Behalve een paar nostalgische anekdotes weet Arash niets van zijn overleden vader Nematollah. Als hij vanuit Nederland op zoek wil gaan naar diens levensverhaal, wordt hij door zijn dochter geconfronteerd met zijn eigen verleden. Zij wil nu eindelijk wel eens weten waarom haar vader in 1982 uit Iran vertrok. Waarom wordt er over dat verleden gezwegen?

In Het rijbewijs van Nematollah vertelt Marja Vuijsje het verhaal van een gewone Iraanse familie. Een gezin dat in de jaren zestig net als miljoenen anderen naar Peyton Place keek. Hun lotgevallen staan centraal in deze aangrijpende, ruim een eeuw omvattende kroniek. Maar de indrukwekkende geschiedenis van Iran komt ook voorbij, met als apotheose de Iraanse Revolutie en de diaspora van talloze families, onder wie de nazaten van Nematollah

De pers over Ons kamp:

‘Fenomenaal.’ – NRC Handelsblad

‘Een schitterend boek. Vuijsje treft precies de goede toon, ze schrijft sec maar meevoelend en vaak met milde spot of zelfspot.’ – de Volkskrant

Marja Vuijsje

Het rijbewijs van Nematollah

EEN MIGRATIEGESCHIEDENIS

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij de steun van het Nederlands Letterenfonds, het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl) en de Stichting Democratie en Media.

© 2015 Marja Vuijsje

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Omslagbeeld privécollectie

Auteursfoto Annaleen Louwes

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2773 9

D/2015/0108/740

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2772 2.

Voor Fatemeh

Inhoud

De cirkel (1)

Mijn lieve oom Napoleon

Warme banden, koude oorlog

Tussen Peyton Place en Asjoera

Travolta in Teheran

De straat van de revolutie

Martelaren en migranten

De cirkel (2)

Verantwoording

Met dank aan

Geraadpleegde literatuur en andere bronnen

Verklarende woordenlijst

Over de auteur

De cirkel (1)

Zijn dochter was de eerste wie het opviel. ‘Op familiefeestjes werden altijd al verhalen over Nematollah verteld. Tot een paar jaar geleden was mijn vader bijna nooit degene die begon. Nu komt hij zowat dagelijks met anekdotes over mijn opa.’

Nematollah moet een aparte figuur geweest zijn, zegt Maryam (18). Heel aardig, heel sociaal en heel succesvol. ‘Vooral bij de vrouwen, geloof ik. En er wordt wel gezegd dat hij veel geld heeft verdiend, maar dat kan ik me niet voorstellen. Hij schijnt zijn hele leven chauffeur te zijn geweest.’

De verhalen over Nematollah die Maryam te horen krijgt zijn bijna allemaal mooi. Net als de andere verhalen die Arash over Iran vertelt. ‘Over de nare dingen die daar zijn gebeurd wil hij het nooit hebben. Hij zei altijd dat hij dat wel zou uitleggen als ik groot genoeg was, maar ik weet nog steeds niet precies waarom het grootste deel van onze familie uit Iran is weggegaan.’

Maryam vindt het wel lief van haar vader dat hij haar een fijn idee van Iran wil geven, dat hij de verdrietige dingen weglaat omdat hij haar niet van streek wil maken. ‘Maar ik zou wel willen dat hij meer over zichzelf vertelde. Onze opa heeft hij zelf niet eens gekend. Hij was nog bijna een baby toen Nematollah overleed.’

Voor zijn vrienden was het een grotere verrassing dan voor zijn dochter dat Arash over zijn vader ging praten. De gretigheid waarmee hij dat deed stond haaks op de geslotenheid die zij van hem kenden. Terwijl de meesten van hen uitvoerig over hun ouders vertelden, hield Arash het doorgaans bij een paar algemeenheden. Ook als ze met elkaar zaten te eten en alle anderen loslippig werden door de wijn handhaafde hij zijn zwijgzaamheid als iemand hem vroeg uit te wijden over zijn vroeger thuis in Teheran. De laatste jaren weet hij Nematollah (1894-1964) echter zo overtuigend tot leven te wekken dat de regelmatige toehoorder het gevoel krijgt hem zelf gekend te hebben.

Je ziet voor je hoe hij na een lange dag als chauffeur voor de minister van Binnenlandse Zaken een drinklokaal bezoekt waar vrouwen muziek maken, mythologische verhalen ten gehore brengen en – tegen betaling – in zijn voor een potje seks. Je gaat erin mee dat hij tot sluitingstijd blijft om behalve wat kennissen ook de allermooiste én allerintelligentste tar-speelster mee naar huis te nemen, zo een die niet alleen prachtig zingt maar ook even geestige als diepzinnige voordrachten houdt. En dat het feest voortduurt totdat Nematollah zich rond halfzes opmaakt voor een nieuwe werkdag.

Ook kan je niet anders dan geloven dat Nematollah in de vorige eeuw een belangrijke rol speelde bij de totstandkoming van de eerste Iraanse pensioenregeling voor ambtenaren. Niet door demonstraties te organiseren, of harde eisen te stellen, maar door tijdens een autorit ‘zijn’ minister te vertellen over de armoede bij gezinnen van oude en versleten overheidsdienaren.

Nematollahs meegevoel met minder bedeelden zou zelfs zover zijn gegaan dat hij na het overlijden van mannelijke vrienden en kennissen de arme weduwen ging opzoeken om ze te voorzien van brood, fruit en andere levensbehoeften. Met zo’n blik van oh la la vertelt Arash hier meestal meteen bij dat hij de weduwen ‘ook op andere manieren troostte’, want vrijwel alle verhalen over zijn vader beginnen en eindigen met een vrouw die zich in zijn armen laat sluiten. Talloos zijn de anekdotes waarin Nematollah op de meest onwaarschijnlijke plekken een vrouw versiert. Onder zijn nazaten is Arash niet de enige die altijd even gaat staan om voor te doen hoe vader na de teraardebestelling van een van zijn beste vrienden de treurende weduwe op de begraafplaats meevoerde achter een boom en haar met veel te vette kussen bedekte.

Arash was nog lang niet geboren toen al deze gebeurtenissen zich afspeelden. Hij was een nakomertje en voor zover bekend zijn vaders laatste kind. Dat doet echter niets af aan de bezieling waarmee hij Nematollah schetst. Het lijkt wel of zijn behoefte om over zijn vader te vertellen juist wordt versterkt door het ontbreken van eigen herinneringen.

Door alle plezier en alle gedecideerdheid die hij tentoonspreidt als hij Nematollah ter sprake brengt klinkt altijd even een lichte aarzeling door. Alsof de kritische intellectueel in hem tegen wil en dank de kop opsteekt om vraagtekens te plaatsen bij het beeld dat hij van zijn vader heeft geschapen. Uit Arash’ vertellingen komt Nematollah naar voren als een eenvoudige, hard werkende, sociale en charismatische man met een natuurlijk soort savoir-vivre en een eigen vorm van trouw aan zijn echtgenotes, van wie Arash’ moeder de derde en laatste was.

‘Misschien trek ik me wel op aan de nagedachtenis aan een vader die nooit heeft bestaan. Het zijn inderdaad wel allemaal mooie verhalen, maar ik hoor ze van verschillende kanten. Aan mensen die hem gekend hebben vraag ik regelmatig naar hun herinneringen. Het gaat mij trouwens niet om het in stand houden van een legende, ik wil ook echt meer weten over mijn vader en de tijd waarin hij leefde.’

Zijn wens informatie te achterhalen over zijn vader deelt Arash met vele anderen. De laatste jaren raakten steeds meer mensen geïnteresseerd in de geschiedenis van hun familie. ‘Vaak is het een vorm van nostalgie. We zijn terechtgekomen in een wereld die zo snel verandert dat menigeen zich ontworteld voelt. Speuren naar het leven van ouders en voorouders biedt de illusie van verankering.’

Zijn eigen zoektocht ziet Arash liever niet als een behoefte aan identificatie met een ver voorgeslacht. Dat vindt hij meer iets voor westerlingen die in de laatste decennia behalve hun financiële en sociale zekerheden ook hun vanzelfsprekende familiebanden kwijtraakten. Eerder ziet hij een relatie met de theorie waarvoor hij als sociaal wetenschapper is gevallen, een theorie die bekend is als ‘de cirkel van migratie’. Daarin raken migranten in het algemeen en politieke vluchtelingen in het bijzonder na een periode waarin ze hun best doen op te gaan in hun nieuwe omgeving toch weer meer gefocust op hun land van herkomst. ‘Het is een onbewust proces van psychologische verandering. Net als het je eigen maken van gewoonten in het land waarin je terecht bent gekomen. Je denkt niet: Ik integreer. Van de mate waarin je dat hebt gedaan ben je je pas bewust als je terugkijkt op de route die je stapje voor stapje hebt afgelegd. Behalve dat je weet hoe praktische zaken zoals de belastingdienst in elkaar zitten heb je ook een aantal culturele sleutels in handen. Je weet wat mensen wel en niet met elkaar bespreken, wat ze wel en niet voor elkaar doen, hoe ze met hun ouders omgaan, welke inhoud het begrip vriendschap heeft. Als je dan zo ongeveer doorhebt hoe een en ander in elkaar zit en constateert dat je je daaraan hebt aangepast dringt tot je door dat je een buitenstaander blijft, dat je je toch vaak gelukkiger voelt in een omgeving waarin je jouw aanwezigheid niet hoeft te verklaren. En dan komt er een moment waarop de cirkel rond is. Mentaal ben je de terugweg ingeslagen. Je hebt weer meer contacten met mensen uit het land waarin je opgroeide en je wilt weer meer weten van je persoonlijke geschiedenis.’

Over de cirkel van migratie spreekt Arash zoals hij over meer onderwerpen spreekt die hem na aan het hart liggen. Eerder vanuit een neutraal ‘je’ of ‘men’ dan vanuit zijn eigen lotgevallen. ‘Ja hoor, bij mij is het ook zo gegaan,’ zegt hij verstoord als iemand hem daarop wijst.

Terugblikkend op de ruim dertig jaar die hij in Nederland doorbracht concludeert hij dat hij eigenlijk nooit een solide band heeft kunnen smeden met ‘dit land’. Een gevoel van verbazing over waar hij is terechtgekomen heeft hem nooit helemaal losgelaten. ‘Als ik ’s ochtends wakker word denk ik vaak: Ben ik nou nog steeds hier? Maar ik ben ervan overtuigd dat ook migranten die op het eerste gezicht geslaagder en geassimileerder zijn dan ik dergelijke gevoelens hebben. Bij de een duurt het kort, bij de ander lang, maar het grootste deel van de migranten past in die theorie van de cirkel. Ik zie het trouwens ook bij jongeren in mijn kennissenkring die een paar jaar geleden uit Iran kwamen. In het begin reageerden ze op Facebook vooral op Nederlandse vrienden, nu delen ze steeds meer informatie in het Farsi, vaak met jongens en meisjes die ook uit Iran zijn weggegaan. Ze willen op de hoogte blijven van nieuws, boeken, films en popsterren uit Iran.’

Arash is er niet zeker van of zijn theorie vooral geldt als men zich niet, of niet meer, gewenst voelt in wat V.S. Naipaul zo mooi ‘het land van aankomst’ noemde. Of als je er doodeenvoudig genoeg van hebt steeds te moeten uitleggen waar je vandaan komt, hoe je ‘hier’ terecht bent gekomen en of je plannen hebt ‘terug’ te gaan. De behaaglijkheid in een gezelschap te verkeren van mensen met wie je een afkomst deelt zit ’m misschien vooral in het feit dat je daar juist niet wordt beschouwd als een representant van een of ander volk. Wel beaamt hij dat hij zich de laatste jaren eerder meer dan minder vreemdeling is gaan voelen. Lang heeft hij zichzelf willen zien als een in Nederland genestelde kosmopoliet die toevallig in Iran is geboren uit min of meer islamitische ouders, de laatste jaren noemt hij zichzelf ‘allochtoon’. Hij zegt het met een glimlach waarin zijn neiging tot zelfspot dreigt om te slaan in bitterheid. Dezelfde gelaatstrek verschijnt als hij denkt aan het ideaal van wereldburgerschap dat hij nooit helemaal heeft losgelaten. Met plezier herinnert hij zich een avond in het Amsterdamse cultureel centrum De Balie met de filosoof Lolle Nauta (1929-2006) met wie hij bevriend raakte. In een lezing die Nauta daar kort voor 9/11 uitsprak stelde hij: ‘Mijn Nederlandse buurman is mij in principe niet minder vreemd dan een Iraanse vluchteling. Misschien heeft die vluchteling toevallig wel hetzelfde beroep als ik, zodat wij elkaar zelfs beter begrijpen dan ik en mijn buurman, die lid is van de Gereformeerde Kerk art. 31 en werkzaam is bij de verkeerspolitie.’ Het was een manier van denken die toen al door menigeen werd afgedaan als luchtfietserij van een oud geworden linkse intellectueel.

Op de keper beschouwd vond Arash de aanhankelijkheid van Lolle Nauta aan het humanistische credo ‘er is maar één volk: de mensheid, er is maar één land: de wereld, er is maar één geloof: de liefde’ ook een tikkeltje te romantisch. En misschien wel een beetje saai, zij het een verademing bij de destijds florerende leerstellingen over botsende beschavingen.

Arash’ vriendenkring bestaat grotendeels uit journalisten, schrijvers en sociaal wetenschappers van verschillende pluimage die zich eveneens links bleven noemen toen dat al niet meer trendy was en die in navolging van de filosofe Hannah Arendt bij hun mening bleven dat geestverwantschap belangrijker was dan bloed- of volksverwantschap. Voor het idee dat zijn wortels onwrikbaar in de grond van Iran zouden liggen haalde hij zijn neus en wenkbrauwen op. Waar je vandaan kwam zei misschien iets over jou, maar het kwam er vooral op aan waar je met z’n allen naartoe wou. Zoals Salman Rushdie eens schreef: Kijk onder je voeten, daar zitten geen wortels, maar de grond waarop je staat.

Arash’ streven naar ‘kosmopolitisme’ werd versterkt door zijn afkeer van de snel terrein winnende gedachte dat er een ondubbelzinnige Nederlandse cultuur zou bestaan die werd bedreigd door de aanwezigheid van migranten in het algemeen en migranten uit ‘moslimlanden’ in het bijzonder. En door weerzin tegen de ijver waarmee Nederland het angstige Europa met ondoordringbare toelatingsprocedures en vreemdelingendetentie probeerde te beschermen tegen mensen van buiten. Zo paste hij naadloos in het profiel van wat onheilsprofeten ‘politiek correcten’ noemden.

Na de terroristische aanslagen in New York en Washington van 11 september 2001 werd het in Nederland bon ton over moslims te spreken als potentiële bondgenoten van Osama bin Laden. Migranten van islamitischen huize die zich na 9/11 niet met veel bombarie distantieerden van wat ‘de eigen groep’ ging heten werden steeds minder serieus genomen. Arash is zo iemand. De politieke en culturele marginalisering die in Nederland heeft plaatsgevonden van zo’n beetje iedereen die ijverde voor een ontspannen multiculturele samenleving heeft hem geraakt. In veel opzichten voelt hij zich verwant met de schrijver/journalist Anil Ramdas (1958-2012), die de laatste jaren van zijn leven fulmineerde tegen de teloorgang van wat hij zag als de ultieme vorm van Nederlandse beschaving: een beleefde omgang met minderheden. Net als Ramdas kan het ook Arash weinig schelen als sommige Nederlanders akelige dingen denken over landgenoten afkomstig uit verre landen. Vooroordelen hebben we allemaal wel. Zolang we de hoffelijkheid opbrengen ze niet van de daken te schreeuwen is er weinig aan de hand. En net als Ramdas hamert hij er wel eens op dat Nederland een chagrijnig land is geworden.

Arash’ eigen sikkeneurigheid wordt mede gevoed door de algehele futloosheid die hij in Nederland opmerkt. ‘Het lijkt wel alsof iedereen hier zorgelijk, vermoeid en overspannen is. Bijna een miljoen Nederlanders slikt antidepressiva. Niet te geloven dat zoveel mensen zich uitgeput en somber voelen in een land waar alles zo goed is geregeld. Ze hebben hier alles, maar ze genieten nergens van. Er heerst een lamlendigheid die soms ook onder mijn huid gaat zitten. Ik lijd onder het gebrek aan passie en emotioneel gehalte hier. Daar is veel te weinig van. Net als van de zon.’

Zijn dochter maakt vaak grapjes over zijn periodieke gemopper op Nederland. Een van haar succesnummers is een sketch in de door haarzelf bedachte serie Mijn vader is een allochtoon. Daarin zet ze haar vader neer als een belegen brompot uit een onduidelijk land die niets begrijpt van de mensen die hem al jaren omringen en een accent heeft met veel sjsj erin. Arash lacht zelf het hardst als ze hem zo op de hak neemt, al kan hij het niet altijd laten Maryam eraan te herinneren dat ook zij wordt beschouwd als allochtoon, een beleidsmatige werkelijkheid die zij doorgaans als de grootst mogelijke flauwekul ervaart.

Meestal eindigt het ermee dat Arash haar trakteert op een bekende scène uit E.T. the Extra-Terrestrial, de speelfilm van Steven Spielberg die ze talloze malen samen zagen. Zodra Arash zijn ogen en zijn wijsvinger naar de hemel wendt en een pruillip opzet begint Maryam al te giechelen. Als hij dan ‘ET call home’ piept heerst er een geruststellende vrolijkheid. Het is een vrolijkheid die Arash zo veel mogelijk wil vasthouden. Maar zijn dochter maakt zich zo nu en dan zorgen over zijn verlangen naar Iran. ‘Ik denk dat hij altijd heimwee heeft gehad,’ zegt ze. ‘Nu ben ik wel eens bang dat hij ineens uit Nederland weg zal gaan.’

Alleen al vanwege zijn dochter zal hij niet snel besluiten werkelijk terug te keren naar Teheran. En zijn Amsterdamse leven van alledag wordt zeker niet gedomineerd door confrontaties met xenofobe Nederlanders. Maar vaker dan voorheen speelt hij met de gedachte aan een tweede huis in Iran.

Virtueel bevindt hij zich vrijwel dagelijks op plekken in cyberspace waar Iran en Iraniërs zijn te vinden. Zijn wens de geschiedenis van zijn vader te reconstrueren viel min of meer samen met de nieuwe mogelijkheden die internet bood om in contact te zijn met Iraanse familieleden, vrienden, collega’s en nieuwsbronnen. Dat zijn dochter soms nerveus wordt van zijn mentale geschakel tussen Amsterdam en Teheran weet hij. Zelf ziet hij het als een vorm van modern burgerschap. ‘Er zijn op aarde steeds meer mensen die verbonden willen blijven met de plek waar ze vandaan komen. Dat zie je ook bij Nederlanders die van Limburg of Gelderland naar Amsterdam of Den Haag zijn verhuisd. En er zijn zoveel mensen die urenlang achter hun pc zitten om zich bezig te houden met onderwerpen die hen interesseren.’

In Maryams ogen zit Arash erg vaak achter zijn pc te luisteren naar de radiozender BBC Persian, voor veel Iraniërs in de diaspora de belangrijkste nieuwsbron over hun geboorteland. De ontwikkelingen in Iran heeft hij altijd bijgehouden, ook al omdat hij in verschillende media wel eens dienstdeed als ‘Irandeskundige’. Rond de presidentsverkiezingen van 2013 belde hij vrijwel dagelijks met zijn familie in Teheran. Zijn neef Amin plaagt hem vaak met zijn honger naar kennis van wat zich afspeelt in het land dat hij als twintigjarige halsoverkop verliet. ‘Jij weet meer van wat hier allemaal gebeurt dan wij.’

Amin is een van de weinige directe verwanten die nog in Iran wonen. Het grootste deel van de familie hoort bij de ongeveer 2 miljoen Iraniërs die na de Islamitische Revolutie van 1979 naar het buitenland vertrokken. De Iraanse diaspora telt inmiddels naar schatting ruim 5 miljoen mensen, inclusief de in de landen van aankomst geboren kinderen van Iraanse migranten. Een groot deel daarvan woont in de Verenigde Staten, vooral in Californië. Naast Frankrijk, Duitsland, Zweden en een paar andere landen van de Europese Unie werd ook Nederland reisdoel voor Iraniërs die een beter heenkomen zochten.

Onder de ruim 35.000 Nederlandse Iraniërs is nauwelijks sprake van een gemeenschap. Behalve hier en daar een cultureel clubje of een vriendennetwerk zijn de Iraniërs in Nederland voor een belangrijk deel hoogopgeleide individualisten zoals Arash. De veertigers en vijftigers onder hen zijn overwegend mannen en vrouwen die in de jaren tachtig politiek asiel kregen en in Nederland studeerden. Rond 1978-1979 waren ze tieners en twintigers die werden meegezogen in de toenmalige linkse protestbeweging, eerst tegen de dictatuur van Mohammad Reza Shah Pahlavi, later tegen het islamitische bewind van ayatollah Khomeiny. Arash hoorde bij deze lichting asielzoekers.

Inmiddels zijn de meningsverschillen over heden, verleden en toekomst van Iran onder de Iraanse Nederlanders net zo groot als onder alle andere Iraniërs die hun geboortegrond verlieten. Hetzelfde geldt voor de manier waarop zij over hun Iraanse afkomst denken. Sommigen van Arash’ vroegere strijdmakkers hebben hun anti-islamitisch sentiment omgezet in dedain voor Arabieren. Zij koesteren de gedachte erfgenaam te zijn van een even oude als voortreffelijke Perzische beschaving die door bezeten Arabische moslims van de kaart werd geveegd toen zij in de zevende eeuw Iran inlijfden in hun kalifaat. Iraniërs die zo denken kunnen van Arash de wind van voren krijgen. Hij lacht zich rot om moppen waarin gespeeld wordt met stereotypen over Arabieren, Turkmenen, Loren, Azeri’s en alle andere bevolkingsgroepen die Iran rijk is, maar van het idee van superieure Perzen moet hij niets hebben. ‘Het is trouwens een vorm van nationalisme die nergens op slaat. In Iran wonen al zo lang zulke verschillende volkeren dat niemand nog met zekerheid kan zeggen dat hij een Pers is.’

De trend onder gemigreerde Iraniërs om zich bezig te houden met het soefisme, de uit de islam voortgekomen mystieke stroming die eenwording met een goddelijke liefde predikt en die is verbonden met grote dichters zoals Rumi (1207-1273) en Hafez (1320-1390), kan rekenen op een iets lichter oordeel van Arash. Hij heeft een hekel aan elke vorm van dweperij. Zelfs de alom geventileerde aanname dat gehechtheid aan de Perzische poëzie de meeste Iraniërs met elkaar verbindt voorziet hij graag van relativerende opmerkingen. Zo is het volgens hem niet waar dat elke Iraniër wel een paar gedichten van Hafez uit het hoofd kan voordragen. En gelooft hij niet dat er buiten de grootstedelijke hogere middenklasse veel gezinnen zijn waar veelvuldig wordt gerefereerd aan de Shâhnâme, ‘Het boek der koningen’ van Ferdowsi (gestorven ca. 1025) dat de in Europa bekendere Griekse mythen in literaire zeggingskracht naar de kroon steekt. Laat staan dat modernere poëten overal ingang gevonden zouden hebben in de harten van Iraniërs. Toch heeft hijzelf behalve een paar Iraanse lievelingszangers en -zangeressen wel degelijk een paar Iraanse lievelingsdichters, onder wie de in de diaspora gekoesterde Sohrab Sepehri (1928-1980):

Waar ik me ook bevind, daar ben ik,

De hemel is van mij.

Het raam, de gedachte, de lucht, de liefde, de

aarde zijn van mij.

Wat doet ’t er nu toe

Als van tijd tot tijd

Paddenstoelen van heimwee groeien.

Uit: Sohrab Sepehri, De klank van de voetstappen van het water.

Arash grinnikt meewarig om Iraniërs die bij Sepehri’s lange gedicht Sedâye pâye âb, ‘De klank van voetstappen van het water’, strijk en zet over het stukje beginnen dat lijkt te refereren aan kosmopolitisme en ballingschap. Zelf houdt hij meer van een passage die daaraan voorafgaat en waarin Sepehri het leven beschrijft als ‘een aangename gewenning’. En van de slotzinnen, waaronder het vaak geciteerde ‘We moeten naar de hoogte van de liefde gaan door de natte voeten van de regen’.

In de Nederlandse vertaling gaat uiteraard veel van Sepehri’s poëzie verloren, dat vindt Arash zeker ook. Maar hij protesteert toch altijd even als iemand zegt dat het Farsi zoveel mooier klinkt dan andere talen. Hij vindt: ‘Elke taal klinkt mooi als hij mooi wordt gebruikt.’ Dat hij graag Farsi hoort en leest komt gewoon doordat de taal waarin hij is gepokt en gemazeld de enige is die hij tot in alle nuances aanvoelt, niet doordat deze taal fraaier zou zijn dan bijvoorbeeld het Nederlands.

Arash heeft een afkeer van alle clichés die op de loer liggen als het over Iraniërs gaat. Aan het beeld van de fijnbesnaarde en intelligente oosterling met gevoel voor schoonheid en kunst heeft hij net zo’n hekel als aan het stereotype van de bebaarde moslimfanaticus. Zichzelf positioneert hij het liefst als een gewone jongen uit Teheran met een migratiegeschiedenis. Die migratiegeschiedenis brengt met zich mee dat hij moeite moet doen zijn in Nederland uit een Nederlandse moeder geboren dochter te vertellen over het deel van de wereld dat hij begin jaren tachtig ontvluchtte. ‘Ik wil graag dat ze een emotionele band met Iran krijgt. Uitleggen dat het een complex maar mooi land is en dat ze zich niet moet laten intimideren door de politieke shit die ze te horen krijgen.’

Slechts weinige ballingen is het gegeven een realistisch beeld te schetsen van het land dat ze achterlieten. De een neigt ertoe zijn meest bittere ervaringen te laten prevaleren, de ander tendeert naar het verzoeten van zijn herinneringen. Maryam is niet het enige kind van Iraniërs in de diaspora met onbeantwoorde vragen over het verleden van haar ouders.

Er is nogal wat discrepantie tussen de moedeloosheid die Arash regelmatig overvalt bij de politieke werkelijkheid in zijn geboorteland en de informatie over Iran die hij aan zijn dochter geeft. Over zijn reden van vertrek zegt hij meestal iets vaags over de moeilijke periode na de Islamitische Revolutie. In het Iran dat hij haar wil meegeven bestaat geen repressie en zijn er geen politieke gevangenen. Het is het Iran van de oogstrelende landschappen, schitterende sterrenhemels, bloeiende bloesems, gastvrije mensen met veel familiegevoel, en van een opa die altijd goed is voor een sterk of ondeugend verhaal.

Vanzelfsprekend gebiedt Arash’ realiteitszin hem een paar minpunten te noemen als hij het over zijn geboortestad heeft. De verkeerschaos, de luchtverontreiniging en de rommelige stadsvernieuwing waardoor zelfs met Teheran vergroeide taxichauffeurs er nauwelijks de weg kennen, hij stipt ze altijd even aan. Er is een wereld van verschil tussen de nog tamelijk rustige stad waar Nematollah in de eerste helft van de vorige eeuw chauffeur werd en de door mensen en auto’s dichtgeslibde metropool die de hoofdstad van Iran is geworden. Maar in het Teheran van Arash’ beschrijvingen draait het meestal om eenvoudige zaken des levens die nagenoeg onveranderd zijn gebleven: de bergen in het noorden waar de Teherani’s genieten van licht en lucht en vergezichten, de grote platte broden die worden gebakken in kleiovens waar een klein mens in kan staan, de sneeuw die elke winter lang blijft liggen, en de geur van vers gebrande pistachenoten die onlosmakelijk is verbonden met de dagen rond Noroez, het Iraanse nieuwjaar.

Zo nu en dan vertelt Arash over het dorpje achter de over Teheran uitkijkende berg Damavand waar zijn ouders vandaan kwamen. Als kind logeerde hij daar ’s zomers bij een tante. Graag denkt hij terug aan de warme middagen die hij er doorbracht, loom liggend onder een walnoten- of kersenboom, zich overetend aan grote stukken watermeloen. ‘Die meloenen werden door mijn tante zelf geteeld. Jij kunt je niet voorstellen hoe zoet ze waren,’ hoort Maryam al vele jaren.

Arash’ mooiste jeugdherinneringen worden door zijn dochter bijna net zo gekoesterd als door hemzelf. De meest bijzondere vindt ze die over de vlinders die Arash kweekte. Maryam wordt zichtbaar week als ze daarover vertelt. ‘In een schoenendoos met druivenbladeren had hij een heleboel verschillende rupsen. Als ze uitkwamen deed hij die doos open. En dan vlogen er allemaal prachtig gekleurde vlinders door de huiskamer van mijn oma.’

Over haar Iraanse oma kent Maryam veel minder mooie verhalen dan over haar Iraanse opa. Haar leven lijkt vooral verbonden met de periode waarover Arash juist niet graag spreekt, de periode die uitmondde in zijn voettocht over de besneeuwde bergen van Koerdistan, weg uit Iran.

In de eerste jaren na de Islamitische Revolutie zag Arash’ moeder Fatemeh (1929-1994) bijna al haar kinderen naar het buitenland vertrekken. Ze bleef achter met een van haar dochters en fungeerde tot haar dood als bindende figuur voor haar over Canada, Duitsland en Nederland verspreide kinderen.

Fatemeh werd zelden gezien zonder sigaret. Of zonder sluier. Ze hield zich op een even vanzelfsprekende als losse manier aan de tradities waarin ze was grootgebracht. In Arash’ huiskamer in Amsterdam staat een portretfoto van haar uit haar jeugd. Een mooi en open gezicht, omlijst door een gebloemde chador, en een tamelijk dunne mond die ze doorgaf aan sommigen van haar kinderen en kleinkinderen. Arash heeft de mond van zijn vader, ietwat breed en met een trek rond de hoeken die duidt op een ingesleten spotlust.

Een paar keer werd Nematollah gefotografeerd in een knap streepjespak. Hij oogt als de levensgenieter die hij volgens velen moet zijn geweest. In anekdotes over hem komt regelmatig terug dat hij soms dagenlang van huis bleef zonder dat iemand wist waar hij was. ‘Waarschijnlijk bij een vrouw,’ denkt Arash. En waarschijnlijk dacht Fatemeh dat indertijd ook. Ongetwijfeld vond ze van alles over de levenswandel van haar echtgenoot. Alleen kwam niemand te weten wat precies. ‘Mijn moeder was een binnenvetter, net als ik. Maar ik geloof wel dat ze het meende als ze zei dat ze mijn vader nooit iets heeft verweten. Zij nam het leven zoals het kwam. Meestal zat ze een beetje te giechelen als we het over hem hadden. Dan zei ze: “Hij was nu eenmaal zo.”’

Mijn lieve oom Napoleon

Het gehucht waar Nematollah en Fatemeh werden geboren is inmiddels een buitenwijk van Teheran geworden. Net als vele andere dorpen werd het opgeslokt door de stad die al begon uit te dijen toen Nematollah er neerstreek. Dat was kort na de Eerste Wereldoorlog, toen Iran nog Perzië heette, Teheran nog maar een paar honderdduizend inwoners had en er hoogstzelden een gemotoriseerd voertuig werd gesignaleerd. Tegenwoordig telt de Iraanse metropool ongeveer 12 miljoen mensen en 4 miljoen auto’s en staat Teheran bovenaan in alle lijstjes met de meest ongezonde steden van de wereld: maandelijks sterven er naar schatting 3600 mensen aan de gevolgen van luchtverontreiniging.

De enige keer dat Arash samen met zijn dochter Iran bezocht is alweer tien jaar geleden. Ruim een week na aankomst kreeg Maryam een zo gemene longontsteking dat ze in een ziekenhuis moest worden opgenomen. Desondanks wekt ze de indruk dat ze zich van die vakantie alleen maar prettige gebeurtenissen herinnert: de sprookjespaleizen van de in 1979 gevluchte sjah die ze zag, de met rozenwater bereide koekjes die ze at en de vanzelfsprekendheid waarmee ze thuis was bij Zarah, de enige tante die ze in Teheran heeft en die sinds de dood van haar Iraanse oma dienstdoet als hoofd van haar over de wereld uitgezwermde familie. Zelfs bij verwijzingen naar haar ziekenhuisopname vertelt Maryam eerder over de hartelijkheid van iedereen die zich over haar ontfermde dan over de angsten die er werden uitgestaan toen ze met meer dan veertig graden koorts op een zaal terechtkwam met mensen die nog zieker waren dan zij.

Arash hoopt dat het enthousiasme waarmee zijn dochter doorgaans over Iran praat niet alleen is gestoeld op loyaliteit met hem. Hij herinnert zich maar al te goed de duizend doden die hij stierf toen hij aan Maryams ziekenhuisbed zat en zichzelf vervloekte omdat hij haar aan de smog van Teheran had blootgesteld. Sindsdien is zijn droom van een huis in Teheran veranderd in een droom over een huis in Tadjriesh, een ander dorp dat door de grote stad werd opgeslokt en dat tegenwoordig het drukke centrum vormt van het bergopwaarts gelegen, gezonde en welgestelde noorden van de stad.

Kourosh Yaghmaei, een van de zangers uit de Iraanse popscene naar wie ook Maryam graag luistert, maakte begin jaren zeventig al furore met een lied over het akelige klimaat in de grote stad. In ‘Daas’ (zeis) bezong hij de mooie natuur, de frisse lucht en het simpele doch plezierige leven op het platteland. Dorpelingen riep hij op hun omgeving niet te verruilen voor vervuilde, overbevolkte en duizelingwekkende steden waar elke menselijke maat is verdwenen en elke bloem te snel verwelkt. Het is een van Yaghmaeis nummers die Arash meezingt als hij ze afspeelt via YouTube. Niet uit een romantisch verlangen naar de rust en reinheid van het buitenleven, ‘Uiteindelijk ben ik toch zo’n asfalt-eter die na één dag op het platteland alweer terugverlangt naar de drukte van de stad’, maar omdat het hem meevoert naar het ongecompliceerde Iran dat hij graag voor zichzelf en zijn dochter oproept, een ongecompliceerd Iran dat in Arash’ hoofd gevoed wordt door mooie liedjes uit zijn jeugd en een paar beelden van het dorpje aan de andere kant van de Damavand dat zijn vader een kleine honderd jaar geleden vaarwel zei.

Over het bestaan dat Nematollah achter zich liet toen hij naar Teheran verhuisde is weinig bekend. Arash moet het doen met wat persoonlijke herinneringen van mensen die hem hebben meegemaakt. Nagelaten brieven of ansichtkaarten zijn er niet. Arash’ vader en moeder hebben nooit leren schrijven en dat gold destijds eveneens voor de rest van hun families. Ook zijn er geen foto’s uit Nematollahs’ kindertijd. De foto’s die van hem werden gemaakt dateren allemaal uit de tijd waarin hij al in Teheran woonde.

‘Ik weet niet eens hoe oud hij was. Op officiële documenten staat dat hij in 1894 werd geboren, maar we denken dat hij ouder was. In Iraanse dorpen werd het niet zo nauw genomen met het opgeven van nakomelingen. Een goed functionerend bevolkingsregister was er niet. Af en toe werden er meerdere kinderen tegelijk aangemeld. Die werden dan als pasgeboren geregistreerd terwijl ze vaak al behoorlijk groot waren.’

Het enige wat Arash zeker weet is dat zijn vader thuis het op een na oudste kind was en dat hij Nematollah (zegen van god) werd genoemd omdat zijn vader en moeder werkelijk blij waren met zijn geboorte. Nematollah groeide op met een oudere broer en een jongere zus, een paar ooms en tantes én met de gedachte dat hij medeverantwoordelijk was voor het welzijn van zijn verwanten. Zijn vader was de zoon van een keuterboer die boven zijn stand was getrouwd. Zijn moeder was afkomstig uit een familie die ook niet echt rijk was maar wel een paar grotere stukken grond bezat. Ze zou zijn uitgehuwelijkt aan een minder vermogende omdat ze ter wereld was gekomen met een trekkend been. Naar verluidt was ze een bemoeizuchtige maar hartelijke vrouw en stond ze bekend om de verleidelijke smaak van haar ash, de dikke groentesoep die in Iran in vele varianten wordt gegeten en waarvan uiteraard wordt gezegd dat elke moeder een geheim familierecept bezit dat zij te gepaster tijd toevertrouwt aan een dochter of schoondochter die de eer ervan hoog zal houden. Het was een traditie die volgens Arash strikter werd nageleefd dan alle andere tradities die werden doorgegeven, maar bij hem is de neiging nogal groot zich in de eerste plaats voor de geest te halen hoe het eten was bij bepaalde gelegenheden. Wanneer hij bedenkt hoe Nematollah als kind Noroez, het Perzische nieuwjaar, vierde heeft hij het vooral over de kebab van geitenvlees die hoogstwaarschijnlijk geserveerd werd. En als het gaat om het vanzelfsprekende sjiisme dat zijn vader van huis uit meekreeg vertelt hij eerder over de grote pannen met kruidige stoverijen die tijdens Asjoera klaarstonden voor eenieder die honger had dan over de processies van mannen die hun ruggen met kettingen kastijdden om het glorieuze martelaarschap van imam Hosein te eren. Hij gelooft trouwens niet dat de religieuze gevoelens van de familie van zijn vaders kant erg diep gingen. ‘In elk geval kon niemand de Koran lezen. Ik denk dat ze eerder met een paar ingesleten gewoonten leefden dan met een vastomlijnd idee van een almachtige god.’

Arash denkt dat zijn vaders dagbesteding als kind voornamelijk bestond uit meehelpen met zaaien, oogsten, plukken en sjouwen van groenten, watermeloenen, walnoten en kersen, afgewisseld door het beklauteren van de Damavand, het uitvoeren van experimenten op kikkers en sprinkhanen, en toen hij groter werd het beloeren van een vroegrijp meisje uit een naburig dorp dat meestal scherp in de gaten werd gehouden door een oudere broer. Hij vermoedt dat Nematollahs dagen zich kalmpjes meedeinend op de seizoenen aaneenregen totdat hij naar Teheran vertrok.

Dat Nematollahs jonge jaren echt zo rustig, overzichtelijk en beschut verliepen als wordt gezegd is moeilijk voorstelbaar. In boeken over de geschiedenis van Iran worden de eerste decennia van Nematollahs leven beschreven als tijden vol reuring. Alleen al vanwege de aardolie die in het zuiden onder leiding van Britse ondernemers en onder toezicht van Britse soldaten uit de grond werd gehaald zou Iran nog heel wat politieke turbulentie doormaken. Maar toen Nematollah opgroeide raasden er ook andere stormen over het land. Het was een periode waarin veel en luid werd geschreeuwd, veel hardop werd gedroomd, veel soldaten over het land marcheerden en veel doden vielen.

Ten minste één ding heeft Arash gemeen met zijn vader: ze kwamen allebei tot wasdom in tijden van revolutie en oorlog. Net als bij Arash liep ook Nematollahs kindertijd ten einde toen een aanzwellende roep om verandering resulteerde in revolutie, in zijn geval de Constitutionele Revolutie.

Door Iraniërs van nu wordt – zowel in als buiten Iran – met grotere onbevangenheid teruggeblikt op die revolutie uit Nematollahs jeugd dan op de rebellie die in 1979 uitmondde in de Islamitische Revolutie. Vrijwel alle onderwerpen die samenhangen met de toestand waarin Iran zich bevindt sinds daar islamisten aan de macht zijn leiden tot heftige meningsverschillen, maar over één ding zijn vrijwel alle Iraniërs het eens: de omwenteling die in het begin van de twintigste eeuw resulteerde in de oprichting van een parlement en de ratificatie van een grondwet is nog altijd een bron van nationale trots.

Nematollah zal een tiener geweest zijn toen de revolte begon tegen Mozaffar ad-Din Kadjar, een van de laatste sjahs uit de Kadjarendynastie, het koningshuis dat zoals de meeste koningshuizen werd gesticht door een megalomane vechtjas met charisma en machtige bondgenoten en ten onder ging toen een nieuwe megalomane vechtjas met charisma en machtige bondgenoten zich aandiende.

In de belangrijkste steden van het land ontstonden in 1905 bonte coalities van traditionele kooplieden uit de bazaars, in het buitenland afgestudeerde intellectuelen, aanhangers van de pas opgerichte sociaaldemocratische partij en van de eveneens nieuwe vakbonden, liberalen, geestelijken en al dan niet feministische vrouwen met of zonder sluier. Samen ijverden ze voor dezelfde burgerrechten als die waarvoor ook in Rusland een revolutie was ontketend: inperking van de macht van een even despotisch als corrupt alleenheerser en invoering van een parlementaire democratie. Al die groepen hadden hun eigen motieven om zich te roeren, wat ze bond was een afkeer van de manier waarop de sjah het land bestierde: door zichzelf en een nieuwe klasse van ondernemers te verrijken en alles wat Iran en de Iraniërs zou kunnen opstoten in de vaart der volkeren uit handen te geven aan buitenlandse handelaren en regeringen.

Ruim tien jaar eerder had de sjah al een keer bakzeil gehaald toen er een opstand uitbrak naar aanleiding van de tabaksconcessies die hij had gegeven aan een Britse ondernemer. De afspraak dat de Engelsman het alleenrecht kreeg voor de productie, koop en verkoop van Iraanse tabak werd weer ingetrokken nadat een invloedrijke ayatollah met een fatwa was gekomen waarin hij opriep tot een boycot van tabak die snel navolging kreeg. Met deze overwinning nog vers in het geheugen demonstreerde de oppositie voor een constitutionele monarchie.

Even leek het erop dat deze strijd net zo vlot werd gewonnen als de tabaksopstand. Er kwam een parlement – de Majles – dat de regering moest controleren en er kwam een grondwet die tot de meest liberale ter wereld gerekend kon worden. Zo werd een aantal belangrijke individuele rechten vastgelegd, waaronder persvrijheid. Op 30 december 1906, vijf dagen voor zijn dood, ondertekende Mozaffar ad-Din Shah het document waarmee de grondwet in werking trad. Toen zijn zoon Mohammad Ali hem opvolgde bleek echter al snel dat de nieuwe sjah niets voelde voor de indamming van zijn macht.

In 1907 gaf Mohammad Ali Shah het bevel een peloton soldaten naar Teheran te sturen om de oude orde te herstellen. Rond het parlementsgebouw volgden dagen van demonstraties en hevige gevechten die in het collectieve geheugen van Iran gebrand staan. De foto’s en verslagen van de verdediging van de Majles door voorstanders van de nieuwe grondwet spreken tot de verbeelding van veel Iraniërs die vandaag de dag dromen van persoonlijke vrijheid en een open democratie in hun geboorteland. Maar van meet af aan was het een ongelijke strijd. Het peloton soldaten dat door de sjah was ingeroepen was de beruchte Kozakkenbrigade, een met hulp van de Russische tsaar opgerichte legereenheid die toen nog onder leiding stond van een Russische commandant. In opdracht van de sjah liet deze commandant uiteindelijk een bom gooien op het parlementsgebouw.

Het in de as leggen van de Majles vormde het begin van een burgeroorlog die tot 1909 duurde en vele levens kostte. Aanvankelijk leek het erop dat de overmacht aan Russische en Britse soldaten die de gelederen van de sjah kwamen versterken snel een einde zou maken aan de democratische beweging. Toen opstandelingen uit het hele land optrokken naar Teheran werd de oorlog toch nog gewonnen door voorstanders van een nieuwe constitutie. Het kiesrecht werd zelfs nog uitgebreid, zij het alleen voor de meeste mannen. Net als in andere landen waar gedemonstreerd, gemanifesteerd en gevochten werd voor ‘algemeen’ kiesrecht liet dat voor vrouwen langer op zich wachten.

Wel was het vanzelfsprekend dat Mohammad Ali Shah moest worden afgezet. Hij werd vervangen door zijn zoon. Het was niet de eerste en ook niet de laatste keer dat een in ongenade gevallen koning werd opgevolgd door zijn kroonprins. In Mohammad Ali’s geval was dat de nog maar twaalfjarige Ahmad, die voornamelijk bekend werd vanwege zijn vadsigheid, zijn zwakke gezondheid, zijn hang naar luxe en zijn langdurige bezoeken aan het buitenland. Maar als symbool bleef hij nog even overeind. En in de Majles werden telkens weer genoeg sjahgezinde vertegenwoordigers gekozen om de rond het koningshuis cirkelende elite, de Russen én de Britten gerust te stellen.

Tot op de dag van vandaag wordt bij elke opleving van protest tegen Iraanse machthebbers gerefereerd aan de strijd die tussen 1905 en 1909 werd uitgevochten. De Groene Beweging die rond de presidentsverkiezingen van 2009 ontstond om de populistische ijzervreter Ahmadinejad weg te doen stemmen afficheerde zich luid en duidelijk als erfgenaam van de Constitutionele Revolutie. Veel jongens en meisjes, mannen en vrouwen die – tevergeefs – demonstreerden voor hervormingsgezinde kandidaten deden dat met een buiging naar de opstandigen van een eeuw eerder. Hetzelfde gebeurde toen het nog niet gedesillusioneerde deel van die beweging zich vier jaar later schaarde achter Hassan Rohani, de geestelijke met de gemoedelijke uitstraling van wie zowel in als buiten Iran veel goeds verwacht werd toen hij er wel in slaagde de verkiezingen te winnen.