen vinden en zou kunnen proberen zijn vaders schulden af te betalen. Van der Mandele heeft deze raad opgevolgd. Het zou lang duren (tot 1940, vijftien jaar na het overlijden van zijn vader), maar hij heeft alle schuldeisers afbetaald.

Van der Mandele verdiende zijn eerste salaris op een Haags advocatenkantoor. Terwijl hij plannen maakte om naar Nederlands-Indië te vertrekken – daar zou hij minstens zoveel geld kunnen verdienen als in Nederland, maar de last van zijn bezoedelde achternaam minder voelen – kreeg hij in 1906 via zijn oom Antoine Plate, een bekende Rotterdamse ondernemer die commissaris was bij de Rotterdamsche Bank, een baan aangeboden: Van der Mandele kon secretaris van de directie van die bank worden, de functie die Westerman eerder had vervuld.19

Toen Van der Mandele vier jaar later promotie maakte naar een directeurspositie, werd de Rotterdamsche Bankvereeniging geleid door een bijzonder jonge directie: Westerman was 45 jaar oud, Van Tienhoven 33 en Van der Mandele 29. Bij elkaar beschikten zij op dat moment over dertien jaar werkervaring bij de bank, waarvan slechts vier in een directiefunctie.

==

==

Karel van der Mandele (abn Amro Kunst & Historie)

==

Hoewel het naar buiten toe leek alsof dit drietal, dat tot aan de crisis van 1924 het beleid van de bank zou bepalen, eensgezind optrok, was dat niet helemaal het geval. Waar Westerman en Van Tienhoven vol overtuiging fusies aangingen, nieuwe banken oprichtten en emissies begeleidden, voelde Van der Mandele zich lang niet altijd op zijn gemak. Een halfjaar na zijn aantreden als directeur luchtte hij al zijn hart bij Cornelis van Vollenhoven. Hij schreef dat hij zich ongemakkelijk voelde bij zijn grote salaris en het voorkomen dat hij geacht werd te ontwikkelen: ‘de perzische kleeden [...] en de jassen, die ik koop, en het altijd rijden op roode kussens, terwijl mijn Vader “derde” reist, doe ik uit plichtsgevoel. Evengoed als een gezant een lakei er op na moet houden, moesten wij ons huis zoo’n beetje inrichten, dat ik er den President van het Crédit Lyonnais ontvangen kan op díe manier, dat hij geen aanmerking zou maken op de woning van een Directeur der R[otterdamsche] B[ank].’ Van der Mandele had zich er maar bij neergelegd. Zijn werk als bankier diende immers een hoger doel: met het geld dat hij verdiende, kon hij voor zijn vader zorgen en diens schuldeisers afbetalen. ‘Daarvoor zal ik met vreugde zwoegen, met vreugde trachten een voortreffelijk bankier te zijn, al ligt mijn hart niet in die lijn.’ Hij was zich bewust dat zijn twee collega-directeuren heel andere persoonlijkheden waren. ‘Ik sta tegenover W[esterman] en [Van] T[ienhoven]’, besloot hij zijn brief. ‘Wij hebben dat wederzijds al lang gevoeld.’ Hij hoopte dat hij desondanks altijd zijn bankierschap invulling kon blijven geven op een manier die hem niet tegenstond.20

Een paar jaar later had hij al wat van zijn scrupules verloren. Ten tijde van de overname van Labouchere, Oyens & Co schreef hij trots (en ook wel met een vleugje ironie) aan Van Vollenhoven: ‘Als je het A’damsche beursbericht van vanavond gelezen hebt, hetgeen ik veronderstel, zul je the last big move of this banking magnate hebben gelezen.’21

==

Het verhaal gaat dat een van de commissarissen van de Rotterdamsche Bankvereeniging op een dag ’s morgens in de krant las dat de Robaver weer een bank had overgenomen. Meteen pakte hij enigszins geïrriteerd de telefoon om bij de directie te informeren hoe het mogelijk was dat ze dat niet met hem hadden besproken. Het antwoord luidde koeltjes: ‘Och, mijnheer, wij raadplegen u toch ook niet als we een cheque van tienduizend Britse ponden uitschrijven.’22

Heel veel beter kan het beleid van de jonge Robaver-directie niet verwoord worden. In de jaren rond de Eerste Wereldoorlog was de bank een overnamemachine. Willem Westerman vergaarde er zelfs de bijnaam ‘Willem de Veroveraar’ mee. Alsof het de normaalste zaak van de wereld was, werd de ene bank na de andere opgeslokt. Na de grote, geruchtmakende overname van Labouchere, Oyens & Co volgde tijdens de oorlog de inlijving van een reeks kleinere banken: de Schiedamsche Bankvereeniging in 1914, een jaar later de Nationale Bank in Den Haag en in 1916 de Dordtsche Bank in Den Haag en A. Bloembergen & Zonen’s Bank in Leeuwarden. In 1916 vond ook de inlijving plaats van de Utrechtse bank Huydecoper & Van Dielen, waarin de Robaver al sinds het aantreden van Van Tienhoven een belang had.23

Niet bij alle kantoren van overgenomen banken kwam ‘Rotterdamsche Bankvereeniging’ op de gevel. Dit was voorbehouden aan kantoren in de directe omgeving van Rotterdam en Amsterdam, die onder de hoofdvestigingen van de bank in deze steden kwamen te staan. Overgenomen kantoren in Den Haag werden ondergebracht in een nieuwe vestiging van de Robaver in die stad, die ‘bijbank’ werd genoemd. Alle andere kantoren gingen deel uitmaken van een tweetal dochterinstellingen. Bankkantoren in Noord-Brabant en Limburg werden ondergebracht in de Zuid-Nederlandsche Handelsbank, een dochter van de Robaver die haar hoofdvestiging had in Tilburg, en die uit andere provincies in de Nationale Bankvereeniging, met het hoofdkantoor in Utrecht. De Zuid-Nederlandsche Handelsbank en de Nationale Bankvereeniging openden vervolgens verschillende nieuwe vestigingen en namen nog een reeks lokale banken over. In 1919 telde de Zuid-Nederlandsche Handelsbank dertien vestigingen en de Nationale Bankvereeniging zelfs 71. Via deze laatste bank reikten de tentakels van de Robaver tot in Hulst en Wildervank.24

De Robaver-directie koos ervoor het kantorennetwerk in de provincie onder te brengen bij dochterinstellingen, omdat ze waakte voor het imago van de moederbank. De Robaver zag zich als een voorname bank, die zich bezighield met de financiering van grote, belangrijke ondernemingen uit handel en industrie. Als zij zich te veel zou bezighouden met kleinere bedrijven en het aantrekken van deposito’s van kleine spaarders, zou dat het beeld van de bank nadelig beïnvloeden, vreesde ze. Omgekeerd etaleerden de Zuid-Nederlandsche Handelsbank (Zuidbank) en de Nationale Bankvereeniging (Natobank) zich opzettelijk als provinciale banken om hun clientèle aan zich te binden. Het was wel wat omslachtig dat Karel van der Mandele geregeld naar Tilburg moest voor vergaderingen met de Zuid-Nederlandsche Handelsbank en dat Piet van Tienhoven noodgedwongen veel tijd in Utrecht doorbracht, maar als de lokale bankkantoren vanuit Rotterdam of Amsterdam aangestuurd zouden worden, zou men in de provincie wellicht minder snel geneigd zijn om met deze kantoren zaken te doen.25

==

Ondertussen zaten de andere grote Nederlandse banken ook niet langer stil. Waar zij de eerste fusies en overnames van de Robaver nog vanaf de zijlijn en met enige verwondering hadden bekeken, kwamen zij in actie toen ze merkten dat Westerman en collega’s ook greep probeerden te krijgen op de provincie. De Amsterdamsche Bank was het felst in haar reactie. Zij maakte bijvoorbeeld halsoverkop plannen zich in Sittard te vestigen toen ze geruchten opving dat de Robaver haar oog op Maastricht had laten vallen.26 En om de Robaver te tonen dat zij ook over de nodige bravoure beschikte, opende ze een kantoor in Rotterdam – aan de Boompjes nog wel. Het betrof hier puur en alleen een prestigekwestie: de Amsterdamsche Bank ging er bij de vestiging van dit kantoor van uit dat er gedurende enige jaren geld op toegelegd zou moeten worden.27

Ook de Twentsche Bank – die, anders dan haar naam doet vermoeden, haar hoofdkantoor in Amsterdam had – en de NHM lieten zich niet onbetuigd. Maar zij gingen op iets andere wijze te werk. In plaats van lokale banken over te nemen en nieuwe kantoren te vestigen, kozen ze voor samenwerking met plaatselijke banken.28

Er was nu echt sprake van een bankenwedloop en er werden geen middelen geschuwd om de concurrentie een hak te zetten. Toen NHM-president Karel van Aalst tijdens de oorlog eens bij koningin Wilhelmina werd uitgenodigd om over de economische toestand van het land te spreken, gebruikte hij de verschillen in strategie van de grote banken bijvoorbeeld om zijn concurrenten bij Wilhelmina in een ongunstig daglicht te stellen. In zijn dagboek noteerde hij dat hij ‘H.M.’ erop had gewezen dat vooral bij de Robaver ‘de neiging is ontstaan in het geheele land agentschappen op te richten’. Zij was daarin gevolgd door de Amsterdamsche Bank. De NHM achtte ‘deze concentratie van het bankwezen voor de economische toekomst van ons land gevaarlijk’. Een buitenlandse partij kon nu immers erg gemakkelijk grote invloed op de Nederlandse economie verkrijgen – per slot van rekening hoefde daarvoor maar een klein aantal directieleden en commissarissen van een van deze twee banken gepaaid te worden met een aanlokkelijk voorstel. En de koningin moest daarbij niet vergeten, zo had Van Aalst benadrukt, dat er al sprake was van enige buitenlandse invloed: de raad van commissarissen van de Amsterdamsche Bank had enkele Duitse leden. De vorstin hoefde zich echter niet direct grote zorgen te maken. De NHM, die nog altijd ‘in nationalen zin’ werd beheerd, had besloten het voorbeeld van de Robaver en de Amsterdamsche Bank te volgen. De bank van Van Aalst had belangen genomen in verschillende provinciale banken en ‘zou daardoor voldoende in de gelegenheid zijn om een dergelijke gevreesden invloed van het buitenland voor een groot deel te fnuiken.’29

Hoe Wilhelmina over de ontwikkelingen in het Nederlandse bankwezen dacht, is helaas niet bekend, maar in de politiek was men er niet helemaal gerust op. In het parlement werden van tijd tot tijd kritische kanttekeningen geplaatst bij de bankconcentratie. Zo wees Johannes van Dijk, een voormalige likeurstoker uit Amsterdam die voor de Roomsch-Katholieke Staatspartij in de Tweede Kamer zat, er in 1919 op dat een handvol banken een verontrustend grote invloed kreeg op de handel en industrie, en ook steeds meer op de landbouw. Het was bijna onmogelijk geworden, aldus Van Dijk, een nieuwe onderneming op te richten zonder dat een van de grote banken daarbij betrokken was. En ‘die groote macht, in weinig handen gelegd’, zo waarschuwde Van Dijk, ‘drijft onwillekeurig tot een monopolie’. Zo ver was het nog niet, maar dat kon zomaar veranderen als de banken zouden voortgaan met het opslokken van lokale banken ‘in elke plaats van belang’, waar zij bovendien ‘door hun uitgebreide betrekkingen en overvloedige middelen den strijd om het bestaan voor de andere kantoren zeer moeilijk, zoo niet onmogelijk [...] maken’.30

De minister van Financiën, Simon de Vries (ARP), verwachtte niet dat het zo’n vaart zou lopen. Hij had kort tevoren laten weten vooral voordelen te zien: ‘De banken hebben door hare krachtigere positie verplichtingen kunnen aanvaarden en diensten kunnen bewijzen, waarvan voorheen bezwaarlijk sprake had kunnen zijn.’ En hij had de Kamer bovendien gerustgesteld: mocht op enig moment blijken dat er sprake was van een gebrek aan concurrentie in het bankwezen, dan zou de regering ingrijpen. Maar dit zou waarschijnlijk nooit nodig blijken te zijn, zo voegde De Vries hier direct aan toe, want hij vertrouwde erop dat de dreiging van overheidsingrijpen voldoende zou zijn om de banken in het gareel te houden.31