In maart 1944 wordt de Joodse baby Marion Swaab, ondergedoken bij de Zaanse familie Pel, door de buurman verraden. Moeder Geertje Pel weet voor Marion nog net op tijd een veilig onderkomen te vinden. Ze geeft zichzelf bij de Siecherheitsdienst aan in de hoop daarmee het meisje te redden. Marion overleeft de oorlog en wordt herenigd met haar moeder, die gevangenzat in de Dossinkazerne te Mechelen, en haar naar Zwitserland gevluchte vader. Het gezin verhuist naar de Verenigde Staten maar weet ook daar niet te ontkomen aan de verwoestende impact van de oorlog. Dag in, dag uit herinneren de ouders Marion aan het offer dat voor haar is gebracht.

Een gegeven leven is een even hartverwarmende als schrijnende geschiedenis, waarvan de gevolgen tot op de dag van vandaag pijnlijk voelbaar zijn.

Hanneloes Pen

Een gegeven leven

Een Zaanse vrouw, een Joodse baby
en een daad van verzet

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand mede dankzij de steun van:

het Cor Inja Fonds van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit

het Fonds Oosterbaan

de Stichting Het Nieuwe Parool

© 2015 Hanneloes Pen

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Geertje Pel en Marion Swaab, 1943. Foto privécollectie

Foto auteur Ilja Keizer

Illustraties binnenwerk privécollectie

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2771 5

D/2015/0108/580

NUR 680

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2770 8.

Voor mijn moeder Josina Pen-Sarlie

Ter nagedachtenis van mijn grootvader Louis Emmanuel Sarlie

Die er om vraagt

wie legt zijn heldhaftigheid

als een papier afbladerend

wie legt zijn heldhaftigheid

in de hand

die er om vraagt

die er om vraagt die er om vraagt die erom vraagt

die wanhopig

er om vraagt

wie legt zijn heldhaftigheid

in de hand die er om vraagt

Uit: Op een kale winderige vlakte, gedichten uit Ravensbrück en erna 1943-1983 van Sonja Prins.

.

Inhoud

Inleiding

Proloog: De steiger, maart 1944

1  Gedoopt

2  De ouwelfabriek

3  Bloembollen

4  De vlucht

5  Een dochter

6  Het verraad

7  Brieven uit kamp Vught

8  Amsterdam

9  Inferno Ravensbrück

10  Na de bevrijding

11  Herenigd

12  Jans getuigenis

13  Een leven op de vlucht

Nawoord

Verantwoording

Geraadpleegde en gebruikte literatuur en archieven

Illustraties

.

Inleiding

Het was 24 januari 2013, toen de allereerste toertocht op natuurijs van deze winter plaatsvond. Hordes schaatsliefhebbers namen vrij van hun werk. Die ochtend kreeg ik een telefoontje van mijn broer en zus: of ik mee ging schaatsen. Eindelijk konden we, zoals we van huis uit gewend waren, weer een flinke tocht rijden, de Vijf Merentocht in Giethoorn.

Altijd maakten we met de hele familie schaatstochten: de Gouwzeetocht, Bannetocht, Waterlandtoertocht en vele andere tochten. Daar gingen we dus, in de vroege ochtend van 24 januari. Hoe dichter we bij de startplaats kwamen, hoe erger de file. We kozen uiteindelijk voor een andere tocht, want schaatsen zouden we.

Al schaatsend kreeg ik een sms’je van de Parool-redactie. Er was een verzoek binnengekomen om een artikel te schrijven over de uitreiking van de onderscheiding Rechtvaardige onder de Volkeren door Yad Vashem: een doopsgezinde Zaanse weduwe en haar dochter hadden in de Tweede Wereldoorlog het leven gered van een Joodse baby. De baby, inmiddels zeventig, had ervoor gezorgd dat de weduwe, Geertje Pel-Groot, en haar dochter Trijnie Pfann-Pel, 89, de eervolle onderscheiding kregen uitgereikt, Geertje Pel postuum. Ik ging op bezoek bij de ‘baby’ en de twee dochters van Geertje – Trijnie en haar zuster Annie – die rond de negentig waren.

De vrouwen vertelden een verhaal met vele kanten – schrijnend, heldhaftig en aangrijpend. Een verhaal waar ik veel in herkende, wat zowel de Joodse als de doopsgezinde kant betrof. Ik kende – vanuit mijn eigen familieachtergrond – het leed dat de Joden hadden meegemaakt: het verliezen van naasten in het concentratiekamp Auschwitz, het weggooien van foto’s van vermoorde familieleden, om niet meer aan die tijd herinnerd te hoeven worden. En de angst voor nog eens zo’n oorlog.

Ik herkende ook de doopsgezinde achtergrond van Geertje, omdat ik zelf tot mijn achttiende bij die geloofsgemeenschap was aangesloten: een pacifistisch geloof, vol eenvoud en solidariteit. Er waren meer herkenningspunten: alleen al de schaatstochten die het hechte gezin Pel samen maakte. Een andere tijd, eenzelfde passie.

Het artikel van mijn hand verscheen in de krant, met een foto uit het verleden en eentje uit het heden. De familie Pel had in de oorlog fotootjes genomen van de opgroeiende baby, zodat ze die later aan de ouders konden geven.

Enkele maanden na het verschijnen van het artikel belde een uitgever. Of er geen boek zat in dat verhaal? Ik stemde toe, voor Geertje, haar twee dochters en Marion, de ‘baby’.

Maandenlang bezocht ik elke zondagochtend de dochters bij hen thuis, met voicerecorder en notitieblok. Uren heb ik de zussen het hemd van het lijf gevraagd over hun moeder en vader, hun jeugd, de ouwelfabriek van hun ouders, het geloof, hun relatie met de Joodse ouders en grootouders van Marion, het verzet, de Hongerwinter, de bevrijding en het leven na de oorlog.

Met de twee zussen liep ik een deel van de route die Geertje in 1944 aflegde nadat zij een oproep had gekregen om de bijna tweejarige peuter aan te geven bij de SD in de Amsterdamse Euterpestraat. Een oproep waar ze geen gehoor aan zou geven. We bezochten hun ouderlijk huis waar de baby was ondergedoken en liepen langs de voormalige ouwelfabriek in Zaandam, vlak bij het huis van Geertje. De fabriek werd later overgenomen door Primus Ouwelfabriek die is opgericht door Geertjes schoonvader. De fabriek bestaat nog steeds, zij het op een andere locatie in de Zaanstreek. Primus Ouwel is uitgegroeid tot een internationale onderneming die tot in Amerika, Afrika en Australië ouwel verkoopt. Het logo, een tekening van een molen, dat door Geertjes zoon Kees is ontworpen, gebruikt Primus nog steeds. Met de zussen bezocht ik ook het kamp Vught waar hun moeder had vastgezeten.

Ook heb ik Marion langdurig en intensief geïnterviewd over de oorlog, over Geertje, de onderduik, haar moeizame verhouding met haar ouders, haar ingewikkelde leven na de bevrijding waarin haar ouders haar voortdurend verwijten maakten. Met Marion heb ik de Dossinkazerne in het Belgische Mechelen bezocht, het voormalige doorgangskamp waar haar moeder ternauwernood levend uitkwam.

Zelf ging ik naar het vrouwenkamp Ravensbrück, waarnaar Geertje Pel vanuit kamp Vught op Dolle Dinsdag werd gedeporteerd. Een kamp waar veel gevangenen uitgehongerd en mishandeld werden door sadistische Aufseherinnen, vrouwelijke bewakers.

Ten slotte heb ik veel informatie gevonden in de stadsarchieven van Amsterdam en Zaandam en ben ik in het Nationaal Archief in Den Haag gedoken in het strafdossier van de verrader Hendrik van der Kraan, een politieagent die schuin tegenover Geertje woonde. Een man die tot de beruchte colonne Henneicke in Amsterdam behoorde en honderden Joden naar de Hollandsche Schouwburg heeft gebracht vanwaar ze naar Westerbork gedeporteerd werden.

In dat dossier deed ik een frappante ontdekking. Van der Kraan had in de oorlog ook de echtgenoot van mijn oude hospita opgepakt: Nicolaas de Beer, die woonde in de Van Kinsbergenstraat 26II in Amsterdam. In mijn studententijd woonde ik jarenlang op de zolderkamer van zijn huis.

Dit boek begint met de tocht die Geertje Pel-Groot met haar oudste dochter Trijnie aflegde nadat ze verraden was, op weg naar de SD in de Euterpestraat in Amsterdam.

Proloog

De steiger, maart 1944

Geertje Pel pakte het kind goed in. Een extra laag kleding ging over het lijfje. Niet alleen omdat het koud was, die elfde maart 1944, maar vooral ook omdat de kleine meid de kleren straks hard nodig zou hebben. Een extra setje verdween onder het matrasje van de kinderwagen.

Haar oudste dochter, Trijnie, keek toe hoe ze zonder een sprankje aarzeling te werk ging. De bijna tweejarige peuter werd boven op het matrasje gezet. Het kind wist niet beter dan dat ze met haar ‘moeder en zusje’ een wandeling ging maken, zoals ze dat wel vaker deden.

Toen Geertje klaar was met pakken, duwde ze de crèmekleurige kinderwagen met hoge wielen naar buiten, het houten tuinhek door, de Prins Hendrikstraat in Zaandam in. Haar actie móést wel opvallen. Geertje wist dat ze voorzichtig moest zijn. Aan de overkant van de straat stonden een paar mannen die haar al sinds de vroege ochtenduren in de gaten hielden. Mannen die zij niet zomaar van zich af zou kunnen schudden.

Rond negen uur liepen Geertje en Trijnie met de kinderwagen door de brede straat, op weg naar de afmeerplaats van de Zaandammerboot. De steiger was niet ver van huis; een half rondje om.

Niemand keek op van het drietal. Dat er, anderhalf jaar eerder, een baby in het huis van Geertje was komen wonen, was alom bekend. Er werden, wist de buurt, wel vaker pleegkinderen in het grote huis opgevangen. Wat ze niet wisten, was dat Geertje zich moest melden bij de gevreesde Sicherheitsdienst in Amsterdam, die erachter was gekomen dat de baby een Joods meisje was. Om elf uur, zo luidde het bevel, moest ze het kind overdragen aan de SD in de Euterpestraat, wat haar doodvonnis zou betekenen.

Ze liepen langs de schoenmaker, kapper en kruidenier. Stoïcijns, alsof er niks aan de hand was. Geertje was ervan overtuigd dat het allemaal wel goed zou aflopen. Al eerder had ze, met hulp van familie, het meisje uit handen van de SD kunnen redden door een medewerker van de dienst om te kopen.

’s Avonds zou ze weer thuis zijn, dat wist ze zeker. Ze had geen eten en slechts een beetje geld bij zich gestoken. Ook geen extra kleren voor zichzelf. Waarom zou ze?

Bij het kruispunt sloegen Geertje en Trijnie rechtsaf het Skagerrak op. De koude noordwestenwind sloeg hen in het gezicht, de ogen van hun verraders prikten in hun rug. Op de Zuiddijk zagen ze hoe beide mannen de achtervolging staakten. Geertje liep opgelucht door, langs het bedrijventerrein in de Bleekersstraat. Ze kon de route dromen. De kolenboer, stijfselfabriek en ouwelfabriek Primus van haar schoonfamilie stonden er al jaren. Het gezin nam altijd de boot naar Amsterdam, dat was goedkoper dan de trein.

Had ze nog even opzij gekeken, dan had ze haar huis aan de overkant van het water kunnen zien. Dat grote, vierkante huis met op de achterplaats haar prachtige perenbomen, die over ruim een maand in bloei zouden staan. Maar daar kwam de kale, koude steiger, waar de wind je altijd om de oren sloeg, al in zicht.

Geertje en Trijnie kenden de halfblinde kaartjesverkoper van de boot. Nooit zouden ze misbruik maken van zijn handicap en stiekem langs hem glippen. Eerlijkheid betekende alles in hun gezin. Misbruik maken van weerloze mensen was een zonde.

Eenmaal bij de boot aangekomen, duwde Geertje de kinderwagen met Mappie, zoals ze haar liefkozend noemde, niet de houten steiger op. De hele wandeling was een afleidingsmanoeuvre, waar haar achtervolgers met open ogen in waren getrapt. Geertje had nooit de intentie gehad om Mappie aan te geven. Ze had besloten zich alléén bij de SD te melden. De kinderwagen duwde ze in handen van dochter Trijnie: ‘Ga naar tante Guus en oom Freek. Ik red me wel.’

Trijnie, inmiddels twintig, aarzelde geen moment. Ze kende haar verantwoordelijkheid en was bovendien niet gewend haar moeder tegen te spreken. Moeder en dochter namen afscheid zonder uitgebreide omhelzing. Na een paar uurtjes zouden ze immers weer samen zijn. Zonder omkijken wandelde Trijnie met de kinderwagen naar de familie Frikke, goede vrienden van haar ouders, waar zij en Mappie veilig zouden zijn.

1

Gedoopt

Geertje Pel werd op vrijdag 13 september in het jaar 1889 geboren. Haar volle naam luidde Geertruida, maar iedereen noemde haar Geertje of Geer. Ze was het eerste kind van Cornelis Groot (1864-1949) en Trijntje Fris (1869-1958), twee geboren en getogen Zaankanters. Maar Geertje kwam niet in Zaandam, maar in Amsterdam ter wereld.

Drie dagen na hun huwelijk verhuisden haar ouders naar de Marnixstraat 76 in het centrum van Amsterdam, aan de rand van de Jordaan. Ze kwamen in een typisch Amsterdamse portiekwoning te wonen, in een levendige straat met winkels in de plinten: een fietszaak, koek- en suikerwinkel en een melkslijter. Ondanks de talrijke handkarren was er volop ruimte voor de paardentram die er enkele jaren na de geboorte van Geertje ging rijden. Het moet spannend geweest zijn voor het kleine meisje om vanuit het raam van haar bovenwoning de paardentram door de straat te zien gaan. Tien jaar later kreeg de straat de primeur van de eerste elektrische tram in Amsterdam. Maar Geertje en haar ouders woonden toen al lang niet meer in de stad.

Geertjes vader was naar Amsterdam verhuisd om, zoals zovelen, in de grote stad werk te zoeken en er een nieuw bestaan op te bouwen. Net als veel andere werkloze boerenzoons uit de Zaanstreek probeerde hij als melkboer zijn brood te verdienen. Geen slechte baan voor een jongeman die nooit de schoolbanken had gezien. Melkboeren runden tot het einde van de negentiende eeuw een eigen winkel met melk, boter, kaas en eieren, en sleten hun handel, die vanuit de Zaanstreek op melkschuiten werd aangevoerd, langs vaste adressen. De oom van Geertje had een boerderij met koeien en wellicht haalde Geertjes vader hier zijn melk vandaan. Omdat hij nooit had leren lezen of schrijven, oefende zijn vrouw Trijntje thuis met hem hoe hij zijn handtekening moest zetten voor als dat voor zijn werk nodig was.

De melkhandel kwam echter niet goed van de grond. Er was veel onderlinge concurrentie tussen de melkboeren, omdat er te veel in één buurt gevestigd waren. Het was geen gemakkelijk bestaan: vanaf de vroege ochtenduren moest Groot met de zware melkkannen langs de smalle, hoge trappen van de Amsterdamse huizen klimmen. Ook was het flink sappelen voor het jonge gezin.

Geertjes ouders lieten hun dochter rond het eerste levensjaar portretteren, door een fotograaf op de verderop gelegen Binnen Brouwerstraat. De foto, geplakt op een kartonnen frame, is van zo’n goede kwaliteit dat hij 125 jaar na dato niet is vervaagd. Hij laat een mollige peuter met bolle wangetjes zien, die op een pluchen stoel bij een raam zit en gekleed is in haar mooiste jurk met kanten kraag, een kettinkje om de hals en twee armbandjes om haar polsen.

Ongeveer twee jaar woonde Geertje met haar ouders aan de Marnixstraat, toen het gezin besloot terug te keren naar Zaandam, waar Geertjes vader een eigen boerderij begon. Haar ouders kregen daar nog vier dochters en een zoon.

Als oudste kind in het gezin moest Geertje al van jongs af aan meehelpen op de boerderij. Ze molk twee keer per dag de koeien en vond het wel fijn op de boerderij. Een plichtsgetrouw kind was ze bovendien, dat het geen probleem vond om hard mee te werken.

Geertjes ouders waren gelovige doopsgezinden. Ze gingen elke zondag naar de kerk aan de Oostzijde, vlak bij hen in de buurt. De kerk kreeg vanwege zijn achthoekige vorm de bijnaam ‘de Doofpot’, naar een molen waarvan de wieken en de kap ontbraken. En zoals dat gebruikelijk was, gingen Geertje en haar broer en zussen mee. De Zaanstreek was een van de Noord-Hollandse gemeenten waar veel doopsgezinden woonden. In Geertjes geboortejaar was in sommige Zaanse gemeenten (zoals Westzaan) 21,5 procent van de bevolking doopsgezind.

De doopsgezinde beweging ontstond vijf eeuwen geleden in de tijd van de Reformatie als protestantse splinterbeweging, een religieuze stroming die rond 1525 in Zwitserland was ontstaan en omstreeks 1530 via Duitsland naar Nederland was gekomen. De Friese Menno Simonsz (1496-1561), die kennis had genomen van de geschriften van Luther en tot de grote leider van de Nederlandse dopers uitgroeide, predikte in het geheim op boerderijen in Friesland. Hij leidde een zwervend en opgejaagd bestaan omdat hij vanwege zijn opvattingen werd vervolgd. Simonsz en andere hervormingsgezinden hadden kritiek op het rooms-katholieke geloof en de strakke hiërarchie binnen de officiële kerk. Zij streefden onder meer een sobere levensstijl, zedelijk gedrag en oprecht handelen in het zakelijk leven, en dat erbuiten, na.

Niet de dogmatiek maar de ethiek staat volgens de doopsgezinden in het geloof centraal. Tolerantie, eigen verantwoordelijkheid en maatschappelijke betrokkenheid staan voorop. Dopers erkennen geen centraal kerkelijk gezag, laten zich pas op volwassen leeftijd dopen en beschouwen zichzelf als zelfstandig denkende geesten, die niets moeten hebben van groepsdwang of dogma’s. Deze overtuiging zou ook Geertje in de oorlogsjaren consequent uitdragen.

Een deel van de aanhang van de moderne en vrijzinnige beweging kwam door de eeuwen heen uit de gegoede burgerij of waren mensen van naam, zoals Joost van den Vondel, Rembrandt, Govert Flinck, Aagje Deken, Christiaan Pieter van Eeghen, Winkler Prins en Multatuli. Omdat de doopsgezinden zich aanvankelijk afkeerden van de overheidsdienst – ze weigerden een eed af te leggen – kwamen velen van hen in de handel en nijverheid terecht.

De beweging bereikte ook de Zaanstreek, Waterland en Amsterdam. In de Zaanstreek waren in de negentiende eeuw veel grote industriëlen als Verkade en Honig lid van de doopsgezinde gemeente.

Geertje besloot zich in juni 1908, toen ze achttien was, te laten dopen. Ze schreef een belijdenis waarin ze uitlegde wat het geloof voor haar betekende. Het voor haar zo belangrijke moment werd vastgelegd op een foto. Daarop staat een jonge, vrome vrouw, gekleed in een donkere, hoog sluitende jurk die tot de grond reikt. Ze draagt een bijbel of liedboek in haar handen, die gestoken zijn in donkere, zijden handschoenen. Op haar opgestoken haar draagt ze een lange, witte sluier.

De predikant van de Zaanse gemeente, dominee Hylkema, had enkele maanden voor Geertjes doop een opdracht geschreven in haar liedboek, een zwart leren werkje met goudkleurig slotje. De gaven van Geertje waren hem reeds opgevallen:

Geertje Groot: ‘Zalig zijn de reinen van hart, want zij zullen God zien.’ Matth. 5:8.

Dit zeg ik u, die boven velen altijd op mij den indruk hebt gemaakt uit te munten in kracht, ijver, en toewijding, die kostelijke erfstukken uit uw goed en geliefd ouderlijk huis. Stel uw pit en kracht in dienst, gewis ook van de stoffelijke en praktische wereld van allendag. [...] Ja bewaak en bewaar de blankheid uwer ziel. Dan zal ook des levens hoogste en eenige troost met u zijn.

De opdracht was ondertekend met ‘Uw vriend en leeraar’ C.B. Hylkema. Zaandam, 12 april 1908. Dat Cornelis Bonne Hylkema, die negen jaar predikant bij de Doofpot (1899-1908) was, zelf wat minder rein van hart was, blijkt uit zijn latere sympathieën voor de nationaalsocialistische ideologie. Al voor het uitbreken van de oorlog, in 1934, schreef hij het boekje Het Nederlandsch Fascisme, dat een van de meest verbreide geschriften van de NSB werd. Het werd aanvankelijk uitgegeven door de Amsterdamse uitgeverijmaatschappij Literbo, maar na de eerste druk overgenomen door uitgeverij Nenasu (Nederlandsch Nationaal Socialistische Uitgeverij), die in 1934 was opgericht door Anton Mussert, leider van de NSB. In totaal verschenen er negen drukken van het geschrift van Hylkema, die zich ook aansloot bij de NSB. Dit moet een gruwel geweest zijn voor Geertje en haar familie. De gemeente aan de Oostzijde kreeg kort na Geertjes doop een nieuwe predikant.

Geertje bleef altijd in de Doofpot komen, ook toen zij haar man Wijbrand Pel leerde kennen, die weliswaar ook doopsgezind was, maar naar het kerkgebouw ‘de Vermaning’ aan de Westzijde ging. Daar beleden de beter gesitueerde industriëlen hun geloof. Hoogstwaarschijnlijk hebben Geertje en Wijbrand elkaar via de kerk leren kennen.

Ook Wijbrand was het oudste kind in het gezin. Hij was de zoon van de Zaanse fabrikant Jan Pel, die elf jaar voor de oorlog, in 1929, een ouwelfabriek, de Zaanse Primus Ouwelfabriek, had opgezet.

Door scheuringen binnen de doopsgezinde kerk waren er overal diverse stromingen ontstaan. Geertje behoorde officieel tot de gematigde Waterlanders, terwijl Wijbrand deel uitmaakte van de Friese Doopsgezinde Gemeente. Fusies tussen beide stromingen waren in de Zaanstreek al gaande.

Dat ze naar verschillende kerken gingen, was geen punt voor het verliefde stel. Ze trouwden op 8 juni 1916 en kregen twee zoons, Jan en Kees, en twee dochters, Trijnie en Annie. Geertje en Wijbrand bleven ieder de rest van hun leven trouw aan hun eigen gemeente. Deze gescheiden gang der kerken werd ook door hun kinderen voortgezet: de jongens gingen, net als hun vader, naar ‘West’ en de meisjes naar ‘Oost’. ‘Dan is het mooi verdeeld,’ zei Wijbrand.

2

De ouwelfabriek

Geertje en Wijbrand hadden meer gemeen dan alleen het doopsgezinde geloof, ze stonden op eenzelfde manier in het leven. Ze hadden één gemeenschappelijke karaktertrek: ze waren uiterst principieel. Hun ja was ja, en hun nee was nee. Ze hielden zich aan hun woord en stonden voor hun zaak. Dat was een eigenschap die later, tijdens de oorlog, het stel zou kenmerken.

Waar geholpen moet worden, wordt geholpen. Zo waren ze opgevoed. ‘Heb je naaste lief zoals jezelf.’ Geertje noch Wijbrand had een tegeltje aan de wand nodig om naar dit christelijke grondbeginsel te leven. Mensen in nood konden rekenen op hun steun. Na de Eerste Wereldoorlog kwamen 150.000 Hongaarse en Oostenrijkse kinderen, die ondervoed en verzwakt waren, voor een korte vakantie naar Nederland. Het Centraal Comité ter Verzorging van Oostenrijksche Arbeiderskinderen, in 1920 opgericht door de Sociaal Democratische Arbeiderspartij (SDAP), zocht pleeggezinnen waar de kinderen konden aansterken. Geertje en Wijbrand namen drie jongens en een meisje in huis. Het meisje, Liny, woonde zelfs voor langere tijd bij hen.

Geertje en haar man woonden kort na hun bruiloft op het Weerpad in Zaandam, maar na de geboorte van hun vierde kind waren ze toe aan een grotere woning. Omdat de Zaanse industrie zich voorspoedig ontwikkelde in de jaren twintig en het hun voor de wind ging, besloten ze een huis te bouwen aan het einde van de Prins Hendrikstraat, op nummer 139. Vergeleken met de andere woningen in de straat was het een groot huis. Het had vier slaapkamers. Eén voor Wijbrand en Geertje, die in de kamer met balkon sliepen, één voor Jan en Kees en één voor Trijnie en Annie. De meisjes mochten de eerste steen van het huis leggen. Op de grijze steen naast de voordeur is vanaf de straat te lezen: ‘De eerste steen gelegd door Trijntje Pel, oud 4 jaar en Annie Pel, oud 2 jaar. 12 april 1927’.

De vierde slaapkamer diende als kamer voor de vele vluchtelingen die er voor korte of langere tijd logeerden. De kamer was vaker wel dan niet bezet.

Het stenen, vierkante huis had een voor- en achtertuin, een serre, badkamer, hal met glas-in-looddeuren en lopers in de gang en op de trap. De grote voorkamer werd van de achterkamer gescheiden door schuifdeuren. In beide kamers stond een kacheltje.

‘Wonen jullie daar? In dat grote huis?’ werd vaak vol bewondering aan de kinderen gevraagd.

Het huis, dat aan de voorkant uitkeek op de Voorzaan en aan de achterkant op de Hanenpadsloot, stond in een gezellige, nieuwe buurt met kinderrijke gezinnen. Een wijk met een bakker, slager, kruidenier, schoenmaker, tabakswinkel, kledingzaak en rijwielhandel om de hoek. De kinderen uit de straat gingen allemaal naar dezelfde lagere school en speelden met elkaar op het grasveld bij het water. Ze waren van ongeveer dezelfde leeftijd, omdat in de wijk veel jonge gezinnen woonden. In de straat kenden de mensen elkaar bij naam en toenaam.

De achtertuin van het huis werd gedomineerd door twee grote perenbomen waar Geertje elk jaar letterlijk de vruchten van plukte. Vanuit de tuin konden de kinderen op een zomerse dag de Hanenpadsloot, een zijtak van de Voorzaan, in springen. Geertje deed dat niet. Zij kon niet zwemmen, maar zat wel vaak wat te badderen op het ondiepe, aflopende stuk. Haar vier kinderen hadden zwemmen geleerd in een zwembad in de Zaan: een met houten palen afgezet stuk water met badhokjes aan de kant, waar ze eerst in riemen in het water lagen en vervolgens aan een hengel.

Achter het huis zwommen ze meestal met andere buurtkinderen en soms trok ook Wijbrand er een baantje. Geertje zette op het erf een teil met water in de zon, waarin haar kinderen zich na afloop van de zwempartij moesten wassen. Warm water kregen ze niet.

Wijbrand had niet alleen een nieuw huis laten bouwen, maar was in dezelfde straat ook zijn eigen ouwelfabriek begonnen. Op een braakliggend stuk grond, nauwelijks honderd meter van het huis, liet hij een fabriekshal voor zijn Zaansche Stoomouwelfabriek Zaano bouwen. Hoe ouwel werd gemaakt, had hij in de fabriek van zijn vader geleerd, de Primus Ouwelfabriek. Deze fabriek was niet alleen succesvol in zaken, maar ook geliefd bij de jeugd uit de buurt, die er regelmatig kwam kijken of ze wat resten ouwel bijeen konden scharrelen. De buurtkinderen bedelden om stukjes die toch niet meer verkocht konden worden en werkten in de loop der jaren heel wat weg van het zoete eetpapier.

Voor Wijbrand lag met de Primus Ouwelfabriek ook een mooie carrière in het verschiet, ware het niet dat het niet echt boterde tussen vader en zoon. De verhoudingen waren op een gegeven moment zo gespannen, dat Wijbrand besloot zijn eigen fabriek te beginnen.

Waar de ruzies over gingen? Wijbrand sprak daar nooit over tegen zijn kinderen, maar dat het een conflict tussen hem en zijn ouders moest blijven, begrepen ze wel. ‘Ben je al bij opoe en opa Pel geweest?’ vroeg hij hun altijd.

En als de kinderen met een ingepakt cadeau bij hun grootouders aankwamen, vroegen die op hun beurt: ‘Wat zit erin? Vergif?’

Wijbrands fabriek stond aan de Prins Hendrikstraat 119B, precies tegenover de Primus Ouwelfabriek van zijn vader. De twee fabrieken werden slechts van elkaar gescheiden door het water van de Hanenpadsloot.

Wijbrands ouwelfabriek was niet meer dan een grote fabriekshal met een kantoor, zonder poort. De deur van de fabriek was altijd gewoon open en het personeel kon er gemakkelijk binnenlopen. Het rook er altijd aangenaam, een soort banketbakkersgeur.

Na school hielpen de kinderen vaak mee in de fabriek. Vooral in tijden van nood sprongen ze bij, bijvoorbeeld als de orders niet op tijd dreigden af te komen. De ouwel werd gemaakt van aardappelzetmeel, tarwemeel en water. De ingrediënten werden in een langwerpige ketel gegooid waar een soort rad de bestandsdelen ronddraaide. Vervolgens werd de mix tussen kokend hete walsen tot vellen eetpapier samengeperst. Het vergde handigheid om de vellen papier op te pakken opdat ze met een lintzaag en een hakmachine op de voor de banketbakkers juiste maten konden worden gesneden. Trijnie en Annie bedienden de hakmachine en Jan en Kees stonden achter de zaagmachine. Het hakken was geen zwaar werk voor de meiden. Bovendien vonden ze het wel gezellig in de fabriek, waar zo’n zes man personeel werkte.

De ouwelfabriek van Wijbrand had sinds haar oprichting al heel wat orders binnengekregen. Het klantenbestand beperkte zich niet tot de Zaanstreek, en breidde zich al gauw na de oprichting van de fabriek uit tot Amsterdam en verder over het land. De ouwel werd vooral afgenomen door ijsboeren en banketbakkers, en ging zelfs per boot naar het buitenland. In de crisistijd, in de vroege jaren dertig, ging het minder goed met de fabriek, maar later, rond 1938, bloeide de zaak weer op. Toen Wijbrands neef uit Den Haag langskwam met een auto – wat voor Trijnie en de andere kinderen een spektakel was – zei Wijbrand: ‘Geer, nog eventjes hoor, dan hebben wij ook een auto.’